Nën dënim të përhershëm institucional!

Nga Frank Shkreli

Para do ditësh isha duke lexuar një shkrim në përvjetorin e fillimit të punimeve të Konferencës së Paqës në Paris, (18-20 janar, 1919). Edhe kësaj radhe, për fat të keq, ashtu si zakonisht, zgjoi në mua një zemrim të thellë të radhës: keqtrajtimi historik, harresa ose anashkalimi — prej pothuaj një shekulli tani, i figurës së Fishtës, e sidomos i rolit të At Gjergj Fishtës në arenën ndërkombëtare, siç ishte Konferenca e Parisit, (1919, Frank Shkreli: 105-vjetori i Konferencës së Paqës – Wilsoni, Fishta, Noli dhe aktualiteti politik në Shqipëri | Gazeta Telegraf –vazhdon të jetë një njollë kombëtare turpi. Heshtja zyrtare edhe sot pas 35 vjet tranzicion vazhdon të jetë një dënim i përherëshëm i Gjergj Fishtës, nga Tirana zyrtare por edhe nga Prishtina zyrtare  

Fjalimi i Fishtës me atë rast, në mbrojtje të drejtave historike të shqiptarëve, mbetet një prej fjalimeve më klasikë të historisë shqiptare.  Jo vetëm në atë konferencë, por edhe në tubime të tjera ndërkombëtare, ku Fishta ka marrë pjesë: si konferencat ndër-ballkanike në Athinë, e Stambollë, 1930, ndër të tjera. Përfshir këtu rolin e Fishtës në përpjekjet shqiptare në marrëdhëniet fillestare shqiptaro-amerikane, Frank Shkreli: At Gjergj Fishta, arkitekt i marrëdhënieve shqiptaro-amerikane, vazhdon të jetë i padëshiruar në vendin e vet | Gazeta Telegraf —  Frank Shkreli: Në kuadër të 100-vjetorit të marrëdhënieve shqiptaro-amerikane: At Gjergj Fishta, njëri prej protagonistëve kryesorë | Gazeta Telegraf,  pa përmendur kontributet e tija të mëdha e të shumta në fushën e gjuhës, kulturës dhe historisë shqiptare, në përgjithsi.  Sidomos, rolin e tij të pazëvendsueshëm në Kongresin e Manastirit, e shumë aktivitete historike të tij në mbështetje të interesave kombëtare, që në thelb kishin gjithmonë mbrojtjen e ekzistencës së Shqipërisë si shtet dhe të interesave kombëtare të gjithë shqiotarëve pa dallim. Si poet kombëtar, shkrimtar e politikan, të gjithë veprimtarinë e tij Fishta e përdori në mbrojtje të Shqipërisë dhe të drejtave të Kombit Shqiptar, ashtu që Shqipëria të mos zhdukej nga harta politike e Europës, pas 1918-s. Frank Shkreli: “Na thoni kush para shqiptarit i ngau qetë sinorëve të Ballkanit?” | Gazeta Telegraf

Pjesëmarrja e At Gjergj Fishta në Konferencën e Paqës në Paris, 20 janar 1919 ishte një rast historic ku  Poeti Kombëtar nuk pranoi vdekjen politike të Shqipërisë në duar të grabitqarve ballkans me miratimin e fuqive të mëdha evropiane.  Më 20 janar 1919, në sallonet e ftohta të Parisit, ku Fuqitë e Mëdha po rishkruanin hartën e Europës sipas interesave të tyre në Ballkan, Shqipëria nuk kishte ushtri, nuk kishte peshë ekonomike, nuk kishte as miq të sigurtë. Kishte, megjithatë, një zë. Dhe një nga zërat më të fortë ishte At Gjergj Fishta.

Mirëpo, të flasësh sot për meritat e Fishtës në Paris Janarin e vitit 1919 dhe në nivel ndërkombëtar, në përgjithsi, është krejtsisht e padëshirueshme për historinë zyrtare aktuale nostalgjike enveriste, që për interesa ideologjike as nuk do t’ia dijë se Fishta veproi si burrë shteti në momentin kur kombi rrezikonte të zhdukej. Si mund të mbrojnë sot historianët nostalgjikë të komunzmit enverian rolin e Gjergj Fishtës në mbrojtje të shtetit shqiptar, kur ky shtet Shqipëria komuniste e kishte shpallur atë armik e tradhtar, për pothuaj një gjysëm shekulli. Sot heshtin, gjithnjë për Fishtën.  Por faktet janë kokëforta dhe flasin edhe sot. Më shumë se një shekull më parë, Fishta ishte në Paris, në zemër të diplomacisë botërore, duke mbrojtur Shqipërinë kur ajo trajtohej si monedhë këmbimi.  Ndonëse i njohur si poet kombëtar Fishta nuk shkoi të recitonte poezi në Paris, por të artikulonte një të vërtetë politike: se Shqipëria kishte të drejtë të ekzistonte si komb i plotë.

Fishta u fliste evropianëve në emër të një historie që Evropa bënte sikur nuk e njihte. Ai përdori argumentin kulturor, etnik e gjuhësor – armë që diplomacia cinike  eevropiane e kohës i përçmonte, por që historia i mban mend. Por jo regjimi komunist as historia zyrtare e shqiptarëve e cila edhe sot e kësaj dite nuk i falë “fajin”, Fishtës, se një klerik katolik shqiptar si Gjergj Fishta kishte përfaqësuar Shqipërinë para Perëndimit, si përfaquses i elitave anti totalitare evropiane dhe njëri prej dëshmitarëve më të shquar të Kombit shqiptar që nuk lidhej as me Moskën as me Beogradin. Duket se ky mentalitet për figurën e  Fishtës vazhdon edhe sot në radhët e elitave shqiptare të edukuara në frymën internacionaliste komuniste, që për fta të keq, mbizotëroj ë edhe sot shkrimin e  historisë të shelullit të kaluar

Prandaj Fishta u shpall “reaksionar”, u fshi nga tekstet, u varros për herë të dytë – këtë herë në harresë të organizuar dhe të sanksionuar, zyrtarisht.  Janari, 1919 I konferencës së Parisit nuk përmendet –Nuk ka pllaka përkujtimore. Nuk ka akademi solemne. Nuk ka asnjë datë zyrtare që të kujtojë se Janar 1919, Gjergj Fishta ishte aty ku po merreshin fatet e Kombit. Ka vetëm heshtje! Heshtja nuk është rastësi. Ajo është vazhdimësi.  Sepse pranimi i Fishtës si figurë politike ndërkombëtare do të thotë për ta, pranimin e një të vërtete të pakëndshme, por e mohuar nga elitat komuniste të pas 1945-ës: se elita shqiptare e para-komunizmit ishte më europiane, më dinjitoze dhe më largpamëse sesa shumë nga ata që erdhën pas, përfshir këta që ende janë gjallë e vendlsin për fatin e figurave historike si Gjergj Fishta.

Por duan ose nuk duan këta pseudo historian, Gjergj Fishta në Paris nuk është episod anësor; është provë. Provë se Shqipëria kishte zë përpara se t’ia prisnin gjuhën. Dhe çdo përpjekje nga ana e këtyre mohuesve zyrtarë të rolit të Fishtës, qoftë edhe në konferencën e Parisit, Janar, 1919 me qëllim për ta mbajtur Fishtën vetëm brenda kornizës së letërsisë e poezisë, është një akt i qëllimshëm, por një  akt politik i vonuar. 

Ndonëse me fjalorin e fortë të Gjergj Fishtës, me 20 janar 1919, Shqipëria foli në Paris. Por sot lind pyetja se kush ka interes që ai zë i fortë të mos dëgjohet më? Ka figura të mëdha që historia i nderon me ceremoni, përkujtimore dhe ka figura që historia dhe disa pseudo- historianë frikësohen prej tyre. Gjergj Fishta i përket kësaj të dytës. Jo sepse ishte i gabuar, por sepse ishte i drejtë në kohë të gabuar për pushtetet. Prandaj u hesht. Prandaj u fshi. Prandaj, edhe sot, trajtohet me një rehabilitim gjysmak, sa për dekor dhe jo për të vërtetën historike. Sipas tyre, Fishta duhet të mbetet poet folklorik, por jo arkitekt orientimi strategjik.  Frank Shkreli: At Gjergj Fishta dhe Akademia e Shkencave të Shqipërisë | Gazeta Telegraf – një hap para e dy mbrapa.  Në një tubim kushtuar Fishtës  pesë vjetë më parë organizuar nga Akademia e Shkencave e Shqipërisë, u fol për poezinë e letërsinë. kryesisht.  Por Fishta ishte dhe është më shumë se poet e letrar! Një akademi që hesht përballë padrejtësisë historike, heq dorë nga misioni i saj.  Fishta ishte mendimtar i madh politik, aktor diplomatik dhe zë moral i kombit shqiptar në një nga momentet më të rrezikshme të ekzistencës së tij si shtet. Në Paris, më 1919, ai artikuloi çështjen shqiptare në gjuhën që bota perëndimore e kuptonte: gjuhën e parimeve, të drejtës dhe dinjitetit kombëtar. Dhe mbi të gjitha, ai e kuptoi se shpëtimi politik i Shqipërisë nuk mund të vinte nga Lindja, as nga aleancat ballkanike, si “Ballkani i Hapur” I kohëve moderne, por nga Perëndimi demokratik, ku SHBA-ja në fillim shekullit XX, po shfaqej si fuqi morale pas Luftës së Parë Botërore. Ndryshe nga diplomatët rastësorë, përshir ata të sotmit, At Gjergj Fishta e shihte Amerikën jo thjesht si fuqi ushtarake, por si model politik dhe civilizues. Amerikën e konsideronte si shpresën morale dhe politike të shqiptarëve, jo Europa e pazareve.

