Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Vllehët voskopojar dhe Katedralja Orthodokse e Vjenës

by

Nga Pjeter Logoreci/Vjenë/

Në mes të dhjetra objekteve të klasit të parë, që hyjnë në hartën e bukurive tërheqëse  të Vjenës është dhe Katedralja Orthodokse e Trinisë Shenjte. Shumë pak njerëz e dijnë që, sponsorizuesi dhe inisiatori për rindërtimin dhe zbukurimi i këtij objekti të rëndësishëm të besimit orthodoks është biznesmeni miliarder Baroni Gjergj  Sina dhe (pas vdekjes së tij) i biri Baroni Simon Sina, të ardhur në Vjenë nga  Voskopoja e bukur. Dinastia e famëshme e baronëve vlleh Sina, të cilët iken nga tokat shqiptare që ndodheshin nën zotërimin osman, kishte një aktivitet të gjërë dhe pasuri të pakufi, të cilat përvec tregëtisë, i investoi në ndërtimin e infrastrukturës së Austrisë, duke ndërtuar linja të reja hekurudhash nga Hungaria deri në Trieste, si dhe në ndërtim objektesh, duke zbukuruar në  vecanti pamjen e qytetit të Vjenës me ndërtimin e një sërë godinash socialkulturore, që sot janë me famë.

Për të zbatuar projektet e tij në infrastrukturën hekurudhore të monarkisë të Habsburgeve, Gjergj Sina, aktivizoj inxhinierin më në zë të kohës Karl Ghegën, ndërsa për realizimin e planeve në ndërtim, solli nga Athina arkitektin me famë botërore Theophil von Hansen.

Theophil Hansen, i lindur në Kopenhagë në qeshor të vjetit 1813, mbas mësimeve që mori në Vjenë nga mjeshtri Karl Schinkel, u shperngul në Athinë për të studiuar stilin grek të ndertimeve. Si punim i parë, gjatë periudhës 8 vjecare të qëndrimit të tij në Athinë, njihet Observatori i yjeve , por më pas pat dhe objekte të tjera të rëndësishme publike. Aty Hansen ra në kontakt me manjatin voskopojar, Baronin Gjergj Sina, i cili i mahnitur nga  stili grek i ndërtimeve të Hansenit, e solli atë në Vjenë dhe e ngarkoj me ndërtimin e një sërë objektesh që ai financonte, ndër to edhe rindërtimin e kishës orthodokse të Trinisë Shenjte në Vjenë. Historia e rindërtimit të kishës madhështore fillon në vítin 1856, kur arkitekti dhe ndërtuesi Hansen u kontraktua nga baroni Sina për ta rindërtuar kishën egzistuese, që kishte permasa të vogla.

Deri atëherë kisha, që vjenezët e quanin “kisha greke”, ishte objekt kulti për  shërbesat fetare të grupeve të besimtarëve Wllehë dhe Grekë, të ikur nga trojet e pushtuara nga perandoria osmane, të cilët ishin orthodoks të ritit grek. Bashkësia e këtyre etnive që njihej zyrtarisht qysh në vitin 1781 dhe qe krijuar me lejen e Kaiserit Jozefi II-të, në vitin 1787 ndërtoj për nevojat e sajë një kishë të vogël, po në vendin ku sot ndodhet katedralja. Ky objekt i vogël i kultit ishte vepër e ndërtuesit vjenez Peter Mollner.  Kisha u ndërtua në qëndër të Vjenës, në bashkinë e parë me adresen Fleischmarkt 13, në vendin ku më parë gjindej pallati i familjes aristokrate të Kontave Stockhammërsche. Me dekret të Kaiserit Franc i II-të, u dha leja që të ndërtohej një kambanare ku të vendosej një sahat dhe këmbanat si dhe u lëjua rënia e tyre në oraret e caktuara me ligj.

Më vonë, në maj të vitit 1804, nga qeveria, u lejua hapja e një shkolle greke e cila u vëndos po në të njëjtën godinë me kishën dhe me hapsirat për banesat e klerikëve ortodoks të komunitetit, duke u përmbledhur kështu në famullinë e Trinisë Shenjte.

Me rritjen e numrit të besimtarëve u ndje nevoja e një hapsire më të madhe dhe në vitin 1856, këshilli i kishës vendosi që të rikostruktojë kishën. Me mbështetjen financiare të Baronit Sina, arkitekti Teophil Hansen u ngarkua për realizimin e rindërtimit të objektit, por me përmasat e një katedraleje. Punimet ndërtuese për Katedralen zgjatën rreth dy vite dhe me 21 dhjetor 1858 u bë bekimi i saj. Arkitektura e pjesës kryesore është ndërtuar sipas stilit karakteristik barock të shumë faltoreve  austriake, gjë që nuk ishte e zakonëshme për Hansen-in. Pozicioni i ndërtesës së vjetër, që kishte një fasadë të pjerrët dhe të ngushtë, si dhe ligji për ndërtimin e detyrueshëm të kishave sipas ritit katolik, i nxorën shumë vështirësi arkitektit Hansen, i cili i pat “duert e lidhura” për të realizuar idetë e tija. Megjithatë, Hansen u mundua që ambientet e mbrendëshme ti realizonte në stilin bizantin, gjë që shihet menjëherë në hapsirat e hyrjes. Fasaden e realizoj me tulla të kuqe dhe të verdha, ndërsa  dyert, dritaret dhe kolonat në gur të bute (Sandstein). Kornizat dhe ornamentet e mrekullueshme janë nga material toni të pjekur, të praruara në ar, të realizuara nga fabrika e njohur Brausewetter.

Për zbukurimet e mbrendëshme  dhe pikturat murale, Baroni Sina angazhoj piktorët më në zë të kohës Carl Rahl dhe Ludwig Thiersch, të cilët stolisën kishen sipas shijes dhe tematikes fetare të zgjedhur nga vetë Baroni Sina. Në pikturat murale të pjesës së hyrjes, punuan piktorët Bitterlich dhe Eisenmenger, që ishin nxënësit e Rahl-it.

Duke kërkuar nëpër arkivat austriake dokumente mbi Dinastine Sina dhe ndërtimin e katedrales, arrita të gjej një dosje e cila përmbante dokumentacion shkresor dhe skica origjinale të bëra nga vetë Hansen, për objektin e katedrales. Sipas një përshkrimi që gjindej në këtë dosje të bërë nga vetë arkitekti Theophil Hansen, shkruhet që shpenzimet kapen shumën 70 000 Gulde.

Duhet përmendur që, për të kryer varrimet e orthodoksve vlleh dhe grek të Vjenës, në vitin 1837, u ble një truall në vorrezën Sankt Marxer, që akoma sot njihet me emrin “sektori i varrezave të bashkësisë së ortodoksve grekë”.

Që nga viti 1963, kisha e Trinisë Shenjte në Vjene, mori statusin e Katedrales së Metropolisë së Ortodoksve të ritit grek dhe përvec zyrave të metropolisë dhe shkollës, u krijua dhe biblioteka e bashkësisë. Pas projektit të ndërtimit të Katedrales, arkitekti Theophil Hansen, realizoj disa projekte të tjera ndërtimore, që sot janë pikante në Vjenë,  të cilat u financuan nga vllehët voskopojar të familjes Sina dhe Dumba. Mund të përmendim këtu ndërtesën e parlamentit austriak (1883), ndërtesën e Shoqatës së Muzikantëve ku gjindet dhe Salla e Artë (shumë e njohur si salla e koncertit simfonik të vitit të ri) që u hap në 1870-tën.

