Elez Osmani/
U lind ne Preshevë, më16 prill 1916, vdiq me 24 janar 1979 ne Australi
Ibrahim Kelmendi është ndër njerëzit e shquar të Kosovës, i cili sikurse disa nga personalitetet më të njohura shqiptare e ndau jetën e tij mes dy kontinenteve, Europës dhe Austarlisë.
Duke qenë një shqiptar i vërtetë, një atdhetar i lidhur fort me vendin e tij, me historinë e hershme , me vendlindjen, ai kudo dhe kurdo mbajti lidhje të forta me atdheun, me njerëzit, me fatet e kombit. Ishte një njohës i mirë i historisë, i thelbit të saj, i një historie te etnisë se tij që është e lidhur ngushtë me sakrificat njerëzore ndër shekuj, me gjakun dhe djersën e mijëra individëve që kanë vënë jetën e tyre në themelet e mbijetesës së kombit shqiptar.
Ibrahim Kelmendi e ktheu në një mënyrë jetese këtë sakrificë dhe njohurinë e madhe që ai kishte për njerëzit dhe ngjarjet madhore të atdheut të tij. Kjo lidhje e fortë, ky përjetim i thellë i një morali prej luftëtari dhe intelektuali guximtar, e bënë qe, edhe në mërgim të gjente gjithmonë një rast, një mundësi, një detaj dhe një formë të komunikimit me atdheun. Kështu, në punimet e tij shkencore do i zgjedhë dhe do ti përpunoj temat me te ndishme. Që ne vitet e 50-ta ai boton te Gazeta “Flamuri ”fejtonin : ”Studime historije ;Pak fjalë për te kaluemen e shqiptarëvet “[1]
Ai “qe nji studjues i qetë, i vendosun e aspak mendjemadh. Nji studjues i rregulltë, i ngadalshem e metodik. E nuk ndaleshe kurrë . Studimet e tija veçse qenë edhe të shumë ndyershme.Nuk kufizoheshe vetëm me studimin e historisë. Studjonte edhe arkeologji filozofi dhe historinë e feve sidomos te atyne në Evropë dhe rolin e tyne politik “ shkruante Dr. Hamdi Oruçi.[2]
Ibrahim Kelmendi përmes shkrimeve dhe botës së letrave, qysh herët, kish kaluar në radhët e atyre atdhetarëve, që u shndërrua në interpret të mendimit dhe veprimit të ndjenjave kombëtare, madje me një perceptim të qartë për të ardhmen e vendit, me orientime anti komuniste, kështu që largimi i tij nga Kosova për shkakun e ngadhnjimit te komunisteve në vend, ku ai ndjehej i rrezikuar, ishte i dhimbshëm e tragjikë për Kosovën, por i detyruar. Largimi i tij nga atdheu, në nëndorin e vitit 1945, me dhjetëra personalitete të tjerë të nacionalizmit shqiptarë, pas një qendrese heroike nepër malet e Kosovës dhe nisja për Greqi, ishte rruga e vdekjes, sepse shumë bashkëluftëtarë humbën jetën duke kaluar në Greqi. Një kohë qindroj në Greqi e Gjermani prej nga emigroj n’Australi. “N’Australi punoi për do kohë punë të ndryshme dhe ma vonë qe caktue si Profesor pranë gjimnazit te Footscray në qytetin Victoria.Ma vone u largue nga arsimi dhe qe emnue nënpunës pranë Ministrisë se Financave ku qindroj për 18 vjetë me rradhë deri ne vdekje. Ish tip i studjozit, fliste pakë por me vend. Zemerçelun e i pa pritueshem me i dalë në ndihmë çdo njanit qi kish nevojë. Ish tipi i mendtarit dhe studjoz i pa lodhun “ theksonte Dr.H.Oruçi [3] .
Ashtu siç dëshmuan kohërat pas largimit me dhunë nga atdheu misioni i mërgimtarëve u shndërrua në një zë të fuqishëm, thirrës, për çfarë ndodhte ne Jugosllavine e Titos, apo ne diktaturën komuniste ne shtetin amë, i cili nuk kish asgjë të përbashkët me endërren e evropiane që ata e dëshironin. Zëri i këtyre mërgimtarëve, i përcjellë plot seriozitet dhe guxim nëpër dyertë e kancelarive evropiane deri te kontinentet me të largëta në Australi, në Kanada në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ka spikatur jo vetëm idealet e duhura kombëtare, për mirënjohjen e thellë ndaj aleatëve, por edhe angazhimin maksimal të tyre për kërkimin e lirisë dhe demokracisë në vëndet e tyre, qe do të vie në dekaden e fundit të shekullit XX, ku pjesë e pandarë do bëhet edhe prof.Ibrahim Osman Kelmendi.
Formimi i peronalitetit dhe karakterit të tij, përpos trashëgimisë familjare është i lidhur fort me zhvillimet sociale, politike dhe kulturore të vendit të tij, ku edhe kaloi një pjesë të jetës,pa përjashtuar aktivitetin dhe punën e tij. Në fëmijërinë e tij ka prekur realitetin e ngjarjeve me te idhëta të atdheut. Qe në moshën rinore ka përjetuar dhunën serbo- sllave. Ai u lind dhe jetoi në shtetin e Mbretërisë Serbo-Kroate- Sllovene, regjimin me anti shqiptarë, që shkonte deri ne ndalesen e plotë te fjales shqipe.Feti Shaipi, djali i vëllait të tij, perkujton nji rast, kur Ibrahim Kelemendi me 1938, pse i kishte uruar Vitin e Ri -1939,me një kartolinë, në gjuhën shqipe shokut te tij, Adem Selim Gllavices në Zagreb ,ishte burgosur, vetem e vetem pse i kishte shkruar shqip . Ai përjetoi “çlirimin” fashist të vendit në vitin 1939, dhe ngjarjet e Luftës së Dytë Botërore.
Në vitin 1945 ishte 30 vjeçar, një burrë i pjekur dhe një njohës i mirë i gjithë asaj që po ndodhte në Kosovë. Ishte pjesëmarres i atyre ngjarjeve. Jeta, ideali dhe vepra e tij u gjason njerëzve që lidhen në mënyrë sublime me jetën dhe fatin e kombit të vet. Në këtë pikëtakim, atdheun dhe nacionalistin prof.Ibrahim Kelmendin i ka bashkuar kurdoherë, jo vetëm ideali i lirisë por edhe shpresa e madhe për një Shqipëri të vertetë të bashkuar, të lirë dhe demokratike.
Kush ishte Ibrahim Osmani-Kelmendi ?