Por për fat të keq të shqiotaraëve, kjo e vërtetë u bë e papranueshme për regjimin komunist të Enver Hoxhës, i cili ndërtoi legjitimitetin e vet mbi mohimin e çdo tradite perëndimore. Ndërkohë që Fishta u shpall “armik”, e “tradhëtar” u ndalua, u përjashtua nga shkollat dhe nga kujtesa kombëtare për pothuaj një gyjsëm shekulli komunizëm. Por ajo që është edhe më e rëndë: pas rënies së komunizmit, kjo padrejtësi dhe gtradhëti kombëtare nuk u korrigjua, plotësisht. U fol e po flitet për  Fishtën por nuk u tha as nuk thuhet e vërteta e plotë, sidomos, për rolin politik dhe ndërkombëtar diplomatik të Fishtës. Është botuar poezia, por shmanget politika. U pranua gjuha, por u refuzua dhe refzohet mendimi i tij.

Në rend të parë, jo vetëm klasa politike e këtyre 35-viteve tranzicion i ashtuquajtur “post-komunist”, por edhe institucionet shqiptare sot si – Akademia e Shkencave, entet kulturore dhe arsimore zyrtare – kanë dështuar të ballafaqohen me këtë borxh historik. Sepse ta pranosh Fishtën siç ishte, do të thotë të pranosh se historiografia zyrtare ka qenë e shtrembëruar për dekada. Do të thotë të pranosh – në kundërshtim me mësimet e komunizmit — se orientimi natyror i Shqipërisë ka qenë Perëndimi, jo Lindja. Dhe kjo kërkon guxim intelektual e moral, jo vetëm ceremoni. Fishta vazhdon të jetë i pakëndshëm për pushtetin, sepse ai nuk mund të instrumentalizohet. Sepse ai nuk flet gjuhën e kompromisit moral. Ndërsa na kujton se shteti shqiptar u mbrojt nga pena, mendja dhe fjala po aq sa edhe nga pushka. Dhe se pa zëra moral e atdhetar si i tij, Shqipëria do rrezikonte të mos ekzistonte fare.

Sot flasim me të drejtë për ndjenjat pro-perendimore të shqiptarëve, për miqësinë shqiptaro-amerikane, sidomos. Por kjo miqësi nuk lindi dje. Ajo ka rrënjë, madje rrënjë të thella.  Dhe një nga rrënjët e saj është Gjergj Fishta i cili ishte ndër ata që besoi Amerikës që në fillim, kur Shqipëria ishte e braktisur nga Evropa kur Fishta i foli botës në Paris, janarin e viti 1919, kur Shqipëria nuk kishte zë. Ta mohosh këtë, do të thotë të mohosh vërtveten historike.

Shqiptarët sot nuk kanë nevojë për një Fishtë të zbukuruar. Kemi nevojë për Fishtë të vërtetë: ashtu siç është e siç ka qenë: me mendim politik, me qëndrim perëndimor, me guxim moral e trim atdhetar. Vetëm atëherë do të mund të themi se jemi çliruar jo vetëm nga influencat ende të gjalla nga diktatura politike komuniste, por edhe nga trashëgimia e heshtjes ndaj së VËRTETËS ndaj rolit politik e ndërkombltar të Fishtës.   Sepse kombet nuk dëmtohen vetëm nga armiqtë historikë. Dëmtohen edhe nga harresa e qëlimshme, sidomos nga harresa dhe heshtja zyrtare ndaj së vërtetës.  Dhe harresa e Gjergj Fishtës ka qenë, për shumë kohë — edhe në sytë e shumë vezhguesve — vazhdon të jetë politikë zyrtare e shtetit shqiptar që po dëmton rëndë historiografinë e vërtetë të Kombit shqiptar.  Mjaft është mjaftë! Gjergj Fishta nuk ka nevojë për dekorata. Ai ka nevojë për drejtësi historike. Dhe drejtësia historike fillon me një akt të thjeshtë, por të guximshëm e moral: të pranohet se për dekada keni gënjyer veten dhe të gjithë shqiptarët kudo për rolin e At Gjergj Fishtës në Konferencën e Paqës të Janarit, 1919, por jo vetëm. Për faktin se keni pranuar dhe po zbatroni gjithnjë një histori të filtruar nga ideologjia komuniste. Duhet të kërkoni falje dhe të pranoni me guxim, trimërisht, se vazhdoni të heshtni për Fishtën jo vetëm nga rehatia, por edhe nga frika ose nga konformizmi akademik, për hir të një vendi pune. Siç e kam thënë shpesh në shkrimet e mia modeste të dekadave të kaluara në lidhje me krimet e komunizmit, një komb që nuk u kërkon falje viktimave të tija dhe nuk kujton të vërtetat e rolit historik që kanë luajtur në historinë kombëtare figurat e mëdha të kombit si At Gjergj Fishta, ai komb, heret ose vonë, është i dënuar të mbetet i vogël.

Frank Shkreli

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 24 Janar 2026

Gazeta e hungarezëve të Rumanisë “Keleti Ujság” ka botuar, me 4 korrik 1931, në faqen n°5, intervistën ekskluzive me piktorin hungarez Márton Hosszú rreth vizitës dhe misionit të tij asokohe në oborrin mbretëror të Shqipërisë, të cilën Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Një muaj pranë themeluesit të Shqipërisë moderne

Në oborrin mbretëror të Zogut – Dëshmia e Márton Hosszú, piktorit nga Kolozsvár-i 

Márton Hosszú tregon se Shqipëria po zhvillohet me një energji “në stilin amerikan” për t’u futur me dinjitet në qarkullimin evropian. Informacionet e shpërndara për një kancer të dyshuar të laringut të mbretit janë thashetheme të qëllimshme, pasi Ahmet Zogu u trajtua në Vjenë vetëm për një helmim nga nikotina dhe sot gëzon shëndet të shkëlqyer.

Kthimi i piktorit në Kolozsvár

(Kolozsvár, 2 korrik.) Çdo verë, Márton Hosszú, piktori i shquar me origjinë nga Kolozsvár-i, kthehet për disa javë në qytetin e tij të lindjes. Megjithatë, aty është kryesisht vizitor, pasi kalon pjesën më të madhe të vitit në Budapest dhe në qytetet e mëdha të Perëndimit.

Artist me talent të madh, edhe pse ende nuk e ka arritur karrierën e László Fülöp-it, ai i është afruar shumë, duke u bërë një nga piktorët e preferuar të oborreve evropiane. Disa vite më parë, ai pikturoi Papën dhe më pas udhëtoi në Spanjë, ku ishte i mirëpritur nga familjet më të mëdha aristokrate. Kohët e fundit, me ftesë të sovranit të shtetit më të ri evropian, Shqipërisë, ai qëndroi për një muaj në Tiranë, kryeqytetin shqiptar, ku pikturoi portretin e mbretit dhe atë të nënës së sovranit.

Hosszú mbërriti dje në Kolozsvár. Me këtë rast, ne menduam se ishte interesante ta pyesnim për situatën e brendshme të Shqipërisë, një vend në zhvillim dhe që po rilind vërtet.

Portreti i Mbretit Zog

“Falë ndërhyrjes së dashur të András Hóry-t, ministër i Hungarisë pranë Selisë së Shenjtë dhe me origjinë nga Kolozsvár-i, unë mora ftesën e nderuar nga oborri mbretëror shqiptar për të realizuar portretin e Zogut I. E pranova këtë ftesë me gëzim, jo vetëm sepse detyra për të kapur tiparet e sovranit të monarkisë më të re evropiane më entuziazmoi, por edhe sepse prej kohësh kisha dëshirë të njihesha me këtë vend ballkanik, pothuajse ekzotik për publikun evropian.

Para nisjes sime, nuk dija më shumë për Shqipërinë se çdo lexues gazetash. Dija se Ahmet Zogu luante, që nga fundi i luftës, një rol vendimtar në jetën e vendit të tij. Në vitin 1923, ai u shfaq për herë të parë si një faktor politik i rëndësishëm dhe arriti të rrëzonte përkohësisht pushtetin e peshkopit Fan Noli. Situata megjithatë nuk ishte ende e konsoliduar : fiset shqiptare, në konflikt të vazhdueshëm, mbeteshin të ndara, dhe Ahmet Zogu u detyrua të largohej në Beograd.

Megjithatë, në Krishtlindje, ai u rikthye në tokën shqiptare. Ai arriti të thyente rezistencën e fiseve rebele dhe, më 1 shkurt 1925, Kuvendi Kombëtar Shqiptar e zgjodhi unanimisht si president të Republikës. Që nga ajo datë, konsolidimi i Shqipërisë dhe karriera e Ahmet Zogut përparuan paralelisht. Në 1926, ai nënshkroi Marrëveshjen e Tiranës me Italinë ; më 5 shtator 1927, u kurorëzua princ i Shkodrës ; dhe më 1 shtator 1928, Kuvendi Kombëtar vendosi kurorën mbretërore mbi kokën e tij.”

Thashethemet e qëllimshme

“Kjo ishte thuajse e gjitha që dija atëherë për Shqipërinë dhe mbretin e saj. Edhe unë kisha lexuar lajmet fantastike që flisnin për kryengritje kundër Mbretit Zog, për kancerin e tij të dyshuar të rëndë ose vdekjeprurës të laringut, si dhe për projekte të ndryshme atentatesh, madje edhe atentate të pretenduara. Nuk është çudi që këto versione, të përhapura gjerësisht nga shtypi armiqësor jugosllav, të kishin një ndikim tek unë. Habia ime ishte aq më e madhe dhe e këndshme kur mbërrita në Tiranë, kryeqytetin shqiptar.”

