---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 11 Nëntor 2023

“La Stampa” ka botuar, të martën e 9 korrikut 1912, në ballinë, letrën ekskluzive të Luigj Gurakuqit mbi kryengritjen shqiptare dhe revoltën ushtarake turke, të cilën, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Kryengritja shqiptare dhe revolta ushtarake turke

Nga një agjitator shqiptar marrim letrën e mëposhtme, ku synimet dhe objektivat e lëvizjes shqiptare dhe të prononcimit ushtarak evidentohen me fakte :

Rezerva (Heshtja) rigoroze, që na imponohet ne shqiptarëve nga ngjarjet e sotme, ndoshta vendimtare për fatin e atdheut tonë, si dhe frika se mos u jepet mundësia gazetave turke dhe miqve të tyre të hedhin akuza të reja dhe të vjellin bile më shumë kundër kryengritjes sonë, e nxitur, sipas tyre, nga të huajt dhe e mbështetur nga Italia, më bëri të hezitoja dhe të reflektoja disa herë përpara se t’i drejtohesha një gazete italiane dhe t’i lutesha Zotërisë Suaj, për pak hapësirë, midis rubrikave të periodikut autoritar (serioz), këtyre pak vëzhgimeve të mia për ngjarjet e rënda që kanë tronditur Turqinë ditët e fundit dhe kanë vënë në rrezik ekzistencën e saj. Por, duke e menduar më mirë, jam bindur gjithnjë e më shumë në idenë se çdo rezervë (heshtje) tashmë është e kotë, pasi askush nuk do të dojë më të besojë insinuatat e paturpshme turke dhe turkofile, veçanërisht në lidhje me nxitjen dhe mbështetjen e qeverisë italiane për kryengritje tonë; meqenëse tashmë është e njohur për të gjithë, dhe e dëshpëruar në disa raste nga ne shqiptarët, që Italia, e pa kënaqur me dëshirën për ta bërë vitin e kaluar, si i nderuari Cirmon, karabinieri turk, vazhdon të respektojë edhe këtë vit, jo një neutralitet të rreptë, por një qëndrim armiqësor ndaj nesh, duke arritur deri aty sa të na ndalojë kalimin e lirë nëpër territorin e saj.

***

Prandaj kanë thënë se, ndërkohë që qeveria turke përpiqet të kufizojë revoltën aktuale të ushtrisë në vetëm disa oficerë shqiptarë dhe përpiqet t’i japë asaj karakterin e një rasti sporadik dhe lokal, qarqet evropiane përkundrazi priren të besojnë se ajo është ekskluzivisht ushtarake dhe e pavarur nga kryengritja jonë. Epo, e përsëris, as njëri dhe as tjetri nga këto dy versione nuk është i vërtetë; sepse, në kundërshtim me atë që mendohet në qarqe të caktuara evropiane, ishin dhe janë pikërisht oficerët shqiptarë që dhanë sinjalin e revoltës dhe që agjituan kundër abuzimeve të Komitetit “Bashkim dhe Përparim” dhe kundër diktaturës së Mahmud Shefqet Pashës; Revolta me të vërtetë u përhap në Komitet dhe vazhdoi rastet e rebelimit taktik dhe të hapur në garnizonet e Ohrit, Dibrës, Elbasanit, Korçës, Shkodrës, Janinës, Delvinës, Gjirokastrës, Selanikut, Serrës, Dedeagaçit (Aleksandropolit), Konstandinopojës dhe Smirnës.

E gjithë kjo, për mendimin tim, duhet të mjaftojë për t’i dhënë besim pohimit tim; por mund të shtoj gjithashtu, pa frikë se mos gaboj dhe kundërshtohem, se edhe sikur të mos kishte as edhe një shqiptar në mesin e oficerëve të trazirave, gjithmonë duhet menduar se kryengritja e tanishme, për arsye të ndryshme, nuk është gjë tjetër veçse pasoja dhe rezultat i kryengritjes sonë. Në fakt, oficerëve turq, për të vendosur një hap kaq të rëndë dhe për të ndërmarrë një veprim kaq të rrezikshëm, duhet domosdoshmërisht një bazë operacioni dhe mbi të gjitha duhet të jenë të sigurt se populli nuk do të jetë armiqësor ndaj tyre. Por ata nuk mund ta gjejnë këtë pikë mbështetjeje te kombësitë e tjera të Perandorisë; dhe aq më pak mund të mbështeten në simpatinë dhe ndihmën e popullatave turke fanatike dhe brutalizuese, të cilat nuk përbëjnë një bërthamë kompakte në asnjë provincë të Turqisë, por janë të shpërndarë andej-këtej pa mundur të përbëjnë kurrë një shumicë të fortë në asnjë pjesë. Dy grupet etnike më të forta, më të ndërgjegjshme dhe më të shkathëta në Perandori janë kombësitë shqiptare dhe arabe; por arabët e gjejnë veten shumë larg qendrës së aksionit, që është Turqia europiane, ndaj të vetëm shqiptarët mbeten mjeshtra të fushës dhe arbitra të situatës. Pra, asnjë iniciativë nuk mund të ndërmerret dhe asnjë ndryshim nuk mund të ndodhë në Turqi pa bashkëpunimin dhe mbështetjen e shqiptarëve.

As nuk dua që dikush të besojë se unë jam i pari që shpall këtë të vërtetë të thjeshtë dhe të padiskutueshme; ish-sulltan Abdul Hamidi, i cili favorizonte shqiptarët dhe mbështetej tek ata, e kishte perceptuar dhe njohur shumë mirë; e madje u detyrua ta pranonte e ta konfirmonte edhe vetë Mahmud Shefqet Pasha, i cili në një fjalim që mbajti, rreth një vit më parë, në Dhomën e Deputetëve, nuk ngurroi të deklaronte nga tribuna parlamentare se “Shqipëria nuk mund të jetojë (?) pa Turqinë, por që as Turqia nuk mund të ekzistojë pa Shqipërinë!”. Më shumë se kushdo, për këtë janë të bindur tiranët e vegjël të Komitetit “Bashkim dhe Përparim”; dhe pikërisht për këtë dekretuan shkatërrimin e kombësisë sonë, si të vetmen pengesë për lakminë dhe ambicien e tyre; dhe pikërisht për këtë arsye prej katër vitesh përdorin terrorizmin më brutal dhe kryejnë lloj-lloj eksesesh e dhune ndaj nesh për të na kthyer në Turqi dhe më pas na kanë si instrumente të lehta në duart e tyre. Do të shtoj, për ata që nuk e dinë, se nën kujdesin e të ashtuquajturës qeverisje kushtetuese, nën këtë formë të re tiranie më të poshtër dhe më të neveritshme se ajo e mëparshme, në Shqipëri u bënë katër ekspedita ushtarake, pas së cilave mizoritë më brutale dhe padrejtësitë më famëkeqe u kryen kundër popullit tonë dhe kundër kombësisë sonë. Në vitin 1909, Xhavit Pasha shkatërroi rajonin e Lumës; në vitin 1910, Shefqet Turgut Pasha marshoi kundër krahinës së Kosovës dhe e shkatërroi me zjarr e me top; në vitin 1911, vetë Turgut Pasha luftoi kundër Malësorëve dhe, nën goditjet e tij, shtëpitë e tyre u sheshuan dhe pyjet e të korrat e tyre u shkatërruan; dhe këtë vit, që shpresojmë të jetë i fundit, radhën e ka Ismail Fazil Pasha, i cili ka zëvendësuar gjeneralin Abdullah Pasha në Shqipëri, i cili nuk pranoi të marshojë kundër shqiptarëve, ashtu siç nuk pranon tani të marshojë nga Smirna kundër oficerëve rebelë.

