Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Të ecësh pa u ndalur

by

Nga Fatmir Lamaj/
Para disa ditesh me qendron nje makine tek kembet e prej andej zbret nje djal i ri, shume i ri, duke me pershendetur me thote: “Xhaxhi Miri u shpalla serisht kampion”. Pasi me tregoi kupen dhe fletvleresimet per ndeshjet e kryera, e perqafova dhe i urova suksese te tjera. Ky boksier i ri, kampion absolute i peshes se tij quhet Mario Sokoli, boksier i ekipit “Enea” me president-trajner zotin Ilir Shameti dhe Ismet Vorfi, 3 here kampion i shqiperise qe ne moshen 13 vjecare e ne vazhdim. Ne vleresimet e te gjithe teknikeve dhe njohesve te boksit eshte ngritur ne piedestalin e se ardhmes se boksit shqipetar edhe me tutje, ne rang europian ndoshta edhe boteror. Ne aktivitetin e fundit te boksit qe u zhvillua ne qytetin e Lezhes u shpall boksieri me i mire i te gjitha peshave te moshes 15-16 vjecare. Mario eshte 1m e 86 cm i gjate dhe bokson ne peshen 70-75 Kg. Lexues te nderuar, ju bera nje prezantim per talentin e jashtezakonshem Mario Sokoli per te terhequr vemendjen e kujtdo ndaj ketij fenomeni qe neser ne ringjet europiane kur te ngrihet flamuri shqipetar mbas cdo fitoreje te tij, kushdo nga ne le te ndihet krenar dhe ata qe i kane mundesite per ta ndihmuar kete talente te rralle, te kontribuojne modestisht ne ecjen e tij te pandalshme ne rrugen e suksesit i cili na nderon te gjitheve. Gjendja e mjerueshme e sportit shqipetar eshte produkt i politikave te gabuara deri me sot,si dhe nje mosfunksionim normal i raporteve sport-biznes. Kemi raste shume evidente kur sporte te caktuara jane mbeshtetur me guxim dhe sinqeritet nga biznesmen te caktuar, ata kane arritur suksese te dukshme, rasti i Kukesit dhe i Korces ne futboll. Sporti shqipetar pothuajse i braktisur nga shteti deri me sot te mbijetoj ose per te arritur ne nivele konkurueshmerie ne rang europian, i duhet patjeter dhe nje mbeshtetje filantrposite prej biznesit i cili investimin vetfillestar mund ta marri gradualisht nepermjet sukseseve te ekipeve te sporteve te ndryshme apo individeve te vecante. Ketu u behet thirrje paperjashtim te gjithe biznesmeneve shiqipetare qe pasurine e tyre e ngriten me mund dhe djerse. Sot te vjen neveri dhe ndjen peshtirosje kur shikon sesa pak investohet nga biznesmen te ndryshem ne ndihme te komuniteteve per hallet qe ato kane. Deri ne 44’ ne Shqiperi cdo kishe e xhami, shkolle, rruge fshati cezem e strehe vorfnore ngrihesh nga ata pak tregetar e ata pak te pasur qe kishte Shqiperia e atehershme. Sot degjojme rralle ose shume rralle qe ndonje biznesmen mund te ndertoje nje objekt social-kulturor ne ndihme te komuniteteve. Kur shikoj Marion me kujtohet heroi I tregimit “Meksikani” i Xhek Londonit i cili luftonte ne ring per jete a vdekje per nje kauz qe ai e quante te drejte, per “Revolucionin”. Ndersa ne bisede me Marion lumturohesh dhe ndihesh krenar kur ai thote se une ne ring do te lufoj gjithmone per flamurin shqipetar. Marios Zoti i ka falur edhe nje pamje engjellore, por kur e shikon ne ring qe hedh ne knockout me grushtin e tij te hekurt ndihesh i befasuar ne vetvete duke iu referuar kujtimeve dhe pershtypjeve qe na kane lene imazhet bisherore te shume boksiereve me emer ne ringun nderkombetar. Mario shkon ne kembe tek palestra ku stervitet dhe kthehet prap ne kembe prej andej, nje distance afersisht prej 1 ore, dhe kur une i them me shaka: “ O Mario ! Harxhoje pak babin te te coj me makine.” Ai ma kthen me te qeshur: “ Pse pak ka bere dhe po ben babi per mua ?! … Po Mario, babi jot Fatjoni ka bere edhe po ben shume per ty, por ai me rrogen e vet nuk mund te beje dot me shume per te ardhmen tende, sepse ai nuk mund te te coj ty ne aktivitetet jashte vedit per te afirmuar mjaftueshem vlerat e shumta e te rralla si boksier me nje te ardhme te sigurte. I nderuar lexues, me keto rrjeshta te shkruara dua te trondis pak ne dremitjen e tyre disa nga zyrtaret dhe biznesmeneve shqipetare per mos ti lene te shuhen ne harrese nga pamundsia ekonomike talente te rrala te sportit shqipetar te cilet nderojne jo vetem ata edhe familjet e tyre, por edhe gjithe kombin shqipetar. Ne kemi nxjerr boksier me fame boterore si Luan Krasniqi, dhe do te ishte nje nder shume i vleresuar per Federaten Shqipetare te Boksit per te organizuar cdo vit nje aktivitet per nder te tij “ Kupa Luan krasniqi ”, ku aty te thirreshin edhe boksier nga vende te ndryshme per te promovuar talentet e rinj te boksit. Le te jete ky nje sygjerim modest ne kujtese te Federates Shqipetare te Boksit. Si perfundim do te deklaroja pa frik dhe bindshem se cdo ndihme per Mario Sokolin nuk do ta konsideroja thjesht nje gjeste bujarie apo filantropie, por si nje investim te sigurte per nje talent unikal qe do te dije tja shperbleje kujtdo me suksesin e tij, cdo mund apo sakrifice e bere per ate e per te ardhmen e tij te shkelquer si boksieri me i mire sot per sot shqipetar per moshen e tij.

