SHPENDI TOPOLLAJ/

In memoriam/

U mbushën 105 vjet nga lindja dhe 28 vjet nga vdekja e profesor Arshi Pipës, njërit nga tre disidentët më të shquar të ish vendeve komuniste, sikurse e kanë cilësuar. Intelektual me profil të spikatur atdhetar, ai ishte kundërshtari më i madh ndaj çdo diktature në përgjithësi dhe asaj komuniste në veçanti. Nuk e kishte vetëm nga librat urrejtjen për atë sistem gjakatar, por e kishte provuar hakmarrjen barbare të atij sistemi mbi kurrizin e vet dhe të familjes së tij. Bir i një juristi me ide përparimtare nga Libohova për të cilat kishte kryer edhe burgimin, vendlindja e tij qe Shkodra, qyteti me kulturën e njohur dhe prirjet më evropiane e demokratike i Shqipërisë. Shkollën fillore dhe atë të mesmen, Arshiu i kreu pranë Kuvendit Jezuit, ku dhe dolën në pah prirjet e tij letrare qysh kur ishte 16 vjeç. Studimet e mëtejshme i vazhdon në Firencen e historisë dhe artit magjik, ku pasi përfundon Universitetin, laureohet doktor në Filizofi. I mahnitur pas “Komedisë Hyjnore” të Dante Aligierit dhe lirikave të tij novatore, si dhe nga vepra e poetit dhe historianit Francesco Petrarca, ai përvetëson disa gjuhë të huaja dhe bëhet adhurues i holandezit me origjinë hebreje Baruch Spinoza, Berklit etj. Por krahas admirimit për gjithçka të mirë kishte trashëguar Italia, ai kuptoi shpejt se ku donte ta shpinte atë doktrina fashiste të cilën e urren dhe e lufton së bashku me vëllanë e tij, avokatin me emër Myzafer Pipa. Pas çlirimit të vendit, ai gjithashtu kupton demagogjinë e sistemit që partia komuniste me Enver Hoxhën në krye po instalonin në atdheun e tij dhe nuk e fsheh mospajtimin me të, gjersa në vitin 1946 e arrestojnë së bashku me të vëllanë i cili pak më parë kishte qenë i internuar nga fashistët në Ventotene dhe më pas në Prishtinë nga nazistët gjermanë. Krimi i këtij të fundit kishte qenë se duke kryer detyrën e tij si avokat, ai kishte marrë përsipër mbrojtjen në gjyqin special të “armiqve të popullit”, pjesëmarrës në grupin e deputetëve. Në pohimet e Koçi Xoxes e Vaskë Kolecit, kur u erdhi vetë radha për të dalë në gjyq, deklarohen torturat çnjerëzore që u përdorën ndaj tij derisa vdiq. Arshiun 26 vjeçar e dënojnë me 11 vjet burgim. Në burg, Arshiu shkruan poezi plot brengë e dhimbje në letra cigaresh dhe i nxjerr ato me anën e rojës së burgut, njeriut të ndershëm Hasan Gjozaj të cilit i mbetet mirënjohës, për t`ua dhënë motrave të cilat përjetuan gjithashtu egërsinë e regjimit. Koha e vuajtjes së dënimit në kënetën famëkeqe të Maliqit, torturat dhe mizoritë që ai pa dhe provoi atje, janë përshkruar me art dantesk te “Libri (i tij) i burgut”. Ja si shkruan ai këtu: “Na shkulin thonjt me danë, ndër plagët krypë, / na këllasin e na shtyjnë / n`gërmaz me grushta, e uj kur bajm me lypë / qeshin e na pështyjnë. / na lagin dimnit qelat, elektrikun / na venë ndër veshë e gojë, / e deri ndër turpe… E qeshin tue na fikun cigaret n`sy për lojë.” Si mbaron afati i dënimit, dhe sheh se për të nuk ka asnjë perspektivë, Arshiu gjen mundësinë dhe në vitin 1958 largohet nga Shqipëria dhe përfundon në SH.B.A. vend ku demokracia krijonte mundësi të reja. Këtu, ai pas përpjekjeve të pareshtura, caktohet për të dhënë mësim në Kolegjin e Arkansasit si profesor i filozofisë dhe pastaj në Universitetin e Minasotës ku jep lëndën e tij të preferuar, atë të letërsisë italiane. Bie në sy erudicioni i tij i jashtëzakonshëm në disa fusha si gjuhësi, letërsi, filozofi, sociologji, publicistikë etj. dhe në këto vite shkruan e boton veç librit të sipërpërmendur edhe një mori veprash të tjera që e bënë mjaft të njohur si “Lundërtarë”, “Rusha”, “Meridiana”, “Kritika letrare”, “Montale dhe Dante”, “Jeronim De Rada”, “Letërsia shqipe: perspektiva sociale”, “Letërsia bashkëkohore shqiptare”, “Vargu popullor shqiptar”, “Politika e gjuhës në Shqipërinë socialiste”, “Shqipëria staliniste. Aspekte ideopolitike”, “Studime mbi Kosovën”, “Tipologjia dhe periodizmi i letërsisë shqiptare”, “Fan Noli si një nga figurat kombëtare dhe ndërkombëtare shqiptare”, “Bisedë përmbi Kadarenë”, “Fenomeni Kadare”, “Humanistët italo – shqiptarë”, libri i shkruar në burg qysh në 1955 “Skica e një konceptimi mbi jetën plotësuar me Mbi gjeniun” (italisht) etj. I palodhur, si studiues dhe polemist i pakompromis, ai ka marrë pjesë aktive në shumë simpoziume e takime shkencore, dhe ka botuar një sërë artikujsh me shumë vlerë në revista të ndryshme si në Amerikë ashtu edhe në Evropë. I djegur nga malli e dashuria për atdheun e tij, me përmbysjen e komunizmit, Arshiu , tani i renditur krahas Ernest Koliqit dhe Martin Camajt, erdhi në Shqipëri, ku pa se ëndrra e tij ishte bërë realitet. U çmall me njerëzit e tij të dashur, motrat e tij të shtrenjta, Bukurushin, Nedretin dhe burrat e tyre, intelektualë të mrekullueshëm, të ndjerët shkrimtarë Bardhyl Shehu dhe Uran Kalakulla i cili kishte kaluar plot 21 vjet në burgferrin shqiptar të asaj kohe së bashku me të respektuarin demokrat Pjetër Arbnorin.  Në moshën 77 vjeçare profesor Arshi Pipa, tani i vlerësuar në vendin e tij, ndërron jetë në Washigton. Besimi i tij te demokracia, neveria e hapur ndaj diktaturës, urretja për barbarinë komuniste, guximi qytetar për t`i shprehur bindjet e veta, karaktei i tij i pathyer, mosnjohja e asnjë kompromisi me të keqen, etja e pashuar për dije, vullnet për të krijuar sa më shumë, dashuria për vendin e tij, ishin tiparet kryesore të këtij njeriu të jashtëzakonshëm. Nuk e di në ç`rrethana filozofi materialist anglez Tomas Hobsi të cilin dua të besoj se vetë ai nuk do ta ketë pasur dhe aq për zemër, pati thënë se “Çdo njeri është i rëndësishëm pasi vdes”, por di se vepra e tij shumëplanëshe dhe përherë në shërbim të kulturës tonë, e bënë Arshi Pipën jo vetëm të rëndësishëm, por edhe të pavdekshëm. Se fjala dhe mendimi i tij, nuk lindën thjesht nga talenti, por edhe pse, sikurse thotë vetë: “Ndër gropa burgjesh shkrye për gurë e baltë; / mbërthye qelash ndër pranga, / nga gjoksi i shtypun shungullon ma e naltë / kur del prej s`thelli kanga.” Se ai gjithmonë ka pasur bindjen e Tomas Fulerit se “E sotmja është nxënësja e të djeshmes.”

Prof.Mohamed Mufaku

Historian/orientalist shqiptaro-amerikan/

Siç dihet, pas shtypjes së Lidhjes së Prizrenit në verën e vitit 1882 u arrestuan krerët dhe luftëtarët shqiptarët në krye me Abdyl Frashërin dhe nxorën në gjyqe duke i dënuar me dënime të ndryshme. Vetë Abdyl Frashëri u dënua një herë me vdekje, pastaj me burg në Kalanë e  Prizrenit deri më 1885, kurse më vonë u internua në Anadoll e në fund u kthye në Stamboll ku vdiq më 1892.

Po në atë kohë (1884) u burgos Muhammad Hawash (1843-1896), udhëheqës i sektit Alevi në veriperëndim të Sirisë, i ngjashëm me sektin bektashi te ne, gjoja për revoltë kundër pushtetit osman dhe u dërgua për vuajtjen e burgut në Kalanë e Akrës (Akka) në veri të Palestinës.

