Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Fan S. Noli as the Unmatched Multilingual and Cross-Cultural Communicator

by

— Honoring Fan Noli’s Communications Dynamic on the 50th Year of His Repose /
By Neka Doko/
Metropolitain “Fan Noli” Library/ Archive & Cultural Center/
Multilingual and Cross Cultural Communication Research/
Acknowledgments/ Reconnaissance/
There are many people there in France and here in America I can’t thank enough for contributing directly or indirectly during these years to my studies and research on multilingual and cross-cultural communication.
J’aimerais exprimer ma reconnaissance à l’équipe du Departement Sciences du language à l’Université Paul Valéry, Montpellier et du Laboratoire DIPRALANG (E.A. 739). Cela fait 20 ans depuis mon premier stage de formation en FLE comme professeur de Français, aucours du quel j’avais découvert la sociolinguistique et opté à poursuivre un an après, le DEA de recherches en Sciences du language.
I owe a special debt and gratitude to Saint George Cathedral community and to chancellor Very Rev. Fr Arthur Liolin, who have given me, since 2004, the opportunity to work at Fan Noli Library and Archive. His steadfast support, encouragement and insights during these years on Fan Noli archival work, assistance and research, when meaning a lot, this article wouldn’t have been possible without.
I also wish to deeply thank our Fan Noli Memorial Symposium people and special guests on November 22, 2015. Among others the New York speakers and guests, representatives of “Vatra” and “Dielli” for their participation and great tribute to Fan Noli. I especially thank here the editor of Dielli, Mr. Greca who has been nothing but an understanding and patient friend and collaborator for the very beginning of this project.
Why did I Choose Dielli to Submit My First Article About Fan Noli?
It has been more than a century since the Rev. Fan S. Noli collaborated with the Albanian national society “Besa-Besen” (Pledged Word on Loyalty), and gave birth to the newspaper, Dielli, on February 15, 1909, in Boston. Noli himself served as its first editor. However, as he was heavily involved in church affairs, the members of “Besa-Besen” decided in a special meeting held on March 14, 1909, to invite Faik Konitza, to be the editor. Konitza arrived in Boston on October 9, 1909, and the first issue ofDielli under his editorship was released on October 22.
For me, submitting this article to Dielli in the last days of the 50th anniversary of Bishop Noli’s repose, and one month after Saint George Cathedral’s remembrance liturgy and memorial symposium in his honor, feels like a welcome-home sign and symbol from and on behalf of the “Biblioteka Noliane” at the Cathedral, which I am honored to represent as its librarian and archivist.
Why Did I Choose This Topic?
Cross-cultural communication has been my interdisciplinary field of study and research since 1999, after completing the post-graduate program in Cultural Differences Research in Other Languages and Cultures the Sorbonne University in Paris . After arriving in Boston, I completed a series of graduate intercultural communication courses, and more recently, a teaching program in American English. My present and future research remains focused on multilingual variations in the context of cross-cultural communication. Moreover, as I have been working at the Fan Noli Library and Archive for several years, in cataloguing the collection of papers, I had the chance to virtually “meet” Fan Noli and unearth his legacy through an immense inheritance of books, documents, periodicals, and more recently, digitized documents, most of which were written by Noli, in whose honor the library was established, but also by other scholars. The majority of his personal documents were written in many languages and were also immersed in multiple cultures. Thus, after a thorough review of the documents, I came to realize that Fan Noli’s case reflected a unique sociolinguistic and intercultural communication dynamic. Noli’s of languages appears to have emerged through variations in many switching codes (Ferguson, 86) and shifts produced by transitional inter- and cross-lingual uses, which makes him a differential multilingual interlocutor, at home, school, and work, being concomitantly exposed to a permanent cross-cultural and communication environment.
While in the process of unearthing these documents, I had the desire to shed more light on Fan Noli as an exceptional interlocutor and communicator who faced many difficult situations with his own people, which was the second motivation for my undertaking of this case study. Over all, I found nothing but inspiration from the deeds, writings, and the great messages that emerged from his legacy. The admiration that I felt toward his tremendously productive mind, the excitement at the unknown being the best to come as I continued to sift through the documents, along with the keenness of my research on Fan Noli’s cross-cultural dimension seemed a mere icebreaking attempt to start this work.
Last, but not least, when working on his memorial Symposium, which was bilingual in order to accommodate the literacy needs of the Albanian newcomers as well as those who speak American English and their well-respected achievements over the generations,sincethe Symposium was mainly hosted by the American-Albanian parishioners of the St. George community, I was thinking of having a broad multilingual tribute toward him, that Fan Noli himself would have deserved the most.
And then I thought, with relief, that I owe the founder of our community in the commemoration of the 50th year of his repose, this first article, as a tribute to his versatility with other languages and cultures of tremendous uses, and for ultimately reaching his goal of attaining Albania’s national Independence and the freedom to worship, working towards the extended expressions of human potential and fulfillment.

Infant and Young Fan Noli: A Unique Case of Sociolinguistic and Cross-Cultural Study

Noli’s family was originally from Qyteza e Katundit, from which many villagers immigrated to the United States at the end of 19.th century. Instead, his family opted to stay in their Mediterranean roots, and left Albania for a more open Southeastern European country, in search of freedom of worship and a better life for their children. They settled in the European Turkey region of Edina, in a village known as the Albanian colony of Ibrik Tepe, where Fan Noli was born. Coincidentally, his hometown was situated at the crossroads of civilization, where there had been battles for centuries among the Roman, Byzantine, and Ottoman empires. Although in perpetual war, the three main empires, with their heroes and declines, and three different cultures and languages, Latin, Greek, and Turkish, along with Albanian, would have echoed in influencing the genotypic and phenotypic development of the infant Noli, as the first environment that he was exposed to and within which he communicated.