Vjenë, me 15.6.2016

ORA E MALEVE-GREQIA KËRCËNON SHQIPTARËT E ÇAMËRISË

by

Nga Fritz RADOVANI/

“ORA  E  MALEVE”:  4 GUSHT 1923/

Viti I, Shkoder, e Shtunë, nr. 17…/

Ne Foto:AT  BERNARDIN  PALAJ O.F.M. (1894 – 2 DHJETOR 1946)/

  • GREQIA KËRCËNON SHQIPTARËT E ÇAMËRISË/

Lexojmë në fletorën greke “Patris”, se Qeverria e Athinës ka dhanë nji vëndim që do të dergojë në Epir nji Komision, – të cilit do ti epët forca diktatoriale, – me qellim që me çue ndër ata vise nënshtetasit grekë që kanë pasë ikë prej Azisë së Vogël, në kohën e luftës që ka kenë zhvillue mes Angorës e Greqisë.

            …Lajmi i të përbartunit prej krahinës së Çamërisë, bash në atë pjesë krahine thjeshtë Shqiptare që Europa e qytetnueme e ka pa me vend me e shkëputë nga trupi i përgjithëshem i Atdheut tonë, tue shkelë kështu, të drejtat tona Kombëtare…Qeverria Greke mësa shihët e ka qitë cekën me ndjekë pikëpërpikë sistemin e Mbretnisë Otomane, përsa i përket elementave të ndryshëm që banojnë në qytete e fshatra të pushtueme me forcën e armëve e me pelqimin e Evropës; e këte sistem barbar do me e ndjekë me qellim që me i elenizue nji orë e maparë krahinat e pushtueme pa asnji të drejtë ligjore, tue i shporrun prej aty ata elementa prej të cilëve nuk mund të presin, nuk po thomi bashpunim, po në mostjetër nji të nënshtruem të plotë e të qetë të sundimit të sajë dhe nji mohim të vërtetë të ndjesive kombëtare.

            Për me ia mërritë këtij qellimi…që nuk përkon me asnji nga parimet e qytetnimit që shpallën nga Shtetet Ballkanike me propozime të neveritëshme, Qeverria greke asht tue përhapë lajme krejtë të rrejshme, lajme të cilat prej Evropës bujare merrën si të vërteta, pa u përkujdesë fare me shqyrtue burimin e tyne e fillin e mësheftë që mundën me pasë.

            Tregojmë se ditët e fundit asht hapë fjala nga Preveza, se në Çamërinë e pushtueme prej grekëve kanë ndollë disa vrasje, të cilat kanë sjellë turbullina. Ky lajm i rrejshëm ka dy qellime, njeni ma i dobët dhe ma i turpshëm se tjetri. Qellimi i parë asht me skreditue atje Shqiptarët faqe Evropës së qytetnueme, tue na paraqitë si njerëz gjakësorë, barbar, njerëz që nuk i bindën ligjve shtetnore; dhe i dyti qellim asht me frigue me gjithfarë mënyrash Shqiptarët që banojnë në Çamëri, me mujtë me këta mjete të liga me i detyrue sa ma shpejtë me ikë nga ajo krahinë dhe, t’ikmën me ju konfiskue pasuninë për me ia shpërnda shtetasve të vet, që do të sjellin ndër ata vise, të cilët sot janë në vorfninë ma të madhe.

            Përfaqësuesi i Shqipnisë n’ Athinë, tue parapa dy qellimet e dobëta të Qeverrisë greke, që ajo ka pasë me përhapjen e këtyne lajmëve të rrejshme, ka protestue me rrebtësi tek Kryeministri, z.Gonatas; por, si zakonisht protestave tona nuk i epët fare rendësi, si dihët edhe nga të interesuemit se Shtetet e Mëdha të Evropës, nuk kujdesën fare për të mbrojtë të drejtat e Popullit Shqiptar, t’ Atij Popull që së fundi ka të drejtë me jetue si çdo popull tjetër.

            Shtetet Ballkanike e quejnë të egër Popullin Shqiptar; ndonse, na nuk mund të thomi se në mes të Popullit tonë shkëlqen dija e qytetnimi i vërtetë, mund të dëshmojmë me fakte në dorë se egërsia e ndjekun nga ana e disa shtetëve fqinjë ndër visët e pushtueme prej tyne në Shqipni, asht kenë, e ndoshta, asht edhe sot aq e randë, e mënershme, sa Populli ynë me pasë kenë i lirë me vëprue, nuk kishte mujtë kurrë me ba ata barbarizma që shkapërcejnë çdo ndjesi njerëzore e bujare.

            Asht koha që egërsinat me u zhdukë njiherë e përgjithmonë nga faqja e Evropës, tue mendue se sot popujt nuk mund të sundohën nga egërsinat, të cilët janë mohimi i pakundërshtueshëm i qytetnimit dhe i përparimit, sëpse sot, simbas parimëve shkencore e qytetare që ndiqën në gjithë botën e qytetnueme, nuk mund të përdorën popujt si kafshë mbi të cilët sundimtarët mund të kenë të drejtë me shfrye egërsinë e vet, sikur, popujt t’ishin frymorë pashqisa.

            Përveç kësaj dhune të turpëshme që Evropa, pikërisht në shek. e XX guxoi me i ba nji Populli të vogël po, por kreshnik, nji Populli që kërkon e lypë respektimin e të drejtave të veta Kombëtare, të mbështetuna mbi thëmele historike, etnike, gjeografike, sot, ajo heshtë mbi padrejtësitë që kryhen mbi korrizë të Shqiptarëve, që ora e zezë i ka dënue me ngelë nën zgjedhën e robnisë së huej; dhe, me heshtjen e vet Evropa sot, nën rizhvillimin e qytetnimit ma të shkelqyeshëm, pëlqen, pranon, vulosë të gjitha padrejtësitë që lirisht kryhën prej atyne drejtuesve, prej atyne rrënuesve të Atdheut tonë, kundër Shqiptarëve të mjerë, të cilëve, ju mohue e drejta Kombëtare.

            Sidoqë të jetë, deri sot Qeverria Qendrore e Tiranës asht sjellë shumë mirë e me takt diplomatik fort të lavdueshëm me Shtetet që kemi përreth…Populli ynë dëshron me pasë mardhanje miqësore e tregëtare me popujt fqinjë.

            Shteti Shqiptar…respekton të drejtat e pakicave të ndryshme që tue banue në Shqipni përbajnë minoritetin, ndonse, këto të drejta nuk i respektohën Vëllazënve tonë as në Jugosllavi, as në Greqi, aqsa në asnjenën mbretni ata nuk kan asnji shkollë në gjuhën amtare.

            Grekofonët e Shqipnisë kanë të çiluna në vendin tonë ma shumë se 40 shkolla, ku mësohet gjuha greqishte, të mbajtuna nga Shteti ynë ose ma kjartë me folë, të mbajtuna me të hollat e Popullit Shqiptar, të atij Popull… që sot ka nëvojë me shtue shkollat e veta.

            Po i sillemi pra, n’emën të Popullit Shqiptar, Fuqive të Mëdha të Evropës, për me Ju lutë me u kujdesue për gjendjen e mjerueshme në të cilën gjindën Vëllaznit tonë të Çamërisë, tue e detyrue Qeverinë e Athinës mos me përdorë masat e padrejta kundër atyne Shqiptarëve, që edhe pse nuk pranojnë me u elenizue, kanë të drejtë me jetue në vendin e tyne…”                                             W. (At Bernardin Palaj).

