Fatjona R. Lubonja Ed.D/

Përfytyro një mëngjes të zakonshëm, ku mëndja është hapa përpara trupit, duke projektuar ditën ndërsa duart kryejnë mekanikisht veprimet. Je duke u bërë gati të dalësh nga shtëpia dhe, me nxitimin e dikujt që kërkon të fitojë çdo sekondë, kap çantën, fik dritat dhe mbyll derën pas me një lëvizje të prerë e të sigurt. Por, pikërisht në atë fragment sekonde, kur dora jote ende prek dorezën e ftohtë, një imazh i qartë dhe i pamëshirshëm të shfaqet në mëndje, ku çelësat e shtëpisë, të harruar mbi komodinë, saktësisht dy metra larg teje, por tashmë të paarritshme. Trupi yt ngrin në një pozicion absurd, ndërsa gishti tregues ende qëndron mbi dorezen e kyçit që sapo e vulose vetë. Ndjen një lloj plogështie që të zbret nga koka deri te këmbët, një përzierje e mosbesimit me një irritim të thellë ndaj vetes.

Sheh dorezën e palëvizshme dhe për një moment, instinkti yt të shtyn ta provosh, sikur me një mrekulli dera mund të hapet, por e di që është e kotë. Ky është momenti i përulësisë totale i një gabimi banal që të kujton se, pavarësisht planeve të mëdha, jemi gjithmonë vetëm një harresë larg kaosit. Brenda 50 deri në 100 milisekonda, shumë kohë përpara se mendja juaj koshiente të mund të procesojë ndjenjën “oh-jo-gabim”, “sistemi i alarmit” të trurit tuaj tashmë është aktivizuar. Kjo njihet si Negativiteti i Lidhur me Gabimin. Kërkimet në Frontiers in Human Neuroscience (2025) konfirmojnë se ky sinjal e ka origjinën në Korteksin Cingular Anterior, i cili vepron si një detektor automatik i konflikteve. Korteksin Cingular Anterior në thelb njofton pjesën tjetër të trurit, duke bërtitur se realiteti i situatës nuk përputhet më me “parashikimin” e brendshëm të suksesit. Ndërsa ora shënon 200 deri në 500 milisekonda pas dështimit, ju kaloni në fazën e Pozitivitetit të Gabimit.

Ky është momenti “Aha!” i njohjes së gabimit. Sipas studimeve të fundit (Smith et al., 2025), fuqia e këtij sinjali është përcaktuese (“bëje ose dështo”). Nëse besoni se mund të përmirësoheni, truri juaj tregon një reagim shumë më të fort. Truri në ato milisekonda nuk vëren thjesht gabimin por analizon edhe burime metabolike për të analizuar pse ndodhi ai. Në këtë udhëkryq, Korteksi Paraballor Ventromedial dhe Amigdala përfshihen në një “stërvitje force”. Amigdala mund ta regjistrojë dështimin si një kërcënim social, duke nxitur një reagim stresi “lufta ose ikja”. Megjithatë, nëse korteksi paraballor arrin ta rregullojë me sukses këtë emocion, truri hyn në një gjëndje të rireshtimit neural.

Gjetjet e fundit të viteve 2024-2025 në neuroshkencë sugjerojnë se truri i përdor këto “të dhëna dështimi” për të përditësuar modelet e tij të sjelljes (behavior) parashikues. Në vend që të përsërisë të njëjtin cikël, truri rilidh shtigjet e tij qelizore duke bërë në thelb një “arnim” të lidhjeve të qelizave për të siguruar që parashikimi i radhës të jetë më i saktë. Nëse dështimi shkaktohet nga lodhja, reagimi i trurit është edhe më dramatik. Sipas kërkimeve të fundit, truri mund të bëj një shpërthim të shpejtë të lëngut cerebrospinal kur përjeton “dështim apo frikë”. Kjo është një “urgjence” fiziologjike, zakonisht e rezervuar për gjumin e thellë, duke treguar se truri e sheh dështimin e përsëritur si një sinjal se është tepër i “ngarkuar”. Fatjona R. Lubonja Ed.D. është studiuese & autore e shumë shkrimeve. Ka studiuar Neuroshkencë & Shkencat e Shëndetit në Columbia University, në New York.

