Nga Rafael Floqi/
Historia që është më e rëndësishme të dihet për ata që studiojnë origjinën e shqiptarëve është edhe ajo e origjinës së pellazgëve dhe ngulimeve të tyre të para në Ballkan. Kushdo që synon të ngrihet në nivelin e përparimit aktual në studimet arkeologjike, të depërtojë në atë histori, duhet, pasi të ketë konsultuar në mënyrë kritike të gjithë autoritetet klasike, të vërë në dyshim linguistikën, numizmatikën, historinë e monumenteve, zbulimet e qytetërimeve të botës antike, dhe sidomos mitologjinë e cila është poezia e parë, prandaj edhe historia e parë, feja e parë dhe shkenca primitive e kombeve. Në fund të mitologjive pellagjike dhe veçanërisht atyre të Epirit gjejmë personifikimin e zotave Grekë, Ilirë dhe Romakë, të cilët në vetvete përmbledhin edhe historinë e origjinës orientale dhe egjiptiane, të vendbanimeve pellazge dhe kujtesën e popullsive barbare primitive aborigjene të Ballkanit.
Ato mite janë si baza e qytetërimit greko- latin dhe Ilir dhe tradita më e largët e historisë së tokave të pellazgëve; prandaj ne e konsideruam shumë të rëndësishme të rikuperonim sa më lart, se për ne ndjenja fetare është një atribut thelbësor, një cilësi e natyrshme e natyrës njerëzore.
Mitologu, thotë Creuzer në hyrje të botimit të tretë të Symbolica 1, duhet para së gjithash të zotërojë atë që Speusippus e quan sentiment shkencor (enmovixn dioÎnois), domethënë një mendje të gjerë dhe depërtuese, një shpirt dhe shije shkencore dhe sens të përbashkët: cilësi, thelbësisht e nevojshme për të depërtuar drejtpërdrejt në mit dhe për të kuptuar konceptin e tij me një vështrim të sigurt dhe të shpejtë. Kjo deklaratë e mitologut, zbulon vështirësinë shumë serioze në zbërthimin e shpirtit dhe historisë intime të miteve dhe sqaron arsyen e kontradiktave dhe mosmarrëveshjeve të mëdha në të cilat gjenden mendimet për mitet e ndryshme gjithashtu. Prandaj, duke i vënë vetes detyrën për të hetuar disa nga kultet primitive dhe më solemne të lidhura me Dodonën, vendosëm të vazhdojmë pa asnjë sistem të paracaktuar dhe të koordinojmë të gjitha faktet individuale, në mënyrë që grumbullimi i tyre të zbulonte enigmën e mitit; dhe nga kjo lindin disa ide të përgjithshme që dukej se ishin themeli i historisë së miteve, ide, njohuritë e qarta dhe të sakta të të cilave janë të domosdoshme për këdo që synon të depërtojë me udhëzim të sigurt në labirintet e errëta të mitologjisë disa mendime që japim, janë rezultat i studimeve mbi “ Symbolik und Mythologie der allen Völker” Leipzig 1836.
Sepse pellazgët në kohët para Luftës së Trojës, para se të merrnin ide astronomike dhe fetare nga egjiptianët, e njihnin dhe adhuronin Hestian, siç pretendon Herodoti të ketë mbledhur këtë informacion nga priftërinjtë në Dodona.
Ku shton se pellazgët u komunikuan grekëve njohurinë e asaj hyjnore, e cila në një vend tjetër thotë se adhurohej si perëndeshë e parë edhe nga skithët me emrin Tabites dhe që Parisot, në Jetën e Zaraustras, ruan me arsye të forta që idetë që Herodoti kishte për fenë e persëve, lidhen me atë primitive, pra me atë para reformës së kryer nga Zaraustra.