 

■Shenim nga F.Radovani: Materiali tregon qendrimin e At Bernardin Palaj, mendimtar  nder ma të shquemit e Klerit Katolik, i mbytun në tortura në 1946 me korrent elektrik nga dy kriminelët e Sigurimit Fadil Kapisyzi dhe Dul Rrjolli, me urdhën të Enver Hoxhës.

■Po mbas vitit 1944 cili ishte qendrimi i disa “intelektualëve” çamë, në Veri të Shqipnisë, ose ma sakt: Teme Sejkos në 1945, dhe i Hilmi Seitit nga 1949 – 1961, tue iu referue dy “Dosjeve” Don Ejëll Kovaçit (1958 me hetues Shyqyri Çokun), dhe Don Dedë Malaj, , të pushkatuem pafaj me 11 Maji 1959, nga vetë krimineli çam gjeneral Hilmi Seiti…

■Populli Shqiptar i Çamërisë duhet të njohin Atdhetarët, por dhe tradhëtarët që e shiten!

            Melbourne, Qershor 2016.

Prehistory of Illyrians through their culture and language

by

By Nelson CABEJ/

VI/

About 2,000 BC, or about the time of transition from Neolithic to Bronze era in Balkan Peninsula, an interruption is observed in the development the of Neolithic civilization, characterized by substantial changes in the material and spiritual culture, as well as in socio-economic relations, of the inhabitants of the Western Balkans. These changes are attributed to the arrival of migrant populations from Pontic steppes, based on archaeological observations and conclusions drawn from the discovery of a series of elements of a that civilization, which in a certain time period transcend the boundaries of the initial Pontic region to spread into adjacent regions. Hence the name Typenfront (fom German front of types). These steppe elements arrived neither only once nor in precisely determined times, hence it can be spoken more than one Typenfront1.

Long time ago archaeologists have discovered an interruption in the development of the Mediterranean Neolithic culture in Western Balkans, which now is by consensus explained with the massive migrations of Indo-European populations from the East, which expanded over the whole European continent, leading to assimilation of the autochthonous Pre-Indo-European populations. The actual status of knowledge on the prehistory of Illyrians doesn’t allow us to have a definite opinion on the route the Indo-European tribes continued to reach the Western Balkans. Based on the fact that “the Maliq culture is older, compared to cultures developed in its north and a little later than south cultures”, other students have drawn the conclusion that “we must search for the route of arrival of ancestors of Illyrians by the middle of the 3rd millennium BC, from the south and the south”2.

At a time when the northern/north-eastern origin and southern/southeastern origin of ancestors of Illyrians deserve the status of working hypotheses, the migration route and the time of arrival of the Indo-European ancestors of Illyrians is a great and essential question for the ethnogenesis of Illyrians. However, whatever the truth about their arrival route may be, it doesn’t affect the theoretical foundations of the already crystallized view about the formation of the Illyrian ethnos.

In the last centuries of the 3rd millennium BC, large migrations of Indo-European populations took place in a vast area comprising all of Europe and Asia. These migrations may have been consequences of natural disasters (draught, earthquakes, or other catastrophic phenomena), which is proven to have occurred at that time in Near East, Asia Minor and Caucasus. According to French archaeologist Claude Schaffer (1898-1982) such catastrophes of continental dimensions caused annihilation of a number of flourishing ancient cities3. Three centuries later, i.e. about 2,000 BC, these regions experienced a new catastrophe that, according to him, must have been an exceptionally strong earthquake that destroyed more than 350 cities.

Archaeological evidence on the time of the Indo-European migration satisfactorily agrees with the indirect evidence deriving from a linguistic judgment based on comparison of differences and similarities between various Indo-European languages with changes between neo-Latin (Romance) languages, whose time of development and divergence from Vulgar Latin is known. The earliest documented Indo-European languages are Anatolian, Iranian and Greek. Based on the above, linguists have figured that their divergence from Proto-Indo-European must have begun before 2,000 BC, but the degree of their semblance suggests that their separation must have begun before 3,000 BC.

Stratigraphic evidence presented by Schäffer strikingly concurs temporally with the archaeological evidence on the waves of migration of populations from the East to Europe bringing about interruption of the native European culture. This evidence indicates that about 2300 BC, a large wave of migrations began from the Euro-Asian steppe, whose most distinctive archaeological remain is burial in tumuli (tombs or mounds). The first wave affected West Ukraine, Romania, Bulgaria, Albania, Greece and Western Anatolia. The second great wave that took place about 2,000 BC involved Western and South Balkans, including Albania. The new immigrant population is also known as ‘kurgan people’ because of the way they buried heir dead in graves under tombs or tumuli, piles of earth, rocks, gravel etc. This well-organized people of herdsmen and farmers became ancestors of the Indo-European peoples of Europe4.

The part of the kurgan people of the second wave of migration that settled in the Western Balkans assimilated the indigenous Mediterranean population, and served as the nucleus of the ethnic grouping that later came to be known as Illyrians. This view is supported by the fact that archaeological evidence from the Illyrian territory shows that the disintegration of the autochthonous Neolithic culture in the western part of Balkans occurred about 300 years later than the other parts of Balkans and the Danube basin5. The abrupt change and interruption that is observed in the development of the Neolithic culture consists mainly in the appearance of:

  1. The corded ware (Schnurkeramik or French ceramique cordeé),
  2. The long flint knives in graves,
  3. The fighting stone hatchets,
  4. The graves and tombs,
  5. The depots of copper tools.

 

With the second wave of migration of the kurgan people may be explained the great enigma of numerous place names of Central Europe, which most linguists in the first half of the 20th century believed to have been of Illyrian origins6, 7. Now most linguists believe these place names are related to the first waves of the Indo-European migrants, but the view on the northern origin of Illyrians makes plausible an Illyrian origin of these place names.

It is noteworthy that migration waves from the East were not the only to affect the  demographic-ethnological situation in Western Balkans. According to Luis Pericot García (1899-1978), another great migration in the opposing direction, is that of the Bell Beak culture developed in the Iberian Peninsula towards the beginning of the 3rd millennium BC. By the end of the 2nd millennium BC, they migrated from Spain toward the Central Europe and Danube Basin. According to Alois Benac, the migration of the Bell Beaker people also affected slightly Illyrian territories in the Western Balkans.

Discovery in central Italy of the same time of fighting hatchets and some ceramic elements resembling those of Balkans make it impossible to deny the possibility of another smaller Indo-European migration in the Bronze Age Balkans. However the process of fusion with, and assimilation by, the steppe immigrants of the native population of the Western Balkans was completed a little after the 2,000 BC8. Several centuries of the process of the fusion and assimilation of the Indo-European immigrants and autochthonous Mediterranean population led to formation of a new Illyrian language According to Crossland this occurred in the beginning of the Bronze Age, beginning from a dialect of the Indo-European linguistic continuum by the middle of the 3rd millennium BC9 .He believes the nomadic life of the steppe immigrants enabled the preservation for centuries of an homogenous linguistic continuum, in distinction from  the inhabitants of the permanent settlements engaged in farming and husbandry in the Danube and other areas of the Western Balkans. He thinks and argues that, unlike the case of the written languages, like Latin, e.g., for speakers of an unwritten language, development of a new language from a dialect takes about 5 centuries.