Beyond the historical dimensions of a museum

by

Impressions from the visit at Soldiers & Sailors Memorial Hall & Museum/
By Shefqet Kercelli*/
Invited by Chatham University for my younger daughter’s graduation ceremony, it did notcrossmy mind that this ceremony will take place in the auditorium of a war museum. So on May 19th, accompanied by my children, who studied at the universities of Pittsburgh, I participated in a very impressive graduation ceremony, news that I reported in some Albanian media. Meanwhile, as much as the official part and student meetings, I was impressed by the surrounding environment, which in itself carry the events and history of Pittsburgh that was a pleasant surprise for me as a guest. Along with the joy of graduating students, a legitimate joy coming after a few years of work and sacrifice, especially by foreigners, I had my mind at the museum’s premises and what corridors and salons carried. In fact that day, I as former military man and historian, I appreciated the work that Chatham’s staff put into the graduation ceremony and their decision to hold it in a place where military history and the heroes of the war are honored. After completion of the ceremony, I was looking at the possibility of visiting the museum. And again I was lucky because soon “Memorial Day” came, which created the possibility of exploring Soldiers & Sailors Museum. I followed the main activities of this day, {which is portrayed them in Albanian military media} and I became part of the museum’s many visitors. In fact, this museum evokes great interest because of its layout, with a favorable geographical position for the city of Pittsburgh, which eases the commute time of each visitor, in addition, the landscape outside is evergreen, and foremost the building is majestic with architectural line that intertwines elements of antiquity and classicism. The external façade seems like it is saying:-Come see what’s inside! I visited several museums of its kind in Europe, so the curiosity to know each element of the museum was big. From the entrance of the building where the flags with different types of weapons to the main hall, you could easily follow the exhibits of the museum and its historic line. I will not dwell on the content of the museum, because you might know much better than me, but I want to mention some features of the concept and main lines, which increase the authenticity and values of this museum. I noticed that in the 100 years of its existence, this museum managed to survive thanks to a careful job from the staff and gained its fame alongside other city museums. Many visitors of different age groups watch carefully every detail of the museum. This way the young generation becomes familiar with military traditions of the ancients, andsimultaneously gets educated with a sense of freedom and sacrifice. Step by step in the museum hall you get familiar with documents, flags, weapons, clothing, drums, photos, heroes warriors items for each historical period of Pittsburgh, Pennsylvania and American nation. Surely there was no ancient weapons and gear, such asStone Age, but since the revolution to the present day, with what is shown, the museum fully justified its existence. In contrast to some of the world’s nation, the American nation has a new story, but more dynamic, richer events and developments, a vocation that is widely reflected in the museum. This primarily relates to the concept of freedom, which differs according to the perspective and maturity of other nations. Based on this concept, it is written the history of American nation, its constant wars, which all are displayed in this museum. On behalf of the great goal of freedom, American nation has been in some wars at home and abroad, which have been and are fair. This is another feature of this museum. Of course an integral part of wars and battles are the people, the fighters who are organized in different military formations, and they occupy the main places in this museum. Unlike other museums in the world, politicized, where dictators and political leaders occupy the country’s leadership, at Soldiers & Sailors Museum, the main displays were the warriors and heroes, along with their items and documents in battles. In the museum there are no dictators, but leaders and soldiers who have fought and given their lives for freedom! So, presidents, generals and commanders were integrated with hundreds of warriors from Pennsylvania and Pittsburgh. Every historical epochis presented with documents, items, illustrative material placed carefully, that bring alive the wars and battles in the past. Combat formations structural changes, improved technology of weapons and techniques in battle, artillery, equipment, radio tools, uniforms, ranks, hats, children anxiously awaiting the return of their parents by war, or trees and flags pierced by bullets, filled every corner of the museum. It is clear that no detail is not omitted from museums staff. Landing in Normandy, battles in the Pacific Ocean, the history of Naval Fleet, air force and marines, all the newspapers emerged during the war, etc., were designed and located in the right place. Every corner of the space is used effectively, a perfect combination of form and content. Even the writings are simple and illustrative that arouse emotion to visitors, for example: the accuracy of the facts and events, increases confidence that you will get the correct and necessary information. The exhibit of African Americans fighting for freedom and human rights, better fulfills the concept of freedom of the museum. Furthermore, the place that female fighters occupied was impressive, especially in the main facade of the building where a sculpture of a woman was in the center. The participation of American women in combat is active, which rarely occurs in other countries. The museum displays all the wars over the centuries, to the modern times, where the war in Iraq and Afghanistan holds a special place. I feel good and the Albanian people is an ally of the U.S. in these wars. Many of my friends fight side by side with the American soldiers. This exhibit is enriched day by day.I stress that the harmonization of content with form, extension in time and space, the use of illustrative materials from traditional to digital tools make the museum interesting to visit by any age. I saw that veterans, warriors, former military, friends and family members, young and children, find themselves and feel like home. However, knowledge of this museum would be incomplete without being familiar with its operation and management, with the work done over the years to come up to here. The museum hostess, with kindness on “Memorial Day” addressed me to Mr. Michael Kraus to get familiar with the topics I was interested in. That day Mr. Michael was difficult to meet, because he was among the organizers of the event, and he had no time. As one of the conservators of the museum, I needed to get an interview for the Albanian military press, because the experience of this museum is worth a lot. However, on June 23 Michael found time for a brief interview. A simple man, smiling, with a vision andcompetent to the task, Mr. Michael invited us to his working environment. On the ground floor of the building, we faced a particular view, there he along with some of the staff, he lived among uniforms, memorabilia, photos, various items, which at first glance give the impression of a mess. Just the looks, but a lot of hard work was getting done there. The museum staff as hardworking bees, worked long hours to corrected, adjusted or repaired a newly donated jacket, a picture, or hats, which were added to the museum. Hard work that requires patience and professionalism. Very few understand what that means. Every member of the staff of the museum was a specialized in an area and period of time. Michael was specialized for the period of the Civil War, and so on: “For those far away, thoughts of home and family are often the comfort needed to get through the day. Since the earliest days of American military service, soldiers and their loved ones have used many different communication tools to stay in touch…”
Michael was well aware of the circumstances and the situation of the museum, so he eased the interview:
-When was this museum established? What is its goal?
The museum opened in 1910. It was conceptualized in 1905 and construction lasted from 1908-1910. The goal of the museum was to memorialize the 12000 Allegheny County men.
-Who helped with the finances and material objects for its construction?
It was funded by public referendum, specifically from tax money from Pennsylvania State. It cost about 1.25 million $. It was run by veterans from every county since civil war. The positions were appointed and all the money came from the county.
-How is it divided, in how many periods is separated? What is its content?
It is divided in main conflicts timelines. The periods start from American Civil War to the present. Specifically divided into Civil war, Spanish war, World War I, World War II, Korea, Vietnam, Gulf and Iraq.
-The place of heroes’ and veterans’?
There is a room dedicated to heroes called The Hall of Valor. It is only for individual recognition. They display medals, medals of Honor, from combats, stories in general.
-How many visitors does it have? Who are the majority?
Not as many visitors as we would like, mostly they are people in uniform or that relate to the theme of our museum.
-How do you maintain the museum financially?
In 1999 the museum became private and it is a NIRS that falls under charitable trust.
Now we are a private museum, not funded from the county anymore. Most of the finances come from events like weddings and graduation ceremonies and a very few from admissions.
-Do you display everything that is donated? What is your favorite era?
Not everything donated goes to display (about 10-20%) and the rest if stored for later use if there is enough items collected to create a story. My favorite period is civil war since I am a civil war historian. My favorite item in the museum is a flag from the battle of Gettysburg that has 30 bullet holes.
-What is its future?
For the next 5 years we plan for more updates, more staff, expand the memorial hall, add monuments and work on the landscape from the street to the entrance. Put signs to attract more people which leads to more awareness.
-How did the museum change after ‘90s?
I started working here 8 years ago. Changes that I have noticed after the 90’s is that the displays are more professional. There is more care for the artifacts and we have become better at interpreting stories. It has been given a theme and a timeline. The building is restored, new HVAC. It used to be dark and not friendly and there were very few events.
-Do you have a display of the conflicts with the countries that used to be enemies and later on became allies?
Before we had a Cold war display of Eastern Europe relations about Soviet Union, but we are always changing things around.
-Is there any part for military cooperation between the USA and Albanian?
Not to this day. But, we will work together to create an archive of this friendly partnership of multiple years.
– Where would you rank this museum?
Probably, it is ranked in top 20 of all museums in US and top 5 in non-government run museums with historic setting.
-Do you have a library accessible to the public?
We have a reference library by appointment only. We have a couple of smaller libraries that contain military work, collections and technical books.
-How many staff do you have?
Currently there are 15 people as staff. Event staff, internal stuff, educator, curator, display staff and maintenance. We get volunteer staff for biggest events and docents for tours.