Kalaja që zmbrapsi edhe Napoleon Bonapartin

Vlen të përmendet këtu se Akra ose Akka ishte një fshat në gërmadha nga Mesjetës në fillim të sundimit osman derisa Sinan Pashë Topojani ndërtoi rreth vitit 1587 një bërthamë urbanistike të kasabasë së re, që mbeti prej saj deri tani “Xhamia e Sinan Pashës”, kurse më vonë, valiu me orgjinë nga Bosnja, Abdulla Pasha e fortifikoi mirë Kalanë e Akrës më 1798 saqë N. Bonaparti dështoi ta pushtonte dhe u detyrua të kthehej mbrapa në Kajro më 1799.

Në kuadër të kësaj kalaje ishte një burg famëkeq që shërbeu deri në fund të sundimit osman, madje deri në fund të Mandatit Britanik më 1948.

Gjatë qëndrimit në burg, M. Hawash e ngriti në apel dënimin e tij, i cili e shpalli të pafajshëm më 1886. Megjithatë, Sulltan Abdulhamidi II e internoi me familje në Rodos, deri kur vdiq më 1896. Djali Aziz Hawash (1887-1930) studioi mjekësinë në Stamboll dhe u rekrutua si toger në ushtrinë osmane nën komandën e Mustafa Qemalit dhe mori pjesë në Luftën Ballkanike 1912-1913 duke u graduar në kapiten.

Me tërheqjen e trupave osmane nga Siria dhe shpallja e Qeverisë Arabe në Damask 1918-1920, Azizi u kthye në Siri dhe përtëriu pozitën udhëheqëse të familjes duke u bërë figurë e njohur në gjendjen e re politike në rajon, qoftë me princin Fajsal që u shpall mbret i Sirisë më 8 mars 1920 ose me sundimin francez në emër të mandatit të Ligës së Kombëve.

Në këto rrethana të reja një biograf i familjes (Hammud al-Shamli) hartoi historinë e kësaj familjeje, me theks të posaçëm për udhëheqësin Muhammad Hawash dhe vitet e tij të burgut në Akër në bazë të rrëfimeve të tij të ruajtura në familje. Dorëshkrimi i këtij biografi ra në duart e mikut dhe historianit sirian Xhamal Barut, i cili ma dërgoi një kopje pasi që e pa se atje bëhet fjalë për shqiptarë të burgosur në Kalanë e Akrës gjatë qëndrimit të udhëheqësit M. Hawash në burg gjatë 1884-1886.

Nga konteksti shihet se atje nuk është fjala për “kriminelë shqiptarë” por për njerëz që lavdërohen si “pari shqiptare”, gjë që lë të kuptohet se ata mund të jenë nga ata që u dënuan me burg pas shtypjes së Lidhjes së Prizrenit në verën e vitit 1882.

Pari shqiptare në Burgun e Akrës

Pasi doli vendimi për burgosje të tij Muhammad Hawash u dërgua në burgun famëkeq në Kalanë e Akrës më 1884. Sipas autorit të dorëshkrimit që citon rrëfimet e familjes, M. Hawash gjeti në burg më shumë se 50 nga “paria e shqiptarëve”. Pasi që u njoh “u kënaq me ta sikurse edha ata u kënaqën me të” duke folur në gjuhën që e dinin (turqishten). Pasi ai kishte kulturë të gjerë duke përfshirë letërsinë dhe historinë, ata nuk ndaheshin gjithë ditën duke folur në tema të ndryshme. Kjo shoqëri e përditshme dhe bisedat e ndryshme arritën në vesh të valiut të Damaskut, Hamdi Pasha (1880-885), i cili kishte insistuar për burgosjen e M. Hawashin ndaj urdhëroi të ndahet M. Haw ashin e të lidhet me hekur që mos të lëvizë prej vendi. M. Hawashi, pasi kishte ngritur për apel në Stamboll dënimin e paarsyeshëm për burg u ankua duke ia dërguar një letër autoriteteve në Stamboll.

Si pasojë, M. Hawash u lirua prej prangave, por tani ai kishte frikë mos po i bën valiu një intrigë për vrasjen e tij duke pretenduar se ai po ikte prej burgu. Në këtë gjendje ai mblidhet me krerët shqiptarë në burg dhe merren vesh që të organizojnë një rebelim në shenjë proteste për keqtrajtimin e tyre. Mirëpo, në momentin kur ishin gati të shpallin rebelimin u vjen lajmi për vdekjen e valiut më 1885 dhe ardhja e valiut të ri (Rashid Pasha), i cili e shpejtoi procesin e apelit, me çka doli vendimi i ri për lirimin e M. Hawashit. Megjithatë, sulltani Abdulhamid II nxori një vendim për internimin e tij me terë familje në Rodos deri në vdekjen e tij më 1896, ku ende ruhet varri tij atje. Me vdekjen e tij u kthyen djemtë në vendin e tyre ku u paraqiten në jetën politike të Sirisë pas mbarimit të sundimit osman 1516-1918.

Ndonëse në këtë dorëshkrim unik kemi këto të dhëna për mbi 50 nga  paria shqiptare në burgun e Kalasë në Akër gjatë viteve 1884-1885, të cilët mendojmë se mund të jenë në lidhje me Lidhjen e Prizrenit, kemi nevojë për më shumë kërkime në burime tjera që të identifikojnë këto figura që nuk janë “kriminelë” siç del prej këtij dorëshkrimi me vlerë për atë kohë.

Faqja 186 e dorëshkrimet që flet për “pari shqiptare”  në Burgun e Akrës

#BURGU#PALESTINE

Imer Lladrovci/

I.

Gjysmë shekulli pas ngjarjeve të mëdha në Kosovë, saktësisht 44 vjet më vonë, një ish student, protagonist dhe udhëheqës i këtyre demonstratave, Bajram Kosumi, shkruan një libër për atë pranverë të trazuar, për atë revolucion të madh shoqëror, politik e kulturor, për atë Rilindje të Dytë Kombëtare të Kosovës. Nëse i referohemi Rilindjes sonë Kombëtare të shekulli XIX si Rilindje e Parë që e zgjodhi Prizrenin si qendrën e saj politike, atëherë me të vërtetë këtë herë mund të flasim për një Rilindje të Dytë. Ndryshe nga hera e parë, këtë herë Kosova u përfshi nga një frymë iluministe me rrjedhoja largvajtëse. Këtë gjë e thonë studiuesit dhe ata duhet të kenë gjetur mjaftueshëm elementë të përbashkët në këtë Lëvizje të Re Kombëtare. Kosova, me të vërtetë rilindi në këtë vit. Që nga ky vit, Kosova dhe gjithë hapësira shqiptare nö ish Jugosllavi do të funksionojë ndryshe. Në vazhdim kur them Kosova kam para sysh gjithë hapësirën shqiptare në ish Jugosllavi. Kjo terminologji përcaktohet nga parimi i ekonomisë, dmth. zgjidhet një term që përfaqëson diçka më të madhe. Kosova ishte vetëm një element i çështjes shqiptare, jo krejt çështja shqiptare. Madje me Republikën e Kosovës deri në vitin kur u shpallë pavarësia e Maqedonisë është nënkuptuar gjithë hapësira etnike shqiptare. Një kohë vetë lëvizja mbante emrin Lëvizja Popullore për Republikën Socialiste Shqiptare në Jugosllavi (LPRSShJ). Këtë gjë mendoj se mund ta thonë më së miri, në cilësinë e dëshmitarëve, veprimtarët e kësaj kohe. Bajram Kosumi përqëndrohet në gjërat që i ka përjetuar vetë.

Kosova nuk ndryshoi përnjëherë, ajo nuk u bë plotësisht ndryshe brenda një dite a një nate të vetme, por mund të thuhet se ajo filloi kaskadën e ndryshimeve, nisi të ndryshojë. Pikërisht këtë moment e vë re në mënyrë të shkëlqyer autori.

II.