Between Interlingual and Diglossia Variations

Fan S. Noli was born and raised in the late 1800s in the Eastern Turkish region of Edina near Andrianople. The very curious infant Noli would have had early exposure to the liturgical Greek, the official language used in the Albanian churches of Ibrik Tepe, where his father, Stylian George Noli, was a cantor at the Albanian church in the village of Kuteza in Ibrik Tepe in Eastern Thrace. However, for the Noli’s grandmother, parents, and siblings, as well as for the other villagers of the Albanian colony, the Tosk dialect of the standard Albanian was the main spoken language at home.
“Children learn the low variety as a native language; in diglossic cultures, it is the
language of home, the family, the streets and marketplaces, friendship, and solidarity. By contrast, the high variety is spoken by few or none as a first language. It must be taught in school. The high variety is used for public speaking, formal lectures and higher education…sermons, liturgies, and writing” (Robert Lane Greene, 2011).
Meanwhile that in both Noli’s and the other nearby villagers at home, the diglossic uses of languages seemed to be more situational than optional as a daily basis of communication, a bilingual official profile would have overlapped with a diglossic high position of two main languages, of Turkish and the Orthodox Greek of liturgy, “When in a classic diglossic situation, two varieties of a language, exist alongside
each other in a single society. Each variety has its own fixed functions–one a ‘high,’
prestigious variety, and one a ‘low,’ or colloquial, one. “ (Ibid. Greene, 2011)
To the Albanian villagers living in this society, it seems they had to recognize that in addition to the variety of the Albanian Tosk at home, a semi-diglossic situation of other languages, where the variety of the liturgical Greek had to coexist with the administrative Turkish used everyday communication. This complex sociolinguistic configuration occurred to be due to a coexisting power of the Orthodox Church with the administration, while being a member of the Ottoman ruling system at the time.
For the infant Noli, the Albanian dialect, mainly spoken in the house as a “low dialectal language,” side by side with the Greek used in the in church, which was viewed as the “high language” of the context, it seemed that the classic diglossic situation may have been ruled by new variations and status. Instead, through some new interlingual daily exchanges in Greek at home with his grandmother, Sumba, and his father, the church cantor, all would have taken or given chance to some switching codes (Ferguson, 1986) with the spoken dialect of Albanian words when interacting either with parents or siblings.
Noli Student, a Multilingual Interlocutor

For the young Fan Noli, the early exposure to at least three languages of the region that varied constantly from a classic, or semi-diglossia, to a triglossia situation has been positively taken in and later on, turned into a natural asset. And his sharp and swift personality of lingual and cultural adaptation was born and shaped there. After his primary and middle home school education, Noli had to learn from the trilingual- interlingual teachers how to become a good listener and speaker in any multilingual situation, while first respecting the “switching-code” style of the spoken Albanian with Greek psalms’ paternal influence. In addition, he had chosen Turkish written alphabet and grammar in school.
When he finished his studies at the Greek Gymnasium, besides the classical languages of Greek and Latin, French, Turkish and Arabic were smoothly added to Noli’s previous repertoire of languages. How many times would our youthful Noli better test his other self in some complicated acquainted multilingual tasks, before some unpleasant incident happened, due to some intersocial and cultural clashes with his classmates? Thinking in Albanian, writing formal papers in Turkish, and completing a student like Noli would further have enjoyed the switching lingual phonemes, while again interpreting at the same time from the languages of Homer or Racine. As asubstitute actor, he performed a few of the most classical world drama and tragedy in modern languages, which he learned in high school. As he will remember years later, that wasn’t really an easy task for him to accomplish, through prompting, learning by heart and playing at a young age, but was surely an excellent mental and intellectual aerobic exercise. Playing a part in one of Shakespeare’s plays in classical Greek was simply his first love with the English Emperor of drama.
Then, the Nolian sense of humor came out and went along with the whole experience. As Fan Noli would have described his passion for it, “I was asked whether or not, I could take the place of the star and play Hamlet. I jumped at the offer before they could change their minds. After all, I knew the part better than any star I had ever prompted.” (“Shakespeare and I”, 1964, p. 3)
(to be continued)