Ibrahim Osmani-Kelmendi ishte profesor, luftëtar, antikomunist,publicist dhe shkencëtar shqiptar. U lind më 16 prill 1916 në Preshevë dhe rrjedh nga një familje me tradita intelektuale, fetare e kombëtare. Gjyshi i Ibrahim Kelmendit, Osman Osmani (Efendia) u shqua me aftësi profesionale e intelektuale, por dhe me trimëri e heroizëm të pashoq, në shërbim të mbrojtjes së të drejtave të popullsisë së shtypur e të nëpërkëmbur shqiptare,në Luginën e Preshevës [4]
Certifikata e lindjes se I.Kelmendit, leshuar nga mbretëria Jugosllave [5]
Kurse, babai i Ibrahim Kelmendit, Shaip Osmani-Efendia, ishte jurist me profesion dhe punoi si gjykatës në Kazanë e Preshevës (1878-1912),siç quhej atëhere,dhe qe formua pas Luftës Ruso (Serbo)-Turke (1876-1878 ). Por me ardhjen e regjimit jugosllav, gjykatësit Shaip Osmani-Efendia iu vështirësua ushtrimi i kësaj detyre shumë të rëndësishme e delikate,dhe filloi ndjekja e tij.Një ditë Shaip Efendia e merr me vete djalin e madh, 17 vjeçar, Osmanin dhe në minutat e fundit i shpëton xhandarëve serbë, nga vdekja e sigurtë. Kështu u arratis nga vendlindja, duke shkuar atje “ku bren miza hekur” (siç thuhej), në Dijari Bekir të Anadollit të Turqisë, për të shpëtuar nga regjimi gjakatar i Serbisë. Mirëpo, tre vjet më vonë, familja e tij në Preshevë merr lajmin e kobshëm për ekzektutimin me vdekje, të Shaip Efendisë dhe djalit të madh Osmanit, nga dora e zgjatur e regjimit antishqiptar të Qeverisë së Serbisë të Nikolla Pashiqit! [6]
Kështu, nëna Naxhije mbeti e vejë me tre jetima: Abdullahun 14 vjeç, Tefikun 11 vjeç dhe me Ibrahimin 3 vjeç. Pra, Ibrahim Kelmendi dhe vëllezërit e tij u rritën jetimë. Barra e kryefamiljarit dhe obligimet për kujdesin ndaj familjes i ra mbi supe vëllaut të madh të tij, Abdullahut, i cili u kujdes maksimalisht për familjen, me mundësitë e tia modeste [7].
Medresanti Ibrahim Osman Kelmendi
Në vitin shkollor 1930/31 u regjistrua në Medresenë e Madhe “Kral Aleksandri I-rë” në Shkup. Drejtoria e kësaj shkolle, për këtë vit shkollor kishte parapa të pranonte 25 nxënës me shpenzimet shtetërore dhe 20 të tjerë me vetëfinancim. … Në mesin e 7 nxënësve që kishin marrë notën maksimale ishte edhe Ibrahim Kelmendi.
Nxënës i kësaj medreseje ishte edhe Akademik Idriz Ajeti dhe shok i tij i klasës.Ky duke evokuar kujtimet nga ditët shkollore, për profesor Ibrahim Kelmendin fliste me kënaqësi . “Ibrahimi ka qenë shumë i zgjuar, më i zoti nga të gjithë shokët e gjeneratës. Ka qenë i dashur për të gjithë, paksa i tërhequr, me bindje ideologjike djathtiste dhe me sjellje e edukatë të mirëfilltë aristokratike “[8].
Ndersa “Me kujtimet e nënës time dhe me tregimet e saj për jetën e axhës së saj, profesor Ibrahim Kelmendit, që gjithmonë përfundonin me lotë, mallë të pafund dhe mallëngjim, jemi rritur. Tregimet për Luftën te hekurudha, për kalin e bardhë që e kishte si komandant, që i shërbente për kontrollin e vijës së frontit dhe luftetarëve në pikat e mbrojtjes, etj. Gjithashtu, gjatë tërë kohës sa kishte zgjatur lufta, profesor Ibrahim Kelmendi edhe gjatë pauzave të shkurtëra pushimi qëndronte në gjendje gadishmërie dhe i veshur, duke shkruar me makinën e tij të shkrimit historinë e luftës,theksonte Nehat Hyseni. [9]
Veprimtaria kombëtare dhe formimi i organizatës “Besa”
Veprimtaria e tij në të mirë të çështjes shqiptare filloi në pjesën e dytë të viteve tridhjeta të shekullit të kaluar, kur ai u regjistrua si student të Fakultetit Filozofik, grupi i historisë në Zagreb. Në bashkëpunim me studentët tjerë shqiptarë siç ishin: Ibrahim Lutfiu, Shuajp Kamberi, Shaip Mustafa, Sokol Dobroshi, Esad Berisha, Qazim Bllaca, Esad Doko, Tahir Ismajli, Nexhib Deva, Ejup Abdyrrahmani, Hasan Hakiu, Esat Mekuli, Idris Ajeti, etj., iu kundërvunë hapur planit ogurzi të Qeverisë së Mbretërisë jugosllave, që ishte dëbimi i dhunshëm i popullsisë shqiptare nga trojet e veta për në Turqi dhe kolonizimi i atyre trojeve me elemente sllave (serbe, malazeze, bullgaro-maqedonase etj.). Kjo veprimtari e studentëve shqiptarë zhvillohej në kuadër të organizatës së fshehtë studentore “BESA”, e cila bashkëvepronte ngushtë me trupin diplomatik shqiptar në Beograd, Shkup e Manastir, por edhe me udhëheqjen e Mexhlisit të Ulemasë së Shkupit.
Veprimtaria e “BESËS” u shtri në mbarë hapësirën shqiptare nën Jugosllavi, veçanërisht në Kosovë, por edhe në Tetovë dhe Luginë të Preshevës. I ngarkuari me punë pranë Legatës Mbretërore Shqiptare në Beograd, Seremet Xhaxhuli, i shkruante MPJ në Tiranë, se organizata e fshehtë e rinisë studentore “BESA”, në mbështetje dhe inkurajimin e vazhdueshëm nga i nënshkruari “nuk le rast pa i treguar” pjesës intelektuale të këtushme vuajtjet e Kosovarëve. “Disa kohë më parë”, shkruan më tej Xhaxhuli, “kryetari i kësaj organizate në një mbledhje të studentëve n’Universitetin e Belgradit, mbajti fjalimin, me anën e të cilit i shpjegoj gjendjen gjer e gjatë mjerimet, e shkaktuara prej zbatimit në një mënyrë çnjerëzore të Reformës Agrare në viset e Kosovës”. Në vazhdim ai e ngre lartë veprimtarinë e anëtarëve të kësaj organizate, që ishte me plotë sakrifica, prandaj ata meritojnë “çdo lëvdërim e përkrahje”, të cilët që tani po dëshmojnë me fakte se po bëhen prisat e vërtetë të Kosovës. “Me këtë rast”, shkruan Xhaxhuli, “mar lejen t’Ju lutem një herë që të kini mirësinë dhe t’i akordoni secilit antar të kësaj Organizate nga 60 fr. ari në muej. Këta janë sot 12 dhe bashkë me Fetah Sedllarin 13 veta. ..Këta djelmosha janë të zhveshur nga çdo interes dhe këtë ndihmë duhet që atdheu i tyre i lirë t’ia u akordoj jo si shpërblim, pse ky nuk shpërblehet, por si një përkrahje që të mos vuajnë nga uria si dhe të mos shtrëngohen të lënë për gjysmë studimet”.[10]
Ibrahim Osman Kelemendi, shkollën fillore e kreu ne vendlindje, kurse ne Shkup, ne qershor te vitit 1938, e kreu maturen në Medresenë e Madhe Shtetërore të Aleksandrit. Pas diplomimit ne Medrese, i vazhdoi studimet e historisë. Vitin e parë te studimeve në Shkup, te dytin dhe te tretin në Universitetin e Beogradit, kurse vitin e katërt në Universitetin e Zagrebit. Sipas indeksit te tij, Ibrahim Kelmendi e kishte te regjistruar dhe regullisht i kishte percjellë ligjëratat ne semestrin VII dhe VIII te vitit akademik 1941/42 ne Universitetin e Zagrebit. Ai me 25 qershor 1942 diplomoi ne grupin e historisë ne Fakultetin Filozofik te Universitetit të Zagrebit, duke fituar titullin profesor i historisë.[11]
Kjo dëshmohet edhe nga lutja e tij drejtuar Ministrisë së arsimit ne Tiranë,nga kuptptojmë se ky,Vitin e pare e kreu në Shkup,vitin e dytë dhe të tretë ne Beograd, kurse semestrin e VII në Perugja të Italisë,dhe të VIII-tin ,pra vitin e fundit e kreu dhe diplomoi në Universitetin e Zagrebit, për histori dhe arkeologji, nën drejtimin profesorit me famë botërore, Grga Novak, në qershor të vitit 1942.[12]
Nga i njejti dokument mesojmë se ai fliste shqip,serbisht,turqisht,arabisht e nga pak ferngjisht.