Libri, me qindra faqe, përmbledh lëndën e tij jashtëzakonisht të pasur në tetë kapituj. Autori në hyrjen e librit ka vendosur dhe 14 tezat e tij. Ndoshta për këto teza do të kishte qenë më mirë të rezervohej një kapitull më vete, sepse ajo që thuhet në to është me peshë të madhe. Në kapitullin e parë jepet një histori e shkurtër politike e Kosovës. Lexuesi këtu mëson për ekzistencën e dy vijave politike në Kosovë dhe për faktin se Lufta e Dytë Botërore nuk solli ndryshimin e pritur. Partia Komuniste e Jugosllavisë e braktisi programin e saj politik dhe iu kthye praktikave shtetërore të Jugosllavisë mbretërore, sado që ambiciet e dikurshme shtetomëdha arsyetoheshin tani me një frazeologji të re internacionaliste. Në kapitullin e dytë Bajram Kosumi flet, në mbi 100 faqe, për atë që ndodhi në Kosovë në vitin 1981. Ndoshta ky kapitull mund të konsiderohet si shtylla kryesore e librit, sepse këtu gjejmë të dhënat konkrete historike të fillimit. Me 1 prill të vitit 1980, kur Titoja ishte ende gjallë, por i sëmurë rëndë, i shtruar në njërin nga spitalet e Lubjanës, pati një protestë kundër rritjes së çmimeve, por protesta s’ishte demonstratë, megjithatë si pikënisje e Revolucionit mund të merren vetëm protestat e 11 marsit të vitit 1981. Me këto protesta filloi një epokë e re. Bajram Kosumi e citon Kadri Kryeziun, i cili shkruan se „[n]e ishim në ballë të studentëve, ndërsa Gani Kocin e kisha afër, i cili në një moment nisi të brohoras ‚Kosova Republikë’. Unë në atë moment ia kam mbyllur gojën dhe i kam thënë: ngadalë se herët është.“( fq. 72). 26 marsi 1981 shënon një kthesë të madhe politike në demonstratat studentore, të cilat me 1 prill 1981 u bënë gjithëpopullore, sepse të gjitha rrugët e Prishtinës u mbushën me njerëz të të gjitha shtresave popullore. Që nga kjo kohë në lojë hynë edhe Grupet e Fshehta Patriotike. Kapitulli i tretë mbanë titullin „Shqiptarët dhe Jugosllavia. Pse Revolucioni 1981?“ Në këtë pjesë të librit, autori fokusohet tek raportet e shqiptarëve me Serbinë, përkatësisht Jugosllavinë dhe projektet e shumëta serbe për ndryshimin e strukturës etnike të hapësirës së pushtuar shqiptare. Duke iu referuar një vëzhguesi europian ai këto projekte i quan një „Bulevard Trekëmbëshash“. Në këtë kapitull flitet edhe për PKJ-në dhe programin e saj politik që ndryshon në rrjedhën e kohës. PKJ-ja lëvizi nga vetëvendosja tek pushtimi i pothuajse të gjitha tokave shqiptare. Synimi i saj për ta përfshirë Shqipërinë në Jugosllavinë komuniste, si republikë të shtatë. Kështu donte ta zgjidhte çështjen shqiptare Titoja: në vend të vetëvendosjes, ai ofront pushtimin e Shqipërisë si zgjidhje për problemin shqiptar. Kosumi në këtë kapitull flet edhe për katër përmasat e Kushtetutës së vitit 1974, të cilën e zbërthen sipas modelit të Macaulay-it. Kryesorja, megjithatë, mbetet çështja e trajtimit të kësaj lëvizje të madhe politike si Revolucion. Argumentat që sjellë janë bindëse, sepse vetëm një revolucion mund të ndryshojë kaq thellë një shoqëri. Gjithë shoqëria kosovare dhe shqiptare në viset e tjera u përfshi në këtë shndërrim të madh: parulla për Republikën e Kosovës, që ishte shfaqur për herë të parë në vitin 1968, tani zbriti në popull dhe u bë shumë vepruese. Nuk mund të gjeje në këtë kohë asnjë shqiptar që do të ishte kundër kësaj kërkese. Flas këtu për dëshira politike, jo për kontribute konkrete, sepse inteligjencia shqiptare dinte të shfaqej jashtëzakonisht oportuniste. Thoshte diçka, e bënte diçka tjetër. Libri nuk përmbanë asgjë polemike, ai thjesht përshkruan dhe konstaton gjëra me një lloj gjakftohtësie që e hasim te kronikanët.

Në kapitullin e katërt flitet për klasën e studentëve dhe për strukturat e tjera sociale e politike që vepronin në vitin 1981. Autori është i vetëdijshëm se klasifikimi i studentëve si klasë shoqërore si terminologji mund të kontestohet. Megjithatë, ai me të drejtë, nga këndvështrimi funksional, flet për studentët si për një klasë të veçantë shoqërore. Studentët përbënin të paktën 10% të banorëve të Prishtinës nga ana statistikore, kështu që edhe mund të trajtoheshin në pikëpamje sociologjike si një klasë. Por, studentët, për kah pesha specifike në shoqërinë kosovare, mund të thuhet se ishin klasa dominuese, duke qenë se mendimet dhe vendimet e tyre pranoheshin pothuajse në mënyrë automatike. Diçka e tilllë ndodh vetëm në shoqëritë që janë të gatshme për ndryshime të mëdha. Parakushtet sociologjike dukej se ishin pjekur për një hop të madh që shënjon termi revolucion.

Kapitulli i pestë i kushtohet inteligjencisë dhe rolit të saj në këtë periudhë. Në përgjithësi mund të thuhet se kjo inteligjenci heshti dhe oportunizmin shoqëror dhe politik e kishte modusin e veprimit të saj. Megjithatë, kontributi i saj vlerësohet. Kryevepër e saj llogaritet: Kondresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe në Tiranë i vitit 1972. Bibla e heshtjes s‘ishte vetëm metaforë poetike e kësaj kohe, por edhe filozofi jetësore për shumë intelektualë shqiptarë. Hermetizmi në letërsi mund të merrte forma groteske. Mund të thuhet se në këtë rast kemi të bëjmë me një lloj të pseudoelitës.

Në kapitullin e gjashtë që mbanë titullin „Revolucioni i vitit 1981 dhe proceset politike shqiptare“ autori flet për ndryshimin e status quos dhe rihapjen e çështjes shqiptare. Politika komuniste jugosllave e mohimit të shqiptarëve rishqyrtohet nga një klasë e re politike që kërkon një çasje të ndryshme për problemet e vjetra. Në këtë kapitull flitet edhe për Lëvizjen e Fshehtë Patriotike dhe proogramin e saj politik. Mund të thuhet se dy parullat për Republikën e Kosovës përbëjnë programin e saj praktik politik. Parulla „Kosova Republikë“ Përbën një gjetje jaashtëzakonisht kreative. Në këto dy fjalë artikulohej një synim tepër dinamik politik, kurse në parullën tjetër „Republikë, kushtetutë, ja me hatër, ja me luftë“ shprehej vendosmëria politike e shqiptarëve për të luftuar qoftë edhe me armë në dorë për republikën. Me këtë parullë nënvizohej fakti se kjo kërkesë mund të realizohet përmes ndryshimeve në kushtetutë, por nëse kjo nuk do të ndodhte, atëherë shqiptarët ishin të gatshëm t‘i kapin armët. Sidoqoftë, kthim prapa s‘do të kishte. Kërkesa „Republika e Kosovës“ kështu fitonte një dimension ultimativ. Ndryshimi i status quos s‘ishte më një dëshirë, por një domosdoshmëri.

Kapitulli i shtatë mbanë titullin „Revolucioni 1981 dhe reagimi jugosllav“. Sipas autorit, reagimi jugosllav përmes shpalljes së gjendjes së luftës dhe nxjerrjes së Armatës Popullore të Jugosllavisë (APJ) në rrugët e Kosovës ishte një reagim jo i zgjuar, që e diskreditoi „parrajsën nacionale“ jugosllave, brenda dhe jashtë. Në botë njihej „parrajsa sociale“ e Lindjes dhe „parrajsa nacionale“ e Jugosllavisë. Zgjidhja e arsyeshme e çështjes sociale dhe e atyre nacionale konsideroheshin arritje të mëdha të socializmit. E para, e humbi besueshmërinë në Poloni në vitet 1980-1981, kurse e dyta, „parrajsa nacionale“, dmth. zgjidhja më e mirë e mundshme e çështjeve nacionale e komprometoi Jugosllavinë. Me demonstratat në Kosovë në vitin 1981 u diskreditua kjo floskulë politike perfide, me të cilën Jugosllavia për një kohë të gjatë e mashtroi gjatë bashkësinë ndërkombëtare. Në këtë kapitull Bajram Kosumi flet edhe për arsyen e heshtjes së klasës politike kosovare përsa i përket kualifikimit të demonstratave. Në Kosovë e tregoi fytyrën e tij të shëmtuar nacionalizmi serb, kurse klasa politike kosovare e zbuloi fytyrën e saj të vërtetë poltroniste. Klasa politike kosovare ishte përzgjedhur nga Beogradi, kështu që askush nuk priste prej saj ndonjë heroizëm, megjithatë ajo i dëshpëroi të gjithë me oportunizmin dhe frikën e saj, sepse njerëzit kishin projektuar tek ta edhe një qikë idealizëm e burrni dhe s’kishin pritur kaq shumë egoizëm e frikë. Nëse kjo klasë do të kishte treguar përgjegjësi politike dhe t‘i qëndronte trysnisë nacionaliste që vinte nga Beogradi, gjithçka ndoshta do të kishte rrjedhur ndryshe në Jugosllavi, e cila edhe mund të shpërbëhej, sepse, siç e thotë edhe vetë Dobrica Qosiqi, ky shtet e kishte humbur tashmë të drejtën e ekzistencës, por rajoni do të ishte kursyer nga shumë të këqija të mëdha dhe tragjedi njerëzore. E krijuar në fillim të shekullit XX, Jugosllavia në fund të këtij shekulli s‘kishte kurrëfarë mbështetje të brendshme dhe të jashtme. Kjo mbështetje ishte e domosdoshme, ndryshe projekti Jugosllavi s‘i përkiste më të ardhmes.

