Saimir Kadiu/

Traktati i Londrës u nënshkrua 113 vjet më parë, më 30 maj 1913, në përfundim të Konferencës së Londrës (1912–1913).

Ky traktat lidhej me armëpushimin ndërmjet palëve pas Luftës së Parë Ballkanike dhe me rregullimet territoriale në dëm të Perandorisë Osmane.

Traktati i Londrës i vitit 1913 përbënte një pikë kthese për Ballkanin, sepse shënoi fundin e dominimit osman në rajon dhe lindjen e Shqipërisë si shtet i pavarur, por gjithashtu la hapësirë për konflikte të reja, të cilat shpërthyen menjëherë me Luftën e Dytë Ballkanike.

“Personazhet” e Traktatit të Londrës ishin Liga Ballkanike, e përbërë nga Serbia, Greqia, Mbretëria e Bullgarisë dhe Mali i Zi; Fuqitë e Mëdha (Mbretëria e Bashkuar, Gjermania, Rusia, Austro-Hungaria dhe Italia); si dhe Perandoria Osmane.

Austro-Hungaria dhe Italia mbështetën fuqishëm krijimin e një shteti të pavarur shqiptar, për të frenuar ambiciet serbe dhe greke.

Rusia mbështeti pa rezerva Serbinë dhe Malin e Zi, ndërsa Gjermania dhe Mbretëria e Bashkuar mbajtën një qëndrim më të rezervuar dhe kryesisht neutral.

Sir Edward Grey, Sekretar i Jashtëm i Britanisë së Madhe dhe kryetar i Konferencës së Ambasadorëve në St. James’s Palace në Londër, ishte figura qendrore që drejtoi diskutimet dhe ndërmjetësoi mes Fuqive të Mëdha.

Konferenca njihej si “Konferenca e Ambasadorëve”, sepse çdo Fuqi e Madhe kishte dërguar ambasadorin e saj në Londër:

• Austro-Hungaria – ambasadori Albert von Mensdorff-Pouilly-Dietrichstein.

• Franca – ambasadori Paul Cambon.

• Gjermania – ambasadori Karl Max, Princ Lichnowsky.

• Italia – ambasadori Raffaele Guariglia (në atë kohë përfaqësues i Italisë në Londër).

• Rusia – ambasadori Alexander Benckendorff.

• Britania e Madhe – vetë Sir Edward Grey si kryetar, me mbështetjen e diplomatëve britanikë.

Delegacioni osman mori pjesë deri në janar të vitit 1913, por u tërhoq pas grushtit të shtetit të Enver Pashës në Stamboll. Pas kësaj, traktati u nënshkrua pa praninë e tij.

Delegacionet ballkanike ishin palë kërkuese, por vendimet përfundimtare u morën nga Fuqitë e Mëdha:

• Serbia – përfaqësues të qeverisë së Beogradit, që kërkonin dalje në Adriatik.

• Greqia – delegatë që mbronin pretendimet mbi Epirin dhe ishujt e Egjeut.

• Bullgaria – përfaqësues që kërkonin pjesën më të madhe të Maqedonisë dhe Trakës.

• Mali i Zi – delegatë që mbronin pushtimet në Shkodër dhe në Malësinë e Madhe.

Ambasadorët e Fuqive të Mëdha

• Austro-Hungaria – Albert von Mensdorff-Pouilly-Dietrichstein, ambasador në Londër. Ai ishte mbrojtësi më i fortë i krijimit të Shqipërisë, për të penguar daljen e Serbisë në Adriatik.

• Franca – Paul Cambon, ambasador në Londër. Franca shpesh mbështeti interesat serbe dhe greke, duke e konsideruar Shqipërinë një shtet të dobët.

• Gjermania – Karl Max, Princ Lichnowsky, ambasador në Londër. Gjermania mbështeti Austro-Hungarinë në ruajtjen e ekuilibrit, por nuk ishte aq aktive në çështjen shqiptare.