Në ndërkohë ishte hapur shkolla Normale ne Prishtinë. Shkolla Normale “Sami Frashëri” e Prishtinës u çel me Vendimin e Ministrise se Arsimit, nr. 31, të 12 nëntorit te vitit 1941. Kjo ishte e para shkollë e mesme e këtij lloji në Prishtine. Rrethanat nën të cilat u hap kjo shkollë ishin tejet te vështira. Mungonte lokali shkollor, mungonte kuadri adekuat arsimor, mungonin tekstet dhe mjetet e nevojshme mësimore, e shumë çka tjetër. Por nuk mungonte vullneti i arsimdashesve. Kështu prof. Ibrahim Kelmendi u punesua si profesor i historise.[13]
Profesor Ibrahim Kelmendi mbante mesim nga viti i kaluar shkollor. Në këtë vit shkollor, krahas punes se profesorit, ishte edhe zevendës i Rektorit te Konviktit ne Prishtine. Ne Normale mbante mësimin nga: historia kl. III. IV. V. VII. VIII – 11 orë në javë dhe gjeografia (prej 12.V.1944,[14]
Hapja e shkollave – nismë e ngritjes kombëtare
Një profesor i Gjimnazit të Prizrenit në atë kohë, për hapjen e shkollave shqipe, ne Kosovë shkruan:
“ Vjeti 1941, ka nji randesi të madhe për Kombin Shqiptar, dhe ka me u rradhue ne analet e historisë s’one si nji jetë ugurmirë. Po ne ket vjet, me 17 Prill, Kosova e robnueme u bashkue me Nanën Shipni, dhe u perqafuenë pra vellaznit, qi gardhi i kufinit i kishte nda njenin prej tjetrit per ma teper se tridhet vet ”[15].
Ernest Koliqi, si minister i Arsimit, me 1941-1942 dergoi në Kosovë nga Shqipnia permbi 200 mësues shiptar, nder ta edhe plot kosovar që mbas mbarimit te luftes i vuan themelet te forta arsimit në gjuhen shipe ne kete treve .[16]
Me legalizimin e shkollës shipe ne “viset e liruara”, siq i quan në ate kohë,Ernest Koliqi, Minister i Arsimit, shtroi si nevojë te domosdoshme edhe gjetjen dhe pergatitjen e kuadrit arsimor. Kuadri Kosovar, i cili gjendej ne shkollim e sipër jashtë Kosovës, nuk ishte ne gjendje t’i permbushte te gjitha këto kërkesa jetike për popullin e këtyre trevave. Ket nuk ishin ne gjendje ta përmbushnin as mësuesit vullnetar qe erdhën nga Shqiperia, sepse nevojat dhe deshirat per te çelur shkolla shqipe ishin shumë me te mëdha sesa qe mendohej. Pothuajse, ne këte periudhë, nuk kishte mjedis qe nuk e kërkonte shkollën shipe.
Nisur nga kjo situatë e krijuar, Ministri i Arsimit, Ernest Koliqi, se bashku me Kemal Vrionin, me 12 nentor te vitit 1941, dolën me një Dekret te posaçem, sipas të cilit “ne viset e liruara” duhej hapur një varg shkollash te mesme të profileve te ndryshme’ Dekretligji u hartua sipas nenit 15 te Statutit Themelor te Mbreterisë dhe sipas nenit 2 të Dekretit Mbreteror, nr. 264, te 12 gushtit 1941.
Ne nenin dy te ketij Dekreti thuhej: “Shkollave te mesme qi gjinden sot ne Mbretni u shtohen edhe këto: Nje shkollë Normale në Prishtinë, Nji Lyce dhe Shkollla profesionale, ishte paraparë te hapeshin edhe ne këto mjedise: ne Korçë, Dibër, Gjilan, Ferizaj, Strugë, Gostivar, Ulqin dhe nji shkollë profesionale femërore ne Prizren .
Mbështetur ne këto te dhena, shihet fare mirë se rrjeti i shkollave te mesme ishte shtrirë në mjaft mjedise shqiptare apo nëpër prefektura[17].
Duke i referuar të dhënave burimore të kesaj periudhe, shihet se pjesa dërrmuese e këtyre institucioneve edukativo-arsimore filluan se punuari ne vitin shkollor 1941/42. Ishin këto shkollat e para te mesme të hapura ne viset e liruara. Te gjitha këto shkolla punuan sipas instrukcioneve të Ministrisë së Arsimit te Shqipërisë.
Për hpjen e shkollave shqipe kanë kansideratë te lartë te gjithë:“I ndjemi Tahir Zajmi, shkruente: « … Fitim i madh për Kosovë kje hapia dhe funksionimi i shollavet shqipe, te cilat qysh atëhëhere veprojne dhe lulëzojne te kërthnesta dhe me nji rrythem te shpejtë dhe të pandalëshem i falin Kombit pijoner te rijë qi do të jenë garantija ma e shëndoshte dhe uzdaja e se ardhemes s’atdheut. »
« E merita kryesore e kesajë veprimtarije patriotike te qeverise shqiptare, pa dyshim, i perket Ministrit t’Arsimit t’asajë kohe, Prof. Ernest Koliqit i cili, me vullnetin dhe me shpirtin e nji idealisti, nuk kurseu energjit e tij dhe mjetet shtetnore qi kishte ne dispozicion per t’a pajise sa ma mirë aparatin arsimuer ne viset e lirueme me elementa te shëndoshe që i dhanë hov e gjallni shkollës shqipe. [18]
Prof. Dr. Rexhep Krasniqi,[19]në nji shkrim te tij shkruen: « … Ne mbeshtetje të gjendjes së studiume nga perfaqesues të Ministrisë se Aresimit, Kryetar i te cilit dikaster ishte atëhere Prof. Ernest Koliqi, u pregatit nji kurs veror për gjuhën shqipe ndeper të gjitha vendet e shenueme siper. Nji grup i percaktuem mesuesësh nën dreitimin e prof.. Ndue Paluces, Kolë Margjinit, Zeqeria Rexhes, etj, tue gjetë në vend perkrahjen e z. Tahir Zaimit qe kishte nji funksion politik në Prizren dhe të Ibrahim Fehmiut , arsimtarit të vjetër zbatoi me vendosemëni dhe gëzim kursin ne fjalë qe, kishte për qëllim kryesuer me i njoftue rinisë shkollore të krahinavet në fjalë njohunite themelore të mësimit të gjuhës shqipe, dhe kështu, me pregatitë sheshin për ndjekien në rregull te vietiti sbkollor 1941-1942.