Shkrimet nga Evropa dhe Azia, heshtin për origjinën e këtyre popujve shumë të lashtë dhe për natyrën e gjuhës së tyre, ndërsa siç thotë Herodoti, tashmë në kohët e tij të pafundme Pellazgët ekzistonin në Athinë, në Pind, në Peloponez, në Ifthyeotide , në Crestone, në Plaka, në Skilea dhe në pika të ndryshme të Greqisë. Habia është e madhe kur mora parasysh arsyen, të cilën nuk kisha mundur ta kuptojmë kurrë, ç’ ka bëri që Homeri në Iliadë t’i quante ata popuj Alot, hyjnorë: dhe Platoni në Cratylus t’u rekomandonte me gjithë zemër shkrimtarëve të tij bashkëkohorë “të gjenin prejardhjen e fjalëve greke në gjuhën e barbarëve, nga e cila grekët kishin marrë shumë fjalë.”
Herodoti pretendon se ka gjetur gjurmë të pellazgëve në Dodonën e Epirit, e famshme për orakullin Dodonian. Ai thotë se, sado që ka jetuar në të njëjtën kohë me pellazgët, por ai nuk është në gjendje të përcaktojë natyrën e gjuhës së tyre dhe i konsideron ata si të huaj, sepse në fakt ata nuk ishin fëmijë të gadishullit grek dhe përfundon ndër të tjera se Helada në lashtësi quhej Pellazgji.
Përmendjet më të hershme të shenjtërores në Dodonë në burimet e disponueshme datohen në shekullin e VIII para Krishtit dhe gjendet në poezitë e Homerit; ato sigurisht dhe drejtpërdrejt lidhin vendin e shenjtë me Zeusin: në Iliadë, në lutja e famshme e Akilit, Zeusi Zoti-ἄναξ (në formë vokative ἄνα) thirrjet e tij me epitetet “Dodonaios”, “Pelasgikos”, dhe “sundimtar i Dodonës, që ka dimër i vështirë” (Hom. Il. 16.233-234); tek Odisea, Dodona u përmend si vendi ku Zeusi I dha orakullit përgjigjet dhe këshillat hyjnore për mtuesit (Hom. Od. 14.327-328).
Ky bashkim i epiteteve “Dodonaios Pelasgikos” aplikuar për Zeusin në Iliadë është marrë gjithmonë si një tregues i qartë i origjinës jogreke të kultit të Dodonës dhe lidhjes së saj me pellazgët, popullsinë paragreke të Greqisë (Straboni, 7.7.10).
Shoqërizimi i Zeusit me Dodonën në fillim të kohës historike u vërtetua nga Hesiodi i cili shkroi se Zeusi e donte veçanërisht Dodonën dhe vendosi që duhet të kishte orakullin e tij të nderuar nga njerëzit.
(“…Δωδώνη… τὴν δὲ Ζεὺς ἐφίλησε καὶ ὃν χρηστήριον εἶναι τίμιον ἀνθρώποις…”, Hes. Katalogu i Grave, 97.5-7). Të
Shkrimtarët e shekullit të pestë para Krishtit jo vetëm që i referoheshin Dodonës si vendi i shenjtë i Zeusit, por edhe u përpoqë ta vendosnin Dodonaean Shenjtërorja e Zeusit në të kaluarën mitike siç ishte formuar në imazhet mitologjike greke gjatë epokës arkaike.
Eskili e lidhi “vendin profetik të Thesprotëve ( fisin ilir )me Zeusin e Dodonës (“…τὴν… ἀμφὶ Δωδώνην, ἵνα μαντεῖα θᾶκός τ᾽ ἐστὶ Θεσπρωτοῦ Διός”, Aesch. Netë Pjekurie. 830-831) me miti për Ion, të bijën e mbretit të parë mitik të Argos, Inachos. Në dramën e Sofokliut Trachiniae, orakulli i Zeusi në Dodonë u përfshi në mitin për profecitë enigmatike që i dhanë Herkulin në lidhje me fatin e tij (Soph. Trach. 169-172).
Herodoti në histori përmendi legjendën, të cilën ia treguan dodonët dhe priftëreshat, për shfaqjen e orakullit në Dodonë: siç është ‘kujtuar’ në shekullin e pestë para Krishtit, si një “faltore e Zeusit nën një lis në Dodonë” (“…ὑπὸ φηγῷ πεφυκυίῃ ἱρὸν Διός…”, Hrdt. 2.56.2) që është themeluar në shumë kohë të largëta, dhe fillimisht ishte një “vend i hamendjes së Zeusit” (Hrdt. 2.55.1-2: “…μαντήιον αὐτόθι Διὸς…”).
