Mihal Ciko

Gazetar/

Pjesa III e trilogjisë mbi gjuhën dhe diasporën shqiptare.

Në dy shkrimet e mëparshme pamë dy realitete të kundërta: Një diasporë shqiptare që po humb gjuhën dhe një diasporë shqiptare e kosovës që e mbron shqipen si vijë mbijetese. Por përpara të dyjave ekziston një dëshmi edhe më e fortë, edhe më e pakundërshtueshme: arbërishtja. Një gjuhë pa shtet, pa administratë, pa mbështetje institucionale moderne, që ka mbijetuar mbi 500 vjet në diasporë.

Kjo nuk është thjesht histori. Është provë.

Një ikje që u shndërrua në themel identiteti

Arbëreshët u larguan nga Arbëria në shekullin XV, pas pushtimit osman. Nuk u shpërndanë si individë, por u vendosën si komunitete të organizuara, kryesisht në Italinë e Jugut. Bashkë me vete morën tri shtylla: gjuhën, fenë dhe kujtesën historike. Që në fillim, arbërishtja nuk u trajtua si mjet komunikimi i përkohshëm. U trajtua si kusht ekzistence. Pa të, komuniteti do të shpërbëhej. Ndryshe nga diaspora moderne shqiptare, arbëreshët e kuptuan herët se integrimi pa gjuhë është zhdukje.

Një gjuhë e “mbyllur” për t’u ruajtur

Arbërishtja u shkëput herët nga zhvillimet e shqipes së mëvonshme. Nuk u standardizua, nuk u modernizua nga shteti, por u ruajt përmes transmetimit gojor, familjes dhe ritualit. Në këtë kuptim, ajo është një fosil i gjallë i shqipes mesjetare: ruan forma arkaike, leksik par-osman dhe struktura që sot nuk ekzistojnë më në shqipen standarde. Por ky “fosilizim” nuk ishte dobësi. Ishte strategji mbijetese. Arbërishtja u ruajt sepse nuk u la të shpërbëhej.

Feja si institucion gjuhësor

Një nga dallimet thelbësore të modelit arbëresh është lidhja e gjuhës me ritin bizantin. Arbërishtja u përdor në liturgji, këngë kishtare dhe rite komunitare, duke fituar status të shenjtë. Kjo i dha gjuhës një mbrojtje që asnjë ligj nuk mund ta garantonte: mbrojtjen simbolike. Kur një gjuhë hyn në sferën e së shenjtës, ajo nuk diskutohet dhe nuk zëvendësohet. Ky është një mësim i rëndë për kohën tonë, ku gjuha shpesh relativizohet dhe justifikohet.

Dygjuhësi pa asimilim

Arbëreshët jetuan për shekuj në kontakt të ngushtë me italishten. Por kjo nuk e zhduku arbërishten. Përkundrazi, krijoi një dygjuhësi funksionale:

Italishtja për shtetin dhe administratën, arbërishtja për identitetin dhe komunitetin. Kjo ndarje e qartë rolesh e shpëtoi gjuhën nga zhvendosja. Ndryshe nga shumë pjesë të diasporës shqiptare sot, ku shqipja humbet pikërisht sepse nuk ka më funksion të qartë.

Alketa Burimi/

Dielli i Floridës frymon çdo mëngjes si një mik i vjetër — i ngrohtë dhe i heshtur, që zgjon butësisht pa kërkuar asgjë. Në mesditë ndizet më fort, si një pasion që nuk pyet, ndërsa në perëndim flet me shpirtin — me ngjyrat që shkrijnë horizontin dhe me heshtjen që përkulet mbi palma, si një premtim që kthehet çdo mbrëmje. Një spektakël i butë që na thotë natën e mirë me gjuhën e dritës që shkon të pushojë. Ajo kishte mbërritur nga Shqipëria — një vend i vogël në Europë, ku fjala peshon si gur dhe nderi vlen më shumë se pasuria. Këtu, në një tokë të re, gjithçka duhej të niste sërish. Dhe kjo e trazonte — në heshtje. Një valixhe, disa fjalë të huaja dhe një ajër që nuk i përkiste. Ajo mbante brenda një botë të tërë — një univers që priste të zbulohej. Nuk ishte vetëm. Ishte thjesht… ende e pashfaqur.

Në aeroport, kur i thanë “Welcome,” ajo buzëqeshi. Por nuk ishte gati. U ndie e zbrazët për një çast, si një fjalë që nuk gjen kuptim në një fjali të re. Në supermarkete, kërkonte qumështin, por humbiste ndër raftet.

Në klasë, kur përmendnin Shakespeare, ajo ndjente mungesën e Fishtës — poetit që i kishte dhënë zë shpirtit shqiptar. Ky trazim nuk bërtiste, por gërryente nga brenda. Vinte nga një vend ku dritaret hapen përballë diellit, ku mikpritja është ligj i pashkruar dhe rrënjët rrinë thellë, edhe kur fryn largësia. Aty kishte lënë kujtime, një shtëpi që flet pa zë, ëndrra që murmurisin në shqip.

Në çdo çast të vetmisë së saj, ajo ndiente: drita që e rrethonte ishte e re, por e brishtë. Nuk mund ta fshinte dritën që sillte vetë — një dritë e ngrohtë dhe e qetë, që s’kishte nevojë të fliste për të ndriçuar. Por Naples-i e përkëdhelte me qetësinë e vet: perëndime të buta, lagje të gjelbra, ajër që nuk ngutet. Palmat — hijerënda, të heshtura, si roje të një paqeje të brishtë. Lulet, të bukura në mënyrën e tyre të qetë, sikur i thoshin pa fjalë:

“Mos guxo të më këpusësh — më shijo.”

Ky qytet nuk të fton me zhurmë, por me dritë që vjen ngadalë. Dhe ajo filloi të ndiente ngrohtësi — jo zëvendësim, por praninë e diçkaje të re që nuk e fshinte atë që mbante brenda.

Në atë qetësi, ajo e kuptoi:

e mbante Shqipërinë mbi supe — si një mantel të padukshëm, të endur me fije kujtese e krenarie. Një mantel që nuk ngroh trupin, por shpirtin; që nuk rëndon, por mbron.