Në kapitullin e fundit, dmth. të tetë flitet për Revolucionin 1981 dhe fundin e sovjet- komunizmit. Komunizmi i markës sovjetike u demaskua në shekullin XX pak nga pak si një ideologji sllavofile e imperializmit rus. Ndoshta udhëheqësit e parë sovjetikë e ëndërruan një parrajasë sociale, por në fund krijuan një ferr të vërtetë social ku njerëzit vdisnin edhe nga uria. Kujto këtu gjenocidin ukrainas hollodomor në vitet 1930. Jo vetëm për shqiptarët vuajtja mori një vulë kombëtare. Ishin edhe kombe të tjera në Lindje që iu nënshtruan shtypjes. Serbët me mbështetjen ruse arritën të ushtronin një trysni të madhe mbi shqiptarët.

III.

Në fakt, demonstratat e vitit 1981 ishin Rilindja e vetme e shoqërisë kosovare, sepse në historinë e Kosovës nuk njihen zhvillime të tilla të ngjashme politike më parë. As para vitit 1913 qëkur kjo zonë shqiptare e pushtuar nga serbët e malazezët u nda nga trungu tjetër kombëtar. Adem Demaçi, qysh në vitin 1959, e definoi saktësisht problemin kosovar si një çështje të kombit të ndarë, sepse nga nja 2 milionë shqiptarë sa mendohet se ishin në Ballkan në fillim të shekullit XX vetëm 800.000 sosh ishin përfshirë në Republikën londineze të Shqipërisë, në shtetin shqiptar. Bazuar në këtë perceptim parak të çështjes, çdo zgjidhje e mëvonshme e problemit përbënte një zgjidhje kompromisi. Hapësira shqiptare në këtë kontekst ndërkombëtar ishte ndarë me motivacionin e rrejshëm se kështu po ruhej paqja botërore. Paqja nuk u ruajt, por kufinjtë mbeten edhe pas dy luftërave të mëdha, kufijtë i mbijetuan këto kriza të mëdha botërore dhe u bënë realitet shqiptar për një kohë të gjatë sa që brenda hapësirës shqiptare lindën ndryshime shtesë në kuptimin që shqiptarët filluan të largoheshin e të bëheshin të huaj për njëri-tjetrin, dmth. për vetëveten. Ky problem u krijua nga shkëputja e territoreve të mëdha shqiptare nga trungu kombëtar. Hapësira jonë në ish Jugosllavi u nda dikur në obllaste e banovina, më vonë në republika të federuara, kurse sot në shtete të veçanta që ndaj shqiptarëve sillen me egërsi. T’i marrim vetëm shqiptarët në Maqedoninë e Veriut, të cilët trajtohen keq nga pushteti qendror maqedonas në Shkup, i cili ende vepron me kategoritë e shtetit kombëtar të shekullit XIX e XX. Po shqiptarët janë në trojet e tyre, ndaj dhe konsiderojnë që nuk mund të bëjnë kompromise që prekin dinjitetin e tyre njerëzor e kolektiv. Gjuha, vetë qenia e tyre kolektive përjetohet nga pushtetmbajtësit si një provokim. Edhe mund të duket kështu, por e vërteta është ndryshe. Supozojmë se kjo urrejtje vjen nga mosnjohja e tjetrit, që në disa gjëra është vërtet i ndryshëm, por të qenit ndryshe nuk do të thotë se përbën për popullin tjetër një kërcënim ekzistencial. Nuk duhet të projektohet aq shumë frikë te tjetri. Ky moment prodhon politikë kundërshqiptare që për disa qarqe shihet si diçka e domosdoshme dhe e pashmangshme. Në këto raste nuk ka nevojë të përçash njerëzit për t‘i sunduar. Përçarja ekziston si realitet politik e social. Politika thjesht e konservon atë dhe pastaj, në përputhje me natyrën e saj, e përdor si mjet sundimi. Ç’të bëjnë këta njerëz në dilemë, qofshin shqiptarë a maqedonasë? Ata duan thesht koordinata orientimi dhe ato detyrohen t’i marrin nga ata që këto çështje i përdorin si potencial sundimi? Mendoj se libri „Revolucioni 1981“ ofron një rrugëzgjidhje për këtë çështje të vështirë. Fakti që studentë të dikurshëm shqiptarë nga Maqedonia e Veriut ende janë në skenën politike e ndihmon edhe më shumë këtë perspektivë konstruktive: problemet duhet të diskutohen dhe kërkohen zgjidhje realiste e të mira, që janë në pajtim me mendjen njerëzore. Askush nuk duhet të ushqejë iluzionin se mundet edhe ndryshe, përmes dhunës të zgjidh çështje që i takojnë marrëveshjeve dhe mirëkuptimit. Maqedonasit erdhën më vonë në këtë zonë, ndaj dhe s’kanë kurrëfarë të drejte të veçantë historike, për t‘i ndryshuar gjërat me forcë. Në fakt këtë të drejtë s’mund ta ketë askush. Represioni s’është zgjidhje. Përkundrazi. Ai tregon vetëm se mendja nuk është duke punuar. Bajram Kosumi në këtë libër i përmend me emra studentët nga Maqedonia dhe Mali i Zi, me të cilët kishte bashkëpunuar gjatë kohës së fillimeve të Revolucionit. Shqiptarët atëherë vepronin si një bllok, nuk ndaheshin sipas kufijve që na i vunë të tjerët. Në fakt kush i ndanë kështu shqiptarët, tregon vetëm sesa pak shqiptar është, dmth. prezantohet si një ekzemplar i mjerë i shqiptarisë. Ali Ahmeti, Musa Xhaferi, etj. janë disa prej shqiptarëve që janë ose kanë qenë deri vonë figura politike dhe publike në RMV. Nuk mungojnë as personalitete nga Lugina e Preshevës, por nuk ka pothuajse asnjë emër nga Sanxhaku, i cili dikur fliste shqip, por në ndërkohë gjendja atje ndryshoi rrënjësisht, kështu që studentë nga kjo hapësirë në Prishtinë i gjeje vetëm në degët fetare, por jo në albanologji e në shkenca të tjera humane.

Ikja në solucione byrokratike, sado tërheqëse të duket në fillim, në fund i ka frutet e hidhura, sepse të gjithë i shpie në greminë. Dikur problemet me shqiptarët e pushtuar zgjidheshin me kolonizim dhe dëbim. Në këtë mënyrë u krijuan zona të tëra të lira nga armiqtë e supozuar. Dhe, u kolonizuan, duke zhdukur çdo gjurmë të atyre që ishin më parë aty. Vendbanime dhe qytete ndërruan emrat dhe banorët e tyre dhe u bënë vendbanime pa shqiptarë. Kjo mundësi historike nuk ekziston më, kështu që politikanët duhet ta ndërgjegjësojnë masën popullore se zgjidhjet e lehta s’janë zgjidhje dhe se votat nuk duhet të merren me premtime djallëzore.

Territoret shqiptare që iu dhanë monarkive ballkanike në Konferencën e Londrës në vitin 1913, përbënin më shumë se gjysmën e Shqipërisë etnike që kishte mbetur pas Krizës Lindore të vitit 1878. Historiani irlandez Justin Mccarthy shkruan se në Ballkan u dëbuan rreth 60% e muslimanëve dhe kështu e maskon me terma fetar faktin se kush ishte ajo popullsi që u dëbua nga viset e saj ku banonte me shekuj e mijëvjeçarë.

IV.