Qysh nga e koha e Plutarkut, themeli i shenjtërores Dodonase ishte i lidhur ‘sigurt’ me Deukalionin dhe gruan e tij Pirrën (Plut. Pirros, 1), pra me mitin për përmbytjen dhe rishfaqen e qytetërimit në Greqi vetëm si pas tij (gjithashtu Etym. Mag. 293.2-10).
Keto mbishkrime lexohen në lamelat orakulare të disponueshme nga Dodona3, e datuar nga fundi i shekullit VI p.e.s., që tregojnë Zeusin si perëndinë kryesore të shenjtërores që nga ajo kohë përpara dhe se jep epitetet e tij lokale, nën të cilat ai ishte apeluar nga adhuruesit: Νᾶος/ Ναῖος – të dy format që dëshmohen nga fundi i shekullit të pestë para Krishtit ( kuptimi i këtij epiteti kyç të Zeusit në Dodonë do të konsiderohej më vonë), Δωδωναῖος me trajtën thesaliane Δουδουναῖος6 “i Dodonës”, Χαμοναῖος7 “i dheut ose tokë” (<χαμ- “tokë”, “tokë”, krahaso me Demeter’s epiteti Χαμύνη i vërtetuar në Olympia, Paus. 6.21.1), Πατρώιος8 “atër/e etërve”, Ἄλκιμος9 “trim”, “i fortë” (normalisht, epiteti i Herakliut). Epiteti Μιλίχιος lexuar në një mbishkrim të mesit të shekullit të pestë para Krishtit në një lamelë tregojnë se Zeusi mund të shfaqej në shenjtëroren Dodonase në hipostazën e tij ktonike si M(e)ilichios11.
Mbishkrimet e disponueshme në lamela, të plotësuara me informacionin e dhënë nga autorët e mëvonshëm grekë – Straboni dhe Pausania, përmbajnë dëshmi se Zeusi ndante tek shenjtërorja në Dodonë me një grup perëndeshash.
Diona /Dione dëshmohet si partnerja kryesore e Zeusit në dhënien e orakujve nga shekulli i pestë para Krishtit e në vazhdim. Euripidi e karakterizon Diona duke profetizuar në Dodonë në fund të shekullit të pestë para Krishtit si “që ka të njëjtin emër me Zeusin” / “…ὁμωνύμου Διὸς…Διώνης…” (Eur. Archelaus, Frg.228a.21-22); në traditën e mëvonshme, kjo frazë u përdor për të interpretuar emrin e Dionës sikur të ishte e rrjedhur nga emri i Zeusit (“…Ἀπὸ τοῦ Διὸς, Διώνη…”, Etym. Mag. 280.41-42); megjithatë është e mundur që Euripidi e dinte që Diona mund t’i drejtohej me epitetin Νάϊα,një formë femërore e epitetit bazë të Zeusit Dodonaean Νᾶος /Ναῖος12. Diona mund të pyetej pa Zeusin13 si perëndeshë në të drejtën e saj. Përfundimisht, ajo filloi të kishte “një tempull të përbashkët me Zeusin” (Straboni 7.7.12)14.
Perëndesha Themis është e pranishme në Dodonë sipas dokumenteve: ajo mund të pyetej së bashku me Zeusin dhe Diona dhe në çift vetëm me Zeusin, pa Dionën15.
Nënë-Tokë / Μάτηρ γαῖα “duke dhënë fryte” ishte lavdëruar në këngët fetare dodonase si homologe i Zeusit të Madh-Μεγάλος: “…Γᾶ καρποὺς ἀνίει, διὸ κλῄζετε Ματέρα γαῖαν” (Pauzë. 10.12.10). Një frazë e ngjashme është pyetja e shekullit të katërt para Krishtit drejtuar Zeusit: “…ἐπερωτᾶι τὸν θεὸν περὶ τῶν καρπῶν ὧν ἡ γῆ φύει…” / dikush “po pyet zotin për frutat, që i prodhon toka…”16. Formulimi i pyetjes duket se ka qenë një përpjekje për të riprodhuar vargun e cituar nga Pausania, gjë që sugjeron se këngët e veçanta tashmë kishte një antikitet të caktuar reflektonin kohën pellazge nga fundi i shekullit të pestë para Krishtit.