***

Cilido qoftë qëllimi përfundimtar i revoltës së tanishme ushtarake, kjo e vërtetë mbetet gjithmonë e pakundërshtueshme dhe vërtetohet deri në pikën e provës, domethënë, vetëm me shpresën e ndihmës dhe bashkëpunimit tonë oficerët osmanë guxuan të rebelohen dhe se është pas kryengritjes kërcënuese shqiptare që guxuan të ngriheshin kundër plotfuqishmërisë së Xhavitëve, Talatëve, Haxhi Adilëve, Nazimëve, Ejub Sabrive dhe kusarëve të tjerë të bandës së Selanikut! Dhe si një konfirmim tjetër i asaj që them, mjafton të përmend përsëri mënyrën se si ndodhi revolucioni tjetër ushtarak katër vjet më parë, pikërisht në këto ditë, që më pas na dha këtë lloj kushtetute. Edhe atëherë, si sot, revolta shpërtheu për herë të parë në Manastir, edhe atëherë, si sot, u pasua nga simpatia dhe bashkëpunimi pak a shumë i drejtpërdrejtë e aktiv i oficerëve të garnizoneve të tjera; por vetëm në sajë të ndihmës së shqiptarëve kryengritësit triumfuan dhe fituan. Në ditët e para, tirani i vjetër i “Yldiz Kiosk” nuk ishte shumë i prekur dhe as nuk mendoi të dorëzohej; në të vërtetë ai kishte dërguar gjeneralin Shemsi Pasha në Manastir me urdhër të rreptë për të shtypur revoltën dhe për të ndëshkuar rebelët. Por ai nuk mundi më të rezistonte për asnjë çast dhe akordoj menjëherë kushtetutën kur njëzet e pesë mijë shqiptarë, të mbledhur në Ferizaj, kërcënuan se do të marshonin kundër Kostandinopojës.

Me gjithë këtë, nuk dua të them se revolta e sotme ushtarake është një me revolucionin tonë dhe se të gjithë oficerët rebelë kanë simpati të sinqertë për lëvizjen tonë dhe mbështesin, siç është shkruar, të gjitha kërkesat tona kombëtare.

Ndoshta shumë prej tyre u nxitën të ndiqnin në heshtje oficerët e mirë shqiptarë, jo vetëm me synimin për të përmbysur Komitetin lakmitar, që e solli perandorinë në buzë të greminës, por edhe, e ndoshta më shumë, për të shmangur, me një ndryshim politik, rrezikun kërcënues shqiptar, siç kishte bërë katër vjet më parë, për të penguar zbatimin e programit të Revalit. Mund të ndodhë edhe që ata, në fund të fundit, të jenë të gatshëm të na shpërblejnë me të njëjtën mosmirënjohje të zezë me të cilën na shpërbleu Komiteti “Bashkim dhe Përparim” dhe të ndjekin gjurmët e tij në sjelljen e tyre ndaj shqiptarëve; por e gjitha kjo për ne ka pak rëndësi. Ne jemi të kënaqur me revoltën ushtarake, sepse ajo u zhvillua kundër armikut të përbashkët dhe do të përpiqemi ta mbështesim dhe ta ndihmojmë për aq kohë sa të na përshtatet; por këtë herë jemi të armatosur mirë kundër çdo lajke dhe nuk do të lejojmë më të bindemi e të joshemi nga premtimet e lehta; ne e gjejmë veten të aftë ta shfrytëzojmë situatën vetë dhe të mos e lëmë veten të shfrytëzohemi. Që nga viti i kaluar ne kemi hartuar programin tonë dhe nuk mund të ketë asnjë ndikim që mund të na bëjë të tërhiqemi nga kërkesat tona kombëtare, të formuluara në dymbëdhjetë artikujt e cituar nga Shkëlqesi e Tij Ismail Bej Qemal në intervistën dhënë korrespondentit të “Echo de Paris” në Londër, të cilën “La Stampa” e raportoi në numrin aktual të datës 3 të këtij muaji.

Për t’iu dhënë një përgjigje adekuate atyre që akuzojnë luftëtarët tanë për pasiguri dhe inkoherencë dhe që akuzojnë revolucionin tonë për mungesë drejtimi dhe qëllimi të mirëpërcaktuar, unë theksoj për “dëshirat” tona se ato nuk janë formuluar në mbledhjen e fundit të liderëve shqiptarë në Junik, siç kanë shkruajtur disa gazeta; por datojnë në vitin e kaluar dhe vinin nga pena e zotërisë tim Ismail Bej Qemali. Ato gjenden në “memorandumet” e shqiptarëve, të njohura me emrin “Libri i Kuq” i të cilit po ju dërgoj një kopje, të cilën unë vetë e kisha miratuar vitin e kaluar nga asambleja e përgjithshme e krerëve shqiptarë të mbledhur në Gerçë me datë 23 qershor : dhe unë vetë, së bashku me katër delegatë të tjerë Malësorë, u paraqitëm, disa ditë më vonë, tek ministrat e jashtëm rezident në Cetinje. Ky “memorandum” u miratua qysh atëherë nga të gjithë liderët shqiptarë të Kosovës dhe tre javë më vonë u pranua edhe nga kryengritësit e Shqipërisë së Poshtme të mbledhur në Tepelenë, të cilët më pas ua paraqitën konsujve evropianë në Vlorë. Kuvendi i Junikut bëri thjesht disa ndryshime të vogla në formë për t’i dhënë kërkesave tona një karakter më të theksuar të autonomisë administrative : por ato mbeten gjithmonë të njëjta dhe tregojnë se ne po ndjekim një objektiv shumë të qartë dhe të vendosur dhe se po punojmë drejt zbatimit të tij pa paqartësi dhe pa hezitim.