Bajram Kosumi, autori i librit „Revolucioni 1981“, vie në ballë të librit katër citate të personaliteteve shqiptare që lidhen me këtë kthesë të madhe politike të Kosovës. Ajo ishte ndarë padrejtësisht nga Shqipëria, ndaj dhe „Kosova duhet të bashkohet me Shqipërinë dhe, nëse nuk e ndryshon politikën e saj, Serbia do të marrë përgjegjësinë historike për shkatërrimin e Jugosllavisë“ thotë në gjyqin e tij të dytë në Prishtinë, në vitin 1964, Adem Demaçi. Viti 1981 tregoi se Serbia do të bëhej shkaktari kryesor për rrënimin e Jugosllavisë. Shkrimtari i njohur serb Vuk Drashkoviq (Vuk Drašković), ish Ministër i Jashtëm i Serbisë dhe i Malit të Zi në vitin 1999, më vonë edhe Ministër i Jashtëm i Serbisë, ka shkruar një roman me titullin „Aleksandri i Jugosllavisë (Aleksandar od Jugoslavije) ku thotë se vetëm ai e krijoi një shtet ku të gjithë serbët ishin nën të njëjtën çati. Jugosllavia e Karagjorgjeviqit dhe ajo e Rankoviqit ishin një trajtë e Serbisë së Madhe. Por Drashkoviqi shkruan edhe se shkatërrimi i Jugosllavisë filloi në Beograd dhe jo dikund tjetër, kështu që serbët nuk duhet ta kërkojnë fajtorin gjetkë, por te vetëvetja. Ky Aleksandër Karagjorgjeviqi, sipas Bajram Kosumit, në anën tjetër, në vitin 1922, me kushtetutën e Vidovdanit, krijoi një shtet diktatorial që i dëmtoi rëndë interesat kombëtare shqiptare dhe të popujve të tjerë. Për shqiptarët ai nuk parashikoi asnjë të drejtë. Kjo politikë radikale në fund e vrau Aleksandër Karagjorgjeviqin. Ky shtet që ende atëbotë quhej Mbretëria SKS, në vitin 1929 e ndryshoi emrin dhe filloi të quhej Jugosllavi, pra shtet i sllavëve të jugut, shtet ku në parim s’e kishin vendin shqiptarët josllavë. Ideja e Jugosllavisë, siç dihet, fillimisht lindi në Kroaci, mirëpo si realitet praktik lidhet me Serbinë. Por imperializmi serb nuk ishte aspak në frymën e idealeve të jugosllavistëve si Ante Trumbiqi (Ante Trumbić).

Ukshin Hoti prezantohet me një citat të vitit 1990 ku ai thotë se „[d]emokracia e Kosovës u vetëlind në vitin 1981 […] Nga ky aspekt, duket se viti 1981 është nyja, zbërthimi i së cilës mundëson lëvizjen e drejtë të gjërave dhe proceseve.“ Ukshin Hoti si politolog profesionist e konstatoi këtë ndryshim thelbësor, por për këtë guxim u ndëshkua rëndë me burg dhe më vonė u vra. Nëse klasa politike komuniste dhe profesorët e Universitetit të Prishtinës do ta kishin mbrojtur kolegun e tyre në një mbledhje që u mbajt në nëntor të vitit 1981, gjithë rrjedha e historisë së këtij nënqielli, me gjasë, do të kishte pasur një epilog më njerëzor. Por politikanët e Kosovës dhe profesorët e Universitetit të Prishtinës patën frikë për një akt të tillë kurajoz. Ata e lanë të binte në humnerë Ukshin Hotin, i cili shpejt do të burgosetj dhe dënohej për ndershmërinë si profesor që s’i braktisë studentët e tij. Pa asnjë dyshim edhe profesorët e tjerë ndjenin dhembje për studentët e tyre të rrahur e të burgosur, por guxim nuk kishin për t’i mbrojtur në mbledhjet që organizoheshin në universitet.

Ismail Kadareja në vitin 1998, pas dinamizimit që solli në jetën tonë politike paraqitja e UÇK-së dhe Lëvizja Studentore, thotë se „Lëvizja studentore në Prishtinë, e sidomos dalja në skenë e UÇK-së, përveç rolit kolosal historik, dëshmitarë të të cilit jemi të gjithë, bëjnë pjesë në historinë morale të kombit shqiptar.“

Dhe, në fund, citati i katërt, është ai i Rexhep Qosjes, i vitit 2007. „Rilindja e dytë fillon si lëvizje politike në demonstratat e rinisë studentore dhe shkollore në vitin 1981 […] [D]he, mandej, […] vazhdon […] me ide dhe ideale gjithnjë më të shpjeguara dhe gjithnjë e më botore.“

Këto citate shënjojnë itinerarin tematik të librit dhe përcaktimin ideor të autorit.

V.