Në korridoret e qeta të kolegjit, jehona e hapave të saj trazonte një qetësi delikate.

Shikime. Hamendësime.

Pastaj, pa u kërkuar, ndodhi:

“Një grua nga Europa…”

Çfarë e bënte ndryshe?

Ndoshta mënyra si qëndronte.

Eleganca e saj nuk ishte pamje — ishte prani.

Një fustan vere, poshtë gjurit — i thjeshtë, por me klasë.

Sandalet me taka trokisnin lehtë nëpër korridore,

duke thyer heshtjen jo me zhurmë,

por me butësi.

Dhe zëri i saj?

I qetë — si një prani që nuk imponon.

Në klasën e anglishtes, ajo ulej mes të panjohurve —

fytyra të lodhura, por plot gjallëri.

Zëra nga brigjet e Amerikës Latine.

Ata mbanin më shumë se libra —

mbanin peshën e ditës.

Naples ishte i bukur, por i kushtueshëm.

Jeta këtu nuk të përkëdhelte.

Ajo mbeti e heshtur,

e prekur nga ironia e jetës.

Hodhi vështrimin mbi fustanin e saj të çelët,

sandalet e zgjedhura me kujdes.

Nuk kërkonte të binte në sy —

por natyra e saj binte në sy vetë.

Eleganca nuk është pozë.

Është mënyra për të mos humbur veten.

Dhe aty, në atë korridor,

të gjithë ishin për të njëjtin qëllim:

të mësonin anglisht.

Por secili sillte me vete

gjuhën e vet të padukshme.

“Where are you from?”

Ajo u skuq lehtë, por buzëqeshi me qetësi:

“From a small country with a beautiful name — Albania. In Europe.”

Në atë buzëqeshje kishte më shumë se një përgjigje — kishte një qëndresë që nuk mburret, por që qëndron.

Shqipëria nuk ishte vetëm në hartë; ajo rrinte mes rrahjeve të zemrës së saj, si një këngë që nuk harron.

Ditët kaluan. Heshtja u kthye në bisedë.

Një djalë hapi hartën në telefon.

“Where is Albania again?”

Ajo tregoi një pikë pranë Adriatikut, përballë Italisë, dhe nisi të fliste — jo për të bindur, por për të shpalosur një copë shpirt.

Tregoi për byrekun me djathë e spinaq, për verën që pihet me miq, për dasmat që zgjasin tri ditë.

“Albanian table — a place where stories are shared with the heart.”

Pastaj foli për Shqipërinë…

Jugu me riviera që magjepsin, Gjirokastra — qytet i gurit e legjendës; Berati — qytet dritaresh që përqafohen; Vlora, ku deti këndon lirinë; Korça — Parisi i vogël që vishet me art.

Qendra — Tirana që rreh si zemër për të rinjtë, Durrësi, qyteti që sheh nga deti dhe nga koha.

Dhe Veriu… male legjendare, gra me sy të pastër si Valbona — një lumë i kristaltë në Alpet e Veriut të Shqipërisë.

Ata e dëgjonin në heshtje. Pastaj një zë:

“Miss Albania… what are you doing here?”

(Kështu e kishte pagëzuar mësuesja e anglishtes — një zonjë në moshë, avokate me profesion. Kur merrte mungesat, nuk e thërriste me emër, por gjithmonë: Miss Albania.)

Ajo qeshi lehtë dhe tha:

“Gabove… jam thjesht një grua nga Albania — jo Miss Albania. Nuk vij nga ndonjë faqe bukurie.”

Dhe ata qeshnin me mirësi, si dy botë që mësojnë të kuptohen.

Mësimi në Shkollën Shqipe – Naples, Florida

Dhe një ditë, aty, pa e planifikuar, pa ceremoni,

fjala “mësim” mori formë tjetër. Deri atëherë kishte qenë studente — duke u përshtatur me tinguj që ende nuk i përkisnin plotësisht. Por pikërisht në atë proces, e kuptoi se diçka brenda saj po mungonte. Jo gjuha që po mësonte, por gjuha që nuk mund të lihej e heshtur.

Dhe kur e ndjeu këtë mungesë, roli ndryshoi natyrshëm.

Nuk hyri në një klasë si mësuese.

Hyri si dikush që mbante një gjuhë në duar —

të brishtë, të bukur, të rrezikuar nga harresa.

Në Naples, Florida,

mes fëmijësh që flisnin anglisht me shpejtësi

dhe shqipen me ndrojtje, e kuptoi se gjuha nuk më kishte ndjekur rastësisht.

Ajo kishte ardhur me të, sepse kishte nevojë të flitej.

Që kur filloi t’u mësojë fëmijëve shqip,

shpesh i kapnin të qeshurat —

ata gabonin në shqip,

dhe ajo në anglisht.

Te shkronja “Gj”, gjinkalla,

fjala i mungoi.

Atëherë foli me tingull —

dhe fëmijët qeshën pa fund.

Ata e ndienë himnin shqiptar me zemër,

edhe pse nuk e dinin ende në shqip.

S’kishte gëzim më të madh kur shikonte sytë e tyre të ndezur në dritë.

U mësoi fëmijëve shkronjat, por në të vërtetë u mësoi rrënjët.

U thoshte si quhet “nënë”,

si tingëllon “atdhe”,

dhe pse fjala “zemër” nuk përkthehet plotësisht.

Nuk u kërkoi perfeksion.

U kërkoi ndjesi, lidhje, kujtesë.

Në sytë e tyre pa Shqipërinë e nesërme —

jo si territor, por si vazhdimësi.

Të edukosh një fëmijë në gjuhën e tij ështe të mbjellësh rrënjë që nuk i shkul dot

as koha, as largësia.

Dhe kuptoi se manteli që mbante mbi supe

nuk ishte më vetëm i saj.

Ishte trashëgimi.

Epilog – Zëri im në heshtje

Sot, ajo nuk ishte më e huaja. Ishte ajo që gabonte në anglisht dhe qeshte me zemër. Kishte ardhur me një valixhe të lehtë dhe me një shpirt që nuk kishte frikë të ishte vetvetja.

