Prof. Dr. Pal Nikolli/
Ky shkrim ofron një analizë të zgjeruar dhe të detajuar të një prej botimeve më ambicioze enciklopedike dhe hartografike të fundit të shekullit XVII, që shërben si një urë lidhëse kulturore dhe shkencore ndërmjet shkollës rigoroze të gjeografisë franceze dhe mjedisit akademik e tipografik të Romës baroke.
1. Identifikimi bibliografik dhe konteksti i botimit.
Teksti i faqes së titullit, i transkriptuar nga gjuha italiane e vjetër, zbulon të gjitha të dhënat e domosdoshme bibliografike për klasifikimin e saktë të kësaj vepre:
Titulli i plotë: Tavole della Geografia Antica, Moderna, Ecclesiastica, e Civile, overo Divisione del Globo Terrestre nelle sue principali Parti, Regioni, Regni, Stati, Provincie, Città, & altri luoghi riguandevoli.
Viti i botimit: 1690 (shënuar me numra romakë si M.DC.XC.).
Vendi i botimit dhe tipografi: Vepra u shtyp në Romë nga Nicolò Angelo Tinaffi, i cili mbante titullin zyrtar “Stampator Camerale” (Printer i Dhomës Apostolike / Tipograf Zyrtar Papal). Ky status dëshmon për një botim me mbështetje të lartë institucionale në Shtetin e Kishës.
Censura dhe ekskluziviteti: Shënimi përmbyllës “Con licenza de’ Superiori, e Privilegio” konfirmon se libri kishte kaluar kontrollin e autoriteteve klerikale dhe gëzonte të drejtën ekskluzive të botimit (privilegjin), çka ndalonte riprodhimin apo piratimin e tij.
2. Autorësia: Gjeografët Sanson dhe Francesco Deseine.
Vepra shquhet për ndërthurjen e kontributeve të figurave të rëndësishme të gjeografisë europiane:
Zotërinjtë Sanson (I Signori Samson): Teksti saktëson se kjo vepër u nis prej tyre (“Opera cominciata da’ Signori Samson”), të cilët mbanin titullin prestigjioz “Geografi del Rè Christianissimo” (Gjeografët e Mbretit më të Krishterë, Luigjit XIV të Francës). Familja Sanson, me në krye Nicolas Sanson (1600–1667) dhe djemtë e tij Guillaume dhe Adrien, konsiderohet themeluesja e shkollës kartografike franceze. Ata udhëhoqën kalimin kritik nga kartografia holandeze e mbingarkuar me dekorime drejt një kartografie më racionale, gjeometrike dhe të bazuar në burime tekstuale solide.
Francesco Deseine: Ai është autori që e ka sjellë këtë vepër në gjuhën italiane (“Trasportata in Italiano”). Deseine, një erudit dhe librar francez i vendosur në Romë, nuk u mjaftua me përkthimin, por e zgjeroi atë ndjeshëm (“accresciuta d’un gran numero di Tavole”), duke e pasuruar me të dhëna të reja tabelare dhe gjeografike të përshtatshme për publikun italian dhe mjedisin shkencor romak.
3. Struktura dhe përmbajtja e veprës.
Libri është konceptuar si një udhëzues enciklopedik e taksonomik që organizon njohuritë mbi rruzullin tokësor sipas katër sferave apo dimensioneve kryesore:
Gjeografia Antike: Trajton gjeografinë historike të botës klasike (greko-romake) dhe asaj biblike.
Gjeografia Moderne: Pasqyron realitetin gjeopolitik të fundit të shekullit XVII.
Gjeografia Klerikale (Ecclesiastica): Paraqet ndarjen e botës sipas strukturave të kishës (dioqezat, peshkopatat dhe provincat fetare).
Gjeografia Civile: Fokusohet në organizimin administrativ e politik të mbretërive, shteteve dhe principatave.
Përveç këtij kategorizimi, faqja e titullit specifikon se libri përmban një aparat të pasur ndihmës: koordinatat e qyteteve kryesore, listat e elementeve kryesore fizike (lumenj, liqene, male), si dhe katalogë mbi monedhat, gjuhët dhe religjionet e ndryshme të botës.
4. Problemet dhe sfidat hartografike që adresohen.
Në kontekstin e zhvillimit shkencor të vitit 1690, kjo vepër përballet dhe tenton t’u japë zgjidhje disa prej problemeve më të mprehta kartografike të kohës:
Sinkronizimi diakronik dhe standardizimi toponimik: Një nga sfidat më të mëdha të hartografëve të asaj epoke ishte përputhja e gjeografisë klasike me atë moderne (p.sh. identifikimi në terren i vendeve të përmendura nga Ptolemeu apo Straboni). Libri e zgjidh këtë përmes tabelave krahasuese, duke ofruar shpjegimin dhe përkthimin e toponimeve të vjetra latine në gjuhën vulgare (italisht).