Për sa i përket situatës sonë të brendshme dhe kushteve të përgjithshme të politikës evropiane, ne nuk i shtyjmë pyetjet tona më tej dhe nuk e kemi të vështirë të vazhdojmë të jetojmë të bashkuar politikisht me Turqinë; por me një Turqi të drejtë, liberale, moderne, në të cilën populli shqiptar mund të zërë vendin që i takon, si shtylla e perandorisë në Evropë dhe se na njeh të drejtat tona kombëtare dhe na lë të qeverisim sipas zakoneve dhe traditave tona, ashtu siç e kërkojnë nevojat e popullit tonë dhe zhvillimi e përparimi i atdheut tonë.

Duke u kujdesur për interesat tona, ne do të bëjmë çmos që të mos neglizhojmë as ato të Perandorisë, prandaj do të përpiqemi ta çlirojmë atë nga zgjedha tiranike e Komitetit “Bashkim dhe Përparim”, i cili e ka çuar atë në skajin e greminës; por…dashuria për Turqinë nuk mund të na bëjë të humbasim mendjen deri në atë pikë sa të na detyrojë të shikojmë rrënimin e saj si spektatorë apatikë, me rrezikun që të mbetemi të varrosur nën rrënoja. Ne gjithmonë kemi treguar dhe do ta tregojmë sërish me fakte se nuk kemi qëllime të këqija kundër integritetit të Turqisë; përkundrazi, ne jemi të gatshëm t’i japim të gjitha përpjekjet tona për riorganizimin dhe përparimin e saj; por nëse ajo tashmë është duke menduar për vetëvrasjen dhe duke bërë gjithçka që mundet për të shpejtuar fundin e saj dhe për t’u larguar nga bota evropiane, duhet të dihet se ne nuk kemi dëshirë ta ndjekim atë në varrin aziatik.

Kjo është arsyeja pse ne e ndiejmë detyrën të përgatitemi për një eventualitet të tillë: dhe nëse realizohet një ditë, pavarësisht përpjekjeve tona për ta shmangur atë, ne do të jemi në gjendje t’i bëjmë Mahmud Shefqet Pashës të kuptojë se Shqipëria mund t’ia dalë vetë dhe mund të jetojë edhe pa Turqinë.

(In memoriam me rastin e 77 vjetorit të vrasjes)  

Foto e dom  Luigj Picit

NGA NDUE  BACAJ 

Në fund të viteve shtatëdhjetë të shekullit njëzetë, unë si adolishent fillova të shkoi në të ashtuquajturen “festa e Reçit”. Së bashku me moshatarët e mi u mundojshim të shetisnim sa më shumë në trojet e Reçit, pasi siç na thuhej atëherë ky fshat ishte historik, heroik e patriot , si asnjë fshat tjetër në Malësi. Reçi na thuhej se kishte luftuar e fituar kundër ushtrisë fashiste italiane etj… Në vijim të shetitjeve tona në  Reç, do të vizitoshim vorret e Ulnikajve. Në këso rastesh, shpesh në vorre do të gjenim buqeta me lule , por mbi të gjitha qese të vogla me karamele, pako biskotash apo ndonjë “embelsirë” të kohës. Ne si fëmijë u gëzoshim ketyre gjërave , që për kohën i dëshirojshim jo pak. Kur për këto që gjenim në vorre të Ulnikajve , e veçanarisht në një vorr që vazhdimisht në kohen e “festës së Reçit” ishte më i pasur se të tjerët me këso gjërash,  prindërit tanë na thonin se keto “dhurata” liheshin te kryet e vorrit për shpirtë të vdekurve.. Ndersa për vorrin e veçantë na tregonin “thatë” se ky ishte vorri i një priftit… Mirpo duke u rritur ne do të mësonim në heshtje se ky vorr i perkiste patriot e antifashist Dom Luigj Pici, që  kishte  bekuar me kryq e luftuar me pushkë për lirinë e Shqipërisë , por shteti komunist e kishte vrarë mizorisht e pabesisht… Ndersa gjërat apo “dhuratat” te koka e ketij vorri thuhej se do ti kishin vendosur tinzisht të afërmit e tij nga Shkodra, apo ndonjë besimtar nga Reçi , ku Dom Luigji kishte qënë famulltar i nderuem e respektuem për vite në Kishen e Shën Elisë në Reç…  