There is no doubt, however, that the migration waves from the east represent the most important ethnic element of the future Illyrian people. Assimilation of the native Mediterranean population led to formation of the substrate from which emerged the people that during the Bronze Age must be considered as Pre-Illyrians.

The proven Indo-European origin of Illyrians is related to the question on the ancient homeland of their Indo-European ancestors. Where did these ancestors live before reaching the Western Balkans?

While historiography is silent, other disciplines, linguistics, archaeology, ethnography and anthropology can considerably contribute to elucidating the Illyrian prehistory. Certainly ethnographical studies can shed some light and anthropology in the era of DNA sequencing also can contribute to revealing unknown aspects of the Illyrian prehistory despite the relative high racial homogeneity of the Indo-European populations and the ethnic mergers that associated the formation of peoples in history.

However, linguistics and archaeology, like before remain the major sources of knowledge on the prehistory of Illyrians. The comparative linguistics finds in the inherited words of Albanian the most important ancient documents and monuments of the prehistory, while archaeology can provide good clues about the movement of cultures and peoples.

One reliable way for determining the pre-Balkanian homeland of ancestors of Illyrians would be the discovery of the possible relationships of Albanian with other languages or group of languages of the Indo-European family, whose localization at the prehistory would have been known.

For the first time Gustav Meyer10 (1850-1900) discovered some German-Albanian concordances, as well as a considerable number of concordances of Albanian with the Balto-Slavic languages. This evidence led Vittorio Pisani to the conclusion that among the Indo-European elements of Albanian exist words that are attested to most of Indo-European languages and a certain number of ancient elements that according to V. Pisani link it to the languages of the northern center of Europe.

Linguists as Norbert Jokl11 (Jokl, N. (1929). Zur Vorgeschichte des albanischen und Albaner. Wörter und Sachen XII, 63-91), Ernst Fraenkel12(1931). Baltisch und Illyrisch. Indogermanische Forschungen 48, p. 267), Eqrem Çabej13, 14 (Cabej, E. (1965). Stand und Aufgaben der albanischen Wortforschung. Studia Albanica I, 9-29; Çabej, E. (2008). Hyrje në Historinë e Gjuhës Shqipe. Pjesa e Parë, Çabej, Tiranë, p. 24-33)), Ana. V. Desnitskaia15 (Десницкая, А.В. (1956). Древние германо-албанские языковые связи в свете проблемы индоевропейской ареальной лингвистики. ВЯ 6, 24-43), etc. have identified a considerable number of Baltic-Albanian concordances.

  1. Alb. baltë ‘mud, slush’; Lithuanian balà ‘swamp, mire, morass’
  2. Alb. brin/brir ‘horn’; PIE *bhr-no, *bhrentos -; Latvian briedis ‘deer, stag’, Old Prussian braydis ,deer’.
  3. Alb. eshkë/veshkë ‘kidney’; Lithuanian inkstas ‘kidney’.
  4. Alb. gardh ‘fence’; PIE *gʰórdʰos<*gher ‘to grasp, enclose’; Lithuanian gardas ‘pen, enclosure’,
  5. Alb. hedh; throw; PIE *(s)keud; Lithuanian skudris, skandrus; Latvian skaudrs ‘sharp, acute’.
  6. Alb. resh; Lithuanian rasá
  7. Alb. kur ‘when’; PIE *kʷur; Lithuanian kur̃;
  8. Alb. pellg ‘pond’ – Lithuanian pelke ‘swamp, marsh, pond’.
  9. Alb. push ‘fluff’; Lithuanian paustis.
  10. Alb. reth/rath ‘circle, wheel’; PIE*(H)rothos ‘wheel’; Lithuanian ratas ‘wheel, circle’.
  11. Alb. shark (a woolen shepherd mantle); PIE *sker ‘cut’; Lithuanian sharkas
  12. Alb. thinjë – Lithuanian šemas ‘grey-blue’) and širmas ‘grey’.
  13. Alb. shlligë (nepërkë) ‘adder’;PIE *sel ‘to sneak, creep’; Lithuanian sliēkas ‘earthworm’ (Lumbricus terrestris/Aporrectodea longa).
  14. Alb. tarok (dem)- PIE*tew-,*tu- ‘to swell’, with a suffix*-ro. Lithuanian taũras; Old Prussian tauris,
  15. Alb. thekë/thak; Lithuanian šaka ‘branch’.

17  Alb. thëngjill coal’; Lithuanian anglis ‘coal’.

  1. Alb. ujë ‘water’; PIE *wódr̥,*wédōr; Lithuanian ûdens
  2. Alb. ujk/ulk ‘wolf’; PIE *wĺ̥kʷos; Lithuanian vilkas.
  3. Alb. ulërij ‘to yell, shout, cry’; PIE– Lithuanian ululóti.
  4. Alb. valë ‘wave’; PIE *wel-,*wl̥-‎ ‘to turn, to roll, to curl’; Lithuanian vilnis; Latvian vilna;
  5. Alb. vang ‘rim’; PIE *wak- ‘crooked’ Lithuanian vanga ‘crooked, bent’
  6. Alb. var ’hang’; Lithuanian vora ’file, line, queue, row’.
  7. Alb vegë; Lithuanian vingis (përkulje), Latvian vanga (dorë e enës)
  8. Alb. verras ‘cry’ – Lithuanian verkti ‘cry, weep, shed tears’.
  9. Alb. vise ‘places’; Lithuanian vietà; Latvian vieta.
  10. Alb. vjel ‘harvest (verb)’; Lithuanian valau ‘harvest’.
  11. Alb. i zi ‘black’; PIE *jodiia; Lithuanian juodas’black’, žilas

 

Illyrian-Albanian-Baltic correspondences are not limited to the words but extend to the place names, word formation, especially in place name suffixes (-st, -opes, -ant, -ur, -is)16 (Krahe, H. (1931). Baltisch und Illyrisch. Indogermanische Forschungen 48, p. 267) and in the names of their deities17 (Biezais, H. (1986). Geschichte und Struktur der balto-slavischen Religion. Anthropos 81, 1/3,  151-176). Lithuanian gods Deivas, Perkunas and Velinas and the Latvian gods Dievs, Perkons and Vels , which Biezais considers respectively as the gods of creation, ruling and fertility, seem to correspond  to the ancient Illyrian-Albanian gods Deiwa (Hesych’s Deipatyros), Perëndia and Belenus.

Although these lexical correspondences, as interpreted by these scholars, suggest earlier prehistorical neighborhood relationship rather than genetic relationship or common origin of the Indo-European ancestors of Illyrians with the Baltic or Germanic peoples, nothing certain can be said of which of the following alternatives may be more probable.

  1. Illyrians or their ancestors inhabited a territory that exceeded their known historical territory, as indicated by ancient Greek and Roman ancestors, a view that would be close to the already rejected theory of Pan-Illyrism.
  2. Indo-European ancestors of Illyrians in their migration route towards west, or in temporary settlements, in the course of their migration, have been in contact with the Baltic peoples, Lithuanians and Latvians.
  3. The territory of the Baltic peoples, in the period of the Indo-European migration might have been more south to the known historical territories of Illyrians.

Some of the well known Albanian-Germanic lexical correspondences are:

  1. Albanian barrë ‘burden’; PIE *bhorna; Gothic, Old German and Old Icelandic barn ‘child’; Albanian të jesh me barrë – Old English beon ‘mid baerne’.

2.brin/brir’horn’; PIE *bhr-no; Swedish dialectal brindo; Norwegian bringe.