• Italia – Raffaele Guariglia. Italia, ashtu si Austro-Hungaria, ishte në favor të krijimit të Shqipërisë për të frenuar Greqinë dhe Serbinë.

• Rusia – Alexander Benckendorff, ambasador në Londër. Rusia ishte mbështetëse e fortë e Serbisë dhe Bullgarisë, duke kundërshtuar shpesh projektin shqiptar.

• Britania e Madhe – Edward Grey, me diplomatë britanikë si Arthur Nicolson. Britania u përpoq të ruante ekuilibrin dhe të shmangte një konflikt mes Fuqive të Mëdha.

Roli i Kontit Leopold Berchtold (1863–1942), Ministër i Jashtëm i Perandorisë Austro-Hungareze në këtë periudhë, ishte vendimtar për njohjen e shtetit të ri shqiptar, por jo për ruajtjen e kufijve etnikë të tij.

Pa ndërhyrjen e tij dhe të Austro-Hungarisë, ekzistenca e Shqipërisë si shtet do të kishte qenë shumë më e rrezikuar.

Falë qëndrimit të Berchtoldit dhe diplomacisë austro-hungareze, Shqipëria u njoh si shtet i pavarur në Traktatin e Londrës, më 30 maj 1913.

Ai arriti të bllokonte projektin serb për dalje në Adriatik, duke i lënë Serbisë vetëm territoret e brendshme, si Kosova dhe Maqedonia.

Berchtold këmbëngulte se dalja e Serbisë në Adriatik do të prishte ekuilibrin e Ballkanit dhe do të rrezikonte interesat e Austro-Hungarisë. Ai e paraqiti Shqipërinë si një “shtet tampon” të domosdoshëm. Gjithashtu, bashkëpunoi ngushtë me Romën, duke krijuar një front të përbashkët kundër projektit rus për ta shndërruar Serbinë në një fuqi detare.

Për të fituar mbështetjen britanike, Berchtold pranoi që Shqipëria të kishte kufij më të ngushtë, por këmbënguli që ajo të mos humbiste daljen në det.

Rusia dhe Franca dëshironin që Kosova dhe Epiri të mbeteshin jashtë Shqipërisë. Berchtold nuk arriti t’i mbronte këto territore, por siguroi që shteti shqiptar të mos zhdukej nga harta.

Personazhi më agresiv kundër Shqipërisë në Konferencën e Londrës 1912–1913 ishte, pa dyshim, Rusia, përmes ambasadorit të saj në Londër, Alexander Benckendorff.

Rusia e konsideronte Shqipërinë një projekt artificial të Austro-Hungarisë dhe Italisë, që synonte të pengonte daljen e Serbisë në Adriatik.

Benckendorff dhe diplomacia ruse këmbëngulën që Shqipëria të mos përfshinte Kosovën, Maqedoninë Perëndimore dhe Epirin, duke i lënë këto territore Serbisë dhe Greqisë.

Rusia gjeti aleate Francën, e cila gjithashtu favorizonte Serbinë dhe Greqinë, duke e bërë frontin antishqiptar edhe më të fortë.

Alexander Benckendorff ishte figura më aktive kundër Shqipërisë, duke e konsideruar atë një shtet të panevojshëm dhe duke shtyrë për copëtimin e saj në favor të Serbisë dhe Greqisë. Pa kundërpeshën e Berchtoldit dhe Austro-Hungarisë, Shqipëria do të kishte rrezikuar seriozisht të mos njihej fare.

Është një turp i madh që në Tiranë ende nuk kemi një monument kushtuar Leopold Berchtoldit. Jemi mjaftuar me emërtimin e një rruge në një zonë periferike të kryeqytetit, që lidh Brrylin me rrugën “Ali Demi” (emërtim i vendosur në kuadër të 100-vjetorit të Pavarësisë), si dhe me një bust në Shkodër.