Pa këtë libër nuk mund të kuptohet enigma e shtetit të Kosovës, sepse, nëse flasim për fillet e kësaj ideje që në rrjedhën e kohës evoluoi, atëherë duhet të themi se gjithçka filloi me vitin e madh, 1981. Një shtet nuk vjen ashtu thjesht në jetën e një populli. Ai e hedh shumë kohë më parë hijen e tij. 17 shkurti i vitit 2008 është ditëlindja e Republikës së Kosovës, por jo zanafilla e tij. Për shumë gjëra në këtë botë, ato që nuk shihen janë shumëherë më të rëndësishme ose poaq të rëndësishme sa edhe ato që shihen. Shteti i sotëm i Kosovës i ka rrënjët në vitin 1981. Mendoj se Bajram Kosumi si veprimtar dëshmitar është njëri nga njerëzit më të kualifikuar për të thënë atë që thotë në këtë libër. Ky vit nuk guxon të trajtohet vetem si një të dukuri e thjeshtë kalendarike, pesha e tij është tjetërfare, sepse viti 1981 ka një peshë të veçantë politike dhe historike për shtetin tonë. Pa zhvillimet politike të këtij Moti të Madh, gjithçka do të dukej ndryshe, shumë më prozaike dhe ndoshta me një Kosovë ende brenda Serbisë, sado që disa liderë komunistë të asaj kohe, sidomos Azem Vllasi, për demagogji, përpiqen t‘na e mbushin mendjen se ne, dmth. shqiptarët në Kosovë, e kishim republikën, vetëm se ajo kishte një emër tjetër, quhej Krahina Socialiste Autonome e Kosovës (KSAK). S‘ishte aspak kështu, thotë me të drejtë autori i librit: Ne nuk kishim asgjë, nuk kishim shtet, republikë, me të drejtë vetëvendosjeje. Nuk duhet ta shikojmë vetëm njërën anë të medalies: praninë tonë në Federatë. Ka edhe një anë të errët të autonomisë tonë. Ne duhet të kujtojmë edhe nenin 301 të Kushtetutës së Serbisë. Me këtë nen Kosova trajtohej si pjesë integrale e Serbisë, e cila vendoste për fatin politik të KSAK-ut. Të ishte krahinë autonome, nuk do të thoshte aspak se ishe republikë. Si krahinë nuk e gëzoje të drejtën e vetëvendosjes kombëtare, dmth. të shkëputjes nga Federata. Bajram Kosumi me të drejtë pohon se „komunistët shqiptarë të Kosovës“ bartin përgjegjësi të madhe morale dhe politike që nuk i bën rezistencë aspak nacionalizmit dhe shovinizmit serb kur pranuan kualifikimet e tij politike për ngjarjet e vitit 1981 si „demonstrata të nacionalizmit dhe irredentizmit shqiptar“ dhe kualifikimin e tyre si „kontrarevolucion“. U deshën disa ditë që Serbia ta shqiptonte këtë kualifikim politik. Hulumtuesit e arkivave duhet të dëshmojnë se cilat qenë lëvizjet diplomatike të Beogradit në këtë kohë. Mund të supozohet se Beogradi federal u përpoq ta tërhiqte pas vetes Perëndimin, kurse Beogradi serb duhet të jetë orientuar kah Moska dhe që andej duhet të ketë kërkuar dhe marrë instruksione politike. Llazar Mojsovi në fillim deshi t‘i klasifikojë këto demonstrata si ndërhyrje sovjetike, por shpejt u hoq dorë nga kjo shpifje. Ende nuk e dimë përse politika federale u tërhoq nga kjo propagandë. Nëse klasa e frikësuar politike, kosovare, që ishte mësuar të merrte urdhëra nga lartë, por jo vendime vetanake, do të ishte treguar më autonome dhe e moralshme në aspektin politik, do ta kishte shpëtuar Jugosllavinë nga një e keqe e madhe: nga vetëvrasja. Studentët demonstruesë protestonin për kushtet e rënda jetësore, por s‘ishin aspak intransigjentë. Përkundrazi, ata donin që edhe synimet e tyre politike t‘i arrinin përmes kompromiseve dhe negociatave, por ajo që donin me të vërtetë ishin ndryshimet. Byrokracisë lokale s’i besonin aspak. Por kjo byrokraci ishte e lidhur me mijëra fije me byrokracinë qendrore në Beograd, e cila donte ndryshime, por jo të tilla si ato të studentëve. Kjo byrokraci, në stilin e saj stalinist, donte subordinim të pakusht dhe s‘e kishte fare mendjen te ndryshimet që kërkoheshin, sepse ato i përjetonte si kërcënim politik dhe social për pozitën e saj. Në Serbi ekzistonte tashmë „Libri i kaltërt“, që ishte një dokument i nacionalizmit serb që e shprehte mospajtimin e tij me Kushtetutën e vitit 1974. Ky libër e trajtonte Serbinë si humbësen e madhe, pas rënies së Aleksandër Rankoviqit ( Aleksandar Ranković). Dobrica Qosiqi madje këtë Jugosllavi e quante Jugosllavia brioniste. Profesori Mihajllo Gjuriq bashkë me juristë të tjerë serbë si Vojisllav Koshtunica (Vojislav Koštunica) që më vonë do të arrinte deri në postin e presidentit të Serbisë dhe Malit të Zi, e kishte shndërruar Fakultetin Juridik të Universitetit të Beogradit në një kështjellë të nacionalizmit serb ku propagohej haptazi unitarizmi serb si alternativë e vetme ndaj liberalizimit të Titos dhe prirjeve konfederaliste të kroatëve e sllovenëve. Kjo ishte klima politike dhe intelektuale e Beogradit në vitet 1970. Por 11 mars 1981 në Prishtinë solli diçka tjetër. Jugosllavia e Kosova filluan një udhë tjetër të kundërthënieve të hapura, me shumë të panjohura. Ende s‘ishte bërë viti nga vdekja e diktatorit komunist Josip Broz- Tito në mars të vitit 1981, diktatorit që kishte lënë pas një shtet mbi themele të paqëndrueshme të totalitarizmit, kur shpërthyen demonstratat e mëdha në Kosovë. Ishte thënë edhe më herët në Perëndim se Jugosllavia nuk do të mund ta mbijetonte liderin e saj autoritarist, por kurrëkush nuk kishte besuar se sfida do të shfaqej kaq shpejtë. Sidoqoftë, diagnoza politike doli e saktë. Bashkimi Sovjetik në Lindje, në anën tjetër, s’ishte aspak miqësor ndaj Jugosllavisë. Ai, me sa u pa, ishte në pritje të çarjeve në godinën shtetërore të Jugosllavisë. Ai vëzhgonte si një macë e egër, e gatshme në çdo moment t’i hidhej në grykë viktimës, por nuk bëzante. Bashkimi Sovjetik kishte edhe obligime ndërkombëtare, jo vetëm kapacitete të kufizuara ushtarake. Ne njërën anë, ai ishte i zënë me luftën e Afganistanit që nga tetori i vitit 1980 dhe, në anën tjetër, Bashkimi Sovjetik alias Rusia nuk posedonte kapacitete politike dhe ushtarake për një ndeshje të madhe me Perëndimin, kështu që ndërhyrja me tankse në Beograd s’ishte opsion realist, sado që dikush në Beograd ta dëshironte këtë gjë. Ish shefi i Shtabit të Përgjithshëm i Ushtrisë së Shqipërisë, Veli Llakaj, ka treguar se në vitin 1981 rusët kishin dërguar një gjeneral në Bullgari për bisedime me krerët e lartë komunistë shqiptarë. Ky fakt tregon se Moska s’ishte mike e Jugosllavisë, ajo kishte interesim të madh për sa ngjante në të. Ky gjeneral i inkurajonte politikanët shqiptarë që të ndërhynin ushtarakisht në Kosovë, në mënyrë që Moska pastaj, pas ndërlikimit ndërkombëtar që do të pasonte, të mund të intervenonte, për t’i dhënë një karar punës. Historianët shqiptarë duhet të ndriçojnë lëvizjet diplomatike të Tiranës në këtë kohë. Enver Hoxha ka thënë se studentët kosovarë kanë luajtur një rol të madh edhe për Tiranën zyrtare. Këtë kod mund ta zbërthejnë vetëm historianët përmes arkivave. Shqiptarët s’e bënë këtë gjë dhe kriza politike e tyre me jugosllavët s’u kthye kurrë në një krizë ushtarake që do ta motivonte një fuqi të madhe lindore për ndërhyrje, sepse rusët në këtë kohë, pa asnjë dyshim, do të kishin ndërhyrë. Shkurt, mund të thuhet se Bashkimi Sovjetik i vëzhgonte si një shpend grabitçar zhvillimet në Jugosllavi, ku përmes serbëve mendonte se kishte një çasje të veçantë në krizën e brendshme të këtij shteti, kështu që përmes manipulimit të ambicieve pushtetore serbe kujtonte se do të ishte në gjendje t’i përcaktonte rrjedhat e kësaj krize. Siç e thotë autori Kosumi shumë herë në libër, serbët kontrollonin aparatin shtetëror, dmth. Jugosllavinë, kështu që rusët kishin njëfarë sigurie se në Jugosllavi nuk mund të ngjante asgjë e madhe pa vullnetin e tyre. Fillimisht, Sllovenia dhe Kroacia nuk e penguan aspak nacionalizmin serb përsa i përket masave ndëshkuese ndaj Kosovës, por shpejt e kuptuan se në këtë rast nuk bëhej fjalë vetëm për një politikë ndëshkuese të një njësie federale. Ekziston edhe një interpretim tjetër i zhvillimeve: ndoshta sllovenët dhe kroatët donin që serbët të zhyteshin thellë në një konflikt me shqiptarët, në mënyrë që të mos mund të ktheheshin mbrapa dhe kështu pastaj Sllovenia dhe Kroacia do të mund të dilnin me kërkesat e tyre politike në momentin e duhur. Për këtë kurth kurrë nuk do të mund të gjejmë të dhëna empirike, por si perspektivë analitike gjithmonë duhet të merret në konsideratë. Sllovenët dhe kroatët e ndienin veten të tradhëtuar nga serbët në idenë e jugosllavizmit. Dhe, vërtet ishte ashtu. Dobrica Qosiqi ( Dobrica Ćosić) me Knjizhevna Zadrugën e tij ( Knjizevna Zadruga) thotë se Jugosllavnia nuk kishte arsye të ekzistonte më. Bajram Kosumi sjellë në librin e tij pesë arsyet e Qosiqit. Arsyeja e parë ishte, sipas shkrimtarit serb, mungesa e kërcënimit të asimilimit nga Austria dhe Turqia. As sllovenët e kroatët dhe as serbët nuk e ndjenin kërcënimin nga jashtë. Arsyeja e dytë lidhej me unitetin ideologjik të komunizmit. Komunizmi si ideologji kishte dështuar në shkallë botëror, kështu që, sipas Qosiqit, as në Jugosllavi s‘mund t‘i bashkonte më njerëzit. Me komunizëm nuk viheshin njerëzit më në lëvizje. Arsyeja e tretë për ruajtjen e Jugosllavisë ishte mbojtja e përbashkët. Armiku s‘ishte askund, ndaj dhe mbrojtja nuk mund të organizohej për diçka që s‘ishte në rrezik. Arsyeja e katërt: afërsia gjuhësore e popujve jugosllavë në këtë kontekst s‘ishte ndonjë gjë e madhe. Arsyeja e pestë kishte të bënte me ekonominë. Në ndërvarësinë ekonomike globale, popujt ishin njësi variabile dhe me këtë jo të lidhura domosdoshmërisht me struktura të caktuara shtetërore. Jugosllavia, në këtë perspektivë, nuk mund të mbijetonte. Dobrica Qosiqi nxjerrë përfundimin logjik se „nuk ka asnjë forcë që mund të na bashkojë në përçarjen e krijuar.“ (fq. 461). Bajram Kosumi shkruan se „Jugosllavinë e krijuan, mbi idealizmin e Stjepan Radiqit dhe të shumë idealistëve kroatë, serbë, sllovenë etj., për krijimin e një shteti të lirë të sllavëve të Jugut, mbreti Aleksandër Karagjorgjeviq dhe politika malicioze e tij dhe e Nikolla Pashiqit për dominimin serb mbi sllavët e Jugut dhe për pushtimin e territoreve shqiptare.“ ( fq. 462).