Shqipëria moderne

“Më 12 maj mbërrita në kryeqytet. Jeta urbane e tij e gjallë dhe e zhurmshme më bind menjëherë se Shqipëria e sotme nuk mund të krahasohet me vendin që, dhjetë ose pesëmbëdhjetë vjet më parë, njihej nga opinioni evropian vetëm për gjakmarrjet e tij dhe për idenë se populli i saj ishte i pazhvillueshëm.

Mbreti Zog e provoi të kundërtën brenda pak vitesh. Vendi, që ka rreth 1,200,000 banorë dhe territori i të cilit është pothuajse po aq i madh sa Hungaria aktuale, është skenë e një përpjekjeje kombëtare ndërtimi me një madhësi të krahasueshme me atë të Amerikës. Në portet e tij, punimet ndërtimore vazhdojnë me një energji dinamike ; në Tiranë, janë ndërtuar 480 shtëpi të reja brenda dy vitesh; nën drejtimin e inxhinierëve italianë, është vendosur rrjeti hekurudhor kombëtar dhe punimet përgatitore tashmë kanë filluar.

Në rrugët e gjalla të Tiranës, ndesh xhandarë të trafikut si në çdo qytet të madh evropian. Dyqanet elegante dhe kafenetë tërheqin publikun, dhe shkolla të reja hapin dyert njëra pas tjetrës. Gjatë muajit që kalova aty, për shembull, u inauguruan zyrtarisht një shkollë industriale dhe një konvikt për vajza në Tiranë.”

Një vend që nuk e njeh papunësinë

Duke u pyetur për situatën ekonomike të Shqipërisë, Márton Hosszú u përgjigj :

“Shqipëria është një vend jashtëzakonisht i pasur, me depozita të mëdha nafte dhe minierash. Tokat e saj japin prodhime dy herë në vit; vendi është kështu i destinuar për të lejuar popullsinë relativisht të vogël të jetojë në bollëk. Ndërsa Shqipëria ishte skenë kryengritjesh dhe konflikte të gjakta, kapitalet e huaja nuk guxonin as t’i afrohen. Mbretërimi i Zogut, megjithatë, solli një ndryshim të favorshëm edhe në këtë fushë.

Investitorët e huaj mbërritën në vend, dhe aktiviteti ndërtimor filloi me një ritëm aq të jashtëzakonshëm sa që në Shqipëri — gati e pa shembull në Evropë — sot nuk ka asnjë të papunë.”

Mbret Zog nuk ka kancer të laringut, por vetëm helmim nga nikotina

Ne gjithashtu e pyetëm Márton Hosszú për saktësinë e informacioneve, që riprodhoheshin periodikisht nga shtypi botëror, sipas të cilave Mbreti Zog ishte në gjendje të rëndë, madje vdekjeprurëse, gjë që do të parashikonte rikthimin e anarkisë në Shqipëri për shkak të rivalitetit të pretendentëve për fron.

“Mund të dëshmoj personalisht se Mbreti Zog gëzon një shëndet të shkëlqyer. Është një njeri i gjatë, i hollë dhe i fuqishëm, plot energji. Mbretit i janë bërë dymbëdhjetë poza për portretin, gjë që më lejoi ta vëzhgoja me kujdes dhe të kuptoja mënyrën e tij të të menduarit.

Kam mësuar nga burime të sigurta se i famshmi ‘kancer i laringut’ i përket imagjinatës së pastër. Nuk ishte për këtë arsye, por për shkak të një helmimi relativisht të rëndë nga nikotina, që mbreti shkoi në Vjenë për trajtim mjekësor. Sot është plotësisht i shëruar dhe ka pozuar përpara kanavacës me durim dhe mirësjellje maksimale për ta bërë portretin të përsosur.”

Mbreti dhe hungarezët

“Gjatë dymbëdhjetë bisedave tona, sovrani shqiptar më shprehu disa herë simpatinë e tij më të thellë për hungarezët.

— Unë dua hungarezët po aq sa shqiptarët, — tha ai.

Ai më tregoi se kishte shkuar disa herë në Budapest, qytet që e konsideron një nga më të bukurit në botë. Gjithashtu mësova se gjatë Luftës së Parë Botërore, Mbreti Zog kishte luftuar në krah të Fuqive Qendrore si komandant i një regjimenti shqiptar, me gradën e kolonelit.

Mbreti është gjithashtu një njeri me pamje dhe sjellje jashtëzakonisht tërheqëse. Ai ishte i drejtpërdrejtë dhe i interesuar sinqerisht, duke më bërë shumë pyetje për situatën në Rumani dhe Hungari.”

Një nderim

Gjatë qëndrimit të tij në Shqipëri, që zgjati nga 12 maji deri më 17 qershor, Márton Hosszú vizitoi gjithashtu Durrësin, ku Mbreti Zog ka një pallat të mrekullueshëm mermeri. Kalaja mbretërore e Durrësit, dikur rezidencë e Princ Vidit, ish-sovran i Shqipërisë, ishte shkatërruar plotësisht.

Pasi përfundoi portretin mbretëror, Zogu I i kërkoi piktorit hungarez të realizonte gjithashtu portretin e nënës së tij. Për mirënjohje të punës së tij, mbreti i dha Kryqin e Komandantit të Urdhrit të Skënderbeut.

Piktori, me ftesë të oborrit mbretëror, do të kthehet sërish në Shqipëri pas disa muajsh.

Prof.dr Skender ASANI/

Rënia e Isa Boletinit më 23 janar 1916 në Podgoricë nuk përbën thjesht një episod tragjik të së kaluarës shqiptare, por një moment themelor në arkitekturën morale dhe politike të kombit. Ajo shënon pikën ku historia shqiptare ndalet për të reflektuar mbi vetveten dhe, njëkohësisht, pikën ku ajo detyrohet të zgjedhë ndërmjet nënshtrimit dhe dinjitetit, ndërmjet mbijetesës së përkohshme dhe qëndresës me kosto të lartë. Në këtë kuptim, vdekja e Isa Boletinit nuk është fundi i një jete, por fillimi i një paradigme historike që vazhdon të prodhojë kuptim edhe sot.

Figura e Isa Boletinit nuk mund të reduktohet në kornizat tradicionale të heroit folklorik apo të luftëtarit lokal. Ai është produkt dhe njëkohësisht sfidë e epokës së tij. I formuar në një realitet të copëzuar politikisht, në një hapësirë ku perandoritë po shembeshin dhe shtetet e reja lindnin mbi rrënoja, Boletini u shndërrua në një aktor me vetëdije të thellë historike. Ai nuk luftoi thjesht për territor, por për kuptimin e ekzistencës politike të shqiptarëve si subjekt i barabartë në rendin ballkanik dhe evropian.

Veprimtaria e tij përfaqëson një koncept të qartë të shtetësisë, të ndërtuar mbi tri shtylla themelore: dinjitetin, rezistencën dhe refuzimin e nënshtrimit. Në këtë kuptim, Isa Boletini nuk ishte vetëm luftëtar, por ideolog i qëndresës kombëtare. Ai e kuptoi herët se pa një bosht moral, pa një etikë të sakrificës, çdo projekt politik mbetet i përkohshëm dhe i cenueshëm.

Rënia e tij në Podgoricë nuk ishte akt i rastësishëm dhe as produkt i një konflikti të izoluar. Ajo ishte një akt i kalkuluar politik, një mesazh brutal i realpolitikës ballkanike ndaj çdo përpjekjeje për vetëvendosje shqiptare. Eliminimi fizik i Isa Boletinit së bashku me djemtë dhe nipërit e tij ishte një përpjekje për të ndërprerë vazhdimësinë e një ideje, për të thyer boshtin moral të rezistencës dhe për të dëshmuar se fuqia e dhunës mund të mposhtë të drejtën historike.

Por pikërisht këtu qëndron paradoksi i madh i historisë: ajo që synonte të ishte shuarje, u shndërrua në themelim. Vdekja e Isa Boletinit nuk e dobësoi kauzën shqiptare përkundrazi, e shndërroi atë në një referencë morale të përhershme. Në këtë kuptim, kemi të bëjmë me atë që historiografia e quan “sakrificë themeluese”: aktin përmes të cilit një komb ndërton narrativën e tij morale dhe justifikon të drejtën për ekzistencë.

Familja Boletini, e goditur në mënyrë kolektive, shndërrohet në simbol të fatit historik shqiptar. Këtu nuk kemi më ndarje midis jetës private dhe historisë publike; individi shkrihet me kombin, ndërsa sakrifica personale merr dimensionin e një akti politik universal. Ky është momenti kur rezistenca kalon nga akti spontan në etikë të qëndrueshme politike.

Domethënia e kësaj figure thellohet edhe më tej përmes mënyrës se si ajo reflektohet në burimet e palës kundërshtare. Dëshmia e Milovan Gjilasit në Land Without Justice nuk është thjesht përshkrim narrativ, por një pranim i heshtur i madhështisë morale të kundërshtarit. Përshkrimi i Isa Boletinit i rrethuar, i plagosur, por i pathyer në qëndrim e ngre figurën e tij në një nivel epik, ku vdekja nuk është kapitullim, por akt sovran i vullnetit njerëzor për të mos u nënshtruar.

Në këtë kontekst, Isa Boletini shndërrohet në simbol të asaj që mund të quhet rezistencë ontologjike e kombit shqiptar. Ai mishëron bindjen se liria nuk është produkt i marrëveshjeve të favorshme, por rezultat i qëndresës së pandërprerë ndaj padrejtësisë. Ai dëshmon se shteti nuk ndërtohet mbi kompromis moral, por mbi sakrificë dhe vizion.

Sot, më shumë se një shekull pas rënies së tij, figura e Isa Boletinit mbetet një pikë referimi e pashmangshme për çdo debat serioz mbi shtetësinë, sovranitetin dhe përgjegjësinë historike. Ai është pasqyrë në të cilën shoqëria shqiptare duhet të shohë veten: për të matur sa larg është nga ideali i saj dhe sa e gatshme është të mbrojë vlerat mbi të cilat pretendon se është ndërtuar.