Një ditë, dikush lexoi një pasazh të saj pa e ditur që ishte i imi dhe tha:

“Ka diçka ndryshe këtu… një zë që flet në heshtje.”

Atëherë u bë e qartë: disa gra nuk kërkojnë vëmendje.

Në heshtjen e tyre ka forcë.

Në butësinë e tyre ka dinjitet.

Rrënjët e mia nuk ishin më kujtim, por pjesë e këtij dheu të ri.

Sepse edhe mes të panjohurve, mbeta ajo që isha —

një grua shqiptare që mban Shqipërinë mbi supe.

Naples, Florida — një magji e papritur.

Një copë Shqipëri e fshehur mes palmave.

Një vend ku lulëzova — por me rrënjë nga dheu im.

Sepse edhe në heshtje, një grua që mban Shqipërinë në shpirt, flet me gjithë botën.

Ato janë gjithandej…

> Ajo që mban shallin e nënës në Paris, si kujtim.

Ajo që pastron shkallët në Athinë, por i reciton djalit vargje shqip.

Ajo që fshin pluhurin në Berlin, por jo emrin e vet.

Ajo që kërcen vallen e vetme në kuzhinë në Oslo, si akt krenarie.

Ajo që ka lindur në Bronx, por i dridhen buzët kur dëgjon emrin e gjyshes.

Ajo që shkruan letra çdo natë në shqip, jo për t’ia dërguar dikujt, por për të mos humbur vetveten.

Janë të heshtura, por të pranishme.

Të huaja, por rrënjë të vetes.

Dritë — edhe kur nuk flasin.

Gra shqiptare.

Një atdhe mbi supe.

Pa pasaportë.

Nga Ledja Canaj

Koordinatore e UGSH – EU/

Për shekuj me radhë, fuqia gjeopolitike u përcaktua nga katër elementë: toka, uji, ajri dhe zjarri. Ata formësuan perandoritë, kufijtë dhe ekonominë botërore. Por shekulli XXI solli një element të pestë ‘Arktikun’ një hapësirë ku klima, energjia, burimet minerale, siguria kibernetike dhe rivaliteti midis fuqive të mëdha përplasen. Në këtë realitet të ri, Grenlanda nuk është më një ishull i largët me akull. Ajo është qendra e heshtur e shahut global “molla e Adamit” e shekullit tonë, një territor që teston deri ku do të shkojnë shtetet për dije, pushtet dhe kohë.

Elementi i Pestë

Arktiku nuk po shkrihet vetëm ai po riorganizon botën. Rrugë të reja detare po shkurtojnë kontinentet. Minerale thelbësore për bateritë, satelitët dhe tranzicionin energjetik ndodhen nën kilometra akulli. Tokat e rralla, kobalti, grafiti dhe nikeli nuk janë abstraksione; janë monedha e së ardhmes. Pikërisht për këtë arsye Kina promovon “Rrugën Polare të Mëndafshit”, Shtetet e Bashkuara forcojnë sigurinë veriore, Rusia militarizon akullin, dhe Europa kërkon autonomi strategjike. Kush kontrollon Grenlandën fiton akses në tre fronte njëherësh: klimën, tranzicionin e energjisë dhe hartën e tregtisë së së ardhmes.

Gjeografia e Kohës

Grenlanda është e vetmja pikë në Tokë ku Epoka e Akullit prek epokën teknologjike. Brenda një dite, mund të vendosësh dorën mbi akull 200.000-vjeçar dhe më pas të gërmosh për mineralet që do të fuqizojnë makinat elektrike të vitit 2035. Këtu koha nuk është lineare ajo përplaset. E kaluara dhe e ardhmja nuk ndjekin njëra-tjetrën; ato ndërrojnë vende. Arktiku na detyron të bëjmë një pyetje që rrallë e shtrojmë: Po përshtatet planeti me ne, apo po përshtatemi ne me planetin?

Ku Takohen Fuqitë e Mëdha

Në shekullin XX, shahu global u luajt në Europë. Në shekullin XXI, luhet në Arktik. Korridoret e reja Kalimi Veriperëndimor, Rruga Veriore e Rusisë, ambiciet polare të Kinës po rishkruajnë atlasin. Çdo centimetër akulli të shkrirë është tragjedi, por edhe një korridor tregtar, një korridor ushtarak, një sinjal gjeopolitik.

Epoka e klimës nuk është më vetëm mjedisore; është strategjike.

Testi i Epokës

Grenlanda nuk është një çmim territori është një çmim epoke. Konkurrenca nuk është për atë që zotëron tokën, por atë që zotëron kohën: kohën për të riformësuar zinxhirët e furnizimit, për të ngritur konstelacione satelitore, për të siguruar mineralet, dhe për të rishkruar tregtinë globale. Pyetja e vetme është nëse bota do ta trajtojë Grenlandën si mollën e Adamit, një tundim i rrezikshëm i dijes apo si vendin ku njerëzimi shkruan kapitullin e radhës. Sepse për herë të parë në histori, burimi vendimtar nuk është toka, nafta apo uji. Është koha. Dhe kush kontrollon kohën, kontrollon shekullin.

Arben Çejku/

Përfundova së lexuari romanin – monografik “Eleganca e lotëve”, të autores Iris Halili, i cili sjell një kontribut esencial në prozën moderne shqipe dhe një histori realiste nga e kaluara diktatoriale e Shqipërisë. Në qendër të rrëfimit të jashtëzakonshëm janë personazhe reale, të cilat kanë formësuar memorien e autores, por njëkohësisht përfaqësojnë simbolikisht edhe jetën e vështirë në realitetin absurd shqiptar të mijëra familjeve, të rrethuar me tela me gjemba dhe burgje poltike e gulake internimi anekënd Shqiperisë!

Dy personazhet kryesore janë një grua zonjë me Z të madhe, Ganimet Gjilani Fratari dhe një zotëri po me Z kapitale, i biri, Hajredin Fratari, rreth të cilëve lëvizin edhe shumë personazhe të tjera, përfshi dhe vetë autoren, si një nga personazhet e treta më kryesore, e cila rrëfen nga këndvështrimi i një fëmije të pafajshëm dramën e një familjeje ku ajo rritet si dhe dramën e një shoqëria ku ajo vuan.