3 bun ‘shepherd hut in mountain’ and buj ‘stay overnight, sleep-over’; Gothic bauan, Old Icelandic bua, Old German bur ‘dwelling, chamber’, Old English bur ‘room, hut, dwelling, chamber’ and bu ‘live, stay’,.

  1. dhi ProtoAlbanian*diga; PIE *díks ‘goat’; Old High German ziga ‘goat’(Meyer, G. (1891). Etymologisches… p.. 85).. Te resemblance of the Albanian word dhi with the dialectal Greek Doric díza (δίζα) is explained with the Illyrian component of Dorians.
  2. gjalmë ‘string, lace, shoelace’; PIE *sey; Old German seil, Old Saxon sel, Old English sal.
  3. halë ‘fishbone, awn, bristle’; PIE *skel ‘cut’; Gothic skalja ‘tile’; Old German scala ‘awn’.
  4. helm ‘poison’; PIE *s(kel) ‘to cut’ (Pokorny, J. (1959). Op cit. p. 924); Old German scalmo ‘disease, plague’; skelmo-‘kufomw’(Çabej, E. (1963). Studime rreth etimologjisë së gjuhës shqipe. Buletinii Universitetit Shtetëror të Tiranës 1, p. 116).
  5. hedh ‘throw’; PIE *(s)keud; Old Saxon skiotan; Old German skiozan; Old English scēotan “throw, strike”. compare also lithuanian skudris, skandrus; Latvian skaudrs ‘rapid agile’.
  6. lë/la ‘’leave’; PIE *ladnō ‘tired’; Old English letan; Old Saxon latan; Old German lāzzan. Only in Albanian and German exist the differentiated series of forms in the meaning of leaving, abandoning or fatigue.
  7. (i, e) lehtë ‘light’; PIE *legṵh – *lengṵh; Gothic leihts, Old german liht(i), Old English léoht, Old Icelandic lettr.
  8. lesh ‘wool’; PIE *pleus ’shkul lesh’; Old German-vlius; Dutch – vlies; Old English flēos.
  9. miell ‘flour’; PIE melo ‘grind’; Old German melo, melaues; Old Icelandic mjal; Old English melu.
  10. mund ‘can’; PIE mehndh ‘to pay attention to’; Old German muntar ‘industrious’; Gothic mundrei ‘goal, aim’.
  11. re; Protogermanic *rauki; Old German rouh; Old Saxon rōk; Old Icelandic reykr-tym.
  12. shparr (an oak species, Quercus conferta); Old German and Old Saxon sparro; Middle german sparre ’beam, pillar’; Old English spere; Old Icelandic spari, sparri; Old Icelandic spar ‘spear’.
  13. shpreh ‘to express’; PIE *spreg- ‘to speak’; Old German sprehhan; Old Saxon and Old English sprēcan ‘he speaks’.
  14. lapë; Old German lappo ‘hanging piece of skin’; Old Saxon lappo ‘skirt or flap of a garment’; German Lappen ‘rag, cloth’.
  15. flakë, flakëroj ‘flicker, glimmer’; Old German vlackern; German flackern ‘ flicker, glimmer’.
  16. flatër, flatroj, flutur, fluturoj; PIE*pëlëdʰ; German flattern ’flutter’; English flutter, flitter.
  17. shlligë ‘adder’; PIE *sel ‘to sneak, creep’; Old German slango; German Schlange ‘snake’.

Resemblances also exist between Albanian and Germanic languages in the typologic formation of the archaic scheme of preterite tense. Striking similarities also exist in the internal flexion, in the change and alternation of vowels (Umlaut) in the formation of the plural. For example:

Alb. plak-pleq (old man – old men); German Pack-Päcke ‘pack-packs’

Alb. dash-desh ‘ram – rams’; German Nacht-Nächte ‘night–nights’

Alb natë-netë; German Gast-Gäste ‘guest – guests’.

Alb. thes-thasë ‘sack-sacks’; German Sack-Säcke ‘sack – sacks’

Also compare verb Old Albanian and Old German paradigms:

Old Albanian                                                     Old German

1st person   *flatio   flas(I speak)                       faru (I go)

2nd person  *flatis   flet (you speak)                  feris (you go)

3rd person   *flatit   flet (he, she speaks)            ferit (he, she, it goes)

 

Unlike other regions of Balkans, such as the territory of Romania and the central part of the Balkan Peninsula, beginning from the Morava Valley down to the Aegean and the Near East where the historical evolution of the native population shows an interruption due to immigration of foreign populations, in the period of transition from the Bronze Age to the Iron Age, in the Illyrian regions of the West Balkans is observed a two millennia-long period of uninterrupted development, what clearly rejects the probability of immigration of foreign populations in this region18.

According to Nicholas G.L. Hammond (1907-2001)19 based on the kurgan expansion or the spread of the tumulus burials believes the Indo-European ancestors of Illyrians arrived in the modern Albanian-speaking territories between 2500 and 2,000 BC. However, the earliest Balkan tumuli are found in the region between Niš (Nish) and Belgrade and are dated from 2,000 BC. A tumulus of this time is found in Pappulia. Further these tumuli follow a route that goes through the Kaçanik Pass, Macedonia, Servi and Thessaly. In the same route, north of Ostrovo, is found a double tumulus and another further south, in Keronea (Aya Marina). To this group also belong 25 tumuli discovered in Pazhok in 1964, dated from 1,800-1,700 BC20 (Islami, S. and Ceka, H. (1964). Nouvelles donées sur l’antiquité illyrienne en Albanie. Studia Albanica 1, 95). Based on the distribution pattern of tumuli in Balkans (no tumuli of this age are discovered in eastern Balkans), it may be inferred that the settlement of the first Indo-European ancestors of Illyrians occurred in 1,800-1,700 BC.

 