Anëtarët e Ligës Ballkanike ishin kundër krijimit të një shteti të pavarur shqiptar dhe kërkonin ndarjen e territoreve shqiptare mes tyre.

Shqiptarët e kundërshtuan vendimin e Fuqive të Mëdha, duke e konsideruar atë një padrejtësi të rëndë kombëtare, pasi rreth 40% e popullsisë shqiptare dhe më shumë se gjysma e territoreve etnike mbetën jashtë kufijve të shtetit të ri.

Kosova, Çamëria dhe vise të tjera shqiptare iu dhanë Serbisë, Greqisë dhe Malit të Zi.

Sikur të mos mjaftonte kjo padrejtësi, përcaktimi i kufijve sipas Protokollit të Firences (17 dhjetor 1913) u kundërshtua nga një pjesë e popullsisë greke në jug të Shqipërisë, e cila u ngrit në revoltë dhe, me mbështetjen e plotë të kryeministrit grek Elefterios Venizellos, shpalli Republikën Autonome të Epirit të Veriut, të drejtuar nga Jorgos Zografi.

Kjo republikë u njoh si rajon autonom sipas termave të Protokollit të Korfuzit (17 maj 1914).

Megjithatë, këto dispozita nuk u zbatuan kurrë për shkak të shpërthimit të Luftës së Parë Botërore dhe u shfuqizuan nga Konferenca e Ambasadorëve në vitin 1921.

Në Konferencën e Londrës 1912–1913, Shqipëria nuk pati një delegacion zyrtar të pranuar nga Fuqitë e Mëdha.

Delegatë shqiptarë u përpoqën të paraqiteshin në Londër për të mbrojtur kauzën kombëtare, por nuk u njohën si palë zyrtare.

Ismail Qemali, kryeministër i Qeverisë së Vlorës, dërgoi përfaqësues për të kërkuar njohjen e pavarësisë së Shqipërisë.

Mehmet Konica (vëllai i Faik Konicës) ishte një nga figurat që veproi në Londër për të lobuar në favor të Shqipërisë.

Turhan Pashë Përmeti, Rasih Dino dhe diplomatë të tjerë shqiptarë u angazhuan në kontaktet diplomatike, por pa status të barabartë me delegacionet e shteteve ballkanike.

Rasih Dino përfaqësonte interesat e krahinës së Çamërisë, e cila më vonë iu dha Greqisë. Ai ishte pjesë e një familjeje të njohur çame që u përpoq të mbronte kufijtë e Shqipërisë, por pa fuqi vendimmarrëse përballë ambasadorëve të Fuqive të Mëdha.

Shqiptarët ishin të pranishëm si zëra lobues, por jo si palë vendimmarrëse.

Komunistët shqiptarë, pas vitit 1945, si fitues të luftës, duke injoruar mësimet e historisë, u lidhën ngushtë ideologjikisht, politikisht dhe ekonomikisht me shtetet sllave, të cilat historikisht kishin qenë kundër krijimit të një shteti të pavarur shqiptar.

Në vitin 1960, “vëllai i madh i popullit shqiptar” dhe “Qytetari i Nderit i Tiranës”, lideri sovjetik Nikita Hrushov, pas një takimi me politikanin dhe ish-kryeministrin grek Sofokli Venizellos, birin e Elefterios Venizellosit, i kërkoi Enver Hoxhës t’i jepte autonomi minoritetit grek.

Pavarësisht kundërshtive dhe padrejtësive, Traktati i Londrës njohu pavarësinë e Shqipërisë në kufijtë që, me disa korrigjime të mëvonshme, përbëjnë bazën e kufijve të sotëm shtetërorë.

Prandaj, mund të themi se 30 maji 1913 është dita e Shqipërisë londineze dhe e njohjes zyrtare ndërkombëtare të shtetit shqiptar.

Shqipëria fitoi njohjen ndërkombëtare si shtet i pavarur, por humbi një pjesë të madhe të territoreve të saj etnike.