Përkujtimi i Isa Boletinit, në këtë kuptim, nuk është akt ceremonial, as nostalgji romantike. Ai është një akt ndërgjegjësimi politik. Një thirrje për reflektim kritik mbi raportin tonë me lirinë, me shtetin dhe me përgjegjësinë historike. Sepse historia na mëson se kombet nuk humbasin kur mposhten ushtarakisht, por kur harrojnë arsyen për të cilën kanë luftuar.

Isa Boletini, në këtë sens, nuk është vetëm hero i së kaluarës. Ai është masë morale për të tashmen dhe provë e vazhdueshme për ndërgjegjen kombëtare shqiptare. Ai mbetet dëshmi se dinjiteti nuk negociohet, se liria nuk dhurohet dhe se historia nuk ndërtohet nga ata që përshtaten, por nga ata që qëndrojnë.

Prof.Asc.Dr. Gëzim MUSTASAJ/

Do ta filloja këtë referim me një thenje të një prej figurave më të shquara dhe të nderuara kombëtare, Fan. S. Nolit: “Çdo heroi në histori i është dashur të kalojë përmes tri fazave; të glorifikimit, të asgjësimit dhe të rivlerësimit”. Si e shumë figurave që kanë lënë gjurmë në historin e kombit tone është edhe ajo e Abaz Kupit. Ai lindi në një familje me tradita patriotike dhe atdhetare. Pavarsisht se nuk kishte arsimimin përkates Abaz Kupi u rrit, u edukua dhe formoi fizionominë e tij si ushtarak i çështjeve kombëtare. Ashtu si mjaft të rinj shqiptarë, që vetë tradita e historisë sonë u dha shprehi ushtarake, edhe Abazi shumë i ri i përkrahu dhe ndoqi këto tradita si, dashuria për atdheun dhe armët, trimëria, guximi për të vepruar, urrejtja për të huajin etj. Që në moshë të re, 15-vjeçari Abaz Kupi zgjidhet në vitin 1911 anëtar i Këshillit Kombëtar të krijuar në qytetin historik të Krujës. Ende shumë i ri, kur ishte vetëm 17 vjeç, i ngarkuar nga ky organizëm, kreu ekzekutimin e kryetarit të rebelëve, Llan Hoxha, i cili kishte përbuzur flamurin kombëtar, duke e zëvendësuar atë me flamurin turk.

Ai luftoi kundër pushtimit osman me mjetet dhe format që afronte koha dhe mundësit që kishin si, me veprime individuale edhe me formacione të vogla, duke kryer atentate, prita e gjer në luftime me forca e mjete më të shumta. Menjëherë pas shpalljes së Pavarësisë në vitin 1912, Abaz Kupi doli në krye të krahinës, duke mbështetur dhe përkrahur Kuvendin dhe Qeverinë e Vlorës. Zgjuarsinë ushtarake dhe atë të komandimit, guximin dhe vendosmërinë tradicionale të prijësve e komandantëve të zot, si dhe krenarinë e familjes ai i vuri në funksion të shqiptarizmës. Këto cilësi përbënë karakterin e tij, aq të pranishëm në çdo kuvendim, sidomos në çastet më kritike luftarake-politike, kur çështja shqiptare ishte në rrezik.

Pas formimit të qeverisë së dalë nga Kongresi i Lushnjës, së bashku me Ahmet Zogun, Abaz Kupi mori pjesë në luftën kundër malazezëve në Koplik. Në vitin 1922 shovinistet serbo-malazeze sulmojnë për pushtimin e Koplikut e të Mbishkodrës. Në këto luftime Abaz Kupi shquhet si një komandant ushtarake i zoti, organizator e udhëheqës i 300-400 luftëtarëve krutanë. Me goditjet që i dhanë ushtrive sllave, i theu ato dhe i detyroi të tërhiqen nga krahina veriperëndimore. Ai shërbeu si komandant i xhandarmerisë në Krujë me gradën e kapitenit, duke fituar respektin e popullsisë vendase. Në vitin 1934, u gradua major dhe u emërua komandant i xhandarmerisë në Durrës, një pozicion që e mbajti deri në pushtimin Italian.

Në ditet e para të Prillit 1939, Shqipëria rrezikohej të pushtohej nga Italia fashiste. Shteti shqiptar, disi i paralizuar, i paaftë dhe me kapacitete ushtarake të kufizuara, dukej i pamundur të organizohet në përballimin fashist nga një Shqipëri 1-milionëshe, kundrejt një shteti militarë 40-milionësh. Pamvarsisht të gjitha këtyre, me vendim Parlamenti, majori Abaz Kupi vihet në krye e në komandë të rezistencës shqiptare të 7 prillit 1939. Sipas planit të orientuar nga Komanda e Përgjithshme e Ushtrisë Kombtare Sqipëtare, ai do të komandoonte rreth 500 luftëtarë të Zonës së Parë, për mbrojtjen e drejtimit më të rëndësishëm operativ të Shqipërisë, atë Durrës-Tiranë, në Portin strategjik të Durrësit. Ai me ato mundësi dhe forca që kishte u përpoq ta mbajë në det ushtrinë pushtuese italjane. Luftimet i drejtoi në brendësi, sidomos në portat e kryeqytetit, që ta pengonte përparimin e shpejtë të ushtris së motorizuar italiane, por ishte e pamundur. Pas pushtimit italian, Abaz Kupi u largua në Stamboll, ndërsa familja e tij u internua fillimisht në Himarë dhe më pas në Itali, në kampet e Brindizit dhe Sienës.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Abaz Kupi u kthye në Shqipëri me ndihmën e britanikëve, duke udhëhequr forcat nacionaliste në rezistencën kundër pushtuesve. Emri dhe kontributi i tij doli përsëri në skenën shqiptare. Në historinë e Luftës Nacional Çlirimtare, si në Shqipëri edhe në Ballkan Abaz Kupi përmendet si ndër të paktët krerë që u vu në vijën e parë të luftës me armë. Për këto arsye regjimi fashist dhe qeveritë përkatëse e vunë në epiqendër të ndjekjeve. Nga ana tjeter Abaz Kupi ishte partizan i monarkisë dhe i pikëpamjeve legaliste, një rrymë që qarkulloi në Shqipëri që nga vitet 1920. Bazuar në këto pikpamje, ai nuk i fshehu asnjëher opsionet e një rendi kushtetues monarkist me Ahmet Zogun si mbret. Shqipëria etnike dhe e lirë qëndronte mbi këto pikëpamje. Kështu, Abaz Kupin e gjejmë në krye të aksioneve, por edhe duke drejtuar përgatitjet e gjithanshme ushtarako-politike dhe mobilizimin e popullit për ditët e ardhshme. I përndjekur nga të gjitha drejtimet, detyrohet të emigrojë në Jugosllavinë edhe ajo e pushtuar nga Gjermania. Këtu Abaz Kupi, nisi të mbledhë rreth vetes emigrantë bashkatdhetarë edhe kosovarë pro luftës së armatosur për shqiptarizmin.

Janë bërthamat e para organizativo-luftarake që, për pak kohë, do të shumoheshin gjer në një ushtri. Si kryetari i kësaj force politike, Abaz Kupi, kryente edhe detyrën e Komandantit të Përgjithshëm të Forcave të saj luftarake. Shpërngulet që andej me ideale e fuqi ushtarake, me qëllimin që t’i shërbejë çështjes kombëtare. Në Bogë, Shkodër, Abaz Kupi kryen një akt të lartë patriotizmi, ngre flamurin kombëtar, duke rishfaqur personalitetin e tij ushtarako-atdhetar. Nisur nga interesat më të larta të kombit dhe ajo e luftës çlirimtare kundër nazi-fashizmit, ai në plan të pare kishte bashkimin kombëtar. Kjo u duk qartë në Konferencen e Pezes. Kuvendi i parë pluralist mbarëkombëtar i Pezës e ngre lartë figurën e Abaz Kupit si një prijës patriot e me vizion lufte, si një strateg popullor që kërkonte bashkimin e të gjitha trojeve Shqipëtare. Duhet thënë se sipas dokumentave të kohes gjatë pushtimit gjerman nuk kishte kufi ndarës midis Kosoves dhe Shqipërisë, ky kufi është vendosur në vitin 1948. Në Konferencën e Pezes Abaz Kupi zgjidhet anëtarët i Këshillit Antifashist Nacionalçlirimtar.

Në këtë linjë edhe në mbledhjen e krijimit të Shtabit të Përgjithshëm të UNÇSh-së më 5 Korrik 1943 zgjidhet një ndër 13 anëtaret e Shtabit të Përgjithëshëm. Të gjitha këto me pjekurinë, zotësinë, taktin dhe trimërinë që kishte treguar ishin plotësisht të merituara për Abaz Kupin. Ai kishte dhënë mjaft prova, si një antifashist, organizator dhe drejtues ushtarak në luftimet në Matit. Në vitin 1943, forcat e tij rrethuan një batalion të armikut në Burrel. Rrethimi ishte një darë e fort që nuk e lëshonte armikun. Në ndihmë të këtyre forcave erdhi një regjiment i armatosur rëndë ngaTirana. Forcat e Abaz Kupit e rrethuan edhe këtë regjiment, i cili për shumë kohë ngeli në malet e Matit. Fashistët lanë në këtë rrethim 300 të vrarë. Edhe forcat e tjera që nisën okupatorët nga ana e Qafë-Shtamës për t’i ardhur në ndihmë të rrethuarve lanë pas shumë të vrarë e të plagosur. Një tjetër betejë zhvilluan forcat e Abaz Kupit, tri javë më pas në Suç të Matit. Sipas buletinit të luftës armiku pas beteje publikoi 170 të vrarë nga radhët e veta, kurse pjesa tjetër u dorëzuan. Pas kësaj forcat fashiste bënë reprezalje në Mat, ku dogjën më shumë se 2 mijë shtëpi të përkrahësve të Abaz Kupit. Këto beteja të Abaz Kupit morën jehonë edhe jashtë Shqipërisë dhe për këtë aleatët dërgojnë në shtabin e tij majorin anglez Niel. Së bashku përgatitën planin për t’u marrë gjermanëve Krujën.