NËPËR JETËN DHE VEPRËN E DOM LUIGJ  PICIT   

Dom Luigj Pici lindi në vitin 1907, në një familje atdhetare e qendrestare, si ndaj pushtuesve turko-osman  dhe shovenëve grabitqar serbo-malazez sllav. Baba i Luigjit , Nushi , në vitin 1913 detyrohet të largohet nga Ulqini i uzurpuar nga Mali i Zi  dhe vendoset në qytetin e Shkodrës. Këtu falë miqësisë që kishte pasur baba i Luigjit , Nushi, me nacionalistët shkodranë e më gjërë , që donin bashkimin e trojeve etnike shqiptare , si Cafo beg Ulqini e tjerë, u sistemua e stabilizua në Shkodër si në shtëpinë e tij. Nushi kishte pasur tre djem, të cilët i shkolloi si mos më mirë për kohën, ku njëri ndër këta ishte Luigji , që do të bëhej meshtar. Në vitin 1926 edhe pse do të ishte vetëm pak më shumë se 19 vjeç  do të shugurohej prift (katolik) , duke filluar kështu detyren e vështirë, por fisnike të meshtarisë në Malin e Kolajve (Velipoj). Nga fundi i vitit 1930 , Dom Luigji do të transferohej nga Mali i Kolajve në famullinë e Reçit të Malësisë Madhe, nga ku nuk levizi derisa ishte gjallë. Gjatë gjithë sherbimit të tij Dom Luigj Pici u dallua , jo vetëm si meshtar i mirë i fjalës së Zotit për komunitetin katolik, por edhe si njeri me kulturë e patriotizëm pa dallime fetare, për banorët e Reçit e më gjërë. Për këtë vlenë të cilësohet se Dom Luigji do të ishte edhe një mësues i mrekullueshëm, ku (pranë famullisë së tij) do t’u mësonte vullnetarisht shkrim e këndim, pa dallime fetare djemëve të Reçit e rrethinave. Gjatë mësimit shkrim e këndim e në biseda të lira, Dom Luigji bënte thirrje për bashkim e jo ndarje, pasi siç thoshte ai , si katolik si musliman një Zot kemi, ashtu siç kemi një gjuhë, një gjak e një Atdhe,  që duhet t’i dalim përzot sëbashku. Dom Luigji këtë do ta tregonte me vepra me shembullin e tij personal… Dom Luigji që në ditët para të prillit 1939, kur kishte filluar të dëgjohej “duhma” e pushtimit fashist Italian, ai kishte qenë në krye të grupit të malësorve që marshoi tek Nënprefektura e Koplikut për të kerkuar armë per të mbrojtur trojet shqiptare nga pushtuesit fashist… Dy ditë pas pushtimit fashist të Shqipërisë, me date 09 prill (1939), (të dielen e Pshkëve), në kishën e Reçit do të thoshte: “Sot populli shqiptar po provon pushtimin fashist. Krishti dy herë ka qarë; një herë kur lindi e në fund, jo se po vdiste , por se po e shihte vendin e pushtuem nga të huejt”. Me këto fjalë e me qendrimin e mëvonshëm e provoi veten si antifashist nga më të mirët. Për veprimtarinë e tij antifashiste u kërcënue nga pushtuesit , por populli e ruejti… Dom Luigj Pici u bë burim frymëzimi për malësorët e më gjërë , pasi ai do të merrte pjesë edhe në shumë aksione antifashiste, si prerja e televe telefonik në korrik 1942, sulmi kundër postës së policisë në Vrakë etj… (Caf  Jonuz  Culaj, Krushqit e Lirisë, fq.13-14, Shkodër 2001). Në Luften e “Reçit” (30-31 gusht 1943), perveç shumë luftëtarëve nacionalist dhe fare pak komunist, (madje dhe ata thuajse të padeklaruar në atë kohë), do të merrte pjesë edhe prifti antifashist e patriot Dom Luigj Pici.  famulltari i kishës së Reçit. Dom Liugj Pici në luften antifashiste perveçse meshtar që bekonte luftëtarët e lirisë ai do të ishte edhe një luftëtar me pushkë per çlirimin e trojeve shqiptare nga pushhtuesit fashist-italian e nazistët-gjerman. Dom Luigji, si pak meshtarë do të bashkëpunonte ngushtë me të ashtuquajturit nac-çlirimtar edhe pse me ideologji komuniste… Ishte ky bashkëpunim aq i madh sa do të zgjidhej në forumet e larta  të krijueme nga Lufta Antifashiste; në Dobraç e mandej në Shkodër (1943), ai u zgjodh anëtar i Këshillit Nacional-çlirimtar  të Qarkut të Shkodrës. Me mbarimin e luftës Dom Luigj Pici ishte kryetar i Frontit “demokratik” të qarkut Shkodër,  kurse në gusht të vitit 1945, në kongresin e parë të frontit “demokratik” të Shqiperisë do të zgjidhej antar i komitetit ekzekutiv të këshillit të pergjithshëm të frontit demokratik.. Dom Luigjit iu propozua edhe detyra e ministrit të arsimit, por ai preferoi të kryente detyren e tij si meshtar në Reç.. Pas zgjedhjeve  të dhjetorit 1945, shumë deputet që kishin vizione të gjana për demokracinë , kërkuen në parlamentin shqiptar pluralizmin politik dhe një qeveri me bazë të gjanë… Mirpo Enver Hoxha me shoket e tij komunist nuk i lejuan. Ideatorët progresist u shpallen armiq. Për rrjedhojë u banë gjyqe fallso e u pushkatuen shumë figura të shqueme si Shefqet Beja, Kolë Kuqali, Riza Dani, Kolë Prela e tjerë. Shumë të tjerë u dënuan me burgime me afate të gjata. Të gjithë këta ishin shokë të idealit të Dom Luigj Picit… Për Dom Luigjin  kjo ishte tragjedi, sepse ai kishte luftuar në emër të së drejtës dhe për të drejtën e jo për poshtërsinë e krimin e organizuem bolshevik. (Caf Jonuzi; Krushqit e Lirisë,fq. fq.13-15, Shkodër 2001). Dom Luigj Pici do të thirrej në gjyqin e inskenuar nga sigurimi i shtetit kumunist kundër klerit katolik, gjoja për gjetjen e armëve në Kishën e fretneve në Shkodër. Në këtë gjyqë Dom Luigji pa marrë parasyshë rrezikun që i kanosej do të deklaronte kundër akuzave të bame në drejtim të Klerikëve, dhe dëshmia e tij thoshte një të vertetë, të cilën Ai të nesermen e predikoi edhe në famullinë e tij. (At Konrad Gjolaj (Tomë Marku); ÇINARËT, fq.88, botim i muzeut historik të Shkodrës 1996). Deklarata e Dom Luigjit bani bujë. Ai u thirrë nga Koçi Xoxe , minister i punëve të Bredshme dhe iu kerkua të terhiqte deklaratat…Por ai nuk pranoi…(Caf Jonuzi, po aty, fq.16). Me 01 mars 1946 u propozua heqja e Dom Luigj Picit nga detyra e Frontit “Demokratik” nga: Nazmije Velica, Sadik Rama dhe Hasan Smaja. Propozimi u aprovue dhe me 10 nëntor 1946, u vra pabesisht në Reç prej Asllan Licit e Pal Mëlyshit…(At Konrad Gjolaj (Tomë Marku); ÇINARËT, fq.88).  Në gjyqin e më vonshëm u vertetua se armët në kishë ishin futur një natë përpara kontrollit (e gjoja gjetjes së armëve),  nga sigurimi i shtetit komunist, me ndihmen e xhakonit të rekrutuem si spiun , Ndoc  Vasili… Këtë do ta deklaronte tre vjet mbrapa ish-oficeri i sigurimit , Pjerin Kçira, i kthyem në kundërshtar i vendosur ndaj regjimit komunist, si i burgosun kur do të dilte në gjyqë dhe do të deklaronte para publikut të pranishëm në sallë, se “armët në kishë i ka futë sigurimi i shtetit , me qellim që të dikretitonte kishën”, deklaratë për të cilën ai do t’u denonte me vdekje e do t’u pushkatonte. Patër Leon Kabashi , tue folë për këtë rast , do tu shprehte: “ Kisha ia ka me borxh mirënjoftjen Pjerin Kçirës”. (Ahmet Bushati , Në Gjurmët e Nji Ditari,Shkodra në tri vitet e saj të parë nën komunizëm- në Sigurim- ndër burgje e kampe, fq.159, Sh.b. “Camaj-Pipa”, Shkodër 2001).   Pra edhe ai prift katolik, ndër të paktit që bashkëpunoi e kontribuoj në radhët e partizanëve “nac-çl.” u vra. Por çfar rendësie kishte per komunizmin kontributi patriotik i ketij prifti katolik, perpara urrejtjes patologjike të komunizmit sllav e “krijesës” së tyre Enver Hoxhës, i cili do të deklaronte: “.. Meqense katoliçizmi shqiptar, dhe në veçanti kleri, ishin pengesa më e madhe per triumfin e komunizmit në Shqipëri, qeveria nuk do të kursente asnjë perpjekje per t’i shpartalluar ata..”.(At Konrad Gjolaj (Tomë Marku); ÇINARËT, po aty, fq.91). Vlenë të cilësohet, se zelli i madh i komunistëve shqiptar me në krye Enver Hoxhen kundër klerit katolik kishte edhe frymzimin, por edhe urdhërin nga komunistët sllav, që kishin krijuar PKSH-n. Këtë e ka treguar sekretaria personale e Enver Hoxhës, që kryente edhe punën e perkthyeses në ambasaden jugosllave në Tiranë. Kjo sekretare-perkthyese tregonte se kur një ditë kishte ardhur te Enveri ambasadori jugosllav, Enveri me gëzim e kreni i tregon atij: “ E mbytëm Patër Anton Harapin, e me të kemi plagosur për vdekje klerin katolik !”. Ndersa diplomati serb i pergjigjet: “Po, po, por keni gjallë ende Patër Gjon Shllakun që peshon shumë. Sipas porosisë që kam prej qeverisë time duhet të zhdukni Shllakun dhe të shkatërroni me kulm e themel klerin katolik në Shkodër, me në krye Françeskanët…”. (At Konrad Gjolaj, po aty, fq.87-88). Gjë që e beri pa hezitim nxënësi i tyre i bindur Enver Hoxha, madje edhe duke i tejkaluar detyrat (kriminale) të dhëna nga serbo-sllavët, jo vetëm me të gjallët, por edhe me të vdekurit, duke u gërmuar edhe vorret e tretë eshtrat, siç është “rasti” me vorrin e Gjergj Fishtës e tjerë… Pas vitit 1991, kur lindi pluralizmi politik , eshtrat e Dom Luigj Picit do të merreshin nga vorret e Ulnikajve e do të rivarroseshin në Shkodër, pranë prindërve dhe të afërmëve të tij. Nga këtu trupi dhe shpirti i tij presin në amshim një rivlersim, nga shteti e pushteti…, si dhe nga Kisha katolike, që është mbështetur fort në binomin Fe dhe Atdhe, për të cilin edhe iu muar jeta, Dom Luigj Picit, nga ata që ishin pa fe e pa atdhe…