«Mbas studimit të nji planit të perpikët, Ministria e Arsimit, dërgoi 200 mesuese dhe mësues, të cilët nën dreitimin e Inspektorave dhe Drejtorave të emnuem, hapën nji sasi te konsiderueshme shkollash fillore, në qytetet e siper-shenueme e ashtu edhe nder katunde te mëdhaja…. »[20]
Prof Ibrahim Osman Kelemendi me nxënës
Veprimtaria arsimore e prof.Kelmendit
Me 6 prill 41 Gjermania naziste sulmoi mbretërine Jugosllave dhe Jugosllavia u shperbë. Gjermania Italia dhe Bullgaria,ndanë territoret e saj.Në këte vorbull zhvillimesh,Kosova u nda nga Mbretëria e Jugosllavisë dhe shumica e saj u bashkua administartivishtë me Shqipërinë, e cila ne atë kohë ishte nën ndikimin Italian.Ky bashkim nuk ndodhi përmes ndonjë marreveshje shqiptare,por ishte produkt i rrethananve gjeopolitike të luftës, megjithate kjo ishte për shqiptarët e Kosovës, hera e parë pas dekadash lindje shprese.
Flamuri shqiptar valëvitej ne qytetet e tyre,shkollat hapeshin në gjuhën shqipe, dhë kufinjtë që dikur i ndanin tani pothuajse ishin zhdukur.Italia fashiste e cila sundonte Shqipërinë,qe nga viti 1939,e kishte interes te përdorte këtë bashkim për interesa ushtarake e politike,por pavarësisht motiveve të okupatorit, populli shqiptar i Kosovës perfitoi nga kjo periudhë terësishtë e ndryshme nga ajo që kishte jetuar më parë në Mbretërinë Jugosllave.
Për here të pare shqiptarët ne Kosovë ndiheshin te lirë të flasin gjuhën e tyre,të organizoheshin dhe te arsimoheshin.Kete fakt e permend edhe një raporti i CIA me 1953,ku parashtron me tone te çarta se Shqiptarët e Ksovës përjetuan një nga periudhat me te qeta dhe zhvillimore gjysmës së parë të shekullit te kaluar.Raportet e CAI-s e theksojnë po ashtu se një nga ndryshimet me te thella të kësaj periudhe është edhe fusha e arësimit. Nga Shqipëria u derguan shumë mësues dhe intelektual për ta ngritur rrjetin arësimor në Kosovë. U hapë shkolla fillore dhe te mesme,u ngriten biblioteka me lteraturë shqipe dhe u krijun drejtori te arsimit publik.CIA e shenon poashtu se,ne një periudhe te shkurtër kohe ne Kosovë u botuan me shume libra shqip se sa ne Shqipëri.Kjo është një dëshmi se populli në Kosovë e pranoi me entuziazem këte periudhë. Mesimet dhe administrate zhvilloheshin ne gjuhen shqipe.Nxënësit shqiptarë ne Kosovë,qe deri atëherë kishin qenë të detyruar të mesonin serbisht apo mos të mësonin fare,tani kishin arsim kombëtar. Mësuesit jo vetem qe jepnin dije por brumosnin ndjenjat kombtare tek te rinjtë.[21]
Kësaj atmosfere për sendërtimin e aktivitet arsimor iu bashkangjit e dhe Ibrahim Osman Kelmendi. Nga dokumentet e ruajtura kuptojmë se ky, përmes një lutjeje drejtuar Ministrisë së Arsimit, kërkoi të punësohet si profesor në Normalen “Sami bej Frashëri” në Prishtinë. Ja se çfarë ai shkruan në lutje: “I nënshkruari, Ibrahim Osman Kelmendi nga Presheva, kam nderin me Ju parashtrue lutjen qi poshtë vijon: Në vitin mësimuer 1941/42, kreva studimet e nalta në Fakultetin e Filozofisë, Grupi Historisë përgjithshme në Zagreb, tuj u diplomue me titullin ‘Profesor’, gja e cila vërtetohet edhe me dokumentat që po Ju bashkangjis. Prandaj lutem të kini mirsinë me m’emnue si Profesor në Shkollën Normale të Prishtinës”.
Ne Normalen e Prishtinës ia filloi punës profesor me orë speciale prej 11.11.1942 e deri me 31.12.1942, kurse prej 1 janarit 1943, ne bazë të konkursit te Ministrisë se Arsimit në Tiranë, emerohet profesor ne provë. Ai ne fund te vitit shkollor ,më 23.08.1943,nga drejtori i Normales Reuf Zajmi, e fitoi noten e cilësimit të përgjithshëm- shumë i mire si profesor ,dhe kishte kulturë të gjerë[22] .
Rrjedhimisht, Ministria e Arsimit, me shkresën nr. 1584, kërkoi nga Drejtoria e Shkollës Normale “Sami bej Frashëri” në Prishtinë që të lajmërohet z. Ibrahim Osman Kelmendi, se “asht emnue si profesor pranë asaj shkolle” për lëndën e historisë dhe të gjuhësisë. Burimet arkivore nxjerrin në pah se Ibrahim Kelmendi paralelisht me Fakultetin Filozofik- Grupi i Historisë, kreu edhe Fakultetin e Letërsisë dhe Gjuhësisë. Kjo dëshmohet nga lutja e tij e datës 30 shtator 1942 drejtuar Ministrisë së Arsimit, në të cilën ai shkruan: “I nënshkruemi e kam nderin me ja u paraqit kët lutje: Sivjet e kam mbarue Fakultetin e Letërsis në Zagreb, dhe prandaj jam i lirë t’a luti kët Ministri, të më lejoj të marr pjesë në konkursin e profesorëve, i cili do të mbahet me 1.X.1942 në Tiranë”. Ibrahim Kelmendi ishte edhe zëvendes i rekktorit te konviktit në Prishtinë .
Menjëherë pas aplikimit Profesor Ibrahim Kelmendi punësohet si profesor i historisë në gjimnazin “Sami Frashëri”, që sapo ishte hapur.