We thank Mr. Michael for welcoming us and we endorse museum’s staff for their honorable work.
Soldiers & Sailors museum has value beyond historic proportions cognitive and other areas, and it along with other museums and numerous universities that Pittsburgh has, forms an interesting pentagon that entices foreigners to study and visit this picturesque city.

*The author is a former military, researcher, historian, journalist, and operator.
Publications:
For over 20 consecutive years he has published hundreds of stories, news, features, narratives, speeches, informative and controversial articles, with the special theme of cooperation and integration with NATO countries, Naval Forces activities, military press, “Ushtria” newspaper and “Mbrojtja” magazine, and from time to time in the public media.
“Our port in the course of the years” (a historical study for harbor…………………………………………………….. Durres, Albania); “Anthology of Albanian Maritime”, 1st part, {from antiquity to 1960}, July 2012; “Anthology of Albanian Maritime”, 2nd and 3rd part, {1960- 2012}, June 2013. In process: Expanded reportage “America in the eyes of an Albanian”, in July 2015
“Military cooperation between Albanian Naval Forces and U.S. Navy”, 1991-2015. Durres(Albania)-Pittsburgh 2015. Civilian-military Relations in Albania during 20th century”. Etc.
Caption: The Author with Mr. Michael Kraus
Translated By
Blerta Kercelli

Qytet i pakompromis me rrëfimtarin

by

Nga Aeksandër Çipa/
Me shkrimtarin Odise Kote unë kam pasur një pjesë të gjatë jete të jetuar bashkërisht në të njëjtin qytet. Në atë qytet që jep shumëcka, por më së shumti letërsi. Odisea është dëshmuesi dhe letërsia e tij është prova. Ndërsa qyteti, pra Gjirokastra, është vendi ku rëndom fitohen dhe gjenden provat. Odisea është një ndër shkrimtarët e radhës në këtë qytet që bën vendin e vet në një mënyrë të adhurueshme. Eshtë një mënyrë që më të shquarit e këtij qyteti, si për shembull Ismail Kadare, nuk e patën të njëjtë. Jetuan rininë e parë në qytet dhe e mbartën atë, pra qytetin, libër më libër si thelb e brendi të suksesshme në marrëdhënie me lexueshmërinë brenda dhe jashtë hapësirës shqip-lexuese. Odisea është shkrimtari tjetër, i paikshmi prej qytetit dhe i zoti të gjejë e sjellë letërsi nga gjithëkohët e jetës së qytetit.
Në trininë e shenjtë të kohësisë; së shkuarës, së tashmes dhe së ardhmes, shkrimtari Odise Kote për shkak të raportit mendor e shpirtëror që ka me qytetin e vet të lindjes ka gjetur materien dhe bindjet e veta për letërsi. Eshtë i pakompleks ndaj shkrimtarit më të shquar e më të suksesshëm të qytetit e vendit të vet, pra, ndaj alteregos së vet , Ismail Kadaresë, sikundër është edhe këmbëngulës i drejtëpërdrejtë për të shtuar në letërsinë shqipe libra prej Gjirokastre. Prej qytetit, ku takimi dhe përshëndetja e cdo vizitori të krijon bindjen e gjetjes së personazheve. Madje, duhet thënë se në këtë qytet, ngjet edhe sfidimi i shumë shkrimtarëve. Gjirokastra ta shpall paaftësinë për ta rrëfyer, pa kompromis. Shkrimtarët e mencur, pse jo ndër ta edhe të talentuar, e kanë shmangur sfidën, duke e lënë jashtë letërsisë së tyre qytetin. Pasi e shihnin dhe e ndienin, se ai e qesharakëzon letërsinë e pacilësishme.
Mirëpo rasti i Odise Kotes është krejt i kundërt. Janë disa libra të tij që e tejkalojnë këtë provë e ndër ta sipas meje, përmbledhja me tregime “Vejusha”, në mënyrë të vecantë romani “Betimi i rremë” dhe së fundi shumëbindës, romani “Ura e Margaritës”. Gjatë leximit të këtij romani, vetvetishëm në ecurinë e leximit, më është krijuar përshtypja dhe kam shijuar pasazhe reminishencash të ngjashme me librat e Ismail Kadaresë, Danilo Kish, pse jo disa herë më është fanepsur Khaled Housein. Shumëkujt jam i bindur që për shkak të temës, t’i krijohet bindja se kemi të bëjmë me të njëjtin madem tematik letrar si në tri romanet e fundit të Ben Blushit., etj.,etj. Pa patur mundësinë për të qëndruar në një diskurs analitik letrar, do të doja të shprehja vetëm disa këndvështrime personale të cilat nuk e ndajnë shkrimtarin nga tri elementë të jetë-veprimtarisë së vet:
I pari është qyteti, pra Gjirokastra.
I dyti është profesioni, gazetaria, së cilës Odisea më shumë ia ka jetuar dhe ia ka vënë në dispozicion ditët dhe orët veta të gjata jo thjesht si raportues, por si një narator raportimi. Me të kemi kaluar disa vite pune, por më domethënëshëm kryerendisim vitin e mbrapshtë 1997, kohë, kur në atë realitet tragjik dhe fatkeqësish, pashmangshmërisht cdo gazetar do të fitonte mundësi suksesi vetëm për shkak të nevojës publike për informim. Këtë mundësi, Odisea e shfrytëzoi dyfish, për gazetari dhe më së shumti për letërsi. Por jo vetëm kaq, ai e shtoi në kohën e pasionit të vet edhe studimin për gazetarinë dhe monografia “Demokratia-tipologji e teksteve publicistiko-letrare” e botuar në vitin 2013, është një libër i vlefshëm për gjeneratat e sotme dhe të ardhme të publicistëve dhe gazetarëve shqiptarë. Ai si reporter dëshmoi ngutjen për të qenë shpesh raportues i parë, ndërsa si shkrimtar e kishte bërë celës të ndërgjegjes konstatimin e thënë prej Italo Kalvinos, në esenë “Odisetë tek Odisea”, ku sipas tij, shprehja që përdor Homeri në këto raste është “të harosh kthimin”. Odisea bëri në kohën e jetës së vet, atë që rëndom bëjnë shkrimtarët e qënë, domethënë nuk e harroi kthimin. Fjalën e kam për kthimin tek subjekti dhe tek substanca e së shkuarës si letërsi, të cilën e mbart jo vetëm jeta personale, por fatlumërisht në rastin e shkrimtarit gjirokastrit, e mbart vecanërisht qyteti.
Elementi i tretë është letërsia.
Dhe fjalën e kam për letërsinë si “ves” e talent të gjendshëm në këtë qytet. Romani “Ura e Margaritës” është dëshmi e materializuar e një talenti shkrues. Eshtë forcë perceptimi dhe shprehjeje prej një autori i cili me këtë libër ka konsoliduar identitetin e vet letrar, por ka mposhtur edhe paragjykimet. Sidomos paragjykimet që shkakton lexueshmëria e autorëve në temë të ngjashme. Në këtë roman Odise Kote, sipas meje, fiton një kuotë të re suksesi jo vetëm në raport me ne si lexues të sotëm, por në raport me letërsinë e sotme shqipe. Subjekti i këtij romani që vendoset në shekullin e XVII, lidhet me atë mësymje dhe proces perandorak sundues e shbërës të otomanizmit në Ballkan. Një proces të cilin autori e sjell në përshkrime dhe në tekstin e vet aq me zhdërvjelltësi, sa askush tjetër. Nuk e braktis strukturën klasike të raporteve ndër personazhë: Margaritë-Hanusheja, personazhi që mishëron aktin procesues të metamorfozës fetare të saj, shigjetohet një cast nga sytë lakmitarë të Evremoz Pashës dhe paskësaj nis “odisea” dramatike e familjes së Zerzebilëve. E gjithë arkitektura e jetës njerëzore mishëruar në familjen e Zerzebilëve me pjestarët e saj Demir, Gjini, mëma Sofi, Margaritë-Hanusheja, Andrea Kostandini, Pasha Evremozi dhe shpura e kqyrësve të tij të shpërndarë, qyteti dhe sidomos raportet e tij me perandorinë-Gjirokastër janë meritë e realizuar e shkrimtarit. Një jetë dhe disa gjendje brenda shtëpisë së Zerzebilëve në atë qytet. Autori ka një naracion atraktiv, me fjalë plot pasuri semantike dhe fjali të shkurtra e me peshë specifike filozofimi. Shkrimtari e ka të ngulitur mirë në ndërgjegjen e vet krijuese të thënën latine “Occorrrono troppe vite per farne una” (Nevojiten shumë jetë për të krijuar një). Librii ka një gjuhë e cila meriton vlerësime në këndvështrimin e etnotekstit letrar në përgjithësi.
Shkrimtari e ka fituar betejën e suksesit dhe pëlqimit prej lexuesve, por në mënyrë të vecantë suksesin e ka nisur tek qyteti i vet. Në atë qytet, ku cdo rrëfimtar e aq më tepër cdo shkrimtar, të përballet me pakompromisin ndaj paaftësisë rrëfyese.(Ne Foto:Odise Kote)