Vendimet e Konferencës së Londrës dhe më pas të Komisionit Ndërkombëtar të Kufijve (1913–1914) i shkaktuan Shqipërisë humbje të mëdha territoriale:

• Kosova dhe Sanxhaku i Novi Pazarit iu dhanë Serbisë.

• Maqedonia Perëndimore (Tetova, Kumanova, Gostivari, Struga dhe Manastiri) iu dha Serbisë.

• Çamëria dhe Janina iu dhanë Greqisë.

• Plava, Gucia, Tivari dhe territore të tjera shqiptare iu dhanë Malit të Zi.

• Shqiptarët e Shkupit dhe të viseve të tjera shqiptare në Maqedoni mbetën jashtë kufijve të Shqipërisë.

Arsyeja kryesore pse Shqipëria humbi një pjesë kaq të madhe të territoreve të saj etnike pas Konferencës së Londrës 1912–1913 ishte balanca e fuqive ndërkombëtare dhe rivaliteti mes Fuqive të Mëdha, të cilat vendosën interesat e tyre strategjike mbi parimin etnik dhe të drejtën e popujve për vetëvendosje.

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 23 Maj 2026

“Nottingham and Midland Catholic News” ka botuar, të shtunën e 14 qershorit 1930, në faqen n°3, një shkrim asokohe rreth një aksidenti që mund ti kishte kushtuar jetën At Gjergj Fishtës, poetit tonë kombëtar, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Poeti kombëtar i Shqipërisë

Prifti françeskan që i shpëtoi për pak vdekjes

(Nga korrespondenti ynë)

Vjenë, e hënë

At Gjergj Fishta, poeti kombëtar i Shqipërisë dhe një figurë shumë e nderuar nga populli shqiptar, kohët e fundit pësoi një aksident që për pak sa nuk i kushtoi jetën.

Sipas raportimeve, prifti i shquar françeskan po mbante një fjalim gjatë ceremonisë së inaugurimit të një fabrike çimentoje.

Pas fjalimit, Prefekti i Shkodrës vuri në punë motorët dhe të ftuarit u ftuan të vizitonin fabrikën. Pikërisht gjatë këtij inspektimi, zhguni françeskan i priftit u kap në një rrotë të dhëmbëzuar të makinerisë. Makineria e tërhoqi priftin me një forcë të jashtëzakonshme. Të pranishmit u pushtuan nga frika, pasi për një çast menduan se prifti i tyre i dashur do të shtypej për vdekje.

Me gjakftohtësi, At Fishta u hodh përdhe, ndërsa dy oficerë shqiptarë arritën ta çlironin nga kapja e rrotës së dhëmbëzuar.

Prifti u dërgua menjëherë në Spitalin Shtetëror, ku u konstatua se kishte pësuar një plagë të gjatë në kofshë, por kishte shpëtuar pa lëndime serioze.

Prof. Dr. Sylë Ukshini/

Kisha kënaqësinë që të shtunën, më 23 maj 2026, të merrja pjesë në konferencën shkencore “Shkolla e hershme shqipe dhe sfidat e arsimit sot”, të organizuar nga Instituti Akademia Stublla. Në këtë konferencë referova temën: “Arsimi shqip në Vilajetin e Kosovës (1878–1912): midis politikës osmane dhe vetëdijes kombëtare shqiptare”, në të cilën trajtova dinamikat e zhvillimit të arsimit shqip në Vilajetin e Kosovës gjatë periudhës 1878–1912.

Arsimi përbënte një nga proceset më të rëndësishme të formimit të vetëdijes kombëtare shqiptare në fund të sundimit osman. Në një hapësirë të karakterizuar nga pluralizmi fetar, rivalitetet politike dhe ndërhyrjet e fuqive të jashtme, arsimi nuk kishte vetëm funksion pedagogjik, por u shndërrua edhe në instrument të emancipimit kulturor, afirmimit gjuhësor dhe artikulimit të projektit kombëtar shqiptar.