Përveç tij, në Shkollën Normale ,Dega e Liceut “Sami bej Frashëri” në Prishtinë, ligjëronin një numër i madh i profesorëve anë e mbanë trojeve shqiptare, disa nga te cilët po i permendim: Rexhep Krasniqi, Ahmet Gashi, Vasil Andoni , Ymer Berisha, Miftar Spahiu, Lazër Berisha, Musa Dizdari, Nuredin Nurja e shumë të tjerë, qe me punën e tyre të përkushtuar e mbollën farën e ndërgjegjes kombëtare shqiptare në Kosovë dhe në trevat veri-lindore.[23] 1943/44 trupi mesimor i Shkollës Normane “Sami Frashëri” ne Prishtine, si profesor, e ngarkoi me mësimdhënie të këtyre lëndëve mësimore: Gjuhë shqipe në kl. VII – 7 orë; italisht në kl. II A,B dhe kl. III – 7 orë; gjermanisht kl. VII e VIII (dega liceale) – 6 orë me gjithsej 20 orë në javë.
Profesorët ishin te angazhuar te gjithë edhe me mbi normë.Punen e bënin me vullnet dhe dëshirë.Duhet theksuar një rast kur mësimin e gjuhës gjermanishte prof. Idriz Ajeti kërkoi ta mbaje vullnetarisht, nga se inxh. agronom Adem Selimi (Gllavica) ishte angazhuar të mbaje orët e mësimit të bujqësisë, lënde kjo e cila kishte mbeur deri ateherë e paangazhuar me profesor.
Shumë nxënes të kesaj shkolle, që pas Luftës së dytë Botërore e vazhduan shkollimin në shkolla të larta e fakultete dhe u benë mësues, profesorë, mjekë, inxhinierë, gazetarë, shkrimtarë, publicistë e kuadro të tjera që u dhanë krah institucioneve ku punonin, por edhe vete kontribuan për shkollimin dhe ngritjen e kuadrove të reja në të gjitha trevat etnike shqiptare.
Faksimili dokumentit,nenshkruar nga drejtori i konviktiti Ibrahim Kelmendi
I orientuar kah Perendimi
Kelmendi kishte qenë gjithherë një njeri i lidhur fort me lirinë dhe fatet e vendit, një person aktiv në luftën për çlirimin vendit nga pushtuesi, por dhe një njeri i hapur për vlerat, qoftë nga ana e politikës apo e kulturës. Me bindje ishte antifashist’ shkruan Tahir Berisha,ne librin e tij,[24].
Orientimi i tij politik ishte verejtur e ne bangat e shkollës se mesme. Dr.Mustafa Memiç, [25] (lindur ne Plavë) ne librin e tij, ne kapitullin “ Gjenerata e gjashtë 1930/31 -1937-1938, ne mesin e shumë te tjerëve permend edhe Ibrahim Kelmendin dhe thot se ishte ballist…Me tutje shënon se ne Organizatat e Lotiçevisteve dhe Frankovisteve janë regjistruar, si pjesëmarres edhe 5 medresantë; Nasuf Gaxhoviç iu bashkua Lotiqeviçeve , Qamil Hasanagiç iu bashkua organizates nacionaliste “Sllovenet e Jugut” ndersa Adem Gllavica ,Ibrahim Kelemendi dhe Fetah Jashari bashkepunuan me frankovistet dhe ishin nacionalistë dhe irredentistë shqiptarë.
Veprimtaria ushtarake, shtator -nëntor 1944
Posa u krijuan kushte reale që trevat shqiptare nën zonën pushtuese bullgare të bashkohen me Shtetin Shqiptar, nënprefekti i Gjilanit, Hamit Kruja, ftoi krerët shqiptarë të Preshevës, Kumanovës, Shkupit e të viseve tjera, që të ndërmarrin masa urgjente në organizimin politiko-ushtarak në atë pjesë shqiptare që iu bashkua Shqipërisë. Menjëherë pas kësaj, Profesor Ibrahim Kelmendi, la Prishtinën për t’u vendosur në Preshevë, duke u rreshtuar me krahun nacionalist shqiptarë. Paralelisht me organizimin e strukturës politike, në tokat e çliruara prej pushtuesit bullgar, filloi edhe organizimi ushtarak, me qëllim të mbrojtjes së këtyre tokave, nga pushtuesi komunist jugosllav.
Ne veren e vitit 1944, merr organizimin dhe drejtimin e operacioneve per mbrojtjen e territoreve të Kosovës Lindore prej forcave partizane serbo-maqedonase etj. Ishte anëtar i Shtabit tê Zonës IV të Mbrojtjes kombëtare të Kosovës. Kur Kosova Lindore qe marre prej partizanëve serbo-maqedonas e tjerë, ai i mbeti besnik idealeve te veta, besnik dhe i paluhatshem njësive vullnetare qe kishin zgjedhur vdekjen me parë se jetën nën robëri te Jugosllavise. Se bashku me Mulla Idrizin, Adem Gllavicen dhe Luan Gashin, drejtepersedrejti me pushkë ne dorë mori pjese aktive ne te gjitha perleshjet ne Anamorave, Ferizaj, Gilan, Malësi te Preshevës e Drenice me forcat partizane.[26]
Prandaj si i tillë ishte zgjedhur kryetar i Rinisë së Ballit Kombëtar të Kosovës. Ishte anëtar aktiv i kreut më të ngushte te Komitetit te Intelektualëve të Lidhjes se Dytë të Prizrenit, dhe qe caktuar për keshilltar te Komitetit te Rinisë Nacionaliste Shqiptare. Ishte në organin drejtues të Komitetit Demokratik Shqiptar.
Prof Kelmendi lidhur me disa beteja të organizuara në Preshevë me rrethinën e saj, në gazetën ,,Besa” që dilte në Stamboll në korrik 1960, nën titullin ,,Kosova në Luftë”[27] shkruan ;…. Për luftërat që u bënë mbrenda këtyre 3 – 4 ditëve na nuk ishim të organizuem, për të bamë një organizim civil dhe ushtarak u mbajt një mbledhje në Bashkinë e Preshevës , me 13 shtatorë , në të cilën përveç meje mueren pjesë: Petriti , Jetulla Seferi, Limon Staneci ,Adem Kamberi, dhe Imer Rama Sherbimet kryesore u ndan në këto mënyra; Ademit ia dhanë kryesinë e Bashkisë. Limon Staneci drejtimin dhe organizimin e nënprefekturave dhe mue mi lanë organizimin dhe drejtimin e operacioneve … Mbrenda 24 orëve përgadita listat e vullnetarëve Ballistë për krejt rrethinën e Preshevës, përveç disa katundeve afër Bujanovcit.Presheva kishte 300 vullnetarë,Rahovica 160, Miratoca 240 dhe kështu me rradhë edhe katundet e tjera që janë ma të vegjël, vullnetarët i ndava në grupet A dhe B.Si vijë kufini për të mbrojtë caktova udhën e hekurit që ishte lehtë për ta mbrojtë. Grupet ndëroheshin çdo dhjetë ditë.Në këtë mënyrë udha ruhej prej depërtimit të shkjaut dhe punët e vjeshtës në fusha kryheshin ..”
Anëtarë i Komitetit Qendror të Ballit Kombëtar për Kosovë
Si anëtarë i Komitetit Qendror të Ballit Kombëtar për Kosovë pas përforcimit të mbrojtjes kufitare të trojeve etnike, prof. Kelmendi do të kalojë me instruksionet e tija në Karadak e Sharr do të ndihmojë Mulla Idriz Gjilanin e Xhemë Gostivarin do të marrë pjesë në betejën e Ferizajit me rininë Nacionaliste së bashku me prof. Luan Gashin e Abdy Hencin e nacionalistët e tjerë. Këto ngjarje nuk mundi ti harroi kurrë.