Në 100 Vjetorin e Dr.Lazer Radit, rinisim një melodi të pakëndueme

by

*(Bardit të kulturës shqiptare që u burgos dhe u internua familjarisht për 50-të vjet)/
*Gladiatorë, Gjamët e urrejtjes mbi ju i kam derdhë/ jo për fatin e keq të skllavit/ as për mallkimin e ndëshkimit/ veç për atë qëndrim të ulët/ të nënshtruem e lajkatar/ atje poshtë në fund të arenës:/ Ave Cesar/ Ave Cesar!-Dr.Radi/
Nga Keze Kozeta Zylo/ New York/
Deri më sot nuk kam pasur ndonjë mik me moshë 100 vjet dhe kaq të afërt sa Dr.Lazer Radi që pikërisht në këtë datë më 29 Janar, 2016, të shënojë 100 vjetorin e lindjes së Tij.
Eshtë një memorje sa e bukur, po aq dhe ngjethëse në tërë kuptimin e fjalës, sepse kujton një shkrimtar të burgosur, internuar, përkthyes, publicist, gazetar, një burrë me plot elegancë dhe sqimë në të parë dhe të vepruar, një shqiptar që i peshonte fjala sa kalaja e Prizrenit, nga dhe kishte origjinën.
Duke e kujtuar sot nga dritarja me xhamat e akullt që sjellë refleksion me bardhësi bore nga Nju Jorku më duket sikur jam në një botë të ëndërrt, mistike, të pakapshme që gati gati kam takuar një shenjtor, Hyjni ardhur nga një planet tjetër, nga një planet që e krijonin vetëm ky soj njerëzish të rrallë si Dr.Lazer Radi.
Nuk e di pse më duket e çuditshme por edhe me shumë fat, që kam takuar një burrë gjigand që kishte jetuar Ferrin krijuar nga diktatura më e egër europiane, e cila e kishte burgosur dhe internuar për tërë jetën. Ai vinte nga ferri që dhe vetë Dantja mund të çmendej në se takohej me Dr.Radin, dhe me siguri do të krijonte rrethin tjetër të Ferrit ndoshta të quajtur, rrethi i zi hoxhist…
Une ishja një mesuese e thjeshtë në Tirane plot ëndrra të fshehta dhe reale, një mësuese që më kishte sjellë fati në kryeqytet, sepse vija nga rrethi i nje lloji tjetër skllavërimi si ai i fshatit, me nje barrë dhimbje në shpinë që e kam akoma si gungë, punën e rëndë të nënës sime, etj…, njohja imtësisht me Tiranen dhe fshatin, dallimet esenciale midis, ndoshta të gjitha këto dhe shumë ëndrra imagjinare më bën që të mbështetja energjjikisht demokracinë me të gjitha mundësitë e mia dhe të familjes sime…
Si në ëndërr kishja takuar njeriun që ishte mbyllur në rrethin e ferrit komunist, njeriun me botë të jashtëzakonshme, njeriun plot kulturë qytetarie. Ishte një ditë e mjergullt tirane nje ditë nga ato që lulet ndezëse të saksive kishin dhe pak ngjyrë meiti të pemëve të mimozave të bulevardit që dukeshin si llambushka të verdha ndriçimi dhe që bënin dritë në verbërinë kryeqytetase…
Takimi me Dr.Radin pranë shtëpisë së tij me qira nën hijen e një pjergulle me gjethe jeshile dhe disa pika me ngjyrë bakri midis, të krijonte përshtypjen se po takoje herë Sokratin dhe herë De Radën e mërguar, që tri shkronjat e para të mbiemrit si prej Perëndie i kanë të përbashkëta…
Ishte nje takim i lidhur nëpërmjet Partisë Demokristiane të Shqipërisë e cila ishte e treta pas demokratikes dhe republikanes dhe që ngelet plot kujtime sfiduese në radhën me të tjerat. Momentin e parë të prezantimit e kam shumë domethënës, por s’do të thotë se mund të jetë vendimtar për miqësi, por tek Dr.Radi ngeli vendimtar. Ai dukej si një shtegtar, si Krishti që zbriti në varr dhe pastaj erdhi ringjallja e tij. Ndonëse Dantja në Ferr kishte për udhërrëfyes Virgjilin, shqiptari Radi kishte për udhërrëfyes librin, diturinë që ja mbajtën shpirtin plot jetë dhe dritë.
Me këtë dritë si rreze dielli që vinin nga shpirti i një njeriu me botë të lirë sa vetë qielli u ndriçua sadopakëz tuneli i errët dhe i pafund ku kishim rënë.
Ai vinte nga Savra e Lushnjës, në fund të viteve 90-të nga izolimi total që iu kishte bërë regjimi hoxhist, ai vinte midis nesh si një stinë pranvere që po shpërthente pas një dimri të egër dhe të gjatë…
Artikujt e shumtë publicistik, përkthimet, librat që botoi, kujtimet historike dhe letrare si me Migjenin, “Misteret e një ministri”, “Rrëfim për Dinejt e Dibrës”, e shume të tjera jane një arkiv historik që koha do t’i përzgjedh dhe do t’i vendosë në bibliotekën elitare.
Prizreni ky vend qytetërimi i familjes dhe lindjes së tij, por mjerisht rënë nën kthetrat e krimineleve serbë i detyruan prindërit e tij të largoheshin pranë nënës Shqipëri në Tiranë. Sa me nostalgji i kujtonte plaku i ditur mësimet e gjimnazit në Shkodër si dhe gjithë shoqërinë që kishte përjetuar me ta.
Pasi diplomohet në gjimnazin e Shkodrës merr bursë për të vazhduar për drejtësi në Romë. Kujtimet e një djaloshi simpatik për unviersitetin dhe miqësinë me studentët ishin tejet mbresëlënëse.
Nga kujtimet dhe takimet e shumta kishja se çfarë të mësoja nga Dr.Radi, por ajo që do të më befasonte më shumë ishte se nuk dëgjova apo të ndjeja njëherë urrejtje nëpërmjet rrëfimeve dhe komenteve të tij. Ai ishte njeri i ligjit, jo vetëm që luftonte për drejtësinë e ligjit kudo, por njëkohësisht kishte mbaruar në një nga vendet perëndimore për drejtësi, pavarësisht se diktatura nuk e la ta ushtrojë. Sigurisht që i dhimbte gjer në eshtër vuajtja, burgu, mungesa e lirisë, sidomos izolimi për fëmijët që ishin jeta dhe ëndrra e tij. Dhe ja se ç’shkruante në librin “Muret e Muzgut”: Vajto çastin e humbun,
dhe fjalën e shterrun, vajto dritën e ndalun/ dhe nderin e shkelun, vajto lirinë e varun dhe dhe shpirtin e bjerrun/ dhe mbas shgrehjes në vaj/ eja/ shkundma dremitjen n’ përqafje, ta rrokim buzëqeshjen/…