Luftimet zgjaten tri ditë dhe gjermanët pësuan humbje të mëdha. Në ditën e tretë mbërritën përforcime të shumta naziste dhe Abaz Kupi u detyrua ti tërhoq forcat në lartësitë e maleve. Më pas, në shtabin e tij mbërrijnë gjenerali Davies bashkë me kolonelin Nikols. Pas bisedimeve ata vendosin që të rifillojnë luftimet guerilje. U hartua edhe një projekt i përbashkët për të shtrirë rezistencën në Dibër, Kosovë dhe në të gjithë Shqipërinë e Mesme. Abaz Kupi dispononte autoritet në krahinat Lezhë – Krujë – Mat. Më 1 Gusht 1943, kur Italia ishte duke kapitulluar, organizohet Mbledhja e Mukjes. Bëhej përpjekja më serioze dhe e fundit, e organizatave të Frontit Nacionalçlirimtar dhe Balli Kombëtar. Kupi, duke qenë edhe anëtar i Kryesisë së Këshillit të Përgjithshëm Antifashist Nacional-Çlirimtar, por nacionalist, me Ymer Dishnicën, Mustafa Gjinishin, Gogo Nushin etj., përfaqësojnë Lëvizjen Nacionalçlirimtare. Pas Konferences pluraliste të Pezes kjo mbledhje ishte e dyta më e rëndësishme, në kontekstin e luftës kundër pushtuesit dhe realizimit të Shqipërisë etnike. Këtu u vendos bashkimi i të gjithë shqiptarëve, pavarësisht nga bindjet politike për luftë të përbashkët kundër fashizmit. Abaz Kupi luajti një rol shumë të rëndësishem në diskutimin dhe përfundimin e punimeve. Mirëpo, Mukja u denoncua nga pala e Lëvizjes Nacionalçlirimtare dhe ai përjashtohet dhe largohet nga funksionet e larta të Ushtrisë Nacional-Çlirimtare.

Abaz Kupi do të kujtohet si një nga ushtarakët më të rëndësishëm të rezistencës antifashiste dhe një mbrojtës i pandërprerë i idealit të një Shqipërie etnike të bashkuar nën kurorën mbretërore, duke kundërshtuar çdo formë të komunizmit. Te personaliteti i tij dukshem u shfaq figura e prijësit ushtarak qëndrimi dhe lufta me armë kundër fashizmit deri në kapitullimin e Italisë. Këto veprime ai i bashkërendoi edhe me veprimtarinë luftarake të formacioneve partizane të Ushtris Nacional Çlirimtare, duke drejtuar si të gjithë komandantët e tjerë të shquar. Luftimet në portin e Durrësit gjatë pushtimit Italjan dhe ato të zhvilluara në Matit nga 01-27 Gusht 1943, që u drejtuan nga Abaz Kupin i treguan më së miri këto aftësi.

Çeta e tij nacionaliste u përfshi në forcat kombëtare çlirimtare dhe plani i tij iu nënshtrua gjykimit të shtabit të përbashkët. Major Kupi duke manovruar nga njëri vend në tjetrin, duke organizuar prita me mjeshtërin e një komandanti të sprovuar, ku spikat ajo në Qafë-Shtamë. Kjo pritë çoi në befasi, në shpërbërje e deri në shpartallimin e regjimentit italian “Guida”.

Ai nuk e pëlqeu asnjëherë luftën vëllavrasëse dhe gjakderdhjen mes shqiptare. Kur Divizioni i Parë Sulmues i Ushtrisë Nacional-Çlirimtare kryenin operacione mësymëse në veri të lumit Shkumbin, duke kryer edhe masakra nën preteksin që ishin bashkëpuntor të nazi-fashizmit, Abaz Kupi doli hapur kundër tyre, si patriot dhe atdhetar që ishte hapur për një Shqipëri etnike.

Me bindjen e plotë se do të ekzekutohej nga pushteti i ri komunist Abaz Kupi u detyrua të largohen nga atdheu në nëntor 1944.

Në këtë materjal të shkurtër jam përpjekur të paraqes vepren e Abaz Kupit si ushtarak dhe komandant i zoti. Si përfundim ajo që duhet nënvizuar është veprimtaria e shumë burrave të shquar të vendit tonë, që duke i pare e gjykuar nga përkatësia e tyre partiake është hedhur poshtë dhe nuk është vlerësuar e nderuar në tërësin e tyre dhe në dobi të Atdheut, në funksion të bashkimit dhe jo të përçarjes.

Literatura:

Vangjel Kasapi; Abaz Kupi, udhëheqës ushtarak i çështjeve kombëtare, Mars 2015.

Wikipedia, Abaz Kupi.

Peter Kemp “No Colour or Crest”.

Nga Avokat Kevin HAXHIU*/

Një vit pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, në vitin 1913 në Konferencën e Ambasadorëve në Londër Fuqitë e Mëdha vendosën copëtimin e territorit të Shqipërisë në favor të vëndeve fqinje.Në vitin 1915 Traktati i fshehtë i Londrës vendosi që territori i Shqipërisë të copëtohej edhe më shumë se në vitin 1913.Në vitin 1918 në Konferencën e Paqes në Paris nga Fuqitë e Mëdha (Blloku i Antantës-fitues të luftës) dhe vëndet fqinje kërkuan që Traktati i Fshehtë i Londrës i vitit 1915 të zbatohej.Delegacioni i dërguar nga qeveria e Durrësit nuk po e përfaqësonte aspak si duhej Shqipërinë duke mos i dhënë asnjë zgjidhje këtij problemi të madh.Gjatë gjithë kësaj kohe Shqipëria ishte në kaos dhe rreziku për copëtimin e saj ende vazhdonte.Ndaj patriotët shqiptar të gjendur në këto rrethana vendosën që në Shqipëri të mbahej një tjetër Mbledhje Kombëtare që të mbronte Pavarësinë e Shqipërisë dhe territorin e saj.Në muajin nëntor të vitit 1919 u mblodh organizata nacionaliste “Krahu Kombëtarë” në shtëpinë e ish Prefektit të Durrësit Abdyl Ypi.Në këtë takim merrnin pjesë patriot shqiptar të cilët diskutuan për mbledhjen e një kongresi kombëtar pasi rreziku për copëtimin e Shqipërisë ishte i madh.Në këtë takim u vendos që t’i bëhej një thirrje Parisë së Lushnjes pasi në qytete të tjera ishin bërë përpjekje por nuk arritën dot të organizonin mbajtjen e një kongresi.Ata iu drejtuan patriotit Sheh Ibrahim Karbunara dhe në 31 dhjetor 1919 patriotë lushnjarë që i përkisnin parisë së qytetit të Lushnjes u mblodhën në Teqenë e Karbunarës.Atje u ngrit edhe Komisioni Nismëtar/Iniciator me 28 Anëtar për Thirrjen dhe Organizimin e Kongresit.Anëtarët e Komisionit Nismëtar për Thirrjen dhe Organizimin e Kongresit të Lushnjes ishin:-“Besim Nuri,Ferit Vokopola,Nebi Sefa,Qemal Mullaji,Eshref Frashëri,Sheh Ibrahim Karbunara,Abedin Nepravishta,Bajram Haxhiu,Taullah Sinani,Llazar Bozo,Emin Vokopola,Zija Mullaji,Mustafa Vokopola,Jonuz Sefa,Skender Pojani,Kadri Jenisheri,Teki Libohova,Filip Papajani,Jakov Bozo,Andrea Papaj,Qerim Arapi,Rasim Hoxha,Arif Kurti,Abdyl Aziz,Muntar Luarasi,Hamit Xheka,Reshat (Hysni) Shazivari,Hasan Islami Like”. Në datën 1 Janar 1920 Komisioni i Posaçëm (Komisioni Nismëtar/Iniciator për Thirrjen dhe Organizimin e Kongresit të Lushnjes) vendosi që me anën e tij por edhe të Katundarisë së Lushnjes të njoftonte nëpërmjet një Letre të gjitha Katundarit e Shqipërisë që të zgjidhnin nga 2 Delegat për në Mbledhjen Kombëtare të Lushnjes (Kongresi i Lushnjes).Në këtë Letër shkruhet: -“Nga shkaku i ngjarjevet të ndryshme këtu  e disa muaj më parë në jetën mbledhore të atdheut ton,po ndihet një prapashti livrimi,pra sikundër q’asht e ditun prej si çdo atdhetari këto prapshti shkaktojnë prishjen e qetësis së rendit,pa dyshim në fund dhe humbjen e atdheut të dashtun,populli Shqiptar që këto vjetët e fundit tue u ndodhun në fushën e propagandavet damsore,ka marrë mësimë të mjaftëshme mbi bazët e shpëtimit të veht, dhe ashtu mbas kësaj për mos me u gabue me thash e theme të kota, e të mshehta ose të veçanta ,ka banun marrëveshje tash së voni, dhe asht e ditun që ka vendosun,për një mbledhje të përgjithshme këtu në qëndrën e Lushnjës,ku si Shqipni e veriut ashtu dhe e jugës mundet lehtazi me i bashkue zanet e bisedimit.Pra ky pëlqim i bashkëatdhetarëvet të ndershëm,prej popullit ton u pritën me nderime,me gëzime krejt të zemërta,dhe në emën të popullit Komisioni i jon sot tue u mbledhun me randësin e posaçme,vendosi që me anën e veht dhe të Katundaris bashkërisht të bahen të ditnur  gjith katundarit e Shqipnis dhe me anën e këtyne populli Shqiptar mbas programit që u paraqitet ngjitun me i dërgue nga dy delegatë fuqiplotë në këtë mbledhje  ku asht për t’u venun i themel i fort një marëveshjes së vërtetë të përjetëshme midis ton.Ky qëllim kaq i shenjt  mvaret  në dëshirat e përgjithshme e jo në mendimet e veçanta.Pra midis personavet  të çdo partie,tue banun  një bashkëpunim vllaznor,dhe tue lanë mënjanë ndryshime mendimesh personale.Delegatët duhet me u emënue me pëlqimin e përbashkët.Atdheu i dashtun po na fton në bashkim,në besë,në vllazni me të cilat kemi me fitue dhe uratën mëshirore  të së Naltës Fuqitarit Krijues.Perëndie. 1.I.920 NË EMËN TË POPULLIT TË LUSHNJES KOMISIONI POSAÇËM BASHKË ME KATUNDARINË E VENDIT  BESIM NURI,SHEH IBRAHIM KARBUNARA,EMIN VOKOPOLA,MUSTAFA VOKOPOLA,ZIJA MULLAJ,RASIM HOXHA,SKËNDER POJANI,ABDYL AZIS,QEMAL MULLAJ,ABEDIN NEPRAVISHTA,BAJRAM HAXHIU,ESHREF FRASHËRI,JONUS SEFA,MUNTAR LUARASI,LLAZAR BOZO, ETJ ”.₍₁₎                                   