References

  1. Garashanin, M.V. (1971). Nomades des steppes et autochtones das le Sud-Est européen à l’epoque de transition du néolithique a l’age du bronze”. In Studia Balcanica 5. Sympossion: L’ethnogenese des peuples balkaniques. Sofia, p. 9-14.
  2. Anamali, S. and Korkuti, M. (1969). Problemi ilir dhe i gjenezës së shqiptarëve në dritën e kërkimeve arkeologjike shqiptare. Studime Historike 1, 115-142 (121).
  3. Benac, A. (1964). VorIllyrier, Protoillyrier, und UrIllyrier. In Symposium sur la délimitation territoriale et chronologique des Illyriens à l’époque Préhistorique. A. Benac (ed.). Sarajevo, Akademija nauka i umjetnosti B i H , pp.59-94.
  4. Gimbutas, M. (1979). The three waves of the Kurgan people into Old Europe, 4500- 2500 B.C. Archives suisses d’anthropologie générale 43, 113-137.
  5. Benac, A. (1964). cit. p. 79. However, Włodzimierz Pajakowski (1934–1992), while admitting that the ancestors of Illyrians reached their known historical territories by the end of the 3rd millennium BC, insists that these ancestors “belong to the most ancient waves of the Indo-European expansion in the Balkan Peninsula. He believes that the arrival of ancestors of Illyrians must be considered closely related to the beginnings of the Indo-Europianization of Balkans and Asia Minor (Pajakowski, W. (1981). Ilirowie. Poznan).
  6. Pokorny, J. (1936). Zur Urgeschichte der Kelten und Illyrier. Zeitschrift für Celtische Philologie 20, 315–352.
  7. Krahe, H. (1949). Ortsnamen als Geschichtsquelle. Winter, Heidelberg Universitätsverlag.
  8. Garashanin, M.V. (1971). cit.
  9. Crossland, R. A. (1971). The position of  the Indo-European language-family. In Studia Balcanica. Sympossion L’ethnogenese  des peoples  Sofia 1971, p. 225-236.
  10. Meyer G. (1891).in Etymologisches Wörterbuch der albanischen Sprache. Trübner, Strassburg.
  11. Jokl, N. (1929). Zur Vorgeschichte des albanischen und Albaner. Wörter und Sachen XII, 63-91.
  12. Frankel, E. (1931). Baltisch und Illyrisch. Indogermanische Forschungen 48, p. 267.
  13. Çabej, E. (1965). Stand und Aufgaben der albanischen Wortforschung. Studia Albanica I, 9-29;
  14. Çabej, E. (2008). Hyrje në Historinë e Gjuhës Shqipe. Pjesa e Parë, Çabej, Tiranë, p. 24-33.
  15. Десницкая, А.В. (1956). Древние германо-албанские языковые связи в свете проблемы индоевропейской ареальной лингвистики. ВЯ 6, 24-43.
  16. Krahe, H. (1931). Baltisch und Illyrisch. Indogermanische Forschungen 48, p. 267.
  17. Biezais, H. (1986). Geschichte und Struktur der balto-slavischen Religion. Anthropos 81, 1/3, 151-176.
  18. Garashanin, M. (1971). cit.
  19. Hammond, N.G.L. (1972). Varrime me tuma në Shqipëri dhe problemet e etnogjenezës. Studime Historike 4, 117-124.
  20. Islami, S. and Ceka, H. (1964). Nouvelles donées sur l’antiquité illyrienne en Albanie. Studia Albanica 1, 95.

 

 

 

70-VJETORI I VRASJEVE TË URDHËRUARA NGA ENVER HOXHA

by

Nga Frank Shkreli/

Në një intervistë të fundit, Nexhmije Hoxha, bashkshortja në jetë dhe bashkpuntorja në krime e ish-diktatorit Enver Hoxha, ka deklaruar se ish-udhëheqsi komunist i Shqipërisë ishte “burrë shteti” dhe se nuk merrej me gjëra të tilla.  Fjala është për vrasje dhe ekzekutime me gjyq dhe pa gjyq të kundërshtarve të regjimit komunist, klerikë dhe njerëz të shkolluar të kombit — ç’prej ditëve më të para të pas Luftës së Dytë Botërore dhe gjatë dekadave që pasuan — madje përfshirë edhe bashkpuntorët më të ngushtë të tij.  Duke filluar nga mesi i 1945, terrori komunist ishte më i prononcuar se askund tjetër në Shqipëri në Shkodër dhe rrethinat e saj në veçanti, kryesisht i drejtuar kundër klerit katolik.Ky vit shënon 70-vjetorin e një prej ekzekutimeve të para të regjimit komunist në Shqipëri, të një grupi klerikësh katolikë dhe laikë nga Shkodra, me urdhër ekzekutimi të drejtë për drejtë dhe të nënshkruar nga dora vetë e Enver Hoxhës, në kapacitetin e tij si “Ministër i Luftës dhe i Mbrojtjes Kombëtare”, me 2 mars, 1946. (Shih dokumentin më poshtë).

Cilët ishin këta martirë e atdhetarë në listën e Enver Hoxhës që “meritonin” ndëshkimin me pushkatim?  Në krye të listës për ndëshkim me vdekje është Pater Giovanni Fausti, Zëvëndës i Provincialit të Jezuitëve në Shqipëri.  Lista përfshinë gjithashtu klerikë të dalluar shqiptarë si Pater Daniel Dajani dhe Pater Gjon Shllaku.  Në shënjestrën mizore të pushkës së tij për pushkatim –70-vjetë më parë këtë vit — Enver Hoxha kishte venë edhe patriotët si seminaristin në moshë të re Mark Ndoc Çunin, dhe laikët Qerim Sadik Muftarin dhe Gjelosh Lulash Bajraktarin.  Në shkresën e diktatorit Hoxha përfshihen edhe emërat e Gjergj Vat Bicit, të cilin sipas dokumentit, Enver Hoxha vendosë ta dënojë me burg të përjetshëm dhe Fran Pjetër Mark Mirakajt, rastin e të cilit siç shihet më poshtë, Enver Hoxha premton se do ta shqyrtojë më vonë, ndërkohë që u zotua se vendimi i tij do të komunikohet mbas shqyrtimit të “fajtorisë” së Mirakajt.  Në  të vërtetë “shqyrtimi” nga Enver Hoxha nuk vonoi shumë, pasi Fran Mirakaj ekzekutohet në moshën 29 vjeçare, shtatorin e vitit 1946.

Po cilat ishin “Aktet e Fajtorisë” së tyre, siç i cilëson Enveri?   I ashtuquajturi “Fronti Demokratik” organizoi fushatë elektorale në fund të vitit 1945 në Shqipëri, por masat e popullit e panë shpejt se i ashtuquajturi “Fronti Demokratik” nuk kishte të bënte aspak me demokracinë dhe as me zgjedhje të lira, por ishte një fasadë që paralajmëroi fytyrën e vërtetë e të shëmtuar të Partisë Komuniste të Shqipërisë që do vinte më pas.  Një regjim që do të qeveriste Shqipërinë për pothuaj një gjysëm shekulli me një dorë të hekurt, si njëri prej regjimeve më të ashpëra komuniste në botë, duke propaganduar urrejtjen ndaj kundërshtarit politik dhe të shqiptarit ndaj shqiptarit, madje duke justifikuar edhe eliminimin fizik të kundërshtarve të regjimit komunist, si “armiq të popullit”.

Në këtë atmosferë, terrori në mesin e viteve të 1940-ave në Shqipëri, seminaristi Mark Çuni, të cilit më vonë iu bashkuan një numër të rinjshë bashkpuntorësh të tjerë shkodranë, themelon mbrenda seminarit Papnor në Shkodër, organizatën “Bashkimi Shqiptar”.  Në thelbin e programit të saj politik, kjo organizatë mbante një frymë kombëtare dhe anti-sllave, sipas një dëshmie të Gjovalin Zezaj, njërit prej pjesëmarrsve në atë organizatë.  Ishte ky një grupim që kishte për qëllim të ekspozonte tradhëtinë e të ashtuquajturit Frontit Demokratik.  Ndërkaq, organizata anti-komuniste Bashkimi Shqiptar synonte që në radhët e saj të përfshinte përfaqsues nga të gjitha rrymat politike me frymë demokratike, të cilët ishin betuar të punonin për “idealin e shenjtë të Atdheut” dhe duke kundërshtuar regjimin komunist me mjete paqësore, ka kujtuar dëshmitari i mbijetuar Gjovalin Zezaj.  Dëshmitari Zezaj ka pohuar gjithashtu se në këtë ndërkohë, organizata Bashkimi Shqiptar kishte filluar të zgjëronte aktivitetin e saj edhe jashtë Shkodrës, duke e lidhur atë fillimisht, nepërmjet Myfit Bushatit një shoku të tyre gjimnazist, me grupin e rezistencës dhe me organizatën, “Bashkimi Kombëtar” që vepronte në Tiranë, pjesëtare e së cilës ishte edhe Musine Kokalari, që konsiderohet si shkrimtarja e parë grua shqiptare dhe disidentja e parë grua në të gjithë perandorinë komuniste dhe themeltare e një partie opozitare.  Por fatkeqsisht aktiviteti i organizatës Bashkimi Shqiptar dhe Bashkimi Kombëtar u zbuluan shpejt nga Sigurimi i Shtetit, gjë që fillimisht pasoi me arrestiminin e shpejt të themeluesve dhe pjesëmarrësve në veprimtaritë e tyre dhe të eprorëve të tyre, gjë që eventualisht çoi në dënimin e disa prej tyre me vdekje, siç dëshmon dokumenti i nënshkruar nga dora vet e Enver Hoxhës.