Në gjysmën e dytë të shekullit XIX, Perandoria Osmane vazhdonte ta konceptonte arsimin si mekanizëm të ruajtjes së rendit imperial dhe të identitetit osmano-islamik. Për pasojë, përdorimi i gjuhës shqipe në institucionet arsimore mbeti i kufizuar dhe shpeshherë i ndaluar, ndërsa sistemi arsimor organizohej kryesisht mbi baza fetare, në kuadër të sistemit të miletit. Në këto rrethana, shqiptarët mbetën pa një rrjet të konsoliduar shkollor në gjuhën amtare, ndërkohë që arsimi u shndërrua edhe në fushë rivaliteti ndërmjet politikave osmane, propagandës së shteteve fqinje ballkanike dhe interesave të fuqive evropiane në rajon.

Megjithatë, proceset reformuese të Tanzimatit, Revolucioni Xhonturk i vitit 1908 dhe sidomos Kongresi i Manastirit krijuan kushte të reja për zgjerimin gradual të arsimit shqip dhe të aktivitetit kulturor shqiptar. Në këtë periudhë, shkollat shqipe, bibliotekat, shtypshkronjat dhe gazetat në gjuhën amtare filluan të luanin rol të rëndësishëm në përhapjen e shkrim-leximit dhe në ndërtimin e një vetëdijeje të re kombëtare. Veçanërisht, përdorimi i alfabetit latin dhe përpjekjet për futjen e gjuhës shqipe në shkollat shtetërore osmane shënuan një kthesë të rëndësishme në procesin e afirmimit kulturor dhe politik të shqiptarëve.

Në këtë kontekst, rol të rëndësishëm luajtën edhe institucionet arsimore katolike shqiptare, të cilat, përveç funksionit fetar, u shndërruan në qendra të ruajtjes së gjuhës shqipe dhe të përhapjes së ideve të Rilindjes Kombëtare. Paralelisht, edhe një pjesë e shkollave osmane, sidomos idadijet dhe shkollat pedagogjike, gradualisht u bënë hapësira të formimit të elitës së re intelektuale shqiptare, e cila do të luante rol të rëndësishëm në zhvillimet politike dhe kombëtare të fillimshekullit XX.

Evarist Beqiri/

Forca e liderit nuk matet me kohëzgjatjen e pushtetit, por me trashëgiminë që lë pas. Me këtë matës, historia shqiptare nuk del mirë. Nga Gjergj Kastrioti Skënderbeu te Ismail Qemal Vlora. Nga Ahmet Zogu te Enver Hoxha dhe liderët e sotëm, Shqipëria ka prodhuar figura të forta, por rrallë institucione të forta. Çdo herë kur lideri largohet, sistemi tronditet. Çdo herë kur lideri vdes trashëgimia shembet. Dhe çdo herë, vendi fillon numërimin nga zeroja. Nuk kemi të bëjmë me një rastësi, por me një model.

Sëmundja e Vjetër me Emra të Rinj

Demokracia shqiptare ka mbi tridhjetë vjet. Por nëse heqim fasadën zgjedhore, gjejmë diçka shumë të njohur. Parti që janë zgjatim i një personi. Institucione që funksionojnë sipas humorit të kreut. Një opinion publik i mësuar të presë shpëtim nga lart, jo nga sistemi, por nga njeriu.

PS është Rama. PD është Berisha. Opozita e re ngjason me të vjetrën. Modeli nuk ndryshon. Ajo që ndryshojnë janë vetëm emrat.

Ky personalizim i pushtetit është një problem kulturor e strukturor. Vendimet merren mbi bazën e interesave personale, jo të interesit kombëtar. Institucione janë të dobëta dhe funksionojnë me urdhra nga lart.

Pasoja? Një brez i tërë që nuk beson më te shteti, por tek personi. U premtua me fjalë që i mori era, “ne do ti gjejmë punës njeriun, jo njeriut punën”.