Takim i parë letrar pas internimit me gjimnazistët e Tiranës

Nje ditë si mësuese e letërsisë e ftova të vinte në gjimnazin “50 Vjetori” pranë nxënësve të klasës sime kujdestare për një takim letrar. Ishte një takim impresionues një takim që zgjonte kërshërinë e nxënësve që ishin në moshën më të bukur të jetës së tyre. Dr.Lazër Radi u prit me duartrokitje nga klasa dhe për ta ishte hera e parë që bisedonin me një shkrimtar të dënuar politikisht. Biseda e tij e shtruar solli një kuvend të bukur letrar, solli në memorje dhe vitet e gjimnazit të tij në Shkodër, ëndrrat e tij të kahershme që s’u realizuan kurrë. Ai e filloi bisedën se ndihej i gëzuar që ndodhej midis të rinjve dhe ishte hera e parë që promovonte librin “Muret e Muzgut” pas daljes në Liri. Studentja e shkëlqyer Merita Gjeçi e cila dallohej në gjimnaz për njohuritë e saj të jashtëzakonshme tha se libri “Muret e Muzgut” do të ngelet për të gjithë në një nga librat më të dashur dhe më të bukur dhe nëpërmjet tij do ju kujtojmë përgjithmonë. Ajo u shpreh metaforikisht se nuk do të keni më ngricë harrese sikundër dhe shkruani në liber si: Atje pёrfund stinёve tё mia/ ku nuk shkel askush/ bie bora e harresёs…
Gjithë akumulumin e tij me rremba gjaku kulture, brenda jetesës me pranga në duar, por me shpirt të lirë ai i hodhi në letër të bardhë, ai hodhi botën e tij të lirë, atë botë që vetëm Hyu e ndjente si dhe nje cicërimë zogu që ndalonte në një kërcell peme që ishte vaji dhe gazi i tij siç do të kujtonte vazhdimisht në paralelizmin figurativ të bisedimeve.
Nxënësit duke e dëgjuar rrëfimin e tij me një elekuence të mahnitshme e cila të kujtonte një nga baballarët e ndërtimit të shtetit amerikan Benjamin Franklin i cili ka thënë: “If you would not be forgotten as soon as you are dead, either write something worth reading or do things worth writing”, që do të thotë:
“Në qoftë se ju nuk doni të harroheni para se ju te vdisni, shkruani gjëra që ja vlejnë të lexohen, ose beni gjera që ja vlejnë të shkruhen”.
Ai rrëfente për çka kishte përjetuar, rrëfente tmerret dhe vuajtjet e pafundme në burg nga xhelatët që njihnin vetëm gjuhën e kërbaçit. Rrëfente për qelitë e errta, të ftohta, të ngushta, të mykura ku rrinin të burgosurit dhe kujtoi: “E kush e merrte me mend se unë dikur miku i Migjenit do të vajtoja nën buzë kangën e të burgosunit të shkruar nga ai si: “Nëpër hekra të kryqzuem të dritares seme/ shof qiellën të coptueme në katërdhetë copë/ edhe shof diellin sa një pare serme/ aq larg asht qielli nga e emja gropë”…
Sa dëshirë kishte të takohej me njerëzit, të bisedonte me ta dhe të shprehte lirshëm cfarë ndjente! Sot kur e kujtoj atë takim të paharrueshëm letrar me një njeri që vinte nga bota e burgosur më vjen keq që nuk kishim nje aparat fotografik, më vjen keq që varfëria e tejskajshme ndihej kudo…por sidoqoftë ai ngeli i paharruar në memorjen e gjimnazistëve.

Rinisim nje melodi të pakëndueme…

Duke pritur me emocion vitin e 100-të të Dr.Lazer Radit ku Hëna me reflekset e magjishme blu shtrihet mbi dëborën e virgjër të ballkonit, para syve të mi ngrihet madhërishëm si një lis me abetaren në duar, binomi prizrenas. Skulptura e ndërtuar enkas për të në imagjinatën time ngrihet në zemër të botës në Parkun qendror në Manhattan siç kanë vendin dhe shumë të tjerë ndërmjet tyre dhe Robert Bërns, poeti kombëtar i Skocisë, ndonëse mjerisht duam shekuj t’i ngjasojmë Skocisë për të çmuar vlerat kombëtare dhe për të hedhur në kosh antivlerat.
Dhe në faqen e hapur të librit në skulpturë do të desha të shkruhej poezia e tij
“Ave Cesar” shkruar në internim në Savër të Lushnjes në vitin 1982. Dhe ja poezia e Tij: “Gladiatorë/ Gjamët e urrejtjes mbi ju i kam derdhë/ jo për fatin e keq të skllavit/ as për mallkimin e ndëshkimit/ veç për atë qëndrim të ulët/ të nënshtruem e lajkatar/ atje poshtë në fund të arenës:/ Ave Cesar/ Ave Cesar!
Dhe ecën imagjinata ime poetike për t’i nxjerrë nga qelitë e ftohta me gojë të ngrira qeveritarët e kulturës që kanë mbyllur zemrat e tyre me dryn të ndryshkur dhe heshtin… Eci dhe dëgjoj zërin e një juristi, studjuesi, eseisti, gazetari, përkthyesi që nuk meket kurrë. Edhe Ai ecën, ecën me libër nëpër Manhattan, dhe bëhet këngë lirie, hark vetëtime në botë…
Ti je bard i kulturës kombëtare, ku mund të kuvendohet burrërisht në odat e shtruara me qilimat me ngjyrat marramendëse, ti i le popullit tënd lehonë në shekullin e ri, djepin me shqiponjen e lirë dhe ne këndojmë këngët e pakëndueme këngët që t’i kemi borxh përjetësisht… Ti je prijetar që ndalon tehet e bardha të thikave mbi kokat e zogjve dhe ecën përpara me ballin që praron vetëm fllad lirie, edhe pse shtëllunga mjegulle të zeza ende fshihen pas plisit tënd të bardhë si bora e bjeshkëve. E në këtë fantazi me ëndrrat e tua mbush qiellin me yje zjarr. Në qerpik të yjeve zë rrënjë dhimbja që bëhet mal.
Në këtë 100 vjetor fjalët shqip në librat e tu më bëhen jehonë që vijnë nga bjeshkët e nëmuna ndërsa ti si Pëllumb Paqeje fluturon për të takuar miqtë e besës dhe tund kujtesën mjerisht të ndërtuar mbi themele harrese… Në këtë përvjetor me fjalën e parë shqip që ju kujtoj, është poezia e shkruar nga ju me titull “Abetarja”, që është libri i shenjtë i shqiptarëve. Dhe ja disa vargje të saj: “Do më kujtohet deri në më të fundmen ditë/ oborri i shkollës fsheh në mangë të kishës/ e në mes tij një pishë/ bijë e mirë blerimi/”.
Në këtë 100 vjetor ndez një qiri në shenjë përshpirtjeje të përëndishme e lutem në shenjtërinë e fjalëve si para një shenjti dhe bëhem manushaqez naimjane e mpitë dhe e qetë.
Çdo shkronjë në librat e tu është frymë, është ajër, është metaforë e gjelbërt, si sytë e vashës që të kishin magjepsur në rininë studentore.
Ti qëndron si ciceron nëpër muzeume dhe rrëfen historinë sa tragjike dhe të bukur të kombit tënd. Ecën nga njeri pavion në tjetrin me një trok shekulli të pandalur dhe pas një pushimi zanor lëshon në qiell një tufë pulëbardhash për të ikurit si ty, për të ikurit prej Soi.
Petalet e shpirtit tënd puthin me mall që djeg zhur, gërmat e ndritura shqipe, dhe rinisin një këngë që s’do të mbarojë kurrë. Së bashku rinisim një melodi të pakëndueme, një melodi kujtese që çan gjokset e maleve hijerëndë.