Më 9 nëntor 1917 u vra Themistokli Gërmenji, atdhetari dhe komandanti i çetave kryengritëse çlirimtare shqiptare. Rrethanat e arrestimit, gjyqi dhe ekzekutimi i tij, ishin dhe mbetën një mister. Pavarësisht teorive, të vërtetave të pretenduara, atyre që referohen asaj kohe, vrasja e tij ishte dhe mbeti një njollë e errët padrejtësie. Këtë e vërteton më së miri letra që ai i dërgon të shoqes ku e bën me dije se është i pafajshëm.

Dikush e shiti dhe dikush e bleu kokën e tij. Por ajo që mbeti nga vepra dhe përpjekjet e tij prej atdhetari, as nuk u shitën dhe as nuk u blenë, por mbeten një faqe në historinë e Shqipërisë dhe shqiptarëve, një dëshmi e pakontestueshme e vlerave dhe atributeve që emri dhe akti i tij prej mëmëdhetari skaliti në kujtesë.

Para pushkatimit Themistokliu shfaqi tri dëshira të padëgjuara ndonjëherë:

1. Te vishem me kostum kombëtar shqiptar.

2. Të mos me lidhni sytë.

3. Komandën për zjarr e jap unë.

Pushkatohet nga një togë franceze pas shpalljes fajtor nga gjyqi ushtarak për kontaktet që kish pasur me autoritetet austro-bullgare në Pogradec para marrëveshjes me francezët, më dt. 9 dhjetor 1917. I shkruan të shoqes:

“E dashura ime Evdhoksi,

Rashë dëshmor i çpifjeve. Me qenë se unë nuku kthenem në Korçë dhe më s’jam për shtëpi, tinë ke të drejt të martohesh, po për martesën tënde të këshillohesh me Pandelinë e Tsalit, i cili ka për detyrë, si atdhetar që është, të mos të të lërë të vuash. Nënës i puth dorën. Vasilin dhe Efçën i puth me mall sytë. Dijeni që vdes i pafajshëm. Kërkoj ndjesë nga të gjithë atdhetarët, në qoftë se kam bërë ndonjë të ligë pa dashur.

Rroftë Shqipëria nën mbrojtjen e Francës.

Shoqi yt, Themistokli Gërmenji, Selanik 9, 11, 1917.

Adresa Evdhoksi Th. Gërmenji, Në Korçë, Shqipëri

Themistokli Gërmenji u lindi në Korçë në një familje me origjinë nga fshati i Gërmenjit, i biri i Thanasit dhe Katarina. I ati qe themelues i lëvizjes “Shoqëria e Zezë për Shpëtim”, e për shkak të veprimtarisë së tij u vra në Thrakë. Më 1892 mërgon për në Rumani bashkë me vëllanë, Telemakun. U kthyen në atdhe pas nëntë viteve, dhe u vendosën në qendrën e vilajetit, Manastir. Aty hapën hotelin “Liria” në fillim të vitit 1908, veç dhomave për të fjetur, kishte një restorant, një sallë të madhe për konferenca dhe një bibliotekë që mund ta shfrytëzonin të gjithë. Në një dhomë të fshehtë ndodhej shtypi kombëtar: libra, gazeta dhe revista të shtypura në gjuhën shqipe në Sofje, Bukuresht, Boston e gjetkë. Qe pikë mbledhjeje për rininë shqiptare që shkollohej atëkohë në qytet. Ndihmoi për organizimin e Kongresit të Manastirit, që u mbajt në hotelin e tij. Në fillim të prillit të vitit 1911, Th. Gërmenji shkoi në Sofje, ku e priti Nikollë Ivanaj.