Ndërkohë, ne sot nuk kemi thjesht një krizë politike. Ne vazhdojmë që të kemi një krizë standardi. Konflikti im nuk është personal me njerëzit. Konflikti është me standardin e ulët që po na mban peng.

Kur nuk ka standard, çdo pushtet degradon me kohën. Institucionet reflektojnë karakterin e liderit. Pa standard nuk ka shtet.

Çfarë Modeli i Duhet Shqipërisë Sot?

Përgjigja nuk është një tjetër lider karizmatik. Nuk është një “Skënderbe i ri”, një “Ismail bej i ri” apo një “Atatürk shqiptar”. Historia ka treguar se këto figura, sado të ndritura, lënë një boshllëk pas vetes. Shqipërisë i duhet diçka shumë më e thjeshtë dhe shumë më e mërzitshme. I duhet një lidership institucional.

Konkretisht, duhen tre gjëra:

E para , na duhen liderë që ndërtojnë sisteme, jo kulte. Lidershipi i vërtetë modern nuk matet me sa ndjekës ke në Instagram apo Facebook, por sa më të forta sesa i gjete i le institucionet. A jep drejtësi gjykata? A funksionon si duhet administrata publike? Tregu? Shëndetësia? Ekonomia? Nëse po, ke qeverisur mirë. Nëse jo, ke qenë një drejtues, jo një lider.

E dyta, na duhen liderë që largohen në kohë. Kulturat e shëndetshme demokratike e trajton largimin nga pushteti si një akt fisnikërie, jo disfate.

Shqipëria ka nevojë për liderë që e kuptojnë se momenti më i fuqishëm i mandatit të tyre mund të jetë pikërisht dorëzimi i pushtetit me dinjitet. Me institucione funksionale, me pasues të aftë, jo me pushtet të grumbulluar që shpërthen kur ata ikin.

E treta, na duhen liderë të mesit, jo vetëm të majës. Jo thjesht presidenti, kryeministri, kreu i partisë. Ndryshimi i vërtetë ndodh me kryetarin e bashkisë që nuk vjedh, me drejtorin e spitalit që menaxhon mirë, me drejtuesit e rendit dhe sigurisë që nuk bashkëpunojnë me krimin, me mësuesin që frymëzon. Lidershipi i shpërndarë në të gjithë shoqërinë, është hallka që na mungon.

Mundësia Historike e Këtij Momenti

Integrimi europian nuk është vetëm projekt ekonomik. Ndoshta për herë të parë në historinë tonë, kemi një mundësi për të ndërtuar legjitimitet institucional mbi një bazë të jashtme, të matshme dhe të pavarur nga personaliteti i liderit.

Standardet europiane mund të bëjnë atë që asnjë lider nuk po e bën. Të krijojnë rregulla që vazhdojnë edhe pasi lideri largohet. Por kjo mundësi mund të humbasë lehtë, nëse edhe integrimi europian kthehet në mjet personal të liderit të ditës dhe jo në një projekt kombëtar.

Sot në Europë po flitet për integrim pa anëtarësim të plotë ose integrim me disa shpejtësi. Europa po ndryshon mënyrën se si e mendon zgjerimin. Nuk po flitet më vetëm për anëtarësim klasik, por për integrim gradual. Treg, institucione, siguri, ekonomi.

Kjo është pasojë direkte e luftës në Ukrainë dhe rivalitetit gjeopolitik me Rusinë dhe Kinën. Pyetja është a do të hyjmë në Europë si shtet me institucione funksionale apo vetëm si nevojë gjeopolitike e Perëndimit? Dhe sa kohë rrezikojmë që të ngecim në këtë zonë gri?

Ndërkohë, zgjedhjet politike të vitit të ardhshëm në Francë, do të jenë vendimtare për vetë fatin e BE-së. Nëse në Francë fiton e djathta ekstreme, vetë e ardhmja e BE-së do të vihet në dyshim.