Nga analiza e intervistës së poetit disident Ruse, Josef Brodsky, i cili ka jetuar në Amerikë dhe ka marrë çmimin “Nobel” për letërsi në vitin 1987. Intervistën e ka dhënë për revistën “Economist” në Londër.

Mihal Ciko

“Është e pamundur të hysh dy herë në të njëjtin lumë” – Josif Brodsky dhe fati i poetit disident.

Në një nga intervistat e tij më domethënëse, Josif Brodsky e përdor mendimin e Heraklitit — se është e pamundur të hysh dy herë në të njëjtin lumë — për të shpjeguar jo vetëm jetën e tij në mërgim, por edhe fatin e poetit disident. Largimi nga Rusia nuk ishte për të thjesht një ndryshim vendi. Ishte një ndarje me një kohë, me një realitet dhe me një përvojë që nuk mund të rikthehej më. Për Brodskyn, kthimi fizik nuk do të thoshte rikthim i vërtetë, sepse ndërkohë kishte ndryshuar edhe vetë njeriu. Kjo e bën mërgimin një gjendje ekzistenciale, jo vetëm politike.

Megjithatë, identiteti i poetit nuk humbet. Ai ruhet në gjuhë. Edhe pse jetoi në Amerikë dhe fitoi Çmimin Nobel, Brodsky pohonte se në krijimtarinë e tij kishte mbetur në Rusi. Gjuha amtare mbetet hapësira ku poeti vazhdon të ekzistojë.

Në këtë intervistë ai refuzon idenë se regjimet represive krijojnë poezi të madhe. Poezia nuk lind nga shtypja, por nga nevoja e brendshme për të thënë diçka të vërtetë. Politika mund të ndikojë mënyrën e të shprehurit, por nuk duhet të përcaktojë misionin e poetit. Sipas Brodskit, shkrimtari nuk duhet të bëhet profet apo zë ideologjik, por të ruajë lirinë e tij estetike dhe morale.

Metafora e lumit mbetet kështu një përkufizim i fatit të poetit disident: ai jeton mes dy brigjeve — kujtesës dhe së tashmes — duke e ditur se as vendi dhe as njeriu nuk janë më të njëjtë. Dhe pikërisht në këtë ndërmjetësi lind poezia që i mbijeton kohës.

Foto: ucm.es

Artan Nati/

Në Perëndim, qoka nuk konsiderohet as dhuratë, as dekoratë morale, as shenjë fisnikërie kulturore. Ajo nuk vendoset në xhaketë si medalje, por çohet në mes të sheshit dhe, po qe nevoja, digjet në dritë të diellit. Sepse atje, respekti nuk jepet me buzëqeshje, por fitohet duke mbijetuar kritikën. Shembulli klasik është Dale Peck, eseist dhe kritik amerikan, i cili në vitin 2002 bëri atë që çdo sistem letrar e urren më shumë: foli troç. Ai botoi në gazetën “New York Times” artikulin, pa asnjë filtër diplomatik, me titull “The Snark Manifesto” ose “Manifesti i sarkazmës”. Peck deklaroi se kritika letrare amerikane kishte degraduar në klub miqsh, ku lavdërimi ishte bërë ligj dhe miqësia kriter estetik. Ai nuk u mor me hijet, por me ikonat: Rick Moody, Jonathan Franzen, David Foster Wallace, emra që në sallonet letrare trajtoheshin pothuaj si relike të shenjta. Fjalia që ndezi zjarrin ishte e pamëshirshme: librat nuk mbijetojnë për shkak të vlerës, por sepse sistemi i mbron si specie të rrezikuara.

Efekti ishte i menjëhershëm dhe brutal. Media e kapi skandalin me instinkt grabitqari, polemika shpërtheu, kampet u ndanë, dhe për herë të parë kritika e butë u quajt publikisht kompromis, ndërsa lavdërimi pa argument u etiketua si dembelizëm intelektual. Reputacione që dukeshin të betonizuara u lëkundën dhe disa kritikë u detyruan të dilnin në publik për të shpjeguar pse kishin lavdëruar libra që, në heshtje, nuk i kishin besuar kurrë.