Kjo, nga ana tjetër, nënkupton se perëndeshë-Tokës nënë-ishte adhurohej në shenjtëroren dodonase (që çiftëzohet me Zeusin) para shekullit të pestë para Krishtit. Perëndeshë Μήτηρ që mund të ketë qenë Nënë-Tokë ose Demetra dhe u përmend në një pyetje të fillimit të shekullit të katërt para Krishtit së bashku me perëndinë Νᾶος [Zeus]17.
Demetra dhe Afërdita ishin gjithashtu ndër perëndeshat që adhuroheshin në shenjtërore në gjysmën e dytë të të parës mijëvjeçarit para erës sonë, duke qenë se ka pyetje që i drejtohen si të parës dhe të dytës 18
Lidhja me Zeusin nuk tregohet në burime. Tradita mitologjike e regjistruar nga mitografi athinas Pherecydes në gjysmën e parë të shekullit të pestë para Krishtit, por ndoshta duke u kthyer në kohën arkaike, lidhur me Dodonat si një grup nimfash, pesë ose shtatë në numër, të referuara si Nimfat e Shiut – Hiades / Ὑάδες dhe Dodonaean Nimfat – Δωδωνίδες / Δωδωνιάδες νύμφαι19; në traditën latine, ato u caktuan si Naiada-nimfat e burimeve dhe përrenjve (Hyginus, Fabulae, 182.2.1-2: “…nymphae Dodonides uocantur (alii Naides uocant)…”). Besohej se Hyades ishin si shoqëruese të Dionisit (“…τὰς Ὑάδας Δωδωνίδας νύμφας φησὶν εἶναι καὶ Διονύσου τροφούς…”20).
Vlen të përmendet se sipas disave versioneve të mitit, Diona ishte një nga dodonetat e Hyades-Naiads 21, e cila mund ta tregojë edhe prania e saj në Shenjtëroren dodonase tashmë, në periudhën arkaike, por si një perëndeshë e vogël e ujit ose si nimfë 22. Për më tepër, tradita i dha njërit prej Hyadëve emrin Θυώνη, i cili njihet edhe si një emër alternativ i nënës së Dionisit Semele dhe kishte implikime orgjiastike / maenadike23: me Nimfat mitike të shiut të Dodonës, me siguri, janë imagjinuar si maenada24. Adhurimi i një nimfe ose nimfash në shoqëri me Dodonën mund të jenë vërtetuar në mbishkrimet në lamelat nga shenjtërore: njëra prej tyre, e datuar deri në fund e shekullit të pestë para Krishtit, përmban një pyetje për flijimit për një Nimfe25, ndërsa fjalët “[Νύ]μφια” dhe “[ὕ]δατο[ς]” mund të lexohen në një tjetër pyetje që daton qysh në mesin e shekullit të katërt para Krishtit26.
Historiani Efori i shekullit të katërt para Krishtit jep informacione të habitshme që nënkuptojnë afërsinë e Zeusit Dodonas me perëndinë e lumit Acheloos (Vjosa): sipas historianit, Zeusi në dhënien e përgjigjeve orkulare i bën thirrje fuqisë të gjithë ujit të lumit Acheloos (“…τὸ σύνολον ὕδωρ Ἀχελῶον ὑπὸ τοῦ χρησμοῦ καλεῖσθαι…”) dhe zakonisht i shton secilës përgjigje të tij një urdhër për t’i bërë sakrificë perëndisë Acheloos, i cili quhet me emrat e veçantë (“…τοὺς ἐκ Δωδώνης χρησμούς· σχεδὸν γὰρ ἐφ’ ἅπασιν αὐτοῖς προσάγειν ὁ θεὸς εἴωθεν Ἀχελώῳ θύειν, ἰδιοῦνται τὰς τοῦ θεοῦ προσηγορίας·”)27; megjithatë, përgjigjet e lexuara në lamela hyjnoren e supozuar nuk përmbajnë formulat përmendur nga Efori. Zoti Acheloos si një personifikimi i lumit më të madh të që buron nga Greqisë Veriore dhe që ishte në thelb një zot i fuqishëm, Ktonic, si një dem i fertilitetit me disa tipare dionisiake, një formë e partnerit hyjnor-ngjizës të perëndeshës së tokës; që në Epir ishte i nderuar si “mbreti i ujërave” i atij vendi (Ovid. Metamorfoza. 9.17-18).