Unë shkodranja e befasuar nga kultura dhe vlerat e kërçovarëve

by

Nga Farida Ramadani/Shkoder/
Për tu shprehur e sinqertë nuk kisha shumë njohuri dhe informacion për qytetin e bukur të Kërçovës apo siç njihej më parë Uskana e vjetër.Ne facebook shpeshherë komunikojmë me miq shkrimtarë dhe poetë ndoshta thjesht duke vlerësuar punën e tyre si përsonazhe te letrave.Nga këtu kisha marrë një informacion për një takim poetik por asgjë e konfirmuar.Sapo mora njoftim nga mikja ime Mine Qaushi se do të bëhej takimi poetik tre ditor në Kërçovë nga klubi letrar Mugullimi e mirëprita dhe shpreha dëshiren e menjëherëshme për ta njohur këtë qytet dhe për të ditur më shumë rreth kulturës apo traditave të banorëve të këtij qyteti.Me shumë dashamirësi Z .Safet Hyseni më dërgon ftesën dhe u nisëm.Sapo arritëm në stacionin e Kërçovës pashë korrektësinë e organizatorëve .Nga një veturë doli një djalë simpatik dhe u drejtua nga ne siç duket na dalloi menjëherë se ishim të ftuarit.Takimi ishte disa kilometra larg.Një vend malor plot gjelbërim ku që në këtë udhëtim shijova bukurinë natyrore të këtij vendi shoqëruar dhe me kërshërinë për t’u inforuar për çdo gjë. Mjediset e resortit “Shtëpia e Artit” një befasi për ne.Nuk dije ku të ndaleshe më parë nga madhështia e veprave të artit në këtë mjedis. Për momentin menduam që ti linim kohë vëzhgimit më në detaje të këtyre veprave të artit por nuk mund ti reziastoje dot. Secila prej veprave kishte të detajuar një histori.Shumica e tyre ishin të ndërtuara prej metali dhe përsonifikonin një mesazh historik apo social.Edhe brenda në mjediset e hotelit të shoqëronin kudo piktura dhe skulptura që secila prej tyre kërkonte ti sodisje dhe ti kushtoje vemendje të veçantë.Disa nga të ftuarit kishin ardhur dhe të tjerë po vinin kohë pas kohe.Filluam prezantimet dhe takimet me poetët e të gjitha trevave shqiptare.Shkëmbenim biseda ,flisnim për traditat e secilit vend nga kishim ardhur dhe shkëmbenim informacionet e krijimeve tona letrare.Për mua ishin shumë miq të rinj dhe kjo më nxiste të di më shumë rreth tyre .Pyesja për çdo gjë dhe i dëgjoja me shumë vemendje.Ishte vetëm një shkodran N. Spathari me të cilin shpalosëm vokalin tonë me këngë shkodrane.Në darkë pas mirëseardhjes u zhvillua konkursi letrar ku të gjithë poetët shpalosën punën e tyre në shërbim të poezive deri në orët e vona ku kalonin nganjëherë limitet letrare .Ato gërshetoheshin me këngë e valle nga pjesëmarrësit. Morëm njoftim se të gjithë pjesëmarrësit duhet të dorëzonin nga një poezi dhe naten e tretë do të ndahen tre çmimet fituese.Një garëe bukur mes poetësh.
Dita e dytë ishte vizitënë fshatin turistik Qafë ku historia mbarte me vete vepra të trashigimisë së asaj zone.Shtëpitë prej rrasash guri që ngjasonin dhe me arkitekturen e shtëpive të vjetra shkodrane kryesisht në fshatra .U promovuan disa libra të shkrimtarëve pjesëmarrës ndër të cilët bëra dhe promuovimin e librit tim “Pikturoj në qiell”me 100 poezi në shqip dhe anglisht .Prezantimin ma bënë shkrimtarët Adem Xheladini dhe Namik Selmani me prejardhje çame Fieri të cilët shkëputën disa poezi nga ky libër.U ndjeva teje nderuar.
Dita e tretë vizitë në promemorien e heroinës Sulltana e cila kishte rënë heroikisht në Emër të Popullit.Simbolika e saj ishte se ajo për të mos u dorëzuar kishte luftuar jo me armë por me mjete rrethanore si bareshë.Pastaj u drejtuam për në Qendren Përkujtimore “Nëna Shqiptare.Kjo ishte befasia ime e madhe. Arkitektura e kësaj qendre ishte e admirueshme për çdo qytet.Një përkujdesje moderne deri në detaje të një ndërthurjeje të kulturës, historisë,respektit për të rënët dhe jetëgjatësisë së saj.Një monument madhështor të Nënës Shqiptare në qendër rrethuar në mënyrë të harmonishme me varret e të rënëve .Për evidentimin e tyre puna ishte në vazhdimësi.Ishte menduar deri në detaje për çdo gjë në mënyrë që të gjithë të rënët të prehen në paqe ,të jenë të respektuar dhe të vlerësuar për kontributin që kanë dhënë në kauzen e tyre për liri.Bëmë shumë foto në ato ambiente të cilat sikur të thërrisnin me të ultin ton për të qenë pjesë e madhështisë dhe repektit së këtij vendi.U larguam duke mbajtur me vete vlerat e mëdha të një respekti të madh për krijuesit e këtyre veprave madhështore të cilat shprehin identitetin e një populli. Vazhduan aktivitetet në kompleksin malor “Dardha” ku virgjëria e asaj zone frymonte ajrin e pastër nga gjelbërimi i spikatur.Duke dëgjuar cicërimat e zogjve dhe ferfërimen e gjetheve të pemëve përshkoheshim nga aroma e këndëshme e luleve shumëngjyrëshe që të ftonte në vallen e saj.Gjatë gjithë rrugës Zyfer Rrushaj në rolin e një cicëroni spiegonte me hollësi për traditat e kësaj zone,bukuritë,punën e banorëve dhe historinë e këtyre viseve.E nuk mungonte rrugës dhe kënga jonë dhe humori që si miq të mirë krijonin rrethin e një dite të bukur dhe mjaft zbavitëse.Guri i Hyjneshës Ilire Thana thërriste nga larg dhe kumbonte me oshëtimen e saj si një figurë vigane ku shoqërimi i saj me historinë na bënte shumë kuriozë me simbolikën e saj të një trimëreshe e kthyer tashmënë Hyjni.Në mbrëmje ishte ndarja e çmimeve.Ne respekt të këtij evenimenti letrar erdhi kryetari i Komunës së Kërçovës Fatmir Dehari i cili pas urimit të mirëseardhjes së të pranishmëve shpërndau mirënjohje për të gjithë poetët e ftuar një gjest mjaft i bukur nga ana e tij.Vlen për tu përgëzuar dhe mbase duhet të jetë shembull i njëkryetari që e dashuron artin ,respekton dhe vlerëson poetët.Kjo cilësi i dallon njerëzit e progresit modern dhe navigimin e risive dhe zhvillimit.Ditëve të aktivitetit po i vinte fundi.Në të gjitha ditët pashë një impenjim të madh të stafit për ti dhënë kënaqësinë dhe respektin secilin prej nesh. Dashamirësia e organizatorëve na ndjekte kudo.Djaloshi që u prezantuam që ditën e parë që tashmë ia mësuam emrin Him Koca qëndroi gjatë gjithë kohës pranë nesh .E shikoje sa andej këndej, me të gjithë.Dukej sikur kujdesej për cdo poet dhe me sy sikur ndjekte çdo lëvizje të tyre.Duke përshkruar koridoret dhe mjediset e ndryshme të hotelit besoj se i ka bërrë rreth 20 km rrugë.Kjo për pak humor.Kishte mjaft humor ai djalë ,formim dhe kapacitete e njohuri në shumë fusha.E shikoje gjithmonë te buzëqeshur një buzëqeshje që të bënte për vete .Përshtatej shumë mirë me të gjitha moshat. Edhe publicisti Z Safet Hysenaj një burrë i qetë i kudondodhur kalonte sa në një tavolinë në tjetrën dhe komunikonte me të gjithë me dashamirësi.Dukej si i preukupuar që çdo gjë të shkonte mirë dhe që të gjithë ta kalonin mirë.E kështu me radhe respekte për të gjithë.
Të nesërmen u përshëndetëm duke marrë me vete respektin , modestinë dhe mirënjohje për të gjithë.Jam larguar nga Kërçova duke mbajtur për një kohë të gjatë kokën pas ,me shumë mbresa ,kujtime të bukura dhe mbi të gjitha do transmetoj në qytetin tim Shkodër kulturën e bukur dhe cilësitë e vyera të kërçovarëve si një shembull i një veprimtarie letrare shumë të sukseshme.U ndjeva e priviligjuar dhe e emocionuar pranë jush.Faleminderit për gjithçka Kërçovë.Mirënjohje të thellë për Ju.
Shenim I redaksise: Duke qene se Farida na shkruan per te paren here nga shkodra, po e prezantojme per lexuesit tane: Eshte mesuese e gjuhes shqipe, eshte shkrimtare. Ka botuar deri tani:
1-Shumemirenjohje Itali- tregime dokumente- shqip &italisht
2-Dhimbje nga prinderit e mi- tregime-10 seanca gjyqesore me detyren e psikologes per femije-tematika-.si e perjetojne femijet divorcin e prinderve
3- “Pikturoj ne qiell”- 100 poezi shqip &anglisht -2014
Eshte duke punuar për dy libra te tjere enciklopedi dhe per gjakmarrjen. FARIDA Ramadani eshte anetare e Klubit te Shkrimtareve te Shkodres, eshte pjese e Lidhjes se Shkrimtareve PEGASI-Albania,