Por mbi të gjitha, u rrëzua qoka. Nuk pati më strehë, nuk pati më “respekt reciprok”, nuk pati më heshtje të kulturuar. Gjithçka ndodhi para publikut: ishte e zhurmshme, ishte e dhunshme, ishte e pakëndshme dhe pikërisht për këtë arsye, ishte e vërtetë. Në atë moment, letërsia nuk u plagos, por u pastrua.

Imagjinoni tani të njëjtën skenë të transplantohet në Shqipëri. Eseja nuk do të arrinte kurrë te shtypshkronja. Do të vritej që në redaksi, me arsyetimin klasik se “nuk është momenti”, “nuk ndihmon klimën kulturore” ose “krijon përçarje”. Autori, ndërkohë, do të etiketohej menjëherë sipas fjalorit standard: i paguar, i hidhur, me mision nga ish sigurimi, patjetër xheloz. Jo për atë që tha, por për faktin se guxoi ta thoshte.

Më pas do të vinte ndëshkimi real, ai i butë dhe i heshtur: përjashtimi i porositur nga gazetat letrare, pikërisht nga ata që ishin dënuar në mbrojtje të fjalës së lirë. Çmimet, juritë, panelet, promovimet, festivalet, të gjitha do të mbyllnin dyert me një buzëqeshje korrekte. Në Shqipëri, në ndryshim nga perëndimi, qoka funksionon si virtyt kombëtar dhe si garanci karriere. Sa më pak tekst të ketë lavdërimi, aq më i sigurt është. Lavdërimet pa lexim nuk rrëzohen kurrë, kritikët nuk sfidohen, dhe polemika trajtohet si sëmundje sociale, jo si funksion i shëndetshëm i kulturës.

Këtu qëndron dallimi fatal. Në Perëndim, qoka mund të kthehet në njollë reputacioni: kritiku që nuk bind humbet kredibilitet, dhe lavdërimi pa argument përfundon në turp publik. Në Shqipëri, qoka është e pathyeshme. Ajo nuk shqyrton, por certifikon, nuk sfidon, por ruan, nuk përplas ide, por harmonizon interesa. Është mekanizëm mbijetese, jo instrument gjykimi.

Për pasojë, kritika shqiptare mbetet një sallon i mbyllur, një rrjet miqsh të përhershëm, një hierarki buzëqeshjesh, heshtjesh dhe respektesh të ndërsjella. Libri nuk testohet kurrë në debat, por nderohet paraprakisht. Nuk lexohet për t’u vlerësuar, por për t’u përfshirë në rreth.

Dhe kështu, ndërsa në Perëndim qoka vdes në dritë dhe letërsia fiton standard, në Shqipëri qoka jeton rehat në hijen e lavdisë së rreme. Letërsia mbetet e pazhvilluar, e paprovuar dhe e heshtur, por gjithmonë e shkëlqyer në retorikë.

Në mitologjinë e saj moderne, kritika letrare paraqitet si një hapësirë e zhurmshme përplasjesh, një arenë ku idetë ndeshen, tekstet sfidohen dhe autorët zbresin nga piedestalet për t’u ballafaquar me leximin publik. Ajo supozohet të jetë ura mes veprës dhe shoqërisë, një gjykatë estetike që flet me gjuhën e argumentit dhe jo të interesit. Kjo është tabloja ideale, ajo që përmendet me solemnitet në librat e teorisë dhe në fjalimet akademike. Por sapo largohemi nga kjo skenografi dhe shohim realitetin kulturor shqiptar, tabloja zbehet: kritika nuk mungon, ajo thjesht ka ndryshuar profesion. Nga analizë është kthyer në ceremoni, nga konflikt në konsensus, nga gjykim në miratim të butë.

Në Shqipëri, kritika letrare ka pësuar një transformim të heshtur, pothuaj të padukshëm, por thelbësor. Ajo nuk ushtron më funksionin e saj përçarës dhe emancipues, por vepron si ritual afirmues, si një akt mirësjelljeje kulturore që synon ruajtjen e ekuilibrave, jo tronditjen e tyre. Për ta emërtuar këtë gjendje, mund të përdoret termi Q.O.K.A – Qasje Oportuniste Kritike Afirmuese – një akronim që tingëllon i pafajshëm, por përmbledh një regjim të tërë diskursiv, ku kritika nuk mat vlerën e tekstit, por peshon marrëdhëniet shoqërore që e rrethojnë atë.