29 Janar, 2016
Staten Island, New York

DR. AGIM LEKA WRITES TO FATHER PJETER POPAJ

by

Dear Father Peter and colleagues,/
It has always been my dream to help the immigrants in need of medical attention particularly in a country like ours where English is the language of the Land.
It is in this vein that toward the twilight of my life, it dawned on me that my five room office in Baldwin, Long Island where I practiced for about fifty years should be donated to the Mother Theresa Clinic of Our Lady of Shkodra. I am thankful to God to have inspired me in this direction.
It is our common duty, I believe, to help those of us who immigrated to this country without being prepared to face the problems that a new land exposes them to and where they have chosen to spend the rest of their lives. This has been the saga of all immigrants from all over the world who are privileged to land in our country and create a new life from the beginning.
Having helped many immigrants of all nationalities with particular concern to my own Albanian community for over fifty years, I can attest to the joy that one feels to help those in need. This pushed me to help the Albanian community in Jersey City, New Jersey from 1953 through 54, while I interned at Jersey City Medical Center. My first encounter was with the Arbreshe who had a sizable community in Jersey City at the time. I was surprised that they maintained the Albanian language for over five hundred years since they were forced to emigrate from Albania to Italy as a result of the Ottoman invasion. In Jersey City, they formed their society called George Castriota Skanderbeg. They asked me to speak at their dinner dance affair and this caused me a great deal of pleasure. Subsequently I opened my office in Baldwin, Long Island in 1960 and from then on, I have focused on the way to help the people who needed medical assistance not only from me but also from other specialists.
One day I got a call from Father Oroshi from the Church of Good Council, who wanted me to go there to give vaccinations to the Albanian children coming from Montenegro. The vaccination were the usual type given to children, who apparently were deprived of them in their country of origin. I was amazed to notice how quiet they were throughout many hours of vaccination procedures. I made this remark in a letter I sent to Father Oroshi for I was sure that once americanized, these children would be very noisy and would want cookies all the time. At the end of the vaccination period, Father Oroshi invited me to an Albanian restaurant on Arthur Avenue. I told him I would follow him in my car. I did not realize that not knowing the streets of the Bronx, I would quickly be lost and suddenly I was exposed to an area of the South Bronx where driving with an M.D. plate at a time in which drug addiction was rampant, constituted a risk to my life. I remember I said to myself that God saved me from communist atrocities only to face a dangerous situation in the South Bronx. Fortunately for me I saw a big sign on the highway showing a direction toward Connecticut. I got out of the Bronx and onto the highway and went towards Connecticut. Eventually I made the turn toward Long Island and arrived home. As soon as I arrived home I got a call from Father Oroshi who was with his friends at the restaurant waiting for me. I told him that I wished he had given me one of his friends in my car to help me find Arthur Avenue, which was completely unknown to me at the time. I followed up afterwards with a letter to Father Oroshi thanking him for the privilege he gave me to attend to the children of the future Albanian community.
All these children are grown up citizens today and have been successful in their endeavors. They have become good citizens of our new country, the United States of America.
Every day that I walk with my wife outside my independent assisted living facility in Battery Park City where we now live, I look at the Statue of Liberty and I think of the past, when I first came to this country and thank God for the privilege that was given to me to serve this country and its people with honor and with hard work, and raise a family who hopefully will succeed even better not only to serve the people of America, but people from all over the world in their chosen field.
I wish you luck in helping Father Peter and the Albanian community establish the Mother Theresa Clinic and I am sure that you will find the same joy that I have experienced all my life, particularly by taking care of those Albanians and other nationalities who suffered in concentration camps and prisons of the Iron Curtain.
In addition, honoring the name of Mother Theresa who soon will be a saint, by participating a little in her sacrifices for mankind, we all would experience tremendous joy.
Mother Theresa, soon to be Saint Theresa will continue to be a beacon of goodness for all peoples of the world, particularly I would add our own people who have suffered so much for almost half a century under a ruthless communist dictatorship. The martyrs, clergies of all faiths, and the common citizens would I believe be happy to see our work from Heaven.