Gjatë kohëve të Luftës Ballkanike përpiqet me Ismail Kemal bej Vlorën dhe emërohet nënprefekt në Skrapar. Me ardhjen e Princ Vidit është shef policie në Korçë deri që me ardhjen e grekëve shtrëngohet të dalë në Bullgari. Me vrasjen e të vëllasë, Telemakut, do kujdesej për rritjen e të birit, Vasilit. Vjeshtën e vitit 1916 gjendet në Pogradec në lidhni me autoritetet bullgare dhe shërbimin e kundërzbulimit austro-hungarez. I ndërgjegjshëm për synimet bullgare dhe duke parë krahinën e Korçës që përjetonte përleshje mes çetave të Sali Butkës dhe trupave paraushtarake venizeliste, i propozon francezëve për vendosjen e një administrate shqiptare. Më dt. 8 dhjetor 1916 në krye të dy-treqind vetëve hyn në Korçën e spastruar prej grekëve nga prania franceze dhe ndërmerr formimin e një këshilli administrativ dhe u shpall formimi i Republikës Shqiptare të Korçës më 10 dhjetor me bekimin e Henri Deskuen kom. i garnizonit francez në qytet.

Sipas protokollit të 10 dhjetorit, qyteti i Korçës, Bilishti, Kolonja, Opari dhe Gora, formonin një krahinë “autonome”, që do të administrohej nga shqiptarët, nën mbrojtjen e autoriteteve franceze. Krahina do të administrohej nga një këshill administrativ, i përbërë prej katërmbëdhjetë vetash, i cili do të kishte edhe xhandarmëri për të mbajtur rregullin. Gjuha zyrtare në kërkesa, ankesa e kontrata, do të ishte shqipja dhe flamuri i Krahinës “autonome”, ai shqiptar, me një shirit të trengjyrëshit francez. Si u bënë këto biseda, të cilat u përkthyen nga dr. Noke, protokolli u firmos nga të dyja palët. Pastaj, Themistokliu doli në ballkon dhe ngriti flamurin. Ushtria franceze i rrinte për nder flamurit, kurse populli thërriste me gëzim: – Rroftë Shqipëria !

Krahina “autonome” e Korçës, pati rëndësi të madhe dhe ishte sukses i shënuar, i forcave patriotike shqiptare. Ajo, megjithëse pati autonomi të kufizuar, arriti të sigurojë mjaft të drejta për popullin, të krijojë kushte qetësie dhe zhvillimi ekonomik, si dhe të paralizojë veprimtarinë shoviniste greke, në Shqipërinë e Jugut.

Por gjatë vitit 1917 edhe Qeveria venizeliste ishte forcuar. Ushtria e saj ishte shtuar dhe kishte filluar te peshonte rëndë, prandaj Venizelua kishte filluar të lozte me intrigat e tij kundra Republikës, të cilën e kishte halë në sy dhe e shihte si një pengesë serioze për realizimin e aspiratave të tij mbi Korçën.

Sureteja franceze (sigurimi) administrohej nga vellezëria Galvani. Këta filluan intrigat kundër Themistokliut duke shfrytëzuar mërinë dhe pakënaqësine që kishin kundër tij disa persona me influencë në Korçë. Ky grup i të pakënaqurve kryesohej nga bejlerët e Dishnicës. Këta organizuan disa mbledhje të fshehta, ku edhe u përgatit një peticion kundër Themistokliut, i cili akuzohesh si njeri që mbante marrëveshje të fshehta me kundershtarin. Komploti u përgatit si duhet. Mbasi u muar gjithashtu edhe pëlqimi i gjeneral Sarailit. Në tetor 1917, një mbrëmje, një kamion solli disa oficerë të sigurmit nga Follorina në Korçë, të cilët u drejtuan për në shtepinë e Themistokliut dhe e ftuan këtë për në Selanik, ku gjoja e thirrte gjeneral Saraili. Themistokliu kishte kohë të fshihej dhe të arratisej, e të mos u dorëzohej atyre që kishin ardhur ta arrestonin, por duke e ditur vehten te pafajshëm, e duke patur besim në drejtësinë franceze, u dorëzua dhe u nis bashke me ta për në Selanik. Atje, brenda tri katër ditëve u nxuar para gjyqit ushtarak duke u akuzuar për aktivitetin qa ai kishte zhvilluar në favor të shërbimit informativ austro-bullgar, kur ndodhej në Pogradec, para marrëveshjes me francezët. Themistokliu nuk e mohoi këtë aktivitet. Ai insistoi duke thënë se pas marrëveshjes kish vepruar besnikërisht dhe si një aleat i vërtetë me francezet dhe kërkoi që të mos merrej para sysh veprimtaria e tij para marrëveshjes. Gjykata ushtarake nuk i përfilli justifikimet dhe e deklaroi fajtor për aktivitetin e tij te mëparshëm, duke e dënuar me vdekje. Mbasi dënimi u aprovua nga gjeneral Saraili, i cili ushtronte te drejtën e Presidentit te Republikës Franceze, Themistokliu u pushkatua në Selanik padrejtësisht dhe tradhëtisht. Populli i Korçës dhe veçanërisht shoket e Themistokliut ishin të shqetësuar për fatin e tij. Në mëngjes kur pritnin ndonjë lajm mbi fatin e tij, panë që shëtitnin nëpër rrugët e qytetit patrulla të shumta franceze, te cilat kishin vënë nëpër dritaret mitralozë. Ne orën 9 të asaj ditë, u thirren nga ana e gjeneralit francez, pjestarët e Këshillit Qeveritar. Gjeneral Sali ishte një person i ashpër e gjysmeanormal, mbasi kishte humbur në luftë pesë djem. Pra, me brutalitetin e tij që e karakterizont,e i njoftoi këshillit qeveritar pushkatimin e Themistokli Gërmenjit dhe i kërcënoi ata, se në rast te ndonjë manifestimi, kishin për t’u marrë masa të rrepta. Gjithashtu i porositi që të këshillonin popullin të mbante gjakftohtësinë dhe të qëndronte i urtë. Sigurisht nuk ngjau asgjë.

Rilindasi i shquar Themistokli Gërmenji

Themistokli Gërmenji u ekzekutua në Selanik të Greqisë më 9 Nëntor 1917 me vendim të një gjykate ushtarake franceze. Në atë kohë u miratua “Protokolli i Republikës së Korçës”, i cili pati vetëm një vit jetë, por edhe me kaq pak kohë kjo periudhë do të linte gjurmë të mëdha në jetën e kazasë së Korçës. Me vrasjen e Themistokliut kish ndryshuar edhe qëndrimi politik i Francës. Qe atë ditë u shpall mosekzistenca e Republikës se Korçës. Emri i Republikës u ndërrua në emrin e kazave-qeveritare e Korçës. Këshilli qeveritar u suprimua dhe mori emrin e Këshillit te Parësisë (Conseil del notables). Ky këshill u formua nga persona të tjerë me konservatorë. Kompetencat e këshillit u kufizuan.