Brenda këtij trekëndëshi (Gjyshja-daja-mbesa) është përfshirë simbolikisht edhe shtresëzimi i brezave, të cilët mezi dolën gjallë e me dinjitet nga kthetrat e diktaturës. Ky trekëndësh personazhesh pérfshin brenda vetes historitë e gjithë të tjerëve dhe lëviz nga fillimi i rrëfimit e deri në fund, si trekëndësh i palëkundur wë shërben si gravitet për historitë e ngjarjet e tjera familjare e shoqërore. E vlerësoj shumë stilin mjeshtëror të rrëfimit, një stil i thjeshtë dhe përmbajtësor që Iris e ka pothuaj në çdo faqe dhe mbi të gjitha çmoj guximin e saj artistik për të patur në roman figura reale me emrat e vërtetë – një himn mirënjohjeje dhe nderimi për njerëzit e saj dhe té gjithë ata që komunizmi i dënoi, denigroi, izoloi dhe varfëroi vetëm e vetëm se dikur ishin familje të nderuara të Tiranës, Durrësit, Korçës, Shkodrës, Gjirokastrës, Mallakstrës e gjithë Shqipërisë.

Hajredin Fratari është gdhendur në këtë roman si personazhi kryesor i historisë, rreth të cilit luhet drama më e madhe e gjithë familjes dhe “shetitjet” e tij nga njëri burg në tjetrin dhe kalvari i torturave nga njëra qeli në tjetrën, tregojnë një realitet që sot duket i pabesueshëm, por edhe duke na njohur me një karakter të pavesueshëm në pathyeshmërinë e tij përballë torturave dhe i dashur deri në lot përballë nënës dhe mbesës së tij, kur e takonin në burg.

Qëndrueshmëria, krenaria, mençuria, patriotizmi, atdhedashuria, lufta për liri dhe dinjitet njerëzor, vizioni për një Shqipëri demokratike dhe ekonomi të lirë tregu, e bëjnë këtë personazh të duket si një kandil drite në mes të asaj errësire të regjimit komunist. Ai mban në dorë pishtarin e besimit se një ditë do të dalë në liri, se do të triumfojë e mira mbi të keqen, drita mbi errësirën.

Nga drita e këtij personazhi, sikur merr pak ndriçim edhe fytyra e nënës së tij, sa herë ajo ka nevojë për pak shpresë, sa herë ajo ka nevojë për pak besim!

Nga ana tjetër, si një bletë e vogël, autorja-fëmijë, kalon sa tek gjyshja, daja, prindërit dhe njerëzit e tjere përreth saj, mes të cilëve shkëlqen edhe At Zef Pllumbi etj dhe mbledh gjithë kujtimet e tyre, për t’i sjellë me mjeshtëri artistike para lexuesve sot. Disa nga personazhet nuk jetojnë, por po ta dinin ata se një ditë do të “ringjalleshin” artistikisht kaq bukur nga pena e Irisit, mbase do i tregonin vogëlushes pak më shumë histori…

Duke mos përdorur shumë teknikat e fantazisë letrare, por mjetet stilistike të rrëfimit në prozë, Iris Halili, ka sjellë tek ne një sagë tipike shqiptare, e cila mund të konsiderohet si një ndër prozat e para, që ka si personazhe letrare figura historike reale!

Historia e familjes Fratari, një familjeje patriotike dhe kontribuese në historinë tonë kombëtare, është edhe historia e shumë familjeve të ngjashme, të cilat u persekutuan vetëm sepse një anonim si E. Hoxha, donte të ishte vetë historia dhe vetë historiani i kohës së tij. Por, siç e rrëfen me mjeshtëri Iris, këto familje, intelektualët dhe patriotët si Dine (Hajredin) Fratari etj, thjeshtë u mbuluan për disa kohë me pak hi e sigurisht me lot vuajtjesh mizore, por kur fryu era e demokracisë dhe lirisë, hiri iku e loti shkëlqeu duke rikthyer fisnikërinë e fshehur dhe sot kombi shqiptar u shpreh mirënjohje gjithë atyre për aq sa bënë për vendin e tyre.

“Eleganca e lotëve”, do të ishte mirë të përfshihej nëpër shkolla, me qëllim edukimin e brezit të ri me virtytet më të larta, të cilat gjenden tek personazhet e këtoj libri. Por, njëkohësisht, libra të tillë sjellin para nesh një realitet dramatik të kohës së kaluar, i cili ngjan me një tablo surrealiste, për nga dhimbja dhe dëmi që i shkaktoi vendit.

Librat si “Eleganca e lotëve”, as nuk ia kompensojnë vuajtjet dhe as nuk ja rikthejnë rininë e dergjur nëpër burgje një personazhi si Hajredin Fratari, e as nuk e rikthejnë jetën nën panik e vuajtje të vetë Irisit, por kur ata lexohen nga brezi i ri, të paktën do t’i ndihmojnë ata të kuptojnë se e kaluara komuniste nuk duhet glorifikuar e aq më keq, nuk duhet përsëritur.

“Eleganca e lotëve”, është shkruar me një stil artistik të veçantë duke na sjellë para syve me shumë elegancë historinë e një familjeje të nderuar, e cila mbijeton me dinjitet në një nga rrathët e ferrit komunist!

Përfund do shtoja se, pikërisht nga mungesa e librave të tillë dhe e pasqyrimit të plotë dhe pa hile të së kaluarës sonë diktatoriale, sot kemi ende në politikë dhe deri diku në mentaliterin shoqërorë elementë dhe shfaqje të modeleve moniste dhe autoritariste.

Nuk është thjeshtë nostalgjia, por është përdorimi praktik i retorikës dhe metodave politike të së kaluarës, që edhe sot po kërkojnë të mbajnë peng të ardhmen e fëmijëve tanë!