Në Drejtorinë e Përgjithshme të Arkivave,AQSH,Fondi 65 (Koleksion fondesh personale (Para vitit 1912)),Dosja 38-2-83 “Projekt-program i Kongresit të Lushnjes nga Abdyl Ypi”,fleta 1,shkruhet:-“Katundarija Lushnjes   Program i Kongresit   Nye-1- qëllimi i mbledhjes së përgjithshme asht sigurimi i vetqeverimit të plotë të shqipnis dhe forcimi i bashkimit shqiptar.Nye -2- në mbledhje kombëtare do të shoshitet gjindja e përbrëndëshme e e përjashtëme  e shqipnisë dhe si në administratën e vendit që siguron baskim e qetësie ashtu dhe në fitim të besimit të fuqive të mbëdhaja të botës do të rëfehet gjallnia kombëtare.Nye -3- mbledhja kombëtare tue marë parasysh të gjithë mendimet e ndryshme qi kanë shkaktue ndarjen në shqipënie do të mundohet t’i largonjë mosmarëveshjet  e të siguronjë bashkëpunimin qi forëcon jetën e atdheut. Nye -4- çdo nënprefekturë do të përfaqësohet prej dy zotnive të zgjedhun prej popullit të qarkut.Nye -5- çdo përfaqësonjës do të ket një dokument përfaqësimi të vërtetuem prej katundarisë së vendit.Mbledhja do të bëhet në Lushnje me 21 të muajit kallnuer 1920 të mërkurën ora më 10 para dreke.   Lushnje më 1 Kallnuer 1920  Letër prej Durrësi,korespondenti ynë na shkruan: sot para dreke mrrivi nj post të posatshme prej Lushne me një shkresë për përlimtaren e Durrësit, me të cilën përlimtarija e Lushnjes  e paria e këti vendi në formë të një komisioni jashtëzakonshëm ftojën Durësin e rrethet e tij me zgjedhë dy delegatë për mbledhjen kombëtare që ka m’u mbajtë në Lushne më 21-1- po ndërgojmë kopjen e kësaj shkrese. ndihet se Fejzi beu ,i vetmi delegatë i qeverisë sotme mendon me i kundërshtue realizimit të këtij mendimi por populli i shqypnisë mesme beson se Fejzi beu nuk ka sesi me i kundërshtue dëshirit të miletit”.₍₂₎

Gjithashtu Komisioni Posaçëm Nismëtar për Thirrjen dhe Organizimin e Kongresit të Lushnjes përgatiti organizimin e mbledhjes,krijimin e kushteve për delegatët gjatë kohës që do të qëndronin në Lushnje,organizmin e forcave vullnetare për të mbrojtur dhe siguruar qetësinë gjatë kohës që do të mbahej mbledhja. 

Kongresi i zhvilloi punimet në Lushnje në shtëpinë e Kaso Fugës në 21-31 Janar 1920.Delegatët e zgjedhur nga Prefekturat për t’i përfaqësuar në Kongresin Kombëtar të Lushnjes ishin:-“-Prefektura Durrës:Abdi Toptani,Irfan Ohri,Mytesim Këlliçi,Rexhep Jella,Shezivar Alltuni,Xhaferr Ypi.-Malësia e Gjakovës:Hasan Batusha,Xhemal Beg Bushati.-Prefektura Dibër:Ahmet Zogu,Dine Dema,Dine Nasuh Maqellara,Ramiz Daçi.-Prefektura Shkodër:Ejup Sabri Bushati,Hoxha Kadri,Mati Logoreci,Ndoc Çoba,Rexhep Shala,Xhemal Naibi.-Prefektura Elbasan:Aqif Pashë Elbasani,Adem Gjinishi,Asllan Shahini,Filip Papajani,Kasem Sejdini,Qazim Dyrmishi,Sali Ceka.-Prefektura Korçë:Beqir Rusi,Eshref Frashëri,Ferid Frashëri,Gjokë Ndini Gusho,Idhomen Kosturi,Koço Kota,Sali Butka,Selaudin Blloshmi.-Prefektura Berat:Bektash Cakrani,Hysen Nikolica,Iliaz Vrioni,Kamber Belishova,Llambi Goxhomani,Llazar Bozo,Spiro Papa,Sheh Ibrahim Karbunara.-Prefektura Vlorë:Dhimitër Qypi,Myqerem Hamzaraj,Qazim Kokoshi,Ymer Ali Radhima.-Prefektura Gjirokastër:Ali Këlcyra,Ali Kumbaro,Arshi Shehu,Dervish Seit Grosha,Kasem Radovicka,Kiço Koçi,Rasim Babameto,Shezai Çomo,Spiro Kosova,Veli Harshova.-Diaspora:Sotir Peçi”.

Kongresi i Lushnjes Seancën e Parë e hapi në datën 21 janar 1920,ditën e mërkur,në orën 10 para dreke.Në Seancën e Parë merrnin pjesë delegatet që kishin mbërritur në Lushnje,ndërsa pjesa tjetër e delegatëve nuk kishin mundur të vinin në datën 21 janar,kjo për shkak të vonesës së njoftimit të leter-thirrjes së Komisionit të Posaçëm Iniciator të Lushnjes.

-“Sot dit e mërkurë 21.I.920,ora më 10 para dreke tue qënë dita e caktueme për çeljen e Mbledhies Kombiare, me gjith që ,nga vonesa e , Letër-thirrjevet,nuk kan arritun shumica e delegatëvet,delegatët e arritun u mblodhën në Sallën e Mbledhies në Shtëpi të Z.Kaso be Fugës ……”.₍₃₎

Mbledhjen e ka hapur me një lutje kleriku patrioti Sheh Ibrahim Karbunara ndërsa më pas Anëtari i Komisionit te Posaçëm Iniciator të Lushnjes Ferit Vokopola ka mbajtur një fjalim në emër të komisionit për t’i uruar mirsëardhjen delegatëve dhe kësaj ligjërate Aqif Pashë Elbasani i është përgjigjur me fjalë patriotike të flakta.Pas kësaj Komisioni Posaçëm Iniciator i Lushnjes është larguar nga mbledhja dhe delegatët e pranishëm kanë nisur punën.Sekretar i Mbledhjes Kombëtare përkohësisht u emërua Ferit Vokopola ndërsa për të kontrolluar letër përfaqësimet e Delegatëve u ngrit një Komision i përbërë nga 5 Anëtar:-“Irfan bej Ohri,Qazim Kokoshi,Kostaq Kota,Fazlli Frashëri dhe Adem Peqini/Gjinishi”.Mbledhja vendosi ti pezullonte punimet e saj deri sa të mbërrinin në Lushnje shumica e Delegatëve.

Kongresi i Lushnjes pas gati 1 jave ndërprerje i rifilloi përsëri punimet në datën 28 janar 1920,në orën 2 pas dreke ,duke qënë se kishin arritur në Lushnje shumica e Delegatëve. Në Seancën e Dytë të Mbledhjes Kombëtare puna nisi duke u kryer fillimisht verifikimi i letër-përfaqësimeve të delegatëve nga ana e komisionit si dhe sigurimi pjesëmarrjes në mbledhje të shumicës së delgatëve.

-“Cohet Zotni Xhavid Leskoviku e n’emën të grupit inisjator mbanë një ligjerat tue kallzu shkaqet që prunë nevojën e kësaj Mbledhje Kombiare,e u heq vrejtjen delegatëvet përmbi gjëndjen kritike të Atdheut”. ₍₄₎

Kryetar i Mbledhjes Kombëtare të Lushnjes u zgjodh Aqif Pashë Elbasani ndërsa Nën/Kryetar Sotir Peci dhe Sekretar Kostaq Kota e Ferit Vokopola.