Lufta ballkanike dhe “Lufta e Madhe” përfundon në vitin 1918. Më 20 Maj 1920, Parisi vendosi që trupat franceze të lënë kazanë e Korçës deri në 28 maj kur filloi tërheqja e tyre. Republika “autonome” e Korçës, megjithë sukseset që pati, nuk jetoi gjatë. Që kur u krijua, u prit në mënyrë armiqësore dhe të ashpër nga shovinistët grekë dhe qeveria italiane.

Në 24 Maj 1920 u mbajt në fshatin Kapshticë protokolli greko-shqiptar i njohur si protokolli i Kapshticës, i cili në atë kohë siguroi kufijtë e Korçës dhe detyroi të mbante larg forcat shoviniste greke. Po këtë muaj populli dhe qeveria e Korçës u bashkua me atë të Tiranës duke zyrtarizuar kështu bashkimin e Korçës me Shqipërinë.

Me 1998, Republika Franceze vendosi të njohe pafajësinë e Themistokli Germenjit dhe Ambasadori Francez ne Tiranë, Krismant vendosi një tufë me lule mbi varrin e tij në Korçë. Kaq për të kujtuar një aleat të ndershëm, por edhe një nga Shqiptaret e pakte që diti të nxjerre nga turbullirat e luftës botërore dhe nga pretendimet fqinje, të paprekur qytetin e tij. Për Republikën Autonome të Korces ka shkruar me vërtetësi funksionari kolonjar Sejfi Vllamasi.

Referime

(http://sq.xn--ikipedia-s1a.org/ëiki/Krahina…r%C3%A7%C3%ABs) (http://xn--cdaaa.albasoul.com/vjeter/modul…ticle&sid=1286)

(http://xn--cdaaa.peshkupauje.com/comment/223627) .

Përgatiti: Albert Vataj

“Unë po të pagëzoj në emër të Atit, e të Birit e të Shpirtit Shenjt”, ky është akti i parë i kumtimit shqip. E nisëm me lutje, fjalën tonë të shenjtëruar shqipe, duke e lartësuar këtë gjuhë të perëndisë me më të zëshmen lutje dhe me më të epërmin vullnet për me pranu Atin, t’Birin dhe Shpirtin e Shenjt. E si ma hyjshëm mundet me fillue me u fol brezava gjuha që na bekoi, gjuha që e mbajti t’ndezun zjarrin e shpirtit.

Sot mbushen 561 vjet qyshkur erdhi në gjuhën shqipe, “Formulës së Pagëzimit”, e cila daton më 8 nëntorit të vitit 1462. Ajo është shkruar nga kryeipeshkvi i Durrësit, imzot Pal Engjëlli.

Dokumenti i kryeipeshkvit shqiptar, imzot Pal Engjëllit, mik, këshilltar e bashkëpunëtor i afërt i Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, ruhet në bibliotekën Laurentiane të Firencës dhe për herë të parë është gjetur nga historiani rumun, Nicolae Jorga më 1915, shkruan Radio Vatikani.

Qysh nga ky vit formula e pagëzimit u bë objekt i studiuesve të shquar e të shumtë si brenda po ashtu edhe jashtë Shqipërisë, duke krijuar një repetor bibliografik mjaft të pasur. Mes këtyre emrave të shquar që kanë dhënë kontributin e tyre mund të përmendim me radhë: M. Roques, L. Skëndo, N. Jokli, Fr. Ribezzo, J. Rrota, N. Ressuli, M. La Piana, G. Petrotta, C. Tagliavini, Dh. Shuteriqi e shumë të tjerë të cilët po thuajse e kanë shteruar problemin. Në të gjitha këto studime përparësi ka pasur kryesisht aspekti gjuhësor i kufizuar vetëm në ato 9 fjalë, ndërsa vështrimi historik-kritik i tërësisë së volumit që gjendet në Bibliotekën Medicea- Laurenziana (Firenze) me dokumente të kopjuar që nga shek. XV-XVI është lënë gati disi në hije. Vlera e shkalla e vërtetësisë që ka tërësija e volumit kuptohet do të konfirmonte edhe vlerën e vërtetësinë e pjesëve të veçanta të tij, pra edhe të formulës të pagëzimit, shkruan Elvana Bilalaj në tekstin “Formula e Pagëzimit: fakte historike nga Ilia Karanxha”

Dokumenti është fryt i vizitës baritore që kryeipeshkvi shqiptar, imzot Pal Engjëlli, bëri si bari e udhëheqës shpirtëror i grigjës së Zotit, nëpër Kishat famullitare dhe viset e kryedioqezës së Durrësit.

Në mbarim të kësaj vizite, imzot Pal Engjëlli paraqet pasqyrën e gjendjes së organizimit të Kishës, situatën e vështirë të banorëve e besimtarëve, problemet e mëdha ekonomike e rreziqet që i kanoseshin aso kohe popullsisë dhe duke u lënë porosi, në rend të parë, priftërinjve, por edhe besimtarëve (banorëve) të pagëzonin foshnjat në rast të rrezikut të vdekjes me fjalët e Formulës së ritualit kishtar të Sakramentit te Pagëzimit…

“Unë po të pagëzoj në emër të Atit, e të Birit e të Shpirtit Shenjt”.

Së fundi në këtë dokument imzot Pal Engjëlli u kërkon Eprorëve të Kishës së Romës, Selisë së Shenjtë, të ndihmojnë popullsinë e varfër e të vuajtur të këtyre viseve. Dokumenti më i vjetër që e kemi shqip, pra, i përket kohës së Skënderbeut. Formula e Pagëzimit është një frazë shqip në mesin e një shkrimi latinisht prej 37 faqesh, shkruar nga argjipeshkvi i njohur i Durrësit, imzot Pal Engjelli (1417-1469).