Prof.Dr. Fatbardha Fishta Hoxha

Dërgoi: Besnik Fishta/

Një nga figurat më të njohura dhe tërheqëse në Panteonin e Rilindjes Evropiane është edhe poeti Mikel Maruli. Ai nuk ishte vetëm poet, por si të gjithë përfaqësuesit e humanizmit ishte edhe studiues, filozof dhe pedagog i njohur. Mikel Maruli rridhte nga një familje shqiptare që jetonte në More. Në shekullin XV Moreja ishte e banuar nga shumë etni. Shqiptarët përbënin 2/3 e popullsisë dhe qenë vendosur aty të larguar nga dhuna serbe. Shumë shqiptarë, ndër to edhe familja e Marulëve të detyruar nga vërshimi osman u vendosën në Kostandinopojë që në atë kohë ende nuk kishte rënë në duart të turqve.                                                                                                                               Në fillim të vitit 1453 lindi Mikel Maruli. Por me rënien e qytetit të Kostandinopojës nën pushtimin osman familja Maruli vazhdon eksodin e saj, tashmë në Raguzë, në kërkim të një vendbanimi sa më larg Perandorisë Osmane. Me sa duket edhe dëshmohet nga poezitë e Marulit, që ai shkroi më vonë, i ardhur foshnjë në Republikën e Raguzës, ai do të kalojë aty vitet e fëmijërisë dhe të rinisë së parë. Por mbresat që i la ky qytet i lashtë, i ndodhur midis Perëndimit dhe Lindjes evropiane, nuk kalojnë pa lënë gjurmë në shpirtin dhe mendjen e tij. Falë këtyre kujtimeve ai në moshë të pjekur do të këndojë hiret dhe madhështinë historike të këtij qyteti në poezinë “Lavdi Raguzës”. Por Marulët nuk e ndjenjë veten të qetë as në Raguzë dhe pas disa vite qëndrimi aty, ato vazhdojnë migrimin tashmë në brigjet e Gadishullit Apenin, për t’u vendosur përfundimisht në Ankona. Gjithë ky shtegtim i gjatë jetësor do të lërë gjurmë në formimin dhe veprën e Mikel Marulit. Në Gadishullin Apenin fillon arsimin dhe edukimin humanist duke ndjekur mësimet në Venedik e më pas në Universitetin Boa në Padova, ku ishin shkolluar dhe do të bënin emër shumë humanistë shqiptarë si Gazulli, Tomeo, Beçikemi. Por ai nuk qëndron indiferent edhe ndaj ngjarjeve politike të kohës. E gjejmë, si na dëshmon edhe vepra e tij poetike, përkrah shqiptarëve që luftojnë si stratiotë deri në brigjet e Detit të Zi, e Besarabi. Teksa lufton kundër turqve merr vesh se ka humbur vëllain, Gjonin dhe nënën, Efrosinën, çfarë e detyron të kthehet përkohësisht në gjirin e familjes. Më pas e gjejmë përkrah stratiotëve të tjerë duke luftuar në Otranto kundër turqve, në kampin e Aleancës së shteteve Evropiane.                                                             Mikel Maruli u bë i njohur si poet. Poezitë e tij u botuan në Firence, Romë, Breshia, Padova dhe Venedik, si dhe në Gjermani, Francë e Zvicër. Me emrin që fitoi ai u zgjodh anëtar i Akademisë së Napolit. Në 1497 poeti arriti të botonte në Firence dy vepra si “Himnet e Natyrës” dhe “Epigrame”. Po në këtë vit u martua me Aleksandra Skalën, të bijën e shkrimtarit Bartolomeo Skala, një admirues i flaktë i Dantes. Ai vazhdon të shkruajë një vëllim të ri “Epigrame” dhe një poemë pedagogjike “Mbi edukatën e princërve” që nuk arriti t’i botonte. Ai vdiq aksidentalisht në prill të vitit 1500 duke kaluar me kalë lumin Çeçino në Toskanë. Siç thuhet, mbi valët e lumit doli libri “Mbi natyrën e sendeve” i Lukrecit që Mikel Marubi e adhuronte dhe për të cilin ai kishte kryer disa komente model. Megjithë ndërprerjen tragjike të jetës, vepra e mbetur dorëshkrim e Marulit, u botua pas vdekjes së poetit në sajë të kujdesit të së shoqes Aleksandres. Veprat e tij janë ribotuar në Bolonjë më 1504 dhe 1509, në Paris më 1529, 1561 dhe 1582 dhe në Berlin më 1595 etj., si dhe kanë njohur ribotime në shekullin XX. Poeti dhe filozofi i shquar Mikel Maruli la gjithashtu edhe një dorëshkrim tjetër me komente të zgjedhura për veprën e Lukrecit “Mbi natyrën e sendeve”, dorëshkrim i cili u shërbeu ribotuesve të veprave të klasikut latin, Lukrecit, për ta vënë si parathënie.                                                                                                          Jetën dhe veprimtarinë e këtij humanisti e kemi të pasqyruar në krijimtarinë e tij poetike. Në asnjë nga poezitë e tij Maruli nuk shprehet se ka origjinë greke, bizantine apo italiane. Gjithë krijimtaria e tij është në gjuhën latine, sidoqë ka adhuruar si për klasikët e antikitetit grek dhe romak. Ai nuk ka shkruar asnjë radhë në gjuhën greke.                                                                                                  Po kështu refreni i një kënge që pason vargjet e Marulit fillon me këto radhë: “Ne jemi nga Shqipëria / Stratiotë luftëtarë…”                                                                                                                                     I njohur si poet dhe filozof i shkëlqyer, ai shkroi edhe një vepër me karakter pedagogjik që i kushtonte rëndësi, në frymën e humanizmit të Rilindjes, zgimit, zhvillimit dhe afirmimit të personalitetit të njeriut. Më pas veprën e tij pedagogjike do ta çonin më tej Erazmi nga Roterdami (1467–1536), Rabelë (1483–1553), Mishel de Montaigne (1533–1592) duke krijuar kështu një kontribut të veçantë në këtë fushë të trashëgimisë së Rilindjes Evropiane. Kur vdiq Mikel Maruli, poeti i Rilindjes, Ludvik Ariosti i kushtoi një poezi plot konsideratë dhe stimë.                 