Kështu ai ne një letër dërguar Dr. Hamdi Oruçit me 1.12.1974, i shkruente për vuajtjet qe kalonin ato ditë nëpër malet e Kosovës por edhe për madhështinë e idilen e tyre.“Me kujtohën ditët e mizerisë neper male, dhe madhështija e natyrës te malevet te Sharrit e te majes Lubotenit. Me kujtohet nji pamje tue ardhe prej anes se Prizrenit neper nji rrafshnalt te mrekullushem. Diten e kalume m’u karshi Lubotenit. Perfundi kishim nji luginë te felle si xhehnemi. Shpijat gadi se nuk u shifshin prej ku na ndodheshim, dhe nga ana tjeter ngrihej madheshtija e Lubotenit me nji kafke bore, në mes te verës.Ne optimizmin t’em te asaj kohe t’a kalojme, zemra me peshperiste: Sa të mbarojnë këto halle, nji verë do ta kaloj në stanet e ktyne anëvet (me çobanët). Me dukej se fjala mallshti ishte krijue vetem per Luboten, dhe nga mbrapa kishim Korabin, nji mallshti tjetër, por jo aq e vrashtë sikur ajo e Sharit”.[28]
Ne një punim te tij Dr.Qerim Lita[29], bazuar ne dokumentet e kohes, rezulton se misioni i Profesor Ibrahim Kelmendit në këto treva, përfundoi gjatë muajit nëntor 1945. Kështu pasi një kohë kaloi duke luftuar në male, u këshillua te braktisë atdheun, dhe me shokët me të ngushtë me 15.11.1945 u nis për në Greqi. Udhëtimi ishte i veshtirë e me plot rreziqe dhe zgjati deri me 29.11.1945.
Pikërisht në kohën kur bëheshin përpjekje maksimale për konsolidimin e Komitetit të NDSH-së së Shkupit, papritmas Ibrahim Kelmendit i erdhi një letër, e cila ishte nënshkruar nga Hysen Tërpeza. Letrën e solli Tefik Ferizi – Tanisheci, i cili asaj kohe ishte lidhja midis Komitetit të Shkupit dhe forcave ushtarake të Kopilaçes. Hysen Tërpeza kërkonte që anëtarët e Komitetit të NDSH-së së Shkupit, të shkojnë në Kopilaçe për t’u takuar me trupat e Syl Hotlës, ku do të mbahej një mbledhje, në të cilën do të sillet vendim që Komiteti i NDSH-së bashkë me forcat e armatosura të kalojë në Greqi. Në fakt, kjo kërkesë ishte e Muharrem Bajraktarit dhe e Mid’hat Frashërit drejtuar Shtabit Suprem të Kosovës, të tubuar rreth Adem Gllavicës, që forcat e rezistencës shqiptare antijugosllave dhe antikomuniste të kalonin në Greqi, për të hyrë në shërbim të planeve globale anglo-amerikane për destabilizimin dhe për rrëzimin e pushtetit komunist në Shqipëri dhe në Jugosllavi, kurse çështja e çlirimit dhe e bashkimit të tokave shqiptare të aneksuara prej Jugosllavisë do të “vijë si pasojë e ndryshimeve të sistemit në dy vendet fqinjë, të Shqipërisë dhe Jugosllavisë!”.
Me kalimin e një pjese të udhëheqjes politike të NDSH-së, si dhe të forcave të armatosura shqiptare në Greqi, organizimi politik dhe luftarak në këtë kohë u dobësua, por nuk u shua.
Vendimi për kalimin e njësive ushtarake të NDSH-së në Greqi, sipas zëvendës kryetarit të KQ të NDSh-së, Qemal Skënderi, erdhi menjëherë pas zgjedhjeve të përgjithshme të cilat u zhvilluan në Britani të Madhe, në të cilat fitoi opozita majtiste, përkatësisht Laburistët. I pyetur nga oficeri i UDB-së, se cila qe arsyeja kryesore që njësitë e armatosura të kalonin në Greqi, Qemal Skënderi përgjigjet si më poshtë:
“…Kur nga ai Kongres i tretë u kthyem në Shkup, dëgjuam se partia e Çerçilit ka humb në zgjedhje dhe në pushtet kishin ardhur laburistët. Ibrahim Kelmendi erdhi në Shkup dhe momentin politik na e komentoi në këtë mënyrë: ‘të ishte Çerçili në pushtet, deri te lufta do të vihej shumë më shpejtë. Ardhja e Atli-ut gjithashtu nuk paraqet rrezik për ne, por deri te lufta do të vij më vonë, prandaj çlirimi ynë do të shtyhet edhe për një kohë të caktuar’.
Udhëheqësit ballistë në mal, nuk e kishin aq të qartë pozitën e tyre dhe përsa unë e kuptova nga disa miq të mi të cilët e komentonin personalisht, pas atij momenti politik ndërkombëtar, ata moralisht kishin rënë dhe nga dita në ditë kufijtë jugosllav-grek, nga ana jugosllave bëheshin gjithnjë e më të përforcuar, saqë ekzistonte rreziku që gjatë dimrit ata (çetat) të eliminoheshin.
… Mirëpo, pas marrjes së letrës nga Hysen Tërpeza dhe Luan Gashi, i përcjellë nga korrieri pas disa ditëve shkoi në mal, përkatësisht te çeta e cila më pas kreu lëvizje për në Greqi. ..
I akuzuari nga shteti jugosllav Qemajl Skenderi, me tutje rrefen sedrejtë Greqisë shkuan udhëheqësit ballistë: Hysen Tërpeza, Hasan Kabashi, Luan Gashi, Ibrahim Kelmendi, Adem Gllavica dhe Qazim Llugaxhiu. Din Hoxha me 7-8 luftëtarë ngeli në Tanishec kurse Sul Hotla, i cili nuk donte të shkonte, ngeli në Karadak…[30]”.
Rruga e pakthim -mërgimi
Duke u larguar Ibrahimi mori më vete, virtytet e çmuara të shqiptarit, mendjen e kthjellët për të kuptuar se ku ishim katandisur nga pushtimet e huaja, perpjekjen dhe zhvillimin të luftërave shekullore dhe nevojën që shqiptarët kishin për të thithur ajrin e shëndetshëm të dashurisë për njëri – tjetrin si edhe për arsim e kulturë. Këta universe të përgjegjshmërisë nacionale i shërbyen gjatë gjithë jetës. Ne Greqi qëndroi 4 vjet. Aty kaloi një jetë të vështirë dhe shpesh-here i kanosej rreziku nga partizanët grekë, por edhe nga personat e sigurimit jugosllavë qe ishin ne nje numër te konsiderueshem. Ne Greqi varësisht prej situatës së sigurisë e kishin transferuar prej vendi në vend, duke filluar prej Florine, ne Volos, Athine, ne ishullin Syros e pastaj ne ishullin Krete. Ne fund e kishin vendosur ne kampin e perqendrimit ne Lavrion – afer Athines. Ne kete qytet kishte punuar ne një garazhë amerikane. Refugjatët shqiptarë, përveç jetës se vështirë që bënin kishin e dhe mallin e atdheut- brengë e pa shuar.