Best of Luck,
Agim Leka

Ismail Kadare më i fuqishëm në Paris për çështjen kombëtare!

by

Shkruan Asllan Dibrani/
-Kushtuar për 80 vjetorin e lindjes së Ismail Kadaresë , i sjellim dhe rikujtojmë ligjëratat dhe deklaratat e tij vizionare, karshi kohës aktuale që po e përcjell kombin shqiptar edhe në shekullin e 21-të.
-Shqiptarët, popull me rëndësi në Ballkan dhe Evropë. Rrugë tjetër për shqiptaret nuk ka, pos orientimit nga Evropa dhe shtetet perëndimore.
-Kadare u përul me kërkim falje pranë fërkimeve dhe kritikave ndaj Dr. Ibrahim Rugovës.
Vjeshta e vitit 1990 Ismail Kadarenë e gjeti të pakënaqur me sistemin dhe regjimin në Shqipëri nga e cila vendosi të largohet nga Shqipëria dhe të qëndrojë në Paris. Shkrimtari u përball me një gjendje të pa shpresë me “mungesën e ndryshimeve demokratike”atje . Ai krijimtarinë e tij nuk u ndali, por e ngjeshi penën edhe ma tepër në Paris. U bë edhe ma i fuqishëm për çështjen tonë kombëtare.Në vitin 1990 e më pas vepra e tij bëhet shprehja më e fortë e vlerave gjuhësore dhe artistike të shqipes letrare. Ismail Kadare është laureat i shumë çmimeve letrare kombëtare dhe ndërkombëtare.
-Krijimtaria e tij, me 1994 e bëri anëtar korrespondent të Akademisë së Shkencave Morale dhe Politike të Francës dhe anëtar i jashtëm i ASHAK. Shkrimtari i madh shqiptar, Ismail Kadare mbushi 80 vjet por aktualiteti dhe intelekti i tij qëndron shumë i freskueshem . Ai është vlerësuar lart nga gjithë skena e kulturës botërore.
-Ismail Kadare është një figurë aq madhështore që i dha letërsisë shqiptare një maksimum voluminoz të veprave të veta , duke u frymëzuar dhe paraqitur realitetin nga një fushëveprim i një sistemi komunist. Nga rrethanat e atilla doli me vepra dhe romane që kanë lëne gjurmë duke e pasuruar thesarin e letërsisë sonë shqipe por edhe letërsisë botërore.
Ne populli shqiptar duhet të jemi shumë krenar , që një njeri dhe një gjeni e rangut të këtillë ,që lindi dhe doli nga djepi i kombit shqiptar.
-Vlerat e tij janë në gjithë rrafshin kombëtar. Është i dashur ,pos asaj që ka vlerat në letërsinë shqipe,ai është një largpamës edhe në proceset politike dhe padrejtësitë që ju serëvuan shqiptarëve gjate historisë. Mosha e 80 vjetorit te lindjes Ismail Kadarenë shpesh e gjënë edhe në mesin e mërgatës shqiptare nëpër Evropë me orë letrare ,simpoziume dhe takime kulturore.
-Shumë mërgimtar u ndien të privilegjuar që u takuan me gjeniun e letrave shqipe,që e panë me sy , dhe e dëgjuan me veshët e vet! Ismail Kadare,veprat e të cilit janë përkthyer në 45 gjuhë të botës është një kryevepër për ne shqiptarët.
-Me thyerjen e kornizës nacionale në fushën e letërsisë zoti Ismail Kadare kaloj në figurën e shkrimtarit me dimensione të rralla botërore, ai ma nuk është shkrimtarë vetëm i shqiptarëve po është shkrimtar i botes.
-Më 28 Janar mbushi plot 80 vjeç, kurse qyteti i tij i lindjes, Gjirokastra e ka shpallur 2016-ën si ‘Viti i Kadaresë’ në respekt të shkrimtarit me famë botërore.
Më rastin e 80-vjetorit të tij,u nderuar nga qyteti i lindjes Gjirokastra,nga të gjitha organizmat shtetërore në Shqipëri ,Kosovë, po edhe nga shqiptarët ku jetojnë në shtetet e Ballkanit, por edhe dhe në mërgatën shqiptare. Pati manifestime edhe nga shtete tjera qe i përkushtuan artikuj të ndryshëm lidhur me 80 vjetorin e Ismail Kadaresë. Ai qëndron në zemrat e mërgatës së madhe shqiptare duke i kujtuar një serë takimesh në Gjermani.
I sjellim dhe i rikujtojmë ligjëratat dhe deklaratat e tij vizionare, karshi kohës aktuale që po e përcjell kombin shqiptar edhe në shekullin e 21-të.
-Pa dyshim se takimet e tilla e përforcojnë qytetarin shqiptar të diasporës në integritetin e gjithmbarshëm në kulturën tonë, por edhe në kulturën e popujve ku jetojnë shqiptarët. Për takime të tilla, zoti Kadare thekson, se po ta njohësh kulturën tënde, din ta transmetosh atë qe e ke edhe tek qytetari i atij vendi ku jeton. Kjo ndihmon shumë shqiptaret te dalin nga izolimet qe na i kurdisën të tjerët ,por edhe vet izolimin që i bëmë vetit.