Në këtë regjim, gjykimi estetik nuk zhduket: ai thjesht shndërrohet në akt simbolik lavdërimi. Kritiku nuk pyet më “çfarë bën ky tekst?”, por “çfarë pozicioni ka ky autor?”. Analiza zëvendësohet nga konsensusi, argumenti nga fjalia e ngrohtë, konflikti estetik nga paqja artificiale. Dhe kjo nuk ndodh për shkak të mungesës së dijes apo aftësisë kritike, por nga një ndërthurje e frikës kulturore, interesit simbolik dhe mungesës së institucioneve që do ta mbanin fushën letrare të hapur ndaj përballjes.

Q.O.K.A nuk është ves individual, as sjellje sporadike. Ajo është strukturë kolektive. Brenda saj, vepra letrare shërben si pretekst, jo si objekt i vërtetë analize. Autori trajtohet si kapital simbolik që duhet menaxhuar me kujdes dhe kritiku shndërrohet në administrator marrëdhëniesh, në garant të harmonisë dhe jo në interpretues të pavarur. Në këtë kuptim, kritika nuk prodhon më kuptim, por stabilitet. Ajo nuk hap debate, por mbyll mundësi.

Nëse do ta përkthenim këtë situatë në gjuhën e Pierre Bourdieu-së, do të thoshim se fusha letrare shqiptare vetë-riprodhohet përmes lavdërimit reciprok. Pozicionet mbrohen jo me argumente teorike, por me komplimente. Kush lavdëron sot, siguron heshtje nesër. Kush kritikon, rrezikon përjashtimin nga rrethi i ngrohtë i njohjeve, promovimeve dhe parathënieve.

Origjina e kësaj gjendjeje nuk është e rastësishme. Shqipëria vjen nga një përvojë totalitare ku kritika ishte instrument ideologjik, një mjet ndëshkimi dhe jo mendimi.

Kjo prodhoi një frikë strukturore ndaj gjykimit negativ. Pas rënies së sistemit, kjo frikë nuk u shndërrua në liri kritike, por në heshtje konsensuale. Kritika nuk u çlirua; ajo u neutralizua. Sot, askush nuk të ndalon të kritikosh, por të gjithë të bëjnë të ndihesh i papërshtatshëm nëse e bën. Q.O.K.A është kështu vazhdimësi psikologjike e censurës, por në formë vullnetare, të internalizuar dhe të buzëqeshur.

Kjo qasje bie ndesh drejtpërdrejt me traditën e kritikës moderne perëndimore, ku figura si Adorno apo Barthes e shohin konfliktin interpretativ si kusht themelor të mendimit kritik. Për ta, kritika që nuk rrezikon është dekor dhe kritika që nuk përplas është propagandë e heshtur. Q.O.K.A, përkundrazi, e trajton konfliktin si kërcënim ndaj rendit kulturor. Ajo prodhon qetësi, por jo zhvillim; stabilitet, por jo kuptim. Në këtë kuptim, nuk kemi të bëjmë me dështim kritik, por me anti-kritikë të sofistikuar, të veshur me gjuhë etike dhe solidariteti.

Një nga justifikimet më të shpeshta është ai i tregut të vogël: “jemi pak, duhet të sillemi mirë me njëri-tjetrin”. Por ky argument ngatërron mbijetesën me pandryshueshmërinë. Historia letrare tregon se zhvillimi estetik nuk lind nga përkëdhelja reciproke, por nga përplasja e ideve. Solidariteti pa kritikë nuk prodhon cilësi, prodhon homogjenitet dhe mediokritet të paketuar bukur.

Pasojat e dominimit të Q.O.K.A-s janë të dukshme: inflacion vlerash letrare, kanone të paqëndrueshme, mungesë figurash kritike autoritative dhe një publik gjithnjë e më skeptik ndaj diskursit letrar. Letërsia izolohet nga shoqëria dhe reduktohet në ritual të brendshëm, në një bisedë të pafundme mes të njëjtëve emra.

Kjo qasje manifestohet konkretisht në disa forma të njohura. Parathënia ka zëvendësuar kritikën: libri certifikohet estetikisht para se të lexohet. Recensat mediatike funksionojnë si akte mirësjelljeje, pa analizë formale dhe pa asnjë gjykim negativ. Autorët e konsoliduar mbrohen nga një heshtje selektive që i kanonizon pa i vënë në provë. Kritika negative, kur shfaqet, etiketohet si problem personal dhe jo si debat teorik.