Në poezi është ndikuar nga poetët grekë dhe në veçanti nga Homeri, Epikuri dhe nga poetët latinë, nga Katuli, Horaci dhe Lukreci. Ai njihte shumë mirë dhe ishte studiues i letërsisë antike greke e romake, por çmonte edhe bashkëkohësit e tij, Danten etj. Nga Katuli u ndikua të lëvronte lirikën e pastër plot bukuri dhe ndjenjë ndërsa nga Lukreci u frymëzua t’i këndonte natyrës. Në veprën “Himnet e natyrës”, si vërejnë studiuesit, ai i këndon gjithësisë, tokës, diellit, hënës si dhe bukurive të natyrës dhe të botës së gjallë. Ai nuk që poet imitues i poezisë klasike por një poet që shquhej për origjinalitetin e tij në brendi dhe formë. Shkroi në një formë poetike të lartë dhe në një latinishte të pasur dhe stil elegant. Në veprat e tij ai i këndoi bukurisë fizike e shpirtërore të njeriut, i këndoi dashurisë.                                                                                                                              Vepra poetike dhe shkencore e Mikel Marulit është relativisht e gjerë. Ajo e tëra është shkruar apo botuar në latinisht (një pjesë të poezisë së tij e ka përkthyer latinisti i njohur Engjëll Sedaj dhe i ka botuar në “Jeta e re”, nr.6, Prishtinë, 1984, fq.1077–1091). Duke reflektuar mbi poezinë e Mikel Marulit, s’është e vështirë të ndjesh dhe të perceptosh një poet të talentuar plot ndjenja dhe dashuri për njeriun dhe atë që e lidh atë me jetën, me botën e gjithësinë.                                                            Është tepër kuptimplotë fakti se në poezinë e tij, edhe pse nuk shfaqet me emër Arbëria, malli për të është i madh. Është aq i madh patosi për Atdheun sa edhe pse i takon një panteoni poetik panevropian, ai të kujton dendur e natyrshëm një variant të mallit të arbëreshëve të Italisë të shënuar edhe në letrat arbëreshe të shekujve 16–17, dhe rigjetur e rishprehur në dimensione të reja në shekullin 19, shekullin e zgjimit kombëtar evropian por edhe të zgjimit kombëtar shqiptar.                                                                                                                                                                Është tema e madhe e atdheut të munguar që i jep poezive të Mikel Marulit, atë dimension të ndjenjës së thellë personale të përjetuar që vinte jo si një transplantim i lirikëve të lashtë si Katuli, Lukreci, etj., por si shprehje e gjallërisë së ndjenjave njerëzore të një kohe të re, siç ishte shekulli i humanizmit, në zemrën e të cilit shkroi poeti me origjinë arbërore, M. Maruli, por në një variant të përkryer gjuhësor evropian siç ishte latinishtja.                                                                                                 I frymëzuar nga poetët e mëdhenj të antikitetit latin e grek, Maruli do të krijonte një poezi të larmishme që edhe pse nuk e tret plotësisht lëndën retorike, sjell freski dhe gjallëri të re poetike. Brenga e largimit të të parëve nga atdheu i kërcënuar nga dhuna osmane, vuajtja pothuajse në mënyrë të pandërprerë për atdheun e robëruar është lejtmotivi që përshkon poezinë e tij edhe kur ajo është me temë personale, si kur vajton vdekjen e vëllait, Gjon, ose me epitatet e lëvruara prej tij për nënën e babanë, gjyshin nga nëna dhe gjyshin nga babai. Në poezinë lirike elegjiake “Mbi vdekjen e vëllait Gjon” ai shpreh dhimbjen e pafund njerëzore për njeriun e afërt, por që prapë është më e pakët sesa brenga e atdheut të robëruar e të munguar. “Vetëm atdheu i robëruar më tepër / se ti mund ta pikëllojë shpirtin tim”. Ndërsa në epitafin kushtuar Mikel Tarkanjoit, gjyshit nga nëna, Maruli shkruan për “plagë të zvarisura nga lufta për atdhe”, duke nënkuptuar jo vetëm të parët e tij, por gjithë etninë arbërore ai shkruan: “… se për atdhe aq shumë u tret ai popull”, dhe amaneti i tij i fundit është porosia “… deri sa t’mos ngadhënjejë me atdheun, ani unë tok do të tretëm”.                                                                                                     Ndërsa në Epitaf për Manilin, babanë e Marulit, poeti shkruan: “Se e mjerë ka qenë jeta në atdheun tonë të pushtuar, / Tani po vdes, duke qajtur dhe çdo gjë / po mbetet pikëlluese e mjerë / Ky është fati i gjinisë sonë”.                                                                                                   Portretin e nënë Efrosinës i dhënë përmes një epitafi prekës shumë të bukur e njerëzor në një dialog poetik shprehës, Mikel Maruli e ka derdhur si në alabastër profilin e bukur, fisnik, bujar e mbi të gjitha atdhetar të nënës së vet. Në parafytyrë poetike ajo ndrit si një krijesë që ndjell gëzim, krenari, dhimbje të pafund dhe të thellë. Ajo është nënë, motër, bashkëshorte e denjë, e urtë dhe e ndershme, por që e kaloi jetën, siç thotë poeti, “në burg”, sepse vuajti pushtimin e atdheut dhe robërinë e rëndë, që ishte dhimbja e madhe e saj. Ajo fal gëzim, ajo shpërndan dritë sepse siç thotë poeti në fund të poezisë, duke nënvizuar edhe njëherë vlerat e saj si nënë, si njeri, si qytetare, ajo mbi të gjitha ishte “Gruaja që me shpirt donte atdhenë”.                                                       Temës së lidhjes së pazgjidhshme, pavarësisht nga rrethanat e vështira të njeriut me vendin e vet u takojnë edhe poezitë “Për atdheun”, “Të vdekurit për atdhe”, “Mbi mërgimin tim”, ku ndjehet depërtuese ideja e lidhjes së pashkëputur të njeriut me të vetët. Tema në vetvete ka një konotim të hapur. Ajo reflekton momentin personal, që në klimën e humanizmit merrte të drejtën e qytetarisë në poezinë e kohës, por ajo fitonte edhe një tingull universal njerëzor, për të gjithë ata njerëz që për një arsye apo një tjetër dhe aq më shumë për arsye madhore janë shkulur nga vendi i tyre i origjinës për ta gjetur e kërkuar lirinë, paqen dhe pse jo edhe lumturinë diku në një tjetër vend.                                                                                                                                             