RUDINA – ENGJËLLI I PIKTURËS

by

Nga Vlash Droboniku/
Regjisor, Piktor, Artist i Merituar, Artist i Karrierës/
Gjatë një udhëtimi nga Amerika për në Europë, në muajin maj 1999, për të marrë pjesë në Festivalin Ndërkombëtar të Animacionit në Annecy të Francës, pata fatin të qëndroja disa ditë në Paris. Dëshira, për ta përjetuar sadopak kohën mes artit të muzeumeve dhe gjithçkaje tjetër në kryeqytetin francez, më vlonte në shpirt. Pikërisht atje, në njërën nga mbrëmjet, duke kërkuar për të takuar mikun tim të hershëm, kineastin, shkrimtarin, publicistin, Luan Rama, në atë kohë ambassador i Shqipërisë në Francë, më ndodhi një ngjarje e papritur. Atë mbrëmje, Ambasadën e gjeta zhurmëplotë, me shumë vizitorë, mes të cilëve edhe personalitete të shquara të artit, kulturës, diplomacisë; nga shoqëria civile, nga UNESCO; kritikë, gazetarë; shumë shqiptarë me banim në Paris, si dhe studentë shqiptarë.
Ishte vërtet një befasi dhe një fat! Zoti Ambasador, bënte përherë veprimtari të ndryshme për artin e kulturën. Dhe ajo mbrëmje i qe kushtuar piktores së re shqiptare Rudina Proda, ardhur nga Tirana së bashku me prindërit e saj. Ekspozita vetjake e Rudinës, me rreth 40 punë të teknikave të ndryshme, kishte krijuar një atmosferë të gëzueshme (ekzaltim) tek të gjithë të pranishmit. Një notë të veçantë i jepte pamjes mahnitëse prania e kësaj artisteje, e cila të krijonte përshtypjen se gjendej në botën midis përjetimit disi të lumtur dhe heshtjes, për shkak të sëmundjes së outizmit, gjithnjë e shoqëruar nga prindërit e saj Lola dhe Vehipi. Fjalët, asaj, ia kishin marrë pikturat, që dialogonin me të pranishmit, duke dhënë përshtypjen se diçka jo e zakontë a thua se po ndodhte, si një këndvështrim i ri për artin…! Të dukej sikur punimet e saj, në ide, ngjyra dhe interpretim, të shpalosnin një botë të magjishme plotë dritë dhe individualitet. Ajo mbrëmje la në shpirtin tim një ndjenjë të pashyeshme!
RUDINA PRODA
Lindi në Tiranë më 11 Nëntor 1978. Gjithësecili, që lexon informacionet për Rudinën, arrin tek mendimi për një artiste e formuar mes mësimit në shkollat e artit dhe vetjakes… Pak histori, për një mjeshtre të madhe, do të plotësonte një përfytyrim që lidhet me të zakonshmen dhe të jashtëzakonshmen në persona të veçantë. Mes një incidenti në ditët e para të paslindjes, Rudina do të bëhej brenga e shpirtit të prindërve dhe rruga e saj jetësore qysh nga fëmijëria, do të kalonte nga diagnostifikimi, kurimi, rehabilitimi, integrimi dhe socializimi i saj, por duke mbetur përjetësisht një person autik. Dhe, në raste të tilla, bën pjesë përbotërisht këshilla e mjekësisë për të ndjekur rrugën e artit, si pjesë e rëndësishme e terapisë. Vitet do të kalonin në heshtje, gjithnjë nën një përkujdesje të vazhdueshme, por një mbrëmje do të vinte si mrekulli dhe do të risillte në kujtesë këshillat e mjekëve austriakë, për ta drejtuar në rrugën e artit. Pikërisht në atë mbrëmje, duke qënë për vizitë tek tezja e saj, disa bojëra mbi tavolinë u bënë shkaku i një rrjedhimi të artë…! Ajo filloi të “zhgarravisë” a thua se ato ishin çelësi që do të hapte botën e heshtur, që do të sillte rrezen e dritës, si një shpresë e papritur për prindërit e saj. Do të ishte piktori i mirënjohur Bashkim Dervishi, mësimdhënësi i parë dhe i fundit, si një udhërrëfyes për Rudinën. Në atë kohë Rudina ishte nxënëse në Shkollën 8 vjeçare “11 Janari”, sot “Edith Durham”, e rrethuar nga një përkujdesje e veçantë e mësuesve dhe nxënësve.
Mësimet e para në pikturë me Rudinën nuk ishin të lehtë për mjeshtrin Bashkim Dervishi, i cili në momentet e para kishte edhe ndonjë shenjë iluzioni, duke kërkuar mundimshëm mënyrën dhe taktin psikologjik, për të zbërthyer një botë enigmatike. Art dhe terapi së bashku! Dhe, gjithë këto situara aspak të lehta, Rudina i përmbysi fuqishëm. Aty shfaqet talenti i saj jo i zakonshëm nga që s`kishte asgjë të ngjashme me të tjerët. Do të duheshin 6 vjet që ajo të pushtonte shpirtin e saj me artin dhe rruga u gjet. Ndoshta aq i duhej Rudinës, që u shkëput nga mësimdhënia dhe u bë e pavarur, duke u kthyer në mësuese të vetvetes, por duke ruajtur një dashuri të pakufishme për petagogun e saj. Tashmë, çdo gjë, brengat dhe gëzimet, takimet dhe ballafaqimet me jetën, natyrën dhe njerëzit, u kthyen në ART…! Ajo hyri në atë rrugë ku, ndoshta, qindra dhe mijëra shoqe e shokë me të njëjtat probleme shëndetësore nuk munden, për shkaqe dhe arsye të ndryshme objective a subjektive. Pra, e veçanta e saj qëndron te talenti i shpërthyer dhe pikërisht këtu qëndron lidhja psiko-fizike me artin, ndonëse mendimet janë të shumëllojshëme. Realiteti i saj të shpie të përfundimi se kemi të bëjmë me një talent të lindur gjenial!