Akademia, nga ana e saj, riprodhon referenca autoritative, por shmang qëndrimin interpretativ, duke prodhuar një kritikë pa tension dhe pa rrezik.

Në fund, Q.O.K.A nuk është thjesht një term polemik, por një mjet diagnostik për të kuptuar krizën e kritikës letrare në Shqipëri. Ajo shënon kalimin nga kritika si akt emancipues në kritikë si mekanizëm sigurie sociale. Rikthimi i kritikës nuk kërkon më shumë lavdërime, por më shumë guxim interpretativ, më shumë konflikt të arsyetuar dhe më pak frikë nga prishja e qetësisë. Sepse në momentin që kritika pushon së qeni e pakëndshme, ajo pushon së qeni kritikë.

Në historinë e letërsisë botërore, Anton Pavlloviç Çehov shfaqet si një figurë e dyfishtë, një njeri që mbajti në duar bisturinë e mjekut dhe pendën e shkrimtarit, duke i dhënë secilës prej tyre një dimension të ri.

Ai nuk e braktisi mjekësinë, por e shndërroi atë në një burim të pashtershëm vëzhgimesh, në një laborator të jetës njerëzore, ku dhimbja, shpresa dhe absurdi i ekzistencës merrnin trajtë artistike.

Çehovi është shembulli i rrallë i njeriut që, duke u nisur nga realiteti i ashpër, arriti të krijojë një univers letrar ku e zakonshmja bëhet e jashtëzakonshme.

Maksima e tij e famshme, “Mjekësia është gruaja ime, ndërsa letërsia dashnorja”, nuk është thjesht një lojë fjalësh, por një metaforë e jetës së tij. Mjekësia i dha disiplinën e mendjes, aftësinë për të parë me sy kritik dhe për të kuptuar trupin e njeriut si një enigmë të brishtë. Letërsia, nga ana tjetër, i dha mundësinë të depërtonte në shpirtin e njeriut, të zbulonte plagët e padukshme, ato që nuk shërohen me ilaçe, por me ndërgjegjësim dhe art. Në këtë bashkëjetesë të dy botëve, Çehovi ndërtoi një urë mes shkencës dhe estetikës, duke e bërë letërsinë një mjekësi të shpirtit.

Fëmijëria e Çehovit, e mbushur me kamxhikun e të atit dhe varfërinë e familjes, e mësoi atë se çfarë do të thotë dhunë, padrejtësi dhe mungesë lirie. Pikërisht këto plagë të hershme e bënë të ndjeshëm ndaj fateve njerëzore.

Ai e ndau jetën në dy periudha. Para dhe pas goditjeve me kamxhik. Ky ndarje nuk ishte vetëm biografike, por edhe filozofike, nga dhuna e përjetuar, ai nxori programin e tij etik, ku trupi, shëndeti, dashuria dhe liria ishin vlerat më të shenjta. Çehovi nuk shkruante për të dhënë receta morale, por për të nxitur ndërgjegjësimin, për të treguar se njeriu duhet të mësojë të dëgjojë dhe të kuptojë tjetrin.

Vëzhguesi i jetës së zakonshme

Çehovi ishte mjeshtër i detajit. Ai e dinte se “djalli qëndron në detaje”, por për të, detajet ishin antidoti i djallit. Në tregimet e tij të shkurtra, një shikim i thjeshtë, një heshtje e gjatë, një fjalë e papërfunduar, bëhen çelësa për të zbuluar dramën e brendshme të personazheve. Ai nuk kërkonte ngjarje të mëdha, por e shndërronte të zakonshmen në art. Kjo e bën Çehovin të krahasueshëm me Shekspirin: të dy e kuptuan se natyra njerëzore është një teatër i pafund, ku komedia dhe tragjedia bashkëjetojnë.

Udhëtimi i tij në Sakhalin, ku pa nga afër jetën e të burgosurve, është dëshmi e përkushtimit të tij ndaj njeriut. Ai nuk shkoi atje për të bërë karrierë, por për të dëshmuar, për të mbledhur histori që do të pasuronin veprën e tij. Çehovi nuk ishte një idealist naiv; ai e kuptonte se bota nuk ndryshon vetëm me dëshira, por me ekuilibër mes dhënies dhe marrjes. Megjithatë, ai bëri më shumë se shumë reformatorë: i dha njerëzimit një pasqyrë ku mund të shihte plagët e veta.