Dhimbjet e Marulit nuk janë aspak më pak të vogla se ato që ndjen dhe shpreh pak më tutje në kohë, Barleti i shfaq jo vetëm në veprat e tij, por edhe në parathëniet e tyre, sidomos në parathënien e “Rrethimi të Shkodrës” (1504). Në lirikën “Për atdheun”, Maruli evokon atdheun e origjinës më tepër përmes konvencionit të dhimbjes që ngjall robëria “O fis i mjerë e fatzi, ku mbeti lavdia e më parshme”. Për të poeti ka shprehur afeksion përmes metaforës kuptimplote dhe të brishtë “Syçkë e gjithë botës, atdheu im, o syçkë e fiseve”.                                         Poezia me tone atdhetare e M. Marulit pavarësisht përmasës evropiane apo universale njerëzore, ka edhe përmasën konkrete personale që lidhet me jetën e poetit. Ky plan gjen konkretizim sidomos në poezinë e gjatë por me vlera shumë të thella “Për mërgimin tim”. Ajo pothuajse e ka shfaqur hapur vetëdijen e kombësisë teksa thekson: “… S’dua të mbetem i vetmuar / nga gjaku i të parëve t’atdheut të përgjakshëm, pse shpirti i dritës që / nuk don dhe s’mund të pranojë mërgimin / tani është i përbuzur…”                                                                                                              Poezia është shfrim i ndjenjave fisnike për tokën e munguar, për shtëpinë atërore, për atdheun, për të cilin edhe Maruli sikurse Barleti, mendon se kurrë nuk duhet menduar se është bërë shumë. Poeti shkruan me afsh dhe revoltë njerëzish, duke vënë para detyrimit moral të parët e vet që kapëtuan udhën e hidhur e të vështirë të mërgimit, me të cilin veprim, siç e dëshmon tërë poezia e tij, ai nuk u pajtua asnjëherë, nuk u ndje i qetë. “… Ah, atëbotë / duhej të vdiste i madh dhe i vogël / e t’mos lejonin këtë ‘keqe kaq të madhe / dhe nga plagët e bukura vdekja të / plandoset në fuqinë vetjake / për të mbrojtur lirinë, e shpëtimit / të dëshiruar, rruga e sigurtë ishte kjo..”                                                                                                                                                                      Poeti që ka luftuar me armë në dorë ndaj armiqve osmanë barbarë si stratiot, në Otranto përkrah koalicionit evropian ka arritur në mendimin më sublim që e shpreh sa në këtë poezi edhe në poezinë “Të vdekurit për atdhe”, të cilën po e sjellim të plotë për mesazhin e saj atdhetar e human. “Ti, që i ke parë përleshjet mizore / t’egërsirave, pusho i admiruar / në fushën e gjerë! Kushedi se sa / mijëra heronjve luftëtarë! / Thirre vdekjen e ndershme e jo Sukën!/ Ky është zakon i të parëve”                                                                                                                            Poezia e Marulit është e vrullshme siç ishte vetë jeta dhe personaliteti i poetit humanist. Mesazhi dhe emocionaliteti që transmeton nuk e ka humbur freskinë edhe pse kanë kaluar aq shekuj që kur është shkruar. Ajo e tëra është fjalë shpirt për vendin e dashur të njeriut të çdo kohe e të çdo hapësire. Këtu qëndron dhe universaliteti dhe origjinaliteti i kësaj poezie që u çmua shumë në shekujt e Rilindjes Evropiane dhe që përbën një trashëgimi me vlerë sa evropiane dhe kombëtare. Për tiparet e saj humaniste, poezia e Mikel Marulit do t’i japë edhe në ato krijime me temë dashurinë dhe miqësinë, që, edhe pse kanë pikënisje çaste personale, kanë tingull përgjithësues.                                                                                                                                                                   Në poezinë e tij për dashurinë vihet re ndikimi i Katulit, poetit latin që ai adhuronte. Por lirika intime e Marulit rrjedh spontane e vetvetishme plot ndjenjë dhe bukuri stili. Ajo është një poezi që arrin të piketojë variacione të ndjenjës që ndjenja e thellë e dashurisë pëson nga mospërgjigja të cilën Maruli e jep tek poezia Aksesinqerti ku poeti thotë se më vështirë se shpata, heshta apo mortaja, se shtrëngata e stuhia, për shpirtin e tij të ndjeshëm “e keqja më e madhe është ajo vajzë që mund të më mohojë, kur ta dua”.                                                                                                   Maruli ka skalitur portrete aq të gjalla femrash që janë subjekt i lirikave të tij, si Leukota që është tipi i vajzës lozonjare, që e bën poetin më shumë të vuajë apo në Epitaf Albinës, që përfundon me vargjet: “… Spërkatnie tokën me gjethe / mos i kurseni lulet pranverore / sepse ajo që sot është pluhur e hi / dikur ishte lule pranverore!”                                                                Në një rrafsh real njerëzor është dhënë ndjenja e dashurisë në poezinë “Mbi dashurinë e vet”. Vargjet e poezisë japin një shpirt pafundësisht të trazuar nën tallazet e asaj gjendje emocionale që shkakton dashuria. “Vërtitem, shkatërohem kryqëzohem /  Andej e këndej, bartem unë i gjori / S’di se kush jam dhe ku ndodhem un’ tani!”                                                                                                         Në një plan tokësor ai vlerëson vese të tilla si mendjemadhësia (“Kundër mendjemadhësisë”) me të cilën jo vetëm që s’ pajtohet por rreh të vendosë një kod etik duke kujtuar se sado i plotfuqishëm dhe me pushtet të jesh, duhet të mendosh ata që kanë sakrifikuar e nuk janë më. “… kujtoji pa përtesë, ata që ranë në luftë të mjerët  / duke menduar se / edhe mbretëria jote do të zvogëlohet.”                                                                                                                            Jo pak vend në poezinë e Marulit zënë edhe ndjenja të tilla njerëzore si miqësia që ai e poetizon në poezinë “Mbi veten dhe Kozmo Politin” dhe në poezinë “Francesk Skala”, të mbushura plot e përplot me ndjenja njerëzore.                                                                                                          