Ibrahim Kelmendi anipse perballej me një jetë te veshtirë dhe me plot brenga e rreziqe, ai panderprerë u mor me çeshtjen e te arratisurve ne Greqi, me vemendje te madhe percillte ecurite politike ne Kosovë, Shqipëri, ne rajon dhe ne pergjithesi. Veçanërisht ishte i angazhuar ne ruajtjen e unitetit te shiptarëve në këtë vend, sepse partitë shiptare që vepronin ne Greqi ishin tejet te përçara e shpeshhere rezultonin me konflikte. Gjate qendrimit ne Greqi prof. Ibrahim Kelmendi, Adem Gllavica dhe Jusuf Uke-Bregu ishin burgosur ne burgun e Pires afër Athines. Burgosja e këtyre figurave markante te levizjes shqiptare ngjalli indinjate te madhe te te arratisurit shiptarë në terë Evropën. Revoltë të veçantë zgjoi tek ushtarët shqiptarë në Kompaninë e kampit te Munihut, te cilët kishin organizuar protesta per lirimin e tyre.[31] “Shqiptari i di pergjegjesit qe i perkasin nga historia, nga gjeografia e vendit të tij ashtu edhe nga detyra e solidaritetit demokratik me kombet e tjerë të lire. Populli Shqiptar, ma parë se kushdo tjeter, ka marre armët për të dhanë kontributin e tij në mbrojtjen e botës kundra komunizmit per të rifituem pozitën e tij si Shtet i lirë e Sovran ne familjën ndërkombëtare, per te nxjer zanin e per t’u ndëgjuem ne mbrojtien e interesave e të drejtave te tij, ne zgjidhjet e fundit të problemevet t’ardhme të Ballkanit” shkruante Gazeta Shqipëria[32]
Arritja ne Australi
Pas një udhëtimi mbi 50 ditor, me anije arriti ne Australi.Aty mundi të krijojë një raport të rëndësishëm me shtetin e madh australian përmes punës intelektuale dhe kontributeve të shënuara shkrimore të tij, në atdheun e dytë.
Udhëtimi me anijen “Nelly X”, ndonëse i gjatë e i mundimshem, mundësoi qe me 23 shurt1953, të arrinë në Australi. Sipas shënimeve te ruajtura në Arkiven e emigracionit Australian, më 20/03/1953,vendoset ne Qendren e Trajnimit Bonegilla[33] për personat e emigruar ku i leshohet Certifikata e Regjistrimit NAA : A2571, si dhe Karta e veçantë e Identitetit në Bonegilla. Kështu me 21/03/1953 , është i vendosur ne ketë adresë: 281 Napier St Fitzroy Vic.el. 9415. Duke lexuar me kujdes dokumnetacionin e kohës mesojmë ,se kush vinte nga Jugosllavia trajtohej si Jugosllav!
Gjithashtu nga certifikatat e meposhtme date 15.05.1955, rezulton se Ibrahim Kelmendi e ndërron mbiemrin ,ne fakt e shton, edhe emrin e babës Osman,dhe deklarohet me pelqimin (miratimin) e tij se e ndryshon mbiemrin nga Ibrahim Kelmendi ne Ibrahim Osman-Kelmendi.
Edhe nga ky document,[34]pra nga Certifikata e Regjistrimit NAA, mësojmë se Ibrahim Kelmendi arriti ne Australi me 23 shkurt 1953, por me 09/05/1953,e shënon Adresen e tij në: 22 Drummond St Carlton .
Sipas rregullave te emigrimit kërkohej edhe një person per tu kontaktuar ne rast nevoje. Kështu Ibrahim Osman Kelemendi e shenon emrin e Llukë Çunit (31 Gusht 1911 – 22 Maj 1980) .Ky ishte një udhëheqës i komunitetit shqiptaro-australian, i lindur në Prizren në Kosovë.
27/07/1955: Adresa e dhënë si Ringwood Rd Warrandyte . Ne te njejten date me 27/07/1955 ngjanë edhe: Ndërrimi i Profesionit në Asistent Sekretar në Departamentin e Shëndetit të Komonwelthit, 240 Bourke St Melbourne,ngase ky e zotronte mirë gjuhën angleze dhe kishte eksperiencë.Me daten 18/05/1956: I u dha natyralizimi, betimi u bë në Templestowe [35] .
Është e natyrshme që shumë shqiptarë, të cilët e njohën dimensionin e lirisë përmes jetës në mërgim, e admiruan ate, edhe per vendin e tyre . Ibrahimi ishte një mëndje e hollë, i cili mbarte në vetvete një traditë kulturologjike dhe atdhetare të njohur, pasi që në fëmijërinë e tij, ai kishte marrë edukatën dhe amanetin e të parëve të tij . Anipse e kishin larguar nga atdheu, në kohën kur i duhej më shumë vendit, ne Melburn, kaloi pjesën tjetër të jetës dhe zhvilloi më tej personalitetin dhe profilin e tij prej publicisti, shkenctari dhe intelektuali, zemra e të cilit rrahu deri në çastet e fundit për fatet dhe te vërteten e atdheut.
Ndihmonte komunitetin shqiptar
Ibrahim Kelmendi, për asnjë çast ai nuk u tërhoq nga parimi i tij, nga angazhimi në shërbim të çështjes shqiptare dhe të shqiptarizmës. Mbeti deri në ditët e fundit të jetës së tij i vendosur dhe këmbëngulës për misionin që i kishte dhënë vetes në ndihmë të njerëzve …. Pra ai ishte e përfshirë tërësisht në veprimtaritë atdhetare që ndihmon komunitetin shqiptar në Melburn dhe me gjerë, veçanërisht ata të ardhurit rishtaz, të cilët kalonin momente shumë të vështirë për t’u integruar në jetën e re, pasi kishin jetuar në Kosovë,Shqipëri apo në kampet e refugjatëve. Në vazhdim Ibrahimi , në forma të ndryshme përpiqej t’i ndihmonte bashkevendasit e tij, familjet e tyre për t’ua zbutur, sa të ishte e mundur, veshtirësitë e ndryshme…Këte na tregon vetë ne parathenien e një doracaku qe e përgatitit enkas për ta,për ta mësuar gjuhën angleze:
“Ne Gusht te këtij vjeti mora nji letër prej nji bashkatdhetari t’onë, ne te cilen këndoheshin kto fjalë:” Te lutem, te m’i shkruejsh disa fjalë inglisht me germa shipe”. Letra mbaronte me:” Shum te fala, Abdyli”.
As për nji çast s’mendova, se ndihma, qi ky mik i jemi me kërkonte, do t’i jipte zgjidhje problemit dëshrues me te cilin aj, dhe shum tjerë gjinden ball per ball. Te nesermit shkova ne dy librari per të ja gjetë Abdylit nji methodë qi mund t’i sherbente në këte çështje më randsi. Librat që i pashë ishin të mira dhe te shkrueme prej njerëzvet me eksperiencë në këte punë. Për fat te keq nuk gjeta nji, qi mund t’i sherbeje Abdylit. Prandaj, aty për aty vendosa qi vet t’i shtrohem nji pune, tue përdorë shqipen si mjet spjegimi te shumë sendevet qi kerkojnë kuptim.