Fatkeqsisht, kjo histori e dhimbshme nuk mund të zhbëhet në këtë 70-vjetor të vrasjes së këtyre njerzve të pafajshëm, të cilët u munduan të ndalonin fatkeqsinë e madhe të murtajës komuniste.  Por as nuk duhet të harrohet kjo histori.  Kaq mund të bëjmë në këtë 70-vjetor.  Këto viktima të pafajshme të komunizmit duhet të kujtohen si viktima të një diktatori të çmendur, i cili me të rënë të penës, ekzekutonte me pushkatim kundërshtarët e tij politikë dhe fetarë, duke zhdukur kështu një pjesë të madhe të elitës politike, kulturore dhe fetare të kombit.  Është kjo një njollë kombëtare që vonë zhduket, kur të merret parasyshë se dora shqiptare, e dehur nga një ideologji e huaj sllavo-aziatike, me të cilën kombi shqiptar nuk kishte asgjë të përbashkët, mizorisht eliminoi bijtë dhe bijat më të mira të tij, duke varfëruar kështu përgjithmonë, historinë, kulturën, gjuhën dhe trashgëmitë dalluese strëgjyshore të shqiptarëve.

Prandaj në këtë 70-vjetor përvjetor të këtij abuzimi flagrant të historisë dhe të drejtësisë nga diktatori Enver Hoxha dhe ndërkohë që në Shqipëri po zhvillohet një debat i tejzgjatur dhe i zhgënjyer mbi të ashtuquajturën “Reformë në Drejtësi”, ka mbetur vetëm shpresa në të Madhin Zot se kjo klasë politike — më në fund — do të vijë në vete dhe me ndihmën e Zotit të sigurojë fuqi dhe urtësi për të ndjekë një rrugë të drejtë kombëtare dhe njerëzore — me drejtësi të barabart për të gjithë shqiptarët, pa dallim, përfshirë edhe viktimat e “drejtësisë” së diktatorit Enver Hoxha dhe regjimit të tij.   Problemet e drejtësisë me të cilat përballet sot shoqëria shqiptare i kanë rrënjët pikërisht në dokumentin e mësipërm me nënshkrimin e Enver Hoxhës dhe në dokumenta të tjerë si ky, dhe si rrjedhim edhe në mentalitetin e paragjykimeve prapanike që rrjedhin nga ai sistem.

 