Adhurimin për antikën greke, latine që ai e kishte të shumfishtë ai e ka shprehur edhe në poezitë “Homerit”, “Për Dante Aligerin”, “Poetëve italianë”.                                                                                  Aq shumë e çmon Homerin sa e numëron jo në të vdekëtaret por “lindur prej eteri të ndritshëm që ta nderojë toka dhe Qielli”, duke u prononcuar për problemin e prejardhjes së tij në poezinë kushtuar poetimit.                                                                                                                       Ndërsa tek poezia “Mbi poetët italianë” ai afron poetët e lashtë me vetë perënditë duke hequr kufijtë midis tyre. Kaq i madh është adhurimi për këta poetë.                                                                              E këto janë Tibuli, poeti i dashurisë, Vigjili, hyjnor, Terenci, Horaci, Lukreci i madhërueshëm duke e përfshirë me spektrin e tij poetik gjithë hapësirën e poezisë, dramës dhe poemave epike të antikitetit latin, me një pasuri dhe variacion ndjenjash që nga ato intime deri tek patosi satirik që kishte lulëzuar ndër poetët latinë që i dha aq freski por edhe madhështi veprës së tyre letrare. Ata për Marulin humanist nuk janë vetëm objekt adhurimi dhe afeksioni të thellë, por edhe model i krijuesve njerëzorë e qytetarë të ndershëm jo për t’u imituar por për t’i patur si udhëheqës shpirtërorë. Këtë e provon vepra letrare e Mikel Marulit.                                                                                        Në poezinë “Për Dante Aligerin”, Maruli e ngre lart “poetin me nam”, “pa emrin e autoritetin e tij nderohej gjithë atdheu i tij” dhe që për paradoks që ndëshkuar me mërgim, ky bir i Firences dhe gjithë Italisë, andaj poeti lirik shpërthen jo pa sarkazëm: “Heu, ju kohë ziliqare / që nga virtyti shartoni fatin e padenjë! / Cilit t’i takojë virtyti / i atij është atdheu”                      Mesazhi poetik i saj është i qartë. Njeriu me vlera dhe kontribute e fiton atdheun përjetësisht. Atdheu ka nevojë për emrin dhe veprën e tij sado paradoksal të jetë fati dhe vlerësimi i tij, siç ndodhi dhe me Danten që qe shpërblyer më shumë nga Firenca e tij, që gëzon sot e gjithë ditën famën e madhërishme të qytetarëve të saj të ndritur, në mes të të cilëve qëndron edhe Dante Aligeri.                                                                                                                                                       Sadoqë, e nisur nga motive personale, disi më vete qëndron poezia “Lavdi Raguzës”, qytetit-republikë ku Mikel Maruli kaloi fëmijërinë dhe rininë e parë, nga i cili mori mbresa dhe kujtime të një jete qytetare të gjallë, të lakmueshme e të paharrueshme.                                                                                        Poeti nga fillimi deri në fund të poezisë shpreh mirënjohjen duke i dhënë vend asaj ndjenje të thellë të njeriut që provon mirënjohjen pikërisht në një qytet të tillë që do të jetë gjithnjë dhe stolisja e qyteteve “mikpritëse e ngrohtë, në ty mjerimet e mërgimit i vajtova, i njomë, shtalb, nga zemra, dhimbjet si mik e vëlla te ti qesh gostitur”.                                                           Adhurimi për Raguzën nuk ka vetëm pikënisje personale, ajo përfaqëson një vend mikpritës për të mërguarit e të gjithë kohëve, ajo për të është një hapësirë jetike për idetë humaniste ku “vijnë e shkojnë njerëz të gëzuar” ku veprojnë “zakone, ligjet e shenjta të këtij qyteti” të cilin e çmon për krenarinë dhe pavarësinë. Ai qytet ishte vend banimi e veprimi për humanistë të Ballkanit, midis të cilëve edhe shqiptarë. Dhe këtë Maruli, vetë humanist, nuk ka si të mos e çmojë e ta ngrejë në poezinë “Lavdi Raguzës”. Poezia është derdhur në ndjenja njerëzore dhe në ideale humaniste që rrezaton jo vetëm kjo republikë, ky qytet, por gjithë bregdeti dalmatin me origjinë të hershme ilire.                                                                                                                                               Poezia, studimet, komentet që do të botoheshin pas vdekjes së tij e kanë radhitur Mikel Marulin ndër poetët më të çmuar e më të mëdhenj të humanizmit. Njeriu që kish si lejtmotiv “Duke luftuar kërkoj një vdekje të ndershme për atdhe” me jetën dhe veprën e tij provoi se gjithë jeta e tij iu kushtua lirisë në kuptimin më të gjerë të fjalës. I mërguari që e vuajti shumë brengën e atdheut të munguar i dha shprehje ndjenjave të thella njerëzore në poezinë e tij, duke i blatuar panteoni humanist shumë krijime të realizuara poetike. Ai pati dhe manifestoi gjithë tiparet e lëvizjes së humanizmit, si adhurimin për trashëgiminë kulturore-letrare të antikitetit grek e latin, duke sjellë në poezi kultet e reja të epokës së Rilindjes Evropiane, si kultin për qenien njerëzore, për lirinë dhe të drejtat e natyrshme të saj, duke shpalosur në poezi plot hir e ndjesi gjendje reale njerëzore, duke i dhënë hapësirë e shprehje pafundësisë së ndjenjave dhe ëndrrave e mundësive të shpirtit të njeriut. Poezia i dha famë dhe nder emrit të tij. Studiuesit e kanë çmuar si poet dhe kanë njohur prejardhjen e tij shqiptare, por ka pasur nga ata që për motive të tjera e kanë vënë në dyshim atë. Idealet humaniste kanë depërtuar në tërë veprën e tij, ashtu siç është e pranishme edhe brenga e atdheut nga i cili qenë të detyruar të largohen të parët e tij, gjë të cilën Mikel Maruli e kujton përherë me një dhimbje të madhe.