Epilog

Kombet e forta nuk dallohen nga madhësia, por nga kujtesa e tyre. Kujtesa ndërton shtet. Ismail Qemal Vlora i vuri vetes misionin që t’i jepte Shqipërisë një vend midis kombeve europiane. E arriti. Ai është i vetmi lider historik, i cili nuk tentoi që ta përdorte pushtetin për të sunduar shtetin që ai vetë themeloi. Ata që erdhën pas tij, e kanë përdorur pushtetin për të sunduar e dobësuar shtetin.

Sfida e gjeneratës sonë është e ndryshme. T’i japim Shqipërisë institucione që funksionojnë edhe kur nuk ka heronj. Sisteme që punojnë edhe kur nuk ka gjendje emergjence. Liderë që bëjnë punën e përditshme, pa drama dhe pa kult personaliteti.

Historia jonë është e mbushur me figura të forta. Sfida jonë është të ndërtojmë një shtet që është më i fortë se kulti individit. Shqipëria ka nevojë për një standard të ri lidershipi. Debati nuk është më çfarë nuk funksionon, por çfarë duhet ndërtuar. Historia na mëson se, shteti ndërtohet mbi karakter, jo retorikë…

By Jusuf Buxhovi/

The rise of the hegemonic Serbian state, beginning with autonomy in 1830 (on the scale of the Pashalik of Belgrade) and recognition as a state at the Congress of Berlin in 1878, culminating in its expansion into Albanian lands during the Balkan Wars of 1912–1913—when Kosovo and Macedonia were recognized as Serbian—was built upon the “spiritual title deeds” of the Serbian Orthodox Church and its deceptions, presenting itself as “an essential part of Serbian spiritual and cultural identity since the Middle Ages.”

This deception, which was part of the Slavic-Russian concept to create vassal states (Montenegro, Serbia, Bulgaria) in the European part of the Ottoman Empire, relied heavily on the Serbian Orthodox Church and its claimed autocephaly from the 13th century onward. However, as will be shown, it was only a temporary autonomy from the Archbishopric of Ohrid (from 1219 to 1274).

The narrative of this deception persisted for eight centuries, as the Serbian Orthodox Church only gained true autocephaly in 1922, after the formation of the Kingdom of Serbs, Croats, and Slovenes. Since ecclesiastical autocephaly was always tied to statehood, the Serbian Orthodox Church obtained this “right” only after the decisions of the Paris Peace Conference in 1919, which recognized the new kingdom. In August 1920, a state delegation appealed to the Holy Synod of the Ecumenical Patriarchate in Constantinople to unify three churches (Karlovci, Montenegro, and the Metropolitanate of Belgrade) into one, which under Karadjordjević influence, would be named the Serbian Orthodox Church.

The Holy Synod, in accordance with political realities—since ecclesiastical autocephalies were subordinate to state ones—approved the SKS state’s request, on the condition of a payment of 1.5 million French francs. This allowed the churches of Kosovo and Macedonia (until then under the jurisdiction of Constantinople) to be included in the hierarchy of the unified Serbian Orthodox Church. The final act of this agreement was signed in 1922 by the Patriarch of Constantinople.

Thus, this documented agreement makes it clear that there was no “continuity of Serbian ecclesiastical autocephaly” from the Middle Ages. Rather, the internationally recognized military occupation of Kosovo and Macedonia served two purposes: first, to legitimize the assimilation of Orthodox populations (Albanian and Macedonian) into Serbs, and second, to legitimize the appropriation of medieval Orthodox Christianity—including churches and monasteries—that had historically been shared religious sites.