Libri i Bajram Kosumit „Revolucioni 1981“ duhet të jetë në raftet e çdo biblioteke shqiptare e studentore. Studentët e sotëm duhet ta mësojnë këtë histori krenare e të dhimbshme të kolegëve të tyre pothuajse gjysmë shekulli më parë, për të kuptuar se kjo që kemi sot ka një kosto politike e njerëzore. Dikur studentët për idealet e tyre pranonin të flijoheshin dhe të privoheshin nga jeta e qetë njerëzore. Ata kanë një rast unik për të dëgjuar një rrëfimtar të talentuar që tregon për një kohë kur vetë ishte student. Ai nuk rrëfen nga ajo që ka dëgjuar, por në rradhë të parë si dëshmitar. Për ato që ka parë me sytë e tij, që ka dëgjuar me veshët e tij në betejat e ndryshme dhe për atë që ka bërë vetë. Në vitin 1981 studentët kërkonin me ngulm Republikën e Kosovës, në vitin 2025 deputetët e saj e sabotojnë konstituimin e Kuvendit të kësaj republike.

Arben Iliazi/

Bacën Adem Demaçi e takova për herë të parë në Sarandë, në vitin 1992. Ishte një rastësi fatlume. Kaluam disa orë  në  bisedë  për letërsinë, kryesisht, së  bashku me poetin Agim Mato. Me një  forcë  shpirtërore dhe me një  pasion të  zjarrtë, krejt të  papërlyer, ai e quante letërsinë  të  shenjtë  dhe diçka afër hyjnores. E urova për Çmimin Saharov (për Lirinë  e Mendimit), që  kish marrë  nga Parlamenti Evropian. Vitet që  pasuan nuk patëm mundësi të  takoheshim.

Nga fundi i vitit 2006, mora vesh se Adem Demaçi vendosi të ngulet në Sarandë dhe ta zgjedhë atë si qytetin që i bën mirë për shëndetin dhe për krijimtari të shëndetshme. Njerëz të letrave në qytetin e jugut shqiptar, i ofruan mbështetje, me bujari. Poeti i njohur dhe atdhetari çam, Hekuran Halili, ishte i pari që do t’ia bënte këtë ofertë, duke i premtuar përkujdesje. 

Kështu, në vitin 2012, baca u bë  banor i 41-mijti i qytetit të  Sarandës. Patrioti tjetër çam, Nuredin Izeti, e ndihmoi të  blinte një  apartament të  vogël në pallatin prapa Hotel “Butrinti”. Dhe kështu baca u përfshi në  jetën e qytetit bregdetar, duke vënë  në  miqësinë  me njerëzit e thjeshtë  dhe me krijuesit e Sarandës, edhe zemrën edhe shpirtin. Ai kurrë  nuk kërkonte asgjë  në  këmbim. Gjendej kudo mes krijuesve, mes gjimnazistëve, në biseda për letërsinë, për politikën, për Kosovën dhe Çamërinë.

Më 22 Qershor 2010, u ritakova me Bacën në  Tiranë , kur u promovua si klip muzikor kënga “Baladë Çame”, e poetit Bilal Xhaferi, kompozuar nga Edmod Zhulali, dhe e kënduar nga Enkelejda Alushi. Në promovimin e këngës foli dhe Adem Demaçi. Më  kujtohen fjalët e tij: Mes Kosovës dhe Çamërisë ka një tis ngjashmërie proverbiale. Kosova e fitoi lirinë me luftë. Po Çamëria? Tashmë ka ardhur radha e çështjes çame për t’u zgjidhur sa më shpejtë dhe në mënyrë efikase nga pala greke. Askush më mirë se ne, shqiptarët e Kosovës, nuk mund ta kuptojnë dhimbjen tuaj”.

Kur e përgëzova pas aktivitetit, më  njohu menjë herë  dhe iu kujtuan bisedat e vitit 1992 në  Sarandë. Ashtu, i frymëzuar nga kënga “Baladë  Çame”, hodhi idenë e një  filmi për kalavarin dhe shpërnguljen tragjike të  çamëve. Ka plot detaje tragjike, madje nuk ka nevojë  për imagjinatë …mundohu ta ndërtosh skenarin, më tha. 

Në  prill 2013, mijëra shqiptarë, nga të gjithë trevat, u mblodhën përpara Parlamentit të Shqipërisë, për të protestuar në mbështjetje të Rezolutës për Zgjidhjen e Çështjes Çame. Të pranishëm në këtë aktiviteti ishin Adem Demaçi, deputetja e Parlamentit të Kosovës, Flora Brovina, si dhe përfaqësues të shoqatës “Vatra” të Preshevës. Gjatë fjalës së tij, Baca u shpreh se kishte ardhur në emër të shkrimtarëve të Kosovës për t’i kërkuar Parlamentit të Shqipërisë miratimin e Rezolutës Çame. Sipas zotit Demaçi, ky shekull është shekulli i shqiptarëve, u shpreh Baca, në  fjalimin e tij solemn, që u prit me ovacione të  më dha.

***

I tërë rrugëtimi i Kosovës pas Luftës së Dytë Botërore, sidomos nga viti 1958, është i lidhur ngushtësisht me emrin e Adem DEMAÇIT. Ai ishte frymëzuesi i të gjitha organizimeve politike e ushtarake për çlirim e bashkim kombëtar. Ishte misionari i Lirisë, i Çlirimit dhe i shtetit. Adem Demaçi, në çdo periudhë të veprimtarisë së tij politike, tregoi integritet të lartë, dinjitet të veçantë e, sidomos, tregoi se ishte personalitet i çliruar nga lakmia e shpirtngushtësia. Ai mbetet frymëzues e misionar fisnik i lirisë, çlirimit dhe i pushtetit shtetëror për shtetin e së drejtës.

Adem Demaçi me jetën dhe veprën e tij, është një personalitet i përmasave të historisë së përgjithshme njerëzore, ku bën pjesë edhe historia jonë kombëtare. Ky tribun i Shqiptarisë, lindur në vitin 1936, integritetin e tij kombëtar e politik, nisi ta ravijëzojë  saktësisht në vitin 1958. Pas daljes nga burgosja e parë, ai me shumë veprimtarë të tjerë politikë formuan organizatën politike: Lëvizjen Revolucionare për Bashkimin e Shqiptarëve (1963). Më pas u burgos për herë të dytë më 1964, ku bëri dhjetë vjet burg dhe u lirua më 1974. Armiku nuk dëshironte ta shihte atë të lirë dhe e burgosin për të tretën herë më 1975, burgim nga i cili lirohet në prill të vitit 1990. Pra, Adem Demaçi jetoi 28 vite në burgjet e Jugosllavisë. Por Demaçi nuk iu nda as edhe një herë politikës për bashkimin e kombit e të atdheut, deri më 26 korrik 2018, ku dhe mbylli sytë përgjithmonë.

Në vitet ’90-të ushtroi detyra të veçanta për kombin. Në  vitet 1991- 1993 ishte kryeredaktor i gazetës “Zëri”. Për një kohë udhëhoqi Këshillin për Mbrojtjen e Lirive dhe të Drejtave të Njeriut (KMLDNJ), këshill i cili i bënte të njohur opinionit vendor e ndërkombëtar çdo formë të dhunës që përdorte armiku i egër. Në vitin 1996 hyri në politikë. Dy vjet më  vonë  iu bashkua UCK-së , duke shë rbyer si kreu i krahut të  saj poltik. Gjatë periudhës 1998-1999, kur mbaheshin takimet në Rambouillet për të ardhmen e Kosovës, ai ishte zëdhënës politik i UÇK-së.

Më vonë udhëhoqi Partinë Parlamentare të Kosovës, e cila në dallim nga e gjithë Alternativa Demokratike Shqiptare në Kosovës, në programin e saj kishte të nënvizuar edhe luftën e armatosur, dhe ishte i vetmi lider që e arsyetonte luftën e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. 

***

Më  pas iu kushtua vokacionit të  tij krijues, si shkrimtar i lirë. Në  vitet 2005-2006 ishte Kryetar i Lidhjes së Shkrimtarë ve të  Kosovës.

Shenjat më të dukshme krijuese Adem Demaçi i kish shpërfaqur në letërsi, me romanin “Gjarpinjtë e gjakut”, (viti 1958) ku, mes të tjerash shkruante: “Jo atij që ngreh gishtin e krimit, por atij që shtrin dorën e pajtimit”. Kjo vepër u ndalua nga regjimi ish-komunist dhe e pa dritën vetëm pas viteve nëntëdhjetë .