VITET E RUDINËS
Do të kalonin 15 vjet që të komunikoja me Rudinën direkt, sy më sy. Të rejat unë i merrja shpesh përmes shtypit dhe lajmeve, që bënin fjalë për veprimtaritë e saj të artit brenda dhe jashtë Shqipërisë. Ajo, tashmë, i kishte kaluar stadet fëmijërore, të adoleshencës dhe kishte hyrë si një artiste avanguarde, e cilësuar “ambasadore e artit shqiptar”, nga që kishte hapur vetëm ekspozita vetjake në 23 shtete. Ndër mbi 130 ekspozita të çelura, mbi 65 janë ekspozita vetjake. Ajo është vlerësuar me më shumë se 30 çmime, diploma, vërtetesa, etj., në konkurse kombëtare e ndërkombëtare. Ajo, në vitin 2003, me rastin e 25 – vjetorit të lindjes, është dekoruar nga Presidenti I Republikës me Urdhërin “Naim Frashëri” e Argjendtë, me motivacion: “Për talentin e veçantë dhe punën e jashtëzakonshme në fushën e artit viziv, për krijimet origjinale dhe të papërsëritshme, për imagjinatën e pasur dhe sensibilitetin delikat, për përfaqësimin e shkëlqyer që i ka bërë Shqipërisë në botë. Si symbol i shpirtit piktor me gjithë botën e saj të veçantë”.
Kuptohet, nga ajo kohë e deri më sot, ka rrjedhur shumë ujë…!
Personalitete të ndryshme të artit, kulturës, politikës, diplomacisë, medias, kritikës; koleksionistë dhe artdashës, kanë lënë me shkrim qindra mendime, mbresa, kushtime, informacione, kritika, këshillime, shkrime këto origjinale, brilante e të jashtëzakonshme, për artisten dhe artin e saj, tashmë të përmbledhura në një libër prej 300 faqesh, që ka dalë kohët e fundit nga shtypi, me titull: “Faleminderit Rudina”! Rudina ka tashmë 8 albume vetjake, 7 prej të cilëve me mbi 700 punë të botuar në Shqipëri dhe 1 album me 12 punë i botuar në Kroaci; është pjesëtare në 5 albume të përbashkët: 3 të botuar në Shqipëri, 1 në Kosovë dhe 1 në Francë. Në albumet e përmendur paraqitet një punë kolosale, në të cilët ndërthuren arti i saj, cilësia e botimit, vlera e mbështetësve financiarë dhe iniciativa mahnitëse e prindërve të saj, Lolës dhe Vehipit, për të cilët Rudina është pulsi i zemrës së tyre dhe ata për Rudinën janë Perëndia…! Nuk është e tepërt ta themi se për Rudinën janë kompozuar enkas 3 këngë, janë realizuar, por edhe botuar një cikël vjershash, shumë dokumentarë dhe emisione televizive, realizuar 4 portrete nga artistë e krijues të ndryshëm. Mbi 200 punë të saj gjenden në muzeume, galeri dhe koleksionistë në Shqipëri e jashtë saj.