Gazeta “Kombi”, Në 110 vjetorin e daljes së numrit të parë

by

Nga Dr. Gjovalin Gjeloshi/
Ndërkohë që vendi lëngonte nën zgjedhën otomane shekullore, brenda kufirit shtetëror të Shqipërisë osmane, nuk mund të lejoheshin organizimet apo publikimet në gjuhë të vendit apo për vendin. Librat e parë në gjuhën shqipe, më vonë edhe gazetat e para apo shoqatat e organizimet e ndryshme me karakter të theksuar kombëtar, natyrisht se nuk mund të kishin si vendlindje atdheun e vet të sunduar nga qeveria osmane. Nga jugu e veriu kishte ngado në Shqipëri shkolla greke e serbe, por jo në gjuhën shqipe. Por qeveria, sado që i kishte duart e gjata, nuk mund të ndalonte organizimet e shqiptarëve kudo nëpër botë, qoftë edhe brenda në Stambollin e tyre, ku filloi të botohej revista mujore “Drita” (më vonë “Dituria”), qysh në vitin 1885.
Flamurtari i parë i shtypit shqiptar në botë njihet De Rada me “Shqiptari i Italisë” (L’ Albanese d’Italia, në shkurt të vitit 1848) dhe më vonë më 1883 përsëri De Rada me “Fiamuri i Arbërit”. Shqiptarët e Rumanisë me “Shqiptari-n“ dhe “Shqipëri-në“ në fund të shek. të 18-të e mjaftë periodikë të tjerë si: “Albania” në Bruksel e Londër, 1897-1909;  “Kalendari kombiar”, 1897-1915 dhe “Drita”, 1901-1908 në Sofje; “Besa-Besë”  në Kajro, 1900-1904; “Albania”  në Beograd, 1902-1905); “Shpnesa e Shqypnisë” që u botua në Raguzë, Trieste e Romë më  1905-1908 etj. Në këtë periudhë, gjysma e dytë e shekullit të 18-të e fillimi i shek. 19-të, gjeografia e përhapjes së shtypit shqiptar jashtë atdheut, do të zgjerohej me shpejtësi. Dhjetëra patriotë do të vinin në punë potencialet e tyre intelektuale, por edhe financiare për t’i shërbyer çështjes kombëtare. Gazetat edhe pse botoheshin jashtë Shqipërisë, depërtonin në vendin tonë në forma nga më të ndryshmet.
Një ndër këta patriotë që vunë gjithshka të tyren në shërbim të çështjes kombëtare ishte edhe Sotir Peci një rilindës i shquar, një figurë e madhe e arsimit e kulturës shqiptare. I biri i një tregëtari qeresteje me origjinë nga Dardha e Korçës, pasi u arsimua në Athinë e vende të tjera të Europës dhe meqë ra në sy të autoriteteve osmano-greke për veprimtarinë e tij patriotike në interes të çështjes kombëtare shqiptare, në fillim të shtatorit të vitit 1905, u detyrua të migronte në SHBA. Shkuarja e tij në vendin e respektimit të lirive e të të drejtave themelore të njeriut, përkonte me kohën kur shqiptarët e Amerikës ishin shkundur nga përgjumja e rendja vetëm pas fitimeve vetjake dhe ishte zgjuar tek ata vetëdija kombëtare. Kishin filluar të ngriheshin shoqatat e para të shqiptarëve me programe të drejtuara nga interesat kombëtare dhe i kishin kthyer sytë, veshët e zemrën nga atdheu i tyre i robëruar. Kontributet e tyre për të ndihmuar sa më shumë luftën çlirimtare nga zgjedha otomane, kishin filluar të kanalizoheshin në drejtime të orientuara.
Një ndër këto ishte edhe shoqata “Vëllazëria Mirëbërse Dardhare” që në gjirin e saj përmblidhte shqiptarë me origjinë nga Dardha e Korçës, një fshat prej të cilit ishte edhe vetë Sotir Peci. Shoqata përkrahu pa ngurim inisiativën e patriotit të tyre që të botonte një gazetë kombëtare, që në mënyrë domethënëse u quajt “Kombi”. Gazeta dyjavore, me emrin “Kombi” u botua për herë të parë, më 15.06.1906, në Boston, e vijoi deri në vitin 1909, me 110 numra të botuara. Burime të tjera na bëjnë me dije se numri i parë i gazetës u botua më 9 qershor dhe se gazeta ishte javore. Po sipas të dhënave të tjera, numri i pestë i gazetës qarkulloi me 15 korrik 1906. Si njëra ashtu edhe tjetra datë e numrit të parë, nuk na nxjerrin ne, një gazetë dyjavore me periodicitet të rregullt. E dhëna më e saktë do të anonte nga ajo që, gazeta doli në numrin e parë të saj me 15 qershor dhe ishte javore në numrat e saj të parë. Por nga ana tjetër, shifra prej 110 numrash të botuara në tre vjet e gjysëm, mesatarisht përkon me një gazetë dyjavore. Gji
Gjithësesi kjo nuk është aq  e rëndësishme, sa ç’është themelore vet botimi i kësaj gazete që shënoi fillimin e shtypit shqiptar larg Shqipërisë, në Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe zgjoi ndërgjegjen kombëtare të shqiptarëve që kishin emigruar në atë vend. Shqiptarët deri në atë periudhë të shpërndarë anë e kënd kontinentit të madh, e kishin mendjen, si çdo familjar që emigron nga një vend i vuajtur e i varfër, “të fitojnë ca para e të kthehen në vendin e tyre”. “Kombi” me Sotir Pecin dhe më pas edhe me Fan Nolin, por edhe me patriotë të tjerë që kontribuan në faqet e kësaj gazete, e “devijuan” emigrantin shqiptar nga rruga fabrikë-shtëpi dhe e bënë të kuptonte se krahas familjes ka edhe diçka të rëndësishme: çlirimi i atdheut nga okupimi osman dhe se për të arritur këtë, duhet edhe kontributi e secilit, ashtu si t’i kërkohej prej organizatorëve.
Vërtet “Kombi” nuk qe gazeta e parë shqiptare në botë. Para saj ishin botuar të tjera, ashtu edhe si i përmendëm, por ishte e para e një kontinenti apo shteti të madh dhe efekti i shkrimeve të saj pati një ndikim më të madh se i çdo periodiku të botuar deri atëhere. Siç e kujtojnë historianët e shtypit, “pa çka se numri i pajtimtarëve ishte i vogël”, ai i lexuesëve ishte tepër, tepër i madh në krahasim me gazetat e tjera pararendëse që ishin botuar deri atëhere nëpër Europë. Gazeta në shumicën e rasteve shpërndahej falas, ky ishte qëllimi i botuesëve, dhe lexuesit kësisoj ishin të shumtë. Duke vazhduar me këtë mënyrë, leximi në radhë të parë dhe jo
fitimi, gazeta do të mbyllej për shkaqe financiare pas tre vjet e gjysëm botimi.
Sipas Prof. Hamit Boriçi, në programin e së përkohshmes “Kombi” theksohej: “…”Kombi” është organ me të cilin populli shqiptar të mbrohet nga lufta e përditshme e armiqëvet, të rrëfejë të drejtat e tij në botën e qytetëruar, të përpiqet për përpunimin e çështjes politike, për lërimin e gjuhës së vet, t’u japë kurajo e ndihmë gjithë atdhetarëve që përpiqen për këto qëllime, t’u hapë sytë duke rrëfyer udhën e drejtë dhe rreziqet e kombit prej intrigave të armiqëve atyre atdhetarëve që nuk interesohen, të futë ndër ta zjarrin e shënjtëruar, i cili quhet patriotizëm dhe, me pak fjalë, të jetë mbrojtës, ndihmës, këshilltar dhe luftëtar i interesave të kombit”. Në kryeartikullin e numrit 3, Sotir Peci bën thirrjen: “Që të humbasë a të dëgjohet emëri shqiptar, është në dorën tonë…”. Sa aktuale edhe sot pas 110 vitesh. Po kështu aktualitet sjellin edhe shkrimet e tjera të Sotir Pecit që shkonin kundër rrymës së kultit të individit, të liderit të vetëm e të pakundërshtueshëm, “sëmundje” nga e cila shqiptarët vazhdojnë të vuajnë edhe sot e kësaj dite, duke treguar prapambetje të pandreqëshme në mendësitë e tyre demokratike.
Vendin e gazetës “Kombi” do ta zinte gazeta “Dielli” e cila botohej në po atë shtypshkronjë dhe me të njëjtat shkronja që botohej ajo. “Dielli” mund të cilësohet si gazeta e vetme shqiptare e rilindjes që vazhdon të botohet edhe sot në SHBA. Krahas “Diellit” e me “Diellin”, një numër i konsiderueshëm gazetash e revistash të botuara nga shqiptarët, kanë lulëzuar në këta 110 vite në SHBA. Nga të dhënat që kemi grumbulluar, gjatë kësaj periudhe 110 vjeçare janë botuar rreth 90 periodikë në gjuhën shqipe, 70 prej të cilave gazeta dhe 20 revista.
Është domethënës fakti që shumica  e periodikëve (rreth 55) janë botuar në periudhën deri në Luftën e Dytë Botërore dhe në periudhën e mëpastajme, aktiviteti i shtypit shqiptar në SHBA ka rënë në mënyrë të ndjeshme, për t’u ripërtërirë disi në fillim të viteve 70-të, koha kur në të cilën forcat demokratike shqiptare që kishin emigruar nëpër botë e kryesisht në Amerikë, punonin për ç’rrënjosjen e sundimit komunist në atdheun e tyre. Pothuaj të gjithë periodikët pa përjashtim, krahas gjuhës shqipe, kanë patur edhe artikuj të veçantë në gjuhën angleze kryesisht, por nganjëherë edhe në frëngjisht apo ndonjë gjuhë tjetër të njohur. Kjo është e natyrshme: një organ shtypi nuk e luan rolin e plotë dhe nuk i shërben qëllimit për të cilin botohet, nëse ai nuk shkruan edhe në gjuhën e vendit ku qarkullon.
Shumica e periodikëve të botuar nuk kanë patur jetëgjatësi më të madhe se sa një vit, të tjerë 2-3 vjet dhe vetëm dy gazeta, “Dielli” dhe “Liria” kanë patur jetëgjatësi më të spikatur. Ndërkohë që e para vijon ende, “Liria” nuk botohet. Pas vitit 1990, shtypit shqiptar në Amerikë i shtohet (krahas të tjerave me më pak emër) edhe një gazetë e qëndrueshme në tregun mediatik dhe që shpërndahet pothuaj në të gjithë territorin e SHBA-ve: “Illyria”, që konsiderohet “zëri i shqiptarëve” nga Alaska në Florida. “Illyria” doli në qershor të vitit 1991 dhe këtë vit ajo ka plot 25 vjet që botohet për shqiptarët e Amerikës.
Duhet theksuar se në morinë e periodikëve shqip në SHBA, një vend të veçantë zënë edhe gazetat e revistat me karakter fetar-kulturor. Ndër to, revista “Jeta Katolike” që e boton kisha katolike “Zoja e Shkodrës” në Nju York, është më jetëgjata në treg. Me disa ndërprerje, ajo vazhdon të botohet rregullisht qysh prej vitit 1966, duke sfiduar çdo periodik fetar që është botuar në këtë vend.
Si përfundim, sot së bashku me 110 vjetorin e gazetës “Kombi” që e kujtojmë “in-memorium”, duhet të kujtojmë edhe vitin jubilar të 25 vjetorit të botimit të gazetës “Illyria” dhe 50 vjetorin e botimit të revistës “Jeta Katolike”, të dyja me seli në Nju York. Natyrisht pa përfshirë vitin e radhës së 97 vjetorit të botimit të gazetës “Dielli”, që si “patriarke” vijon të udhëheqë krejt shtypin shqiptar që botohet në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.
Unknown.jpg

Gazeta_Kombi.jpg