Shqiptarët, popull me rëndësi në Ballkan dhe Evropë. Rrugë tjetër për shqiptaret nuk ka, pos orientimit nga Evropa dhe shtetet perëndimore.
Kadare në prezantimin e tij në qytetin e Këllnit foli për problemin thelbësor, i cili mbeti Shqipëria me Evropën ai thekson si ma poshtë:
-Nuk ka problem të Ballkanit, ballkanas – ballkanas ose problem të Shqipërisë, shqiptar – shqiptar. Nuk ka asnjë problem të asnjë populli të Gadishullit pa qenë i lidhur me Evropën“. Ai tha se populli shqiptar bashkë me grekët dhe sllavët është njëri nga tre popujt më të rëndësishëm të Ballkanit.
Ai tha se ka mbi një shekull që pat lindur një teori që vetëm dy nga këta popuj duhet të qëndrojnë në Evropë, “ndërsa njëri prej tyre duhej zhdukur”,kjo ju përcaktuar populli shqiptar. Dhe kjo teori ishte kthyer në një praktikë të tmerrshme ndjekjesh, dëbimesh e vrasjesh nga sllavët dhe grekët .
Sipas platformës së tyre “Populli shqiptar, duhej të dëbohej me forcë, me ndarje, me shpërngulje, me denatyrim, duke provuar të gjitha mënyratderi në zhdukje. Madje ai theksoj se gjuha shqipe në Evropë është e vetmja gjuhë e ndaluar me ligj për shekuj të tërë. Nuk ka një gjuhë tjetër indoevropiane që është e ndaluar si shqipja dhe kjo ende nuk është shpjeguar nga historiografia shqiptare“edhe se është një gjuhë bazë për të tjerët.
-Edhe përkundër kësaj përvoje, tmerrësisht të keqe, shqiptarët nuk u ftohën me Evropën dhe nga Evropa. Përkundrazi, sipas Kadaresë, ata vazhdojnë të kenë një lloj përkushtimi me këmbëngulje drejt qytetërimit evropian, nga se shqiptarët janë edhe vet popull evropian . Ata e kanë kuptuar se s’mund të ketë Shqipëri as shqiptarë jashtë komunitetit evropian, jashtë qytetërimit evropian,jashtë kornizave evropiane .
Kadareja nga prizmi i tij për Fashizmin dhe Bolshevizmin dy përbindëshat më të rrezikshëm në shekullin XX.të i përshkruan. Ishte po vetë kjo Evropa që i ka përmbysur ato ka shpresa se gabimet veta do ti seleksionoj edhe në dobinë shqiptarëve…
-Këtu, theksoi Kadare, është forca e qytetërimit evropian, që edhe kur pjell një e keqe din ta eskalojë atë. Prandaj shprehet optimist qe edhe çështja kombëtare shqiptare do të jetë ne duart e Evropës nga se jemi dhe duhet t’i bashkohemi edhe ne se rrugë tjetër për shqiptaret nuk ka, pos orientimit nga Evropa dhe shtetet perëndimore.
Kadare u përul me kërkim falje pranë fërkimeve dhe kritikave ndaj Dr. Ibrahim Rugovës.
Ismail Kadare kishte kritikuar ashpër Ibrahim Rugovën në veprën e tij “Ra ky mort e u pamë”, por shumë vjet më vonë, shkrimtari i madh shqiptar me renome botërore, e pranon se koha e ka dëshmuar se e drejta ishte në anën e Rugovës duke dhënë opinionin e tij ai theksoi:
“Është e vërtetë që e kam kritikuar Rugovën dhe Demaçin. Ju tash mund të mendoni se unë do të them se kisha të drejtë me kritiken që i bëra Rugovës. Jo, koha e dëshmoi së e drejta ishte në anën e Ibrahim Rugovës. Unë e kisha kritikuar, kisha qenë i ashpër me të, ai më fali në takimin që kishim në shtëpinë e tij menjëherë pas luftës, ishte meritë e tij. Ai vdiq në paqe, ne u pajtuam, “ishim dhe mbetëm miq“. Kështu ka thënë Kadare me rastin e Rugovës duke e vlerësuar si një politikan dhe krijues i merituar. Ismail Kadare edhe moshën e shtyer në këtë kohë preokupohet me çështjen shqiptareve dhe bënë ftesë që shqiptarët të drejtohen nga perëndimi e jo nga ish pushtuesit dhe nga shtetet aziatike që gjithnjë kemi pasur të keqen nga ato shtete duke gjykuar sundimin e egër të perandorisë osmane ndaj shqiptarëve. Ismail Kadare u bë edhe ma i fuqishëm si mërgimtar në Parsi për çështjen kombëtare, me qe pati ndikim edhe ne shume segmente politike dhe kulturore ne shtet perëndimore për Kosovë dhe Shqipërinë.