PARAJSA E RUDINËS
Maj 2014! Gjendem përsëri në Shqipëri. Dëshira ime ishte ta takoja edhe njëherë Rudinën, sepse i kisha dhënë fjalën se do të takoheshim me njëri – tjetrin, sado vite të kalonin. Shtëpia e Rudinës, në njërin nga pallatet e vjetër, tradicionalë, pranë Universitetit të Arteve, ishte kthyer në Studio Art “Rudina”. Pra, ajo, po të kishte qenë studente, do të ishte më e privilegjuara, sepse shkollën do ta kishte patur “te dera”. Ndoshta ajo thithi aromën e atij mjedisi arti, por nuk e pati fatin të ishte në auditoret e atyre ambienteve të Universitetit, ndonëse ka hapur një ekspozitë vetjake atje. Shkolla e saj, duke mos harruar ndihmesën e petagogut të shquar Bashkim Dervishi, u bë vetvetja dhe këtu qëndron vlera e talentit dhe e vullnetit të habitshëm të Rudinës. Ajo, si për çudi, i shpërfilli shkollarizmin, tabutë rigoroze të mësimdhënies dhe parapëlqeu pavarësinë brenda botës së saj, sa të çuditshme aq dhe të admirueshme.
Kur u hap dera s Studios, Rudina u shfaq me atë buzëqeshjen e saj plot çiltërsi. Më përqafoi. Menjëherë vura vura re ndryshimin e madh të viteve. Ajo ishte rritur e zbukuruar! E veshur me hijeshi, mes një embëlsie dhe buzëqeshjeje që e ka në zemër për këdo, më shoqërori… Ecja e saj mu duk si ecja e engjëllit në një hapësirë qiellore, mes një heshtjeje dhe një pritjeje për të dëgjuar një fjalë… Zëri i saj i ndojtur dhe i brendshëm të thotë: “Ja, ku po flas përmes veprave të mia”! Për një moment mbeta i shtangur kur pashë një koridor të gjatë, disi të ngushtë, i mbushur nga të dy anët me piktura që “puthnin” njëra – tjetrën. Të krijohej përshtypja se kjo ngushtësi dhe afërsi ishte e qëllimshme, që veprat të “flisnin” me së bashku, për të treguar historitë e gjithçkaje që i lidhte me Rudinën. Kjo mënyrë ekspozimi vazhdonte edhe në muret e 7 ambienteve të tjera ekspozimi në shtëpinë studio. Ndoshta edhe në tavan diçka mund të luante rolin e një afresku kupole! Shikoja punimet i habitur! Ato, kompozime, peisazhe, portrete, ndryshonin shpesh njëri nga tjetri, në ide, në teknika, në dimensione, në interpretim, në gamën koloristike. Ishin aq origjinale sa nuk dalloje asgjë të influencuar nga rryma e krijues të ndryshëm. Ajo jepte këndvështrimin e saj. Të dukej sikut të thoshte: “Unë nuk krijoj, unë vështroj”!
Në një moment u ndala, e përqafova Rudinën, i putha duart e saj të ARTA dhe nga shpirti më dolën fjalët: “Mos vallë erdha sot në Parajsën Rudina, atë parajsë që gjithkush e imagjinon në qiell, por që ajo e ka zbritur në tokë, në atë shtëpizë ku ajo ka jetuar gjithë dallgët e jetës së saj?
Ndodhesha në një lëndinë të gjelbëruar në nuance të paimagjinushme, të kësaj ngjyre shlodhëse, të dhënë mjeshtërisht me penelata të guximshme plot ndiesi frymëzimi. S`di cilën të shohësh më parë, të gjitha të rrëmbejnë si në një orkestër tingujsh e instrumentesh të ndryshëm, ku dirigjntia e tyre Rudinë, orkestron mes materialeve të ndryshme në mbi 15 teknika, si një magjistare e ideve jetësore, shpesh tronditëse e shpesh shlodhëse e paqësore. Shikon cikle jete, cikle portretesh, cikle lulesh, cikle ngjarjesh madhore e, mes tyre cikli Krishti, por jo ai qiellori, të cilin si duket ajo e ka zbritur në tokë, aq pranë vetes dhe botës që e rrethon.
“Rudina punon me cikle”, -shpjegon babai i saj. “Ajo nuk punon me séanca, por punon pandërprerje duke e përfunduar punën vetëm në një seancë. Intervali kohor i seicilës seancë ka variuar nga 2 orë – séanca më e shkurtër deri në 11 orë e gjysmë – seanca më e gjatë, kuptohet pa pushim. Teknikat që përdoren janë ato që i vijnë papritur, duke kërkuar qetësinë jashtë pranisë të të tjerëve, qoftë edhe të prindërve, por nën shoqërimin e muzikës. Kështu përshembull, Frederik Shopen, e krijoi nën shoqërimin e tingujve të muzikës së tij. E pashë me shumë kureshtje dhe vëmendje atë portret, në të cilin, mes pentagrameve dhe “notave të muzikës” të vëna çuditërisht të “çrregullta”, ravijëzohej portreti i mjeshtrit. Më tej një grup portretesh si ai i Nënë Terezes, Ibrahim Kodrës, Van Gogut – idhuli i dashurisë së saj aq sa së bashku me z. Luan Rama ka patur fatin të vendosë një buqetë me lule në varrin e tij. Më pas portreti i Hillari Klinton, i gjyshes, i nënës së saj, i vëllait që e ka larg dhe vite të tëra pa e parë, i Ledi Dajanës, të artistëve të shquar shqiptarë si Roza e Dhimitër Anagnosti, apo Zonja e Firmës “Gabi”, “Vajza me Medalion”, e vendosur në një sfond ultramarine (?) e vizatuar si një diell me sy ekspresivë…! E, kështu me radhë. Ja, “Refugjatet e Bosnjës”, me tonet e bluve, me lëvizje figurash plotë fantazi; “Kallogretë e Marsit 1997” – një cikël i tërë drithërues, i paraprirë nga kompozimi “Viktimat e Otrantos – Lulet e Otrantos”; “Jo armë – Jo vdekje”, punim që të lë përshtypjen e një pllakati mes një ideje të gjetur simbolikisht, ku në qendër të Shqiponjës vë portretin e një gruaje si thirrje për paqe e jo luftë!
Një cilësi e stilit të saj, në pjesën më të madhe të portreteve janë sytë e mëdhenj e shprehës, që në shumicën e rasteve dalin nga dimensionet e portreteve, sepse ajo ndoshta i vizaton dhe i pikturon qëllimisht, si shqisa që marrin e japin impulse vizive të botës. Një seri kompozimesh hyjnë te cikli “Rrugët e Jetës”, të mbushura me idetë e kohës, apo te cikli “Refugjatet”, që, aq pranë mund të qëndronin me refugjatet e mjeshtrit të mrekullueshëm, Artistit të Popullit Abdurrahim Buza; ose “Nju – Jorku në 11 Shtator” e kështu me radhë. Pas tyre, cikle të tjerë, peisazhe pa kufi. Pambarimisht ide që sjellin këndvështrime jete në luftën kundër së keqes, që sjellin këndvështrime dashurie për të mirën. Të krijohet bindja se vetë ajo përjeton katërcipërisht ngjarje jetësore dhe merr impulse frymëzimi nga jeta e përditshme, por që të duket gjithçka si një botë ëndërrimtare. Dhe, me të vërtetë, në atë parajsën e saj, ndihesh si në ëndërr për gjithçka mbi realitetin dhe jashtë realitetit. Në ide ajo është sa koshiente aq edhe e vërtetë, por, kur vjen momenti shprehës ajo vë gati inkoshiencën e, ndoshta, ato momente janë deliri i saj, dashuria e pakufishme për artin. Idetë e saj i nënshtrohen me rigorozitet teknikave që përzgjedh. Vaji, akriliku, tempera, akuareli, pasteli, flomastre, lapsi, lapsat me ngjyra, stilolapsi, guashi, glitteri, tushi kinez, graffiti, punimi në alumin etj., në telajo, në letër, karton, fajazit; në gazetë, në revistë a copa letrash, të duken se je para shpikjeve. Shumë artistë kanë preferencë në dy a tri teknika, kurse ajo është universale. Ajo i do të gjitha ngjyrat mbi tavolinë, pavarësisht nëse i përdor ose jo të gjitha. Kjo ndodh sepse ajo nuk ka kohë të rrijë e të mendohet, por i do që t`i ketë të gjitha ngjyrat përpara, për të hedhur idenë që e ka të konsoliduar në trurin e saj. Pra, ajo e kërkon dhe e përdor ngjyrën si veçanti shprehëse. Për shembull, siç mund të krahasohet periudha blu e Pikasos, ashtu dhe Rudina jonë ka periudhën e saj blu tek akuarelet, si te portreti i mrekullueshëm “Jetimja” apo te kompozimi “Viktimat e Prespës”, në jeshile, të verdhë, të kuqe, kafe, violet, atë ngjyrë që të jep ankthin; tanociona që të kujton, ndoshta, siç themi “e kuqja e Ticianit apo e Onufrit”, “e verdha e Van Gogut”. Mes këtyre krahasimeve, në ndiesinë e saj të magjishme të kombinimit të ngjyrave, mund të shprehemi pa frikë: “Ja ngjyrat e Rudinës”! Kur sheh punimet në gjininë e kompozimit, zbulon si mister këndvështrimin e interpretimin mes raporteve hapësirë e dimension, volum e thellësi. E, në këtë aspekt lidhës, si një mjet i veçantë shprehjeje është mbisundimi i dritës. Punimet e saj janë plot dritë dhe shpesh duket sikur burojnë nga një pikë ndriçimi, që përhapet si rrezatim diellor. Në mbyllje të formatit jepet fuqishëm kjo dritë, që është vetëm shpirtërore a hyjnore. Ajo krijon edhe një aureolë disi të errët, ashtu siç vihet re në ciklet dita dhe nata apo peisazhet e shumtë të saj.
Një shumicë e punimeve janë të ndara në mënyrë simetrike, në kuadratura dhe çdo njëra prej tyre ka një ide, ose të veçantë ose lidhëse, që jepen në 4, 6, 12, 16 pjesëza. Në punimet e saj hapen horizonte e informacione të habitshme. Shumë prej tyre mund t`u nënshtrohen arteve të aplikuara. Për shembull: Punët e ciklit “Rrugët e Jetës” thua se presin të realizohen teknikisht në një gobelinë a tapet, gjë që e ndjen edhe te peisazhet, lulet etj. Si një realizim i mundshëm në një afresk terakot mozaik është një prej cikleve të saj “Malësoret”, apo “Përjetime”, por edhe kompozimet e realizuara në flomastre e shumë punime të përafërta me to. Ajo kalon nga një formë shprehëse, sa primitive surealiste aq edhe realiste e moderne; sa fëmijërore aq edhe e formuar si artiste me koncepte të sakta shprehëse e intepretuese nga origjinaliteti i saj frymëzues. Kushdo e ka të vështirë të kuptojë vërtetësinë dhe origjinën, por më e vështira qëndron t`i përgjigjesh emocioneve që ta jep pyetja se si ka mundësi, si i ka realizuar ajo botë e saj e brendshme, ndër vite të tëra, si ka mundësi t`i kushtonte qindra e mijëra orë, mes problemeve të shëndetit, realizimit të më se 4000 punimeve?! A nuk të trondit, por njëkohësisht edhe të lumturon ky fakt i dhënies së mesazheve përmes artit, me një ndjenjë të dlirtë, që të duket sikur ajo të zhyt në mendime e në misterin e personalitetit të saj të padiskutueshëm?! Pra, ajo të mbisundon përmes artit të saj tejet gjenial, duke thënë se jeta ime është art, prej të cilit unë gjeta rrugën e shpëtimit dhe nga një errësirë në fillimet e jetës sime, unë mora një dritë të shenjtë që nuk do të fiket kurrë…!