Në kohën historike, ai ishte veçanërisht i adhuruar në Etoli, Thesproti dhe Tesali, por edhe në territoret e tjera, në kulte të ndryshme dhe tradita mitike qw lidheshin me nimfat, veçanërisht me nimfat të burimeve28.
Tradita mitologjike arkaike-klasike e hershme e shoqërimit të Nimfave të Hyades me Dodonën duket se nënkupton praninë në shenjtëroren e hershme dodonase të perëndisë të Dionisit në hipostazën e tij si Ὕης “Rainy” (“…Ὕης δὲ ὁ Διόνυσος…”29 / “…Hyes është Dionisi…”; “ Ὕης. ἐπίθετον Διονύσου… ἐπειδή… ἐπιτελοῦμεν τὰς θυσίας ἀυτῷ καθ’ ὃν ὁ θεὸς ὕει χρόνον”30 /
“Hyes, është një epitet i Dionisit… sepse… ne i bëjmë sakrifica atij në atë kohë kur zoti bie shi”). Në traditën e mëvonshme, Dionisi Hyes ishte kujtohet si zot me brirë demi – taurokeros dhe si bartës i lagështisë plehëruese 31. Meriton vëmendje që në në fund të shekullit të pestë para Krishtit, dikujt iu bë një pyetje:
“Kujt nga perënditë duhet t’i bëhet sakrifica për të pasur shi në sezonin e duhur?” / “…τίνι κα θε[ῶν θύων…h]ωραῖοι hυετο[ὶ…”32; kjo sugjeron se ka pasur një konfuzion edhe midis vendasve në lidhje me perëndinë / hyjninë që konsiderohet përgjegjëse për aktivitetin e shiut në zonën e Dodonës në fund të shekullit të pestë p.e.s.: as Dionisi Hyes as Zeusi, perëndi klasike të stuhisë, dukej të dobishme për kërkuesi në këtë çështje, dhe ai/ajo u detyrua për të pyetur se kush nga perënditë në veçanti rregullonte shiun.
Termi φολοριαστικόν si formë e gabuar e φ(ι)λορ(γ)ιαστικόν lexohet në një lamellë që daton në gjysmën e parë e shekullit të pestë p.e.s.33 mund të tregojë se orgia dioniziane në një farë forme u zhvillua në shenjtërore në periudhën arkaike të vonë
Koha e hershme klasike. Duhet theksuar gjithashtu se një sakrificë te Dionisi, në grup me perëndi të tjera, u urdhërua në shekulli i katërt para Krishtit, në një përgjigje të supozuar hyjnore të lexuar në lamelën 34, na siguron prova shtesë për Lidhjet e Dionisit me shenjtëroren dodonase35.
Pyetjet drejtuar Apollonit36 dhe Herakliut37 nënkuptojnë se edhe ato perëndi adhuroheshin në shenjtëroren Dodonase në kohën klasike; kjo është mjaft e kuptueshme – se të dy ishin bijtë mitologjikë të Zeusit, ndërsa Apolloni ishte edhe zot i profecive.
Shumë kanë shkruar për pellazgët, dhe shumë edhe për mitet e hyjnive të përmendura (edhe pse asnjë në veçanti për këto), por ata nuk lejuan që drita historike që vjen nga hetimi i këtyre gjërave të kumbonte për të sqaruar temat reciproke. Deri më tani, ne nuk dimë aq sa duhet për pellazgët për të mos njohur mirë disa nga mitet e tyre dhe nuk dimë aq sa duhet për këto mite për të mos njohur mirë pellazgët.
Si perfundim të gjitha perënditë e adhuruara në Dodonën pelazgjike përbëjnë 80 për qind të Olimpit grek.