Adem Demaçi përjetësoi amanetin e tij në Federatën Panshqiptare VATRA. Pak para se të mbyllte sytë, la një amanet që e tërë krijimtaria e tij letrare, politike dhe filozofike të prehet në VATËR. Shqiptar Demaçi, i biri Adem Demaçit, i dorëzoi Vatrës, përmes mikut të tij, Doktor Skënder Myrtezanit, tërë krijimtarinë e çmuar të  të  Atit. Kjo është një pasuri e jashtëzakonshme për komunitetin shqiptar në USA, e cila është  e aksesueshme edhe për studiues, historianë e albanologë e kërkues shkencorë nga Universitetet perëndimore dhe e gjithë hapsira shqipfolëse. Kjo pasuri kulturore e letrare e bën të pavdekshëm kujtimin e veprës dhe idealeve të Adem Demaçit.

Ja lista e librave në dispozicion jo vetëm të vatranëve:

FERKIME

Gjarpërinjtë e Gjakut

Libër për Vet Mohimin

Heli e Mimoza

Nëna Shegë e pesë gocat.

Shkrumbnajë e Dashuri

Dashuri Kuantike e Filanit

Alb Prometeu

Politika dhe Pushka

10.Tung vargu im

Alket Veliu/

Ka të vërteta që janë fshehur jo me heshtje, por me fjalë. Për dekada me radhë, çështja çame nuk është heshtur thjesht ajo është deformuar. Në emër të stabilitetit, diplomacisë apo integrimit, janë ngritur teza të rreme që kanë shërbyer për të justifikuar një nga padrejtësitë më të mëdha të shekullit XX në Ballkan: spastrimin etnik të shqiptarëve të Çamërisë në vitet 1944–45.

Në këtë cikël, rrëzojmë një e nga një tezat që ndërtuan harresën për Çamërinë. Sepse drejtësia kërkon kujtesë, dhe kujtesa kërkon të vërtetën.

Teza # 1

“Çamëria nuk ekziston. Është një term i shpikur.”

Kjo është një nga format më të rafinuara të mohimit. Nuk sulmon drejtpërdrejt popullsinë çame apo kërkesat për drejtësi, por mohon vetë ekzistencën e Çamërisë si realitet historik, gjeografik dhe kulturor, duke pretenduar se është një “konstrukt modern shqiptar”, ose “një shpikje nacionaliste”.

Faktet historike dhe burimet zyrtare e rrëzojnë këtë tezë në mënyrë të pakundërshtueshme.

1. Emri “Çamëri” është i lashtë, jo i shpikur

– Rrjedh nga lumi Thyamis (sot Kalamas), emërtim që në gojën e banorëve shqiptarë është shqipëruar natyrshëm në “Çam”.

– Shtesa “-ëri” është prapashtesë tipike e gjuhës shqipe për emër krahinor (si Shqipëri, Labëri, Toskëri etj).

– Emri “Çamëri” është përdorur gjerësisht nga vetë osmanët, nga udhëtarë europianë dhe nga vetë çamët në dokumentet e shekujve XVIII-XIX.

– Vetë grekët e përdornin në dokumente si Tsamouria për të përshkruar Thesprotinë.

– Në dokumentet europiane: “Tsamouria”, “Chameria”, “Chamland”

2. Përdorimi në burime osmane dhe dokumente shtetërore

– Regjistrimet osmane të shekujve XVII–XIX për Vilajetin e Janinës, Sanxhakun e Margëlliçit dhe të Paramithisë, përdorin emrin “Çamëri” për të përshkruar këtë krahinë të banuar nga shqiptarët myslimanë dhe të krishterë.

– Në fermanët dhe defterët osmanë, emri Çamëri identifikon një krahinë me karakter të veçantë etnik dhe administrativ.

3. Burime europiane që përmendin Çamërinë

Janë të shumta burimet europiane dhe greke që përmendin Çamërinë. Po paraqesim disa prej tyre:

– Johann Georg von Hahn (1854) – “Albanesische Studien” – përdor emrin “Tsamouria” si zonë shqiptare në Epirin e Poshtëm.

– William Martin Leake (1835) – “Travels in Northern Greece” – përshkruan Çamërinë si një krahinë shqiptare me dallime etnike dhe gjuhësore nga grekët.

– Edward Lear – Journals of a Landscape Painter in Albania (1851) “Beyond Paramythia lies Chameria, the region of the Muslim Albanians.” (përshkrim gjatë udhëtimit të tij në vitin 1848)

– Henry Fanshawe Tozer – Researches in the Highlands of Turkey (1869): “The Chams, a division of the Albanian race, inhabit the region known as Chameria, south of Janina.”

– Edith Durham – The Burden of the Balkans (1905). Durham përmend çamët dhe Çamërinë si pjesë e shtresës së pasur etnografike shqiptare në Epir.

– Leon Rey (arkeolog francez) – Rapports archéologiques sur l’Épire (1924): “La région de la Chamerie est habitée par des Albanais musulmans…”(Çamëria është e banuar nga shqiptarë myslimanë…)

– George Finlay – History of the Greek Revolution (1861): “The Cham Albanians of Epirus resisted the revolutionary movement of the Souliotes…” Finlay përmend “Cham Albanians” dhe Chameria në kontekstin e luftërave të shekullit XIX.

– Aravantinos, Panagiotis (grek) – Χρονογραφία της Ηπείρου (Kronografia e Epirit) (1856) – Edhe pse është historian grek, përdor shpesh emrin Tsamouria (Τσαμουριά) për të përkufizuar zonat përreth Filatit dhe Paramithisë si një njësi gjeografike dhe etnike më vete. Ky është një fakt shumë domethënës, sepse tregon se edhe burime greke para 1945 e njohin dhe përdorin këtë emër në mënyrë të zakonshme.

– Hartat austro-hungareze, osmane, gjermane dhe franceze të shek. XIX identifikojnë Çamërinë si zonë e veçantë etnografike me shumicë shqiptare.

– Reportet e Konsullatës Austro-Hungareze në Janinë (vitet 1890–1912). Raportet flasin qartë për Çamërinë (Chamerien) si krahinë ku flitet shqip dhe ku shumica e popullsisë është myslimane shqiptare. Këto raporte ruhen në Arkivin e Vjenës (Haus-, Hof- und Staatsarchiv).

– Publikime britanike dhe amerikane gjatë Luftës së Dytë Botërore. Oficerët britanikë të SOE dhe diplomatët raportojnë për: “The Cham issue in Thesprotia… The Chameria region remains volatile due to ethnic cleansing carried out by EDES forces.” (Rajoni i Çamërisë mbetet i paqëndrueshëm për shkak të spastrimit etnik të kryer nga forcat e EDES-it.)

– Vijmë në vitet ‘91-‘92, gjatë vizitave të ish-kryeministrit grek Konstantinos Micotaqis, pranon të diskutojë për pronat e çamëve, pra ai e pranon ekzistencën e çamëve dhe pronave të tyre në Çamëri.

4. Emri “Çamëri” përmendet edhe në dokumentet shqiptare zyrtare para vitit 1944

– Në Kongresin e Lushnjës (1920) dhe në memorandumet e shtetit shqiptar në Lidhjen e Kombeve, përmendet qartë “Çamëria” si një krahinë shqiptare nën pushtim grek.

– Në tekste shkollore, letra diplomatike, e deri në traktate ndërkombëtare, termi “Çamëri” ka qenë pjesë e diskursit zyrtar.

5. Nëse Çamëria nuk ekziston — si ka mbijetuar vallja çame?

– Vallja “Çamiko”, e njohur në rrethinat e Janinës, Filatit, Paramithisë, Pargës e më gjerë, është një vallë tradicionale shqiptare e Çamërisë, e trashëguar brez pas brezi. Ajo ka ritmin, lëvizjen dhe motivin e një populli të lidhur me tokën dhe dinjitetin. Vetë emri i saj – Çamiko – është dëshmi gjuhësore dhe etnografike që emri Çamëri ka ekzistuar, ka jetuar, dhe është kënduar. Përpjekja për ta paraqitur si vallë “greke” është pjesë e të njëjtit proces të përvetësimit dhe mohimit të kulturës shqiptare në Epir.

Pas vitit 1945, Greqia filloi një proces shtetëror të zhdukjes së identitetit çam:

– U ndërruan emrat e fshatrave dhe qyteteve me emra grekë.

– U ndalua përdorimi i termit Çamëri në tekstet zyrtare dhe mediat greke.

– U ndalua me ligj të flitet shqip në Çamëri.

– U ndërtua një narrativë që pretendon se termi është “shpikje shqiptare”.

Çamëria ka ekzistuar si krahinë historike, gjeografike dhe etnokulturore për shekuj me radhë. Emri i saj është dokumentuar në dhjetëra burime osmane, europiane dhe greke. Mohimi i këtij emri është një akt politik, që synon fshirjen e kujtesës historike të një populli autokton shqiptar, dhe përbën pjesë të projektit më të gjerë të harresës dhe asimilimit.