INTIMITETI RUDINË
Orët e shumta të vizitës dhe bisedave me Rudinën dhe prindërit e saj, këta të fundit më shprehën dëshirën që, para se të largohesha, të shihja intimitetin e ambientit të saj jetësor e krijues. Një parajsë e dytë ishte dhoma e vogël, e thjeshtë, e rregulluar bukur, me një krevat, dollap e tavolinë që rrethoheshin nga piktura e kukulla të shumta, si kujtimi më i artë i fëmijërisë, si dhurata nga njerëz të familjes, të miqve të shumë, por edhe nga shtetet ku ajo ka ekspozuar. Ajo flet me to intimësisht, i rregullon dhe i zbukuron, duke u vënë emrat seicilës prej tyre; i vizaton, i lëviz në ditë të ndryshme në pozicione të reja, duke luajtur rolin e një regjizoreje! Ato janë aq të bukura sa Rudina m`u duk si Liza në botën e çudirave. Në një si komo të xhamtë ekspozohen antikuaret dhe dhuratat nga vende të ndryshme, më tej etazherë me kartotekën, fototekën e kështu me radhë. Ja dhe dhoma e punës, kavaleti i drunjtë me tavalocin, që presin çdo ditë engjëllin e tyre…!
Pasi kaluan disa orë, u largova i shoqëruar nga Rudina dhe prindërit e saj, me një ndjenjë gëzimi e, mes tij, me mendime të shumta që më vinin. Më dukej sikur ato, veprat e saj, i ngjanin aq shumë një vullkani ku, zjarri i tij, ngroh këdo që ka fatin ta shohë e ta njohë Parajsën Rudinë. Pas këtyre vetvetiu vijnë pyetjet si probleme të hapura jo vetëm të prindërve por edhe të shtetit, të individëve artdahsës e të galeristëve se çfarë do të bëhet me eposin e saj krijues? Vallë i ka mundësitë Studio Art “Rudina”, në atë ambient aq të ngusht hapsinor e jetësor, për të bërë dhe për të ekspozuar artin e Rudinës? Shumica e punëve rrinë të grumbulluara e të ngujuara në kënde, çanta e dollape, të cilat vështirë se mund t`i shije. Puna plot pasion e prindërve, për menaxhimin e tyre, për ekspozimin në ekspozita e takime të ndryshme në Shqipëri e jashtë saj, është e jashtëzakonshme dhe raskapitëse në të gjitha drejtimet. Rudina ka, tashmë, një pasuri artistike me vlera unikale, prej të cilave 2100 punë janë të certifikuara në Qendrën Kombëtare të Inventarizimit të Paurisë Kulturore pranë Ministrisë së Kulturës, në Tiranë, dinamikë që vazhdon të bëhet pandërprerë, pse jo, pë t`i rregjistruar të gjitha punët e saj. Pra, jemi para një skedimi tepër rigoroz dhe çdo punë, qoftë edhe në letër A4, ka Vërtetesën a Pasaportën e saj, me të dhënat për çdo punë të regjistruar deri tani. Sipas prindërve të Rudinës, një punë e tillë për rregjistrimin dhe dokumentimin e veprave të saj, qofshin ato edhe “rutinore”, nuk do të ndërpritet ose më mirë ta themi se do të vazhdojë për aq kohë sa ajo do të pikturojë, por edhe për aq kohë sa neve do të jemi pranë saj.
Rudina, me siguri, nuk i përket më familjes, por i përket edhe Atdheut, kombit shqiptar, sepse vepra e saj ka atë medaljon gjaku e shpirti sa edhe jo pak të huaj thonë se ajo është edhe pjesë jona përmes veprave të saja dhe, si e tillë, na përket edhe neve! Prandaj, krijimi i një galerie a muzeumi arti me emrin “RUDINA”, nga shteti shqiptar apo nga persona që i kanë mundësitë financiare dhe menazheriale, do të kishte vlera shumëplanëshe. Një investim i tillë do të kthehej shumëfish, sepse i tillë është opusi krijues i artistes.
Urime dhe vazhdimësi në artin e saj dhe në jetën e Rudinës sonë të dashur, të urtë, punëtore, tepër modeste dhe të brishtë!(Ne Foto: Autori i shkrimit dhe piktorja Rudina Proda}
Vlash Droboniku
Regjisor, Piktor, Artist i Merituar, Artist i Karrierës