Dramat e tij, Pulëbardha, Xhaxha Vanja, Tri motrat, Kopshti i qershive, nuk janë thjesht pjesë teatrale, por meditime mbi kohën, fatin dhe marrëdhëniet njerëzore. Ato nuk kanë funde të bujshme, por heshtje që të mbeten në mendje. Çehovi e kuptoi se jeta nuk mbyllet me një akt të madh, por me një varg detajesh të vogla, të cilat e bëjnë njeriun të prekshëm dhe të vërtetë. Për këtë arsye, veprat e tij janë gjithkohësore: ato flasin për njeriun e shekullit XIX, por edhe për njeriun e sotëm.

Anton Çehov mbetet një gjeni i novelës dhe dramaturgjisë, një mjek i trupit që u bë mjek i shpirtit. Ai na mëson se arti nuk është luks, por nevojë; se letërsia nuk është arratisje, por mënyrë për të parë botën më qartë. Në përvjetorin e lindjes së tij, përulemi jo vetëm para një shkrimtari, por para një njeriu që e ktheu dhimbjen në art, heshtjen në dramë dhe jetën e zakonshme në një univers të jashtëzakonshëm. Çehovi është dëshmi se gjenialiteti nuk qëndron në madhështinë e jashtme, por në aftësinë për të parë thellë në shpirtin e njeriut dhe për ta bërë atë të flasë me gjuhën e përjetësisë.

Përgatiti: Albert Vataj

Gladiola Jorbus/

Librat klasikë mbeten të rëndësishëm në formimin tonë kulturor dhe intelektual, sepse përmbajnë vlera që i kanë rezistuar kohës. Ata trajtojnë tema universale njerëzore, të cilat vazhdojnë të jenë aktuale edhe sot. Përmes tyre, ne fitojmë një pasqyrë të qartë mbi shoqëritë e së kaluarës, mënyrën e jetesës dhe sfidat me të cilat përballeshin njerëzit në periudha të ndryshme historike.

Letërsia klasike na ndihmon të kuptojmë zhvillimin e shoqërisë dhe të vetë letërsisë. Ajo na ofron njohuri mbi kultura të ndryshme dhe na lejon të krahasojmë të shkuarën me të tashmen. Përmes gjuhës së pasur dhe strukturave të ndërlikuara, klasikët na sfidojnë intelektualisht, duke ushtruar mendjen dhe duke zgjeruar fjalorin tonë.

Këto vepra mbartin urtësi dhe mesazhe të thella që lidhen me përvojat njerëzore, si dashuria, drejtësia, tradhtia apo ambicia. Edhe pse shpesh mund të duken të vështira ose të largëta në stil, ato kanë shumë për të ofruar. Leximi i tyre na ndihmon të zhvillojmë aftësi kritike, të kuptojmë dilema morale dhe të reflektojmë mbi vlerat tona.

Për më tepër, klasikët na lejojnë të bëhemi pjesë e një tradite të gjerë letrare. Duke i lexuar, ne kuptojmë më mirë evolucionin e gjuhës, ndryshimet në stilin e të shkruarit dhe mënyrën se si autorët e mëdhenj kanë ndikuar në letërsinë moderne. Kjo është veçanërisht e vlefshme për nxënësit dhe shkrimtarët e rinj, të cilët mund të frymëzohen nga teknikat narrative dhe mjeshtëria artistike e autorëve klasikë.

Nëpërmjet personazheve dhe historive të tyre, letërsia klasike na ndihmon të zhvillojmë empati dhe mirëkuptim për botën. Ajo pasqyron norma shoqërore, ngjarje historike dhe realitete kulturore që na ndihmojnë të kuptojmë më mirë të kaluarën dhe ndikimin e saj në të tashmen.

Pikërisht për këto arsye, klasikët mbeten një pjesë thelbësore e arsimit. Ata nuk janë vetëm libra të vjetër, por dritare drejt njohjes, reflektimit dhe rritjes personale. Leximi i tyre mund të shndërrohet në një udhëtim të paharrueshëm, edukues dhe frymëzues.