Since this centuries-old fraud continues to produce political consequences for the state of Kosovo—especially because the Ahtisaari Plan treats Orthodox Christianity and religious sites as property of the Serbian Orthodox Church—it unjustly deprives Albanians (who adopted Christianity as early as the 4th century, before any Slavs existed in Illyria) of an important part of their spiritual and historical heritage. Therefore, it is necessary to clarify the history of this fraud to ensure that the state of Kosovo defends its rightful claim to shared spiritual, cultural, and religious heritage. This is especially urgent as the issue becomes increasingly internationalized, while the Serbian state and its church continue their propaganda regarding an “eight-century historical and cultural right in Kosovo.”

This fraud aims to exclude Albanians from the most significant part of their historical-cultural identity—rooted in the medieval period when Illyria was its center. It also raises questions about the Nemanjid dynasty of Raška (which many ancient sources suggest had tribal origins) as part of this cultural-political dualism. This includes the deceptive formula of the “medieval Serbian state,” a claim that used the historical Dardanian core to establish a despotate supported by Catholic crusades and leveraged it to rise in Illyria with the goal of replacing the collapsing Byzantine Empire.

Not coincidentally, during the reign of Grand Župan Stefan Dušan, Raška was known in contemporary sources as Rasa, Rasien, Rex Rasien, or even “Illyricum Magna”—but never as the “Serbian Kingdom.” Thus, when Catholic crusaders sacked Constantinople in 1204 and declared the Latin Empire, while the Orthodox Church relocated to Nicaea, the church of Raška, centered in Žiča, received direct support from the Holy See. This facilitated an unlawful separation from the Archbishopric of Ohrid—where it had belonged since the time of Simeon—despite being confirmed as such by Byzantine Emperor Basil II in 1018.

The rewritten and manipulated documents of the Serbian Orthodox Church—especially through the hagiographies (monastic biographies) from Hilandar Monastery and other centers like Odessa, Karlovci, and Vienna from the 17th to 19th centuries—sought to justify the claim that the Serbian Orthodox Church was “recognized as autocephalous” by the Patriarchate of Constantinople. But credible documents show this was merely a temporary independence of the Žiča Bishopric from Ohrid, not actual autocephaly.

Even Dr. Dimitrije Ruvarac, archimandrite and manager of the Karlovci press and Patriarchal Library, stated:

“There is no doubt that Sava received some privileges for the Raška hierarchy in Nicaea, but it is impossible to identify these as constituting the great canonical act of establishing an autocephalous church.”

Similarly, historian Dr. Janko Šafarik, in a report from 1855 after researching Constantinople archives, said:

“We cannot document any act by which Saint Sava became an independent archbishop. No such act has been found to date.”

Church historian Svetozar Niketić, writing in 1870, noted that while the Serbian Church considered Sava independent, the archbishops were still confirmed by the Patriarch of Constantinople. It was only with Stefan Dušan that the temporary right to ordain bishops independently began being falsely presented as full autocephaly.

The Serbian Orthodox Church later edited nearly all ecclesiastical documents to promote this false narrative—especially those originating from Hilandar. This documented fact helps free Albanian historiography from the constraints of these manipulations, which are still widely quoted.

Even some objective Serbian authors, like Ilarion Ruvarac, acknowledge the Vatican’s behind-the-scenes influence during the Catholic conquest of Constantinople (1204–1261), during which the Patriarchate was exiled to Nicaea. When Sava of Raška sought separation from Ohrid, Bishop Dimitrije Homatian of Ohrid cursed him, stating that such a break was forbidden by apostolic canon law.

His letters remained ignored for over 50 years until the fall of the Latin Empire in 1261, when Byzantium returned to Constantinople, and the Orthodox Church resumed its place. This return was supported even by the Vatican, seeking to restore normal relations between the two world centers amid growing Ottoman threats.

As part of these developments, the ecclesiastical power of the Ohrid Archbishopric was restored, and the one-sided schism by Raška and Bulgaria—falsely claiming autocephaly—was rejected. At the Council of Lyon in 1274, it was declared that the act of independence in Nicaea had violated apostolic canon law, and the Ohrid Archbishopric was reestablished as the rightful ecclesiastical authority.