Përcaktimi i koordinatave gjeografike: Në një kohë kur llogaritja e gjatësisë gjeografike (longitudine) mbetej një problem teknik ende i pazgjidhur plotësisht në detari (përpara shpikjes së kronometrit detar në shekullin XVIII), libri kontribuon duke ofruar një aparat tabelar të gradëve të gjerësisë (latitudine) dhe gjatësisë bazuar në vëzhgimet më të rregullta astronomike të kohës, duke synuar drejt unifikimit të meridianit fillestar.
Hierarkia hapësinore dhe kufijtë e ndërthurur: Në epokën e Barokut, kufijtë politikë dhe ata kishtarë shpesh mbivendoseshin duke krijuar konfuzion. Përmes ndarjes së rreptë të tabelave në Ecclesiastica dhe Civile, vepra krijon një sistem të pastër të “shtresave tematike”, duke vendosur një taksonomi të qartë hapësinore (Pjesë \rightarrow Rajon \rightarrow Mbretëri \rightarrow Provincë \rightarrow Qytet).
Kalimi drejt Gjeografisë Matematike: Libri shërben si një dokument rregullator që frenon prirjen e vjetër për të mbushur hapësirat e panjohura të hartave me elemente dekorative ose imagjinare (fenomeni horror vacui). Ai i detyronte hartografët të bazoheshin mbi të dhëna sasiore, statistikore dhe matje të sakta përpara se të hidhnin në matricat e bakrit format gjeometrike të territoreve.
5. Elementet grafike dhe aksesi online.
Në aspektin vizual, faqja e titullit dominohet në qendër nga një stemë e pasur heraldike, e rrethuar nga degë lari dhe e kurorëzuar, që tregon përkatësinë familjare ose dedikimin e veprës ndaj një patroni apo mecéni të rëndësishëm romak (faktor kyç për financimin e botimeve të tilla luksoze në atë kohë).
Sot, kjo vepër e vitit 1690 ndodhet plotësisht në Domenin Publik dhe është e aksesueshme online falas në version të digjitalizuar (PDF) me rezolucion të lartë në platforma të mëdha të memories botërore si Internet Archive (nga fondi antik i Universitetit të Seviljes), Google Books (nga Biblioteka Kombëtare Qendrore e Romës) dhe HathiTrust Digital Library (nga kopshti dixhital i Universitetit të Kolumbias). Për ta gjetur, mjafton kërkimi i titullit të saktë të shoqëruar me vitin e botimit.
===========================
Shënim:
Roma baroke është emri që i jepet periudhës në të cilën Rome u shndërrua në qendrën më të rëndësishme të artit, arkitekturës dhe urbanistikës baroke, kryesisht gjatë shekujve XVII dhe fillimit të shekullit XVIII.
Karakteristikat kryesore të Romës baroke janë:
– Ndërtesa monumentale me forma të lakuara dhe dekorime të pasura.
– Sheshe madhështore me burime dhe skulptura.
– Kisha me kupola imponuese dhe interierë të zbukuruar.
– Përdorimi i dritës, hijes dhe perspektivës për të krijuar efekt dramatik.
– Planifikim urban që synonte të impresiononte vizitorët dhe të shprehte fuqinë e Holy See dhe të Kishës Katolike.
Figura më të njohura të kësaj periudhe janë:
Gian Lorenzo Bernini, autor i St. Peter’s Square dhe shumë shatërvanëve të famshëm.
Francesco Borromini, i njohur për kishat me forma novatore.
Pietro da Cortona, një nga piktorët dhe arkitektët më të rëndësishëm të stilit barok.
Disa nga monumentet më përfaqësuese të Romës baroke janë Trevi Fountain, Piazza Navona, Sant’Agnese in Agone dhe kolonadat e St. Peter’s Square.
Roma baroke nuk është vetëm një stil arkitekturor, por një koncept kulturor dhe urban që e shndërroi qytetin në një “teatër të hapur”, ku arti, feja dhe pushteti ndërthureshin për të krijuar një ndikim të fortë estetik dhe simbolik. Kjo periudhë pati ndikim të madh në zhvillimin e arkitekturës dhe artit në të gjithë Evropën.
Ja edhe foto ilustruese bashkengjitur. Ju falenderoj dhe ju uroj gjithe te mirat!