-“Për nderimin e të ndjerit Abdyl Be Ypit, që u asasinua mbi qëllim të ndalimit të Mbledhjes Kombiare ,u vendos që t’i pushojë Kuvëndi punët në këtë ditë e, t’i shkruhet familjes së ndjerit një letër ngushëllimi nga ana e Mbledhjes”. ₍₅₎

Në datën 28 janar 1920 Mbledhja Kombëtare e Lushnjes i dërgoi në Durrës një letër ngushëllimi Familjes së të ndjerit inisiatorit  Abdyl bej Ypi.Në këtë Letër të firmosur nga Kryetari i Mbledhjes Kombëtare të Lushnjes Z.Aqif Pashë Elbasani,ndër të tjera shkruhej se:-“Mbledhia Kombiare,për nderin e të ndyerit inisiator,vendosi pushimin e bisedimevet të ditës sotshëme tue ndehun për mbi tryezën e Kryesisë nji napë Zije dhe n’emën t’atdheut  mu tregu ngushëllimet ma të lotushme Z.suaj qi jeni shejat e vlefshëme t’ati patrioti të ndjer ,po i pa harruem  midis shqiptarvet ”.₍₆₎

Seanca e Tretë e Mbledhjes Kombëtare u zhvillua në datën 29 janar 1920.Kuvendi i hapi punimet në orën 9 para dreke,ku u kontrollua fillimisht prezenca e nevojshme e delegatëve për zhvillimin e seancës,u lexua procesverbali i mbledhjes së kaluar dhe më pas Nën/Kryetari i Mbledhjes Sotir Peci i parashtroi kuvendit urdhërin (rendin) e ditës të kësaj mbledhje. 

-“Urdhni i ditës 20.I.1920  1)Besedim përmbi masat që duhen marrë kundër vendimit të tri fuqivet t’Entantës për coptimin e Shqipnies si mas paktit të Londrës 1915.   2)Besedim për mbi sjelljen e qeverisë në pikpamje politike të përbrendëshme e të përjashtme si mas programit të dhanë prej Mbledhjes Kombiare të Durrësit.   3)Regjimi që do të ketë përkohësisht Shteti Shqiptar.   4)Bisedim mbesimi ose mos mbesimi i Mbledhjes Kombiare tek Qeveria e përkohëshme.   5)Zgjedhjet e autoritetevet  si mas vendimit që do të jepet”. ₍₇₎

Në lidhje me pikën e parë të rendit të ditës së mbledhjes pas shumë bisedimeve  vendosën që të bëheshin kundërshtime të rrepta dhe për të kryer këtë u zgjodh një komision i përbërë nga 10 anëtar. 

-“Nyji i dytë të urdhënit të ditës,që përbanë sjelljen e Qeverisë në pikpamje të përbrendshëme e, të përjashtme,si mas programit të dhanun prej Mbledhjes Kombtare të Durrësit.Nga bisedimet e fjalët q’u mbajtën u provue sheshazi se: I. Qeveria ka veprue jasht tagrit dhe programit qi i asht dhanë prej Kongresit të Durrësit; II. Qeveria ka prue pengime në mbështjelljen e Senatit të vendosun prej Kongresit të Durrësit; III. Me administratë të keqe të sajë ka shkaktue anarqi në gjithë anët e Shqypnisë; IV. Tue u mbështetun në politika të veçanta shtini në një situacion të keqë gjindjen politike të Shqipnisë e, V. Tue përdorë gjithë fare intrigash u mundue me çdo mënyrë që të ndalin Mbledhjen Kombëtare,që kishte për qëllim shpëtimin e Atdheut nga reziqet e kërcënime”. ₍₈₎

Kongresi i Lushnjes për këto arsye si dhe të tjera vepra anti-kombëtare vendosi rrëzimin e Qeverisë së Durrësit.Ne këtë seancë Kongresi zgjodhi edhe delegacionin e ri pranë Konferencës së Paqes të përbërë nga:-“Imzot Luigj Bumçi,Mehmet Konica,Dr.Mihal Turtulli”, ndërsa sa i përket kryesisë së tij u la të zgjidhej midis tyre.  

Seanca e Katërt e Mbledhjes Kombëtare u zhvillua në datën 30 janar 1920 punimet u hapën në orën 9 para dreke.Në këtë seancë komisioni i zgjedhur për përgatitjen e protestave paraqiti përpara delegatëve nga një formulë protestimesh për të cilat ishte ngarkuar. 

-“Së pari u bisedue protestimi q’i drejtohej Konferencës së Paqit dhe,mas një kundërshtim mendimesh u pranue si u hoqë frazi “Kur ka me kjenë nevojë,organizatorët kemi me i zgjedhë vetë”.Mas këti u bisedue shkresa,q’u drejtu Senatit t’Amerikës,e cila u pranue duke iu shtu tekstit fjalët “Kufit ethnografikë”,Të e mbramja këndohet shkresa për Parlamentin Italjanë, por , mbi tekstin e kësaj shkrese passi u banë shumë kundërshtime, u vendosë  që kjo të rrëzohet e të formohet një Komision i ri  për me ba një tjetër me mënyrë ma të rreptë”. ₍₉₎

Kuvendi pas 10 minutash pushimi filloi përsëri punën ku vazhdoi me diskutimin e pikës Nr.4 të Rendit të Ditës. Kongresi vendosi që përveç Kabinetit (Qeveria) e Këshillës Kombëtare (Senati) të krijohej dhe një Këshillë e Naltë e përbërë nga 4 anëtar, e cila do të funksiononte duke u bazuar në Bazat e Kanunores dhe për këtë të fundit u ngrit një komision prej 10 anëtarësh.

-“ -Bazët e Kanunores së Këshillës Naltë-   I. Këshilla e Naltë,detyrohet të pëlqejë (aprovojë) çdo projekt që do t’i paraqitet prej Kabinetit i vërtetuem nga ana e Senatit.   II. Ka të drejtë në kohën e krizit ministruer të zgjedhë një Krye Ministrë për formimin e Kabinetit të rie,i cili hyn në fuqi kur se të pëlqehet prej Senatit.   III. Të zgjedhunit të Kryetarit të Kabinetit në kjoftë se refuzohet prej Senatit tri herë rresht Këshilla e Naltë detyrohet të mbështjellë Mbledhjen e Kombit.   IV. Këshilla e Naltë nuk ka të drejtë me përnda Senatin dhe, në kjoftë se u dalën midis tyne kundërshtime,Mbledhja Kombëtare e përgjithëshme,e rrëzonë Këshillën e Naltë ose përndanë Senatin.   V. Në kjofte se njëni nga gjymtyrët e K. së Naltë jep dorheqjen,tre të tjerët vijojnë në detyrë;në dhançin dorëheqjen dy,Senati do të zgjedhin dy të tjerë.   VI. Me t’arthmen e Mbretit në Fronin e Nalt mbretrurë Këshilla e Naltë njifet vetvetiu e rrëzueme ”. ₍₁₀₎

Statuti ose Kushtetuta e Parë e shtetit Shqiptar është “Bazat e Kanunores së Këshillës së Naltë” e njohur ndryshe si “Statuti i Lushnjes 1920”.Ky Statut përfaqëson kushtetutën e parë Shqiptare për faktin se ky ligj themeltar i shtetit u hartua dhe u miratua nga një Mbledhje Kombëtarë siç ishte Kongresi Kombëtarë i Lushnjes (21-31 Janar 1920) ku delegatët që merrnin pjësë në këtë mbledhje të rëndësishme për fatet e shtetit Shqiptarë ishin përfaqësues të zgjedhur nga populli shqiptarë në çdo Prefekturë të Shqipërisë.Statuti i Lushnjes ishte i përkohëshëm pasi Statuti përfundimtar do të miratohej nga Asambleja Kushtetuese.Statuti i Lushnjes qëndroi në fuqi rreth dy vite pasi më pas Këshilli Kombëtarë (Parlamenti) në dhjetor 1922 do ta zgjeronte këtë statut dhe statuti i ri do të emërtohej  “Statuti i Zgjeruar i Lushnjes”.Statuti i Lushnjes kishte një përmbajtje të shkurtër vetëm me 6 nene si dhe ishte i përkohshëm por ai ka vend të veçantë në historinë e të drejtës kushtetuese në Shqipëri.

Mbledhja Kombëtare zgjodhi me votim të hapur Imzot Luigj Bumçi,Aqif Pashë Elbasani,Abdi bej Toptani dhe Dr.Mihal Turtulli për Anëtar të Këshillës së Naltë/Lartë, të cilët ishin propozuar nga Delegati i Beratit Iliaz bej Vrioni.Gjithashtu Kongresi vendosi që Imzot Luigj Bumçi e Dr.Mihal Turtulli të qëndronin në Paris dhe punët e Këshillës së Naltë ti kontrollonin dy të tjerë.Këshilla e Naltë ishte një organ kolegjial me atributet e kreut të shtetit/presidentit.

Pas zgjedhjes së Këshillës së Naltë, u  vendos me shumicë votash që të ishin 6 Ministra si dhe u propozua Kabineti (Qeveria).Kongresi vendosi që Qeveria të zgjidhej me votim të hapur.

-“Nën kryetari thot të propozohen personet e Kabinetit,Ngrihet z.Bektash Cakrani D. i Mallakastrës e propozonë këta: Zotni Sulejman bej Delvina,Ilias Vrioni,Z.Ahmet bej Zogolli,Sotir Peci,Ndoc Çoba,Mehmet bej Konica. Massi Zotni Ilias bej Vrioni për shkaqe të veçanta nuk e pranojë, u propozu Hoxha Kadriu i cili dhe u pranu”. ₍₁₁₎

Mbledhja Kombëtare vendosi që Këshilli i Lartë të betohej përpara Mbledhjes Kombëtare,Qeveria të betohej përpara Këshillës së Lartë si dhe Delegatët të betoheshin përpara Këshillës së Lartë.