Duke ju referu Radio Vatikanit, sjellim në vëmendje se Karl Gurakuqi shkruan në Shejzat të vitit 1969 n -7-9 në faqe 321 mbi Kongresin e Monastirit 1908-1968 e duke u folur rreth gjuhës shqipe ‘Prej Buzukut n’alfabetin e Monastirit, kur flet për formulën e Pagëzimit shprehet kështu:

“Krye-epishkopi shqiptàar i Durrsit, Pàl Engjëlli( rreth vjetve 1417-1470), mik e bashkëpuntuer i Skandërbeut, njerí shum fetár, me ndiesí të forta atdhetare, pat bâ nji vizitë baritore tue u sjellë nepër të gjitha viset e Shqipnísë mesme. Gjatë kësaj vizite nepër famullít e ndryshme, qi shkojshin me jurisdikcjonin e Durrsit, krye-epishkopi pat vû re shrregullime të shumta në punët e ushtrimit të fés nga ana e famullitarvet, qi nuk ishin aq fort të përgatitun për shërbimet fetare. Kleri shqiptár, ndonsè vendas, nuk interesohej aq fort për popullin, dhe aq mâ pak për punët fetare, prandej Bariu i tyne, Pali, shkroi disá udhëzime, disá rregullore, me anën e të clave u mësonte priftënvet të famullivet se qysh lipsej të silleshin në shërbesat e kishës. Këto këshille i shkroi latinisht me tiutullin:”Constitutiones, ordinationes et statuta nga Paulus Angelus, miseratione divina Archiepiscopus Dirrachiensis et Illiricae Regionis….In Ecclesia santae Trinitatis de Emathia. Anno Dei 1462, Indicitone decima die vero lunae octava mensis Novembris”( ditën e hânë, me 8 të nândorit)”.

E kështu nisi rrugëtimin kjo hyjnesh me na pwrfaqwsu e me na lumturu, me ju ba krah shqipes e me matu, siç do ta hymnizonte i madhi Gjergj Fishta:

Porsi kanga e zogut t’verës,/ qi vallzon n’blerim të prillit;/ porsi i ambli flladi i erës,/ qi lmon gjit e drandofillit;/ porsi vala e bregut t’detit,/ porsi gjâma e rrfès zhgjetare,/ porsi ushtima e nji tërmetit,/ ngjashtu â’ gjuha e jonë shqyptare./ Ah! po; â’ e ambël fjala e sajë,/ porsi gjumi m’nji kërthi, / porsi drita plot uzdajë, /porsi gazi i pamashtri; /edhè ndihet tue kumbue; /porsi fleta e Kerubinit, / ka’i bien qiellvet tue fluture/ n’t’zjarrtat valle t’amëshimit./ Pra, mallkue njai bir Shqyptari, /qi këtë gjuhë të Perëndis’, /trashigim, që na la i Pari, /trashigim s’ia len ai fmis; /edhe atij iu thaftë, po, goja, /që përbuzë këtë gjuhë hyjnore; /qi n’gjuhë t’huej, kur s’asht nevoja, /flet e t’veten e lèn mbas dore. /Në gjuhë shqype nanat tona / qi prej djepit na kanë thânun, /se asht një Zot, qi do ta dona; /njatë, qi jetën na ka dhânun; /edhe shqyp na thanë se Zoti /për shqyptarë Shqypninë e fali, /se sa t’enden stina e moti, /do ta gzojn kta djalë mbas djali. /Shqyp na vete, po pik’ mâ para, /n’agim t’jetës kur kemi shkue, /tue ndjekë flutra nëpër ara, /shqyp mâ s’pari kemi kndue: /kemi kndue, po armët besnike, /qi flakue kanë n’dorë t’shqyptarëvet, /kah kanë dekë kta për dhè të’t’Parvet. /Në këtë gjuhë edhe njai Leka, /qi’i rruzllim mbretnin s’i a, xûni, /në këtë gjuhë edhe Kastriota /u pat folë njatyne ushtrive, /qi sa t’drisë e diellit rrota, /kanë me kênë ndera e trimnive. /Pra, shqyptarë çdo fès qi t’jini, /gegë e toskë, malci e qyteta, /gjuhën t’uej kurr mos ta lini, /mos ta lini sa t’jetë jeta, /por për tê gjithmonë punoni; /pse, sa t’mbani gjuhën t’uej, / fisi juej, vendi e zakoni /kanë me u mbajtë larg kambës s’huej, /Nper gjuhë shqype bota mbarë /ka me ju njohtë se ç’fis ju kini, /ka me ju njohtë për shqyptarë; /trimi n’za, sikurse jini. /Prandaj, pra, n’e doni fisin, /mali, bregu edhe Malcija /prej njaj goje sod t’brohrisim: /Me gjuhë t’veten rrnoftë Shqypnia!

Albert Vataj

Drejtoria e Përgjithshme e Arkivave/

Ishte klerik katolik e patriot me merita të përveçme në periudhën që pak përpara Pavarësisë së Shqipërisë, deri në mes të viteve ’20. Arsimin fillor dhe të mesëm e kreu në Kolegjin Saverian të Shkodrës, e më pas kreu Kolegjin Papnor, po në Shkodër. Studimet universitare i kreu në Itali, ku më 1903-shin u dorëzua prift. Pak vite më pas, më 1911-n, u dorëzua Ipeshkëv i Lezhës, ku deri në vdekje qendroi ipeshkëv titullar. Ishte bari dhe udhëheqës shpirtëror fort i dashur për grigjën e tij.

Po aq u shqua në veprimtari patriotike. Më 1911 u kthye në udhëheqësin shpirtëror e mbështetës kryesor të Kryengritjes së Malcisë. Më pas përfaqësoi Shqipërinë në Konferencën e Paqes në Paris, ku fjalimi i tij pati jehonë të gjerë. Pas Konferencës së Paqes, luajti rol kyç në ruajtjen e Korçës dhe të Gjirokastrës brenda kufijve të Shqipërisë, duke thyer marrëveshjen e fshehtë mes Titonit dhe Venizelosit kundër Shqipërisë.

Imzot Bumçi u zgjodh kryetar i Këshillit të Lartë të Regjencës prej Kongresit të Lushnjes. Pas këtij funksioni, zgjodhi të tërhiqej pranë selisë së tij, në Kallmet, për t’u marrë më gjatë me çështje të administrimit kishtar. Ndërroi jetë në selinë e Ipeshkvisë së Lezhës në Kallmet, më 1 mars 1945.

Bashkëngjitur, njoftimi i Ministrisë së Punëve të Brendshme, datë 01.01.1919, drejtuar Bumçit, i cili vihet në dijeni për zgjedhjen e tij si anëtar i Qeverisë së Përkohshme dhe si delegat në Konferencën e Paqes në Paris.

#ArkivatFrymëzojnë

#ArkivatKujtojnë

#LuigjBumçi

#AQSH

#FototekaAQSH