Ëndrra e vdekjes sime

by

Paluzza/
Nga Gentur Lleshi*/
Ende nuk e kishim mbledhur veten, kur na thanë se do të niseshim. Treni do të sulmonte në mbrëmje dhe ne do të hipnim rrëmujshëm në të. Deti, udhëti­mi drejt Barit, anija e famshme panameze me çimen­to, mundimi i bukur dhe ankthi magjik, na dukeshin gjëra të harruara.
Ku do të na çonin? Nuk e dinim. Në një kamp? Apo në një repart ushtarak? Ishim të drithëruar nga kureshtja. Tanimë të veshur ala evropiançe, me rroba të tjera (tonat, unë e di që ju kini merak, i hodhëm diku në koshin e plehrave!), të ngrënë dhe me ushqim të thatë me vete. Domethënë do të shkonim larg. Dikush tha se do të shkonim në Alpe, kufi me Aus­trinë. O Zoti im, për mua mali ka qenë i dashur, se edhe te gjyshja ime (më e mirë se ajo zor se gjendet njeri tjetër në botë!) pranë malit me emrin Shpirag unë rrija thuajse gjatë gjithë verës. Përnjimend po më dukej se po shkoja atje. Zemra ime, ajo e di sesi po e duron mallin e luajtur mendsh, po gufon dhe po hidhet përpjetë, siç hidhen zogjtë kur ua presin kokën. Se edhe zemrës sime ia kanë prerë kokën, qëkurse u largova nga shtëpia ime e dashur, që kur i ika vjedhurazi mamit tim, të shtrenjtës sime, me atë që këmbeja kush e di sa fjalë kundërshtimi, pa ia thyer asnjëherë zemrën e butë. Zemra ime (më vjen keq për të, se vuan!) dhemb edhe për babin që ka ngritur sa e sa projekte për mua, për vëllain tim të vetëm që nuk rrimë dot një çast pa e ngacmuar njëri-tjetrin! Zoti im i madh, malli po më mbyt, por unë e kam zgjedhur tani rrugën time dhe do të eci në të. Prandaj po shkoj drejt Alpeve.
Një pushim në Ankona. Pushimi tjetër në Bolonja. Ndërrim trenash në Mestre. Një ndalesë e shkurtër në Udine. Njëzetedy orë udhëtim.
Aty na thanë se po shkonim në Paluzza, në zemër të Alpeve. Do të ndiqnim Tagliamentin, lumin e kulluar të Alpeve, që si zbret në fushën udineze, fshihet nën tokë.
Ja dhe Paluzza. Ç’ajër i pastër! Dëbora e bardhë e Alpeve, një bukuri e egër dhe që nuk ia gjen dot aq lehtë shoqen në botë.
Tagliamenti rridhte nën këmbët tona, i kthjellët si Valbona jonë. Të kujtohet, babi kur qemë bashkë të dy në Valbonë me teatrin e Beratit? Zumë peshq dhe e hëngrëm drekën në vendburimin e saj, mu në gji të Jezercës. Ishin me ne shkrimtari Fatos Kon­goli, aktorja Liri Lushi dhe shokët e tu Ilir Pipiria dhe Sokol Progni. Të kujtohet se si u marros asaj dreke shkrimtari Fatos Kongoli pas Lirisë? Po ujët smerald të Valbonës, madhështia e maleve dhe pyjet kryeneçë? Ah, ishte rruga gjithë çakëll tym e gurë që e prishte magjinë e Alpeve tona.
Kurse këtu nuk ka rrugë me tym. Këtu ka një pastërti dhe një ajër që nuk ngopesh dot kurrë. Malet janë aq pranë, sa të duket sikur do të bien mbi Paluzza. Bën ca ftohtë, por jemi të veshur mirë.
Reparti ku jemi strehuar është jo si ato që janë në Shqipëri. Këtu ka rregull të përsosur dhe fjetorja është një pallat i madh alpin. Unë fle me një shok nga Durrësi në katin e katërt dhoma e cepit. Shiko­jeni në fotografi.
Hë, meqë po më shihni në foto, jam rritur ca? Po, po, edhe jam burrëruar. Më ka kapur dikush nga flokët dhe më tërheq lart. Besoj se nuk do të jem aq i gjatë sa Ariani. Kam plot shokë nga Berati. Djali i Nehat Fugës, me të cilin ikëm atë pasdite të 6 mar­sit, nuk është me mua. Fati na mbajti bashkë vetëm tri ditë.
Paluzza, kjo qytezë alpine, është edhe e madhe, edhe e vogël. Kisha e saj është nga më të bukurat. Dikush më dhuroi një biçikletë, po jua dërgoj në foto. E di që ajo do të mbulohet nga të puthurat. Po edhe unë buzët e mia i kam ngjitur aty dhe ju puth të gjithëve.
Kam dalë përditë në Paluzza. Dua të gjej një punë dhe ta fitoj jetën me duart e mia. Besoj se këto ditë do të punoj për ca kohë në një ndërmarrje druri. Ju e dini sa e dua unë drurin. A nuk isha një dru-gdhendës i zoti nga klasa e pestë dhe sa mbarova të tetën? Rrethi jashtëshkollor i xhaxhi Mitit (Topi) u bë nxitës për mua. Tani që jam i pavarur në jetën time, besoj se druri do të më bëhet edhe më i dashur.
Paluzza qan përditë. T’ia shikoni lotët si i kullojnë çurg nga strehët e kallkanosura. Paluzza me lotët e saj ia shton ujin Tagliamentit. Paluzza i ka sytë të gjelbër si pishat e saj dhe ato të Alpeve. Nuk kam parë sy më të bukur se të sajët.
Jemi 400 shqiptarë. Na duan banorët e Paluzz-ës. Edhe ne ndihemi mirë brenda vështrimeve të ngroh­ta. Sado ftohtë të bëjë, nuk ka rrobë më të ngrohtë se sa vështrimi njerëzor! Edhe lakuriq të jesh! Ndi­hesh jo i braktisur, jo në mëshirën e fatit.
E di, ne nuk do të rrimë gjatë këtu. Prandaj duam vetë të gjejmë një pikëlidhje. Duam të kërkojmë jetën dhe jo mëshirën. Mëshira të vret, të vret në shpirt dhe të mëson keq. E, ja, a nuk po flas me fjalët e tua, babi? Prandaj hiqe merakun dhe me dorën tënde, të lutem, fshija lotët mamit.
…Mbrëmë e pashë në ëndërr Arianin. Kam qe­shur aq shumë, sa shoku im u zgjua. Unë sikur isha fshehur (njëlloj si atëherë kur isha i vogël) nën tavolinë dhe e pickova. Ai ulëriti dhe më kërkonte. Vrapo unë e vrapo ai, kur më kapi më në fund. Ku thoni ju? Mu tek porta e këtij reparti, në Paluzza!…
Basalghelle, 13. 07. 1992
Letër dërguar prindërve dhe vëllait, ruhet në familje.
*(pjesë nga libri «Ëndrra e vdekjes sime», bot. III, 2014)