Formulat e betimit ishin:-“BETIMI I DELEGATËVET   Mbledhja Kombëtare jep fjalën e nderit dhe Besën Shqiptare,tue u betu n’Emën të Perëndis se, deri sa Këshilla e Naltë vepronë mas ligjet e shtetit,tue ruajtun Independencën e plottë të Shqypnies,me mish e me shpirt do të jetë Mbrojtës e përkrahës i gjithhershëm i kësaj Këshille”.                                                                                                                                             -“BETIMI I KËSHILLËS SË NALTË   Betohem n’emën të Perëndis,tue dhanë Besën Shqiptare e fjalën e nderit para Mbledhjes së Kombit se, do t’i shërbej popullit e shtetit Shqiptar drejtësisht e do të mprojë ligjet dhe Independencën e plottë t’Atdheut shejtë”. ₍₁₂₎

Pas kryerjes së betimeve kongresi filloi procedurën për zgjedhjen e Këshillës së Kombit (Senatit). Kongresi zgjodhi një Komision prej 8 anëtarësh i cili do të caktonte numrin e senatorëve për çdo Prefekturë. 

Seanca e pestë e Mbledhjes Kombëtare u mbajt në datën 31 janar 1920.Në këtë seancë Kuvendi i hapi punimet në orën 9 para dreke ku  si gjithmonë fillimisht u kontrollua kuorumi ku të pranishëm ishin shumica e delegatëve si dhe u lexua proceverbali i mbledhjes së kaluar.

-“Mer fjalën Zotni Eshref bej Frashëri D. i Korçës e thot se,meqën që, mas disa lajmeve të marruna prej Kavaje Durrësi ka mbetë pa Qeverie, duhet sa ma parë Kabineti m’u nisë për Durrës e me marrë frenat e sundimit në dorë.  Zotni Ilias bej Vrioni D. i Beratit mer fjalën e thotë meqën se shumic e ministavet të zgjedhun nuk ndodhen këtu,e asht nevojë për njëherë Kabineti me fillu nga puna,prandaj duhet të mejtohemi fort”. ₍₁₃₎

Fjala e Iliaz Vrionit u përkrah e mbështet dhe pas shumë bisedimesh e shkëmbim mendimesh,Kongresi për të shmangur një krizë ministrore të mundshme vendosi të zgjedhë vetëm për këtë herë me propozim të Këshillës së Naltë e me pranim të Mbledhjes Kombëtare të dy Drejtorët e Përgjithshëm të Degëve për Punët Botërore dhe Post-Telegrafit si dhe një Zëvëndës Ministër,duke i dhënë të drejtat që këta zëvëndesisht të merrnin pjesë në Këshillën e Ministrave. Kongresi zgjodhi në këto detyra të propozuarit prej Këshillës së Naltë pra Zëvëndës Ministër Hysen bej Vrioni,Drejtor i Përgjithshëm për Punët Botërore Eshref bej Frashëri dhe Drejtor i Përgjithshëm për Post-Telegrafet Idhomen Kosturi.

Në këtë seancë u krye edhe ndarja e portofolëve të Këshillit të Ministrave ku Kryeministër ishte Sulejman bej Delvina dhe Zëvëndës Kryeministër Eshref bej Frashëri,ndërsa Ministrat ishin:-“Ahmet bej Zogolli/Zogu-Ministër i Punëve të Brendshëme; Mehmet bej Konica-Ministër i Punëve të Jashtme; Sotir Peci-Ministër i Arësimit; Hoxha Kadri/Prishtina-Ministër i Drejtësisë ndërsa zëvëndës Hysen bej Vrioni; Ndoc Çoba-Ministër i Financave ndërsa zëvëndës Idhomen Kosturi”.

Seanca e pestë e Mbledhjes Kombëtare rifilloi punën  përsëri mbas dreke pas pushimit.Në këtë seancë u zgjodh Senati ku si fillim komisioni përkatës parashtroi përpara mbledhjes raportin e përgatitur dhe pas dikutimeve Kongresi vendosi që Gjirokastra,Korça,Vlora,Berati,Elbasani,Durrësi,Drini,Shkodra të kishin nga 4 mandate senatori ; Mat,Has e Krasniq 3 mandate senatori, ndërsa Lezha 2 mandate në senat.Senati/Këshilli Kombëtar gjithsej do të përbëhej nga 37 senator.

-“Mas këti Vendimi z.Xhafer Ypi D. i Durrësit propozon që, meqënëse Lushnja mori inisjativën për këtë Kongresë ,t’i jepet për nderim e drejta m’u përfaqësu veçanërisht në Senatë. D. i Lushnjes i përndershmi Sheh Ibrahim Karbunara,tue iu falenderit mbledhjes së Kombit,thotë se Lushnja nuk e bani për shpagim por e qujti për detyrë,atherë Z.Eshref Frashëri  D. i Korçës propozon t’i shkruhet popullit Lushnjes një falenderim prej anës së Mbledhies Kombëtare,që të mbetet për kujtim në arqiv të Katundaries së Lushnjes pranohet me trokitje durësh.Mas këtyne Nën Kryetari kërkonë që të paraqiten prej delegatëvet të secilës Prefekturë personet për Këshillën e Kombit,që, tue u shoshitun, t’aprovohen nga Mbledhja Kombëtare”. ₍₁₄₎

Senatorët e zgjedhur nga Kongresi për në Këshillin Kombëtar ishin:

-“BERAT:-“Z.Hysejn bej Vrioni;Z.Llambi Goxhomani;Z.Bektash bej Cakrani,Z.Pilo Papa”. GJINOKASTËR:-“Z.Beqir bej Rusi (rrogën ia ka falë qeveries);Z.Kico Koçi;Z.Dhimitër Kacimra;Z.Neki Ruli”. KORÇA:-“Z.Qani bej Dishnica;Z.Kostaq Kotta;Z.Sejfi Vllamasi;Z.Thimi Çikozi”. VLONA:-“Z.Qazim Koculi;Z.Spiro Koleka;Z.Sadullah Tepelena;Sh.  i katërti u la të zgjidhet në vënd”. ELBASAN:-“Z.Shevqet bej Vërlaca;Z.Arqimandrit Visarion Xhuvani;Z.Adem Peqini;Z.Qazim Durmishi”. DURRËS:-“Z.Mytesem ef. Tirana;Z.Ymer bej Shijaku;Z.Irfan bej Ohri (rrogën ia ka falë qeverrisë),Z.Veli bej Kraja”. DRINI:-“Z.Dine Deme;Z.Dine be Mashllara;Z.Ramiz Daci;Z.Osman Mustafa Lita”. MAT,HAS E KRASNIQ:-“Z.Abdurahman Krahësi;Z.Halim bej Çela;Z.Bajram bej Curi””. ₍₁₅₎

Kongresi në lidhje me senatorët e Shkodrës dhe të Lezhës vendosi që ata të zgjidheshin në Prefekturat e veta,duke qënë se delegatët e këtyre prefekturave nuk kishin mundur të vinin në Mbledhjen Kombëtare në Lushnje.

-“Mas aprovimit të Këshillës së Kombit, nënkryetari n’emën të Këshillit Nalt e të Kabinetit iu falë nderit delegatëvet,tue i sigurue se do t’mundohen me çdo therori për me kry barren e randë qi u asht ngarku për shpëtimin e Atdheut e të Kombit”. ₍₁₆₎

Mbledhja Kombëtare i mbylli punimet e saj pasi u përmendën të gjitha pikat e programit të caktuar në rendin e ditës dhe pasi vendosi që delegatët të mos largoheshin nga Lushnja deri sa Qeveria e re të merrte drejtimin e vendit.Senati dhe “Bazat e Kanunores së Këshillës së Lartë” të miratuara nga Kongresi i Lushnjes përfaqësojnë i pari Parlamentin dhe e dyta Kushtetutën e Parë Shqiptare sepse u zgjodhën e u miratuan nga një kuvend kombëtar (Kongresi i Lushnjes) që përfaqësonte vullnetin e popullit shqiptar.Shqipëria që prej kohësh ishte e pushtuar dhe në rrezik nga planet grabitqare të fuqive të mëdha për ta coptuar edhe më shumë territorin e saj,tashmë nga vendimet që u morën në Kongresin e Lushnjes do të ishte e lirë dhe me institucionet e saj sovrane,të ligjshme dhe demokratike.

REFERENCA

1.     DPA (Katalogu Online),AQSH,Fondi 149 (Kryeministria (Para 7 Prill 1939)),Dosja I-I-48;

2.     DPA (Katalogu Online),AQSH,Fondi 65 (Koleksion fondesh personale (Para vitit 1912)),Dosja 38-1-82;

3.     DPA (Katalogu Online),AQSH,Fondi 149 (Kryeministria (Para 7 Prill 1939)),Dosja I-I-2225 “Procesverbal i mbledhjes së Kongresit të Lushnjes”, fq.11;

4.     Po aty,fq.12;

5.     Po aty,fq.12;

6.     DPA (Katalogu Online),AQSH,Fondi 65 (Koleksion fondesh personale (Para vitit 1912)),Dosja 38-2-83;

7.     DPA (Katalogu Online),AQSH,Fondi 149 (Kryeministria (Para 7 Prill 1939)),Dosja I-I-2225 “Procesverbal i mbledhjes së Kongresit të Lushnjes”, fq.13;

8.     Po aty,fq.14;

9.     Po aty,fq.15;

10.   Po aty,fq.16-17;

11.   Po aty,fq.17-18;

12.   Po aty,fq.18-19;

13.   Po aty,fq.19;

14.   Po aty,fq.21-22;

14.   Po aty,fq.21-22;

15.   Po aty,fq.22-23-24;

16.   Po aty,fq.24.

*KEVIN HAXHIU – I diplomuar në Master i Shkencave në Drejtësi në “E Drejtë Publike” , si dhe ka fituar titullin AVOKAT me Nr.License:13081,Datë 01.11.2024. Stërnip i Nismëtarit të Kongresit të Lushnjes,Patriotit Bajram Haxhiu.