Prof. Dr. Pal Nikolli/
Imazhi bashkëngjitur dokumenton faqen e titullit të një libri me rëndësi të veçantë për historiografinë antike të Ballkanit. Vepra mban titullin origjinal në gjuhën gjermane “Die alten Pelasger und ihre Mysterien” (Pellasgët e vjetër dhe misteret e tyre), e shkruar me shkrimin tradicional të kohës (Fraktur/Gotik). Ky studim voluminoz prej 472 faqesh është botuar në Lajpcig (Leipzig) në vitin 1825, nga shtëpia botuese e njohur C. H. F. Hartmann.
Autor i këtij punimi është Christian Gottlob Eißner (Eissner), i cili në kopertinë identifikohet si famullitar (pift) në lokalitetin Groß-Naundorf. Ky detaj dëshmon për një prirje të përhapur në Gjermaninë e shekullit të XIX, ku klerikët dhe intelektualët lokalë i kushtoheshin studimeve të thella filologjike dhe historike. Vula e rrumbullakët në qendër të faqes dëshmon se ky ekzemplar specifik i digjitalizuar ka qenë pjesë e fondit të Bibliotekës Kombëtare të Napolit (Biblioteca Nazionale di Napoli) përpara se të bëhej pjesë e arkivave globale.
Për shkak të vjetërsisë së saj, kjo vepër ka kaluar prej kohësh në domenin publik dhe gëzon statusin e të drejtës së hapur të autorit. Libri ekziston plotësisht falas (free) online në versionin e tij të plotë të skanuar. Ndërfaqja që shihet në imazh i përket platformës prestigjoze Internet Archive, ku çdokush mund ta shfletojë ose ta shkarkojë atë në format PDF. Po ashtu, i njëjti skanim gjendet lehtësisht edhe në platformën Google Books, duke u ofruar studiuesve dhe të apasionuarve pas historisë një qasje të menjëhershme pa asnjë sforcim financiar.
Trajtimi i pellazgëve, ilirëve dhe shqiptarëve.
Ky libër është produkt i rrymës së Romanticizmit Evropian, një epokë e karakterizuar nga kërkimi i ethshëm i rrënjëve të qytetërimit dhe gjuhëve indoevropiane. Tezat e Eißner-it mbi këtë subjekt mund të përmblidhen në pikat kryesore të mëposhtme:
– Pellazgët si popull zanafillor (Urvolk): Autori mbron idenë se pellazgët nuk ishin thjesht një mit, por populli zanafillor më i rëndësishëm i hapësirës ballkanike dhe mesdhetare. Sipas tij, përpara se Greqia Antike të arrinte shkëlqimin e saj, ishte kultura, teologjia dhe sistemi shpirtëror pellazg ai që hodhi themelet e qytetërimit. “Misteret” e famshme fetare të antikitetit (si ato të Elevzinës apo Samothrakës) i atribuuohen pikërisht urtësisë së lashtë pellazge.
– Lidhja me ilirët: Edhe pse libri përqendrohet kryesisht në anën mistike dhe gjuhësore, ai ndjek vijën akademike gjermane e cila e shihte rajonin e Ilirisë si urën kryesore të shtrirjes pellazge. Ilirët vlerësoheshin si pasardhësit e drejtpërdrejtë gjeografikë dhe biologjikë të këtij trungu të stërlashtë.
– Rëndësia për shqiptarët: Gjatë shekullit të XIX, studime të kësaj natyre shërbyen si lëndë e parë për albanologët e hershëm (si Johann Georg von Hahn). Teza e mbrojtur në këtë periudhë argumentonte se shqiptarët, përmes gjuhës së tyre unike dhe të izoluar nga familjet e tjera gjuhësore, përfaqësonin mbetjen e gjallë dhe të vetme të këtij qytetërimi pellazgo-ilir. Libri i Eißner-it ndihmon për të kuptuar sesi lindi dhe u zhvillua kjo teori në qarqet intelektuale evropiane përpara se të përqafohej nga Rilindja Kombëtare Shqiptare.
Si konkluzion, dokumenti në fjalë përbën një dëshmi të çmuar të mendimit akademik të shekullit të XIX. Ai tregon vlerësimin që studiuesit gjermanë kishin për rrënjët prehistorike të Ballkanit, duke ndriçuar lidhjet e lashta që më vonë do të formësonin teoritë mbi origjinën autoktone të popullit shqiptar.