Nii dite, pastaj shkova ne dy shtypshkronja, për të pa se sa mund te kushtonte me i shtyp 400 libra prej nja 60 faqesh. Prej bashkfjalimesh qi pata, shtrydha se mund te arrije $2000-00. Nga friga se mund te mos shitet, m’u dasht me u përmbajtë prej avantures, e cila mund te me shtinte ne borxh per jetë.
Mbas nji bashkfjalimi qi pata me kryetarin e shoqnisë “Bajram Curri”, u vendos qi shoqnija t’a blente nji shaptillograf te mirë , nji maqinë shkrimi, dhe letrat , keshtu m’u ba e mundun me shkrue kët libreze, e cila ne gjith mungesat dhe ndonji te metë te saje, shpresoj se mund t’u sherbeje shqiptarvet për të mësue nji inglishte elementare[36]”
Kronikët qe u moren me personalitetin e Ibrahim Kelmendit e dijne se ky nuk ka lenë ndonjë autobiografi te shkruar. Por për punën dhe veprën e tij flasin arkivat, publikimet e tij, kujtimet e familjarëve, kujtimet e shokëve nga Melburni e si dhe shkrimet e tij të ndryshme . Ne ishim me fat që kontaktuam me një bashkëvendas te tij,me te clin kishin kaluar shumë vite se bashku ne gurbet.
Xheraldinë dhe Ibrahim Kelemendi
Burr më të mirë, kurrë nuk kam taku
Emrullah Etemi plak 90 vjeçar, lindur ne Norça te Preshevës por i emigruar në Melburn para 65 vjetesh,me te cilin na” njohtoi”në distancë Skender Kadriu preshevar edhe ky nga Melburni,na zgjoi kersherinë për ta berë një bisedë me te , se sie njohi Ibrahim Kelemendin? një ditë, e thirrem ne telefon.I treguam se jemi te interesuar me bisedu me ty, për profesor Ibrahim Kelemendin. U permallua por i erdhi mire qe i kemi “trokitur ne derë” per at burr me të cilin ka kalua shumë vite në Melburn .
“Pasi kisha ba nja dy vite burg në Jugosllavi, e fillon rrefimin e tij bashkebiseduesi yne, ia mësyna kufirit slloveno -austriak, ne te zezen. Dola nga Bjeshkët e Trigllavit ne Austri. Organet shtetërore austriane, me morën ,me trajtuan mire,dhe pasi i kreva formalitetet zyrtare, me than: ku don me shku? u thash ne Australi… .Ne Australi na priten shume mire.U kujdesen për në.Na sistemuan. Un isha me grua,ndaj ma dhane një dhomë për banim.
Dikush nga shqiptarët kishte marre vesh se ka ardhe nji familje nga Kosova ,dhe nji njeri vjen te banesa jonë e na kërkon. Ai fare burri qe quanin Hasan ishte nga Gilan, na thirri me i shkua ne konak pas nje jave. Shkuem .Aty ishin ardhur disa shqiptarë,por mes tyre e pash në burr zotni , te qetë, i permbajtun,që diktonte një edukatë te lartë.Me pyeti si me përvujteni se nga jam.?I tregova. Me tha se qenkemi vendas.U prezentu dhe tha Ibrahim Kelmendi.Kisha dëgjuar per te se ka kryer shkolle te madhe,se ka qenë profesor ne Prishtinë,se ka liftue,se si e kishte kaluar kufirin. Une e njihsha shtepinë e tyre por jo këte.Atë familje e njihte krejt Presheva. Filluam biseden dhe mbetemduke biseduar me te deri ne mengjes.Hasani na thoshte mos keni gajle se neser jemi pushim. Ne mbetem te kënaqur, te gëzuar, që gjetem nji bashkevëndas shumë shumë te mirë, me te cilin vazhduam te shoqerohemi. Me te vetem vdekja e tij na ndau.Ato ditë ma emëroi djalin e parsalindur, me emrin Agim. Une nuk di me e pershkru personalitetin e Ibrhimit,por po them shkurt,burr me te mire kurr nuk kam taku. Ai na këshillonte, na mësonte, na udhezonte, na ndihmonte me letra.Ne u bamë si anëtar te nji shtëpije.Kurr nuk e hiqte nga mendja gjendjen e familjareve te tij.E dinte ku i ka lenë.
Kur mori lajmin e pikllueshem sei kishte vdekur djali i vellait Qenani (sipas verzionit zyrtar Jugosllavë ,u ngulfat ne ujrat e Meksikos, duke e prcjellur Titon, si gazetar i TVP) ai u merzitë shumë u demoralizua .Thoshte se e kan mbytur jugosllavët për shkak te aktivitetit tim.Nga ajo kohë ai filloi te bjerë nga shendeti. U shtri ne spital.Kurr ma nuk e mori vedin si duhet.
Ibrahimi e shihte se shendeti i tij binte dita ditës. Nji dite i mori disa nga librat e tij te karakterit fetar, dhe i dhuroi në Xhamine e shqiptarëve, ndersa librat e tij shkencore dhe kishte shumë ia dha Anton Gurashit dhe ky i ka dorezuar te gjitha ne Biblioteken e qytetit ne Melburnë. Ibrahimi me kend rrinte e bente mik.E kishte ate veti.Por ishte modest dhe nuk livdohej.Kur ka vdekë,ta them si thojme ne atje , ma ka thye krahin.Sa mire qe keni berë qe po interesohi per te … (bised e berë në Face Time me me 19 dhjetor 2025)
Jeta në Mergimin e largët
Por, për këtë punim ne kemi edhe një burim tjetër, me shumë të dhëna: Letërkëmbimi i tij derguar familjarëve, e veçmas Dr. Hamdi Oruçit që do publikohet për here të parë, nga ku, mund te kuptojme me thelle , mund ta lexojmë me qartësisht : Biografinë e tij shkruar si Letërkëmbim.
Ne fakt doktor Oruçi, me rastin e vdekjes së prof.Kelmendit i kërkon shoqës se tij ,një skicë të shkurtër biografike . Ajo i pergjigjet :“Ju më kërkoni “gjithçka që mbaj mend” për burrin tim. Per këtë do të duhej një jetë për ta thënë :Ai lindi më 16 dhjetor 1916, erdhi në Australi në 1953.U martuam në vitin 1955 dhe vdiq më 24 janar 1979 në Spitalin Mbretëror të Melburnit nga” insuficienca renale kronike” dhe dështimi kronik i zemrës, pas vuajtjeve të gjata të cilat i duroi me shumë guxim dhe pa u ankuar. Mendoj se shkrimi i eulogjisë së burrit tim është bërë më mirë nga bashkatdhetarët e tij sesa nga unë, por nga njohja e gjatë dhe e afërt e Ibrahimit mund të them pa frikën e kontradiktës se ; Ibrahimi ishte një njeri me cilësi të mëdha personale: shumë parimor,i nderuar, i guximshëm dhe dinjitoz, i cili i impresionoi të gjithë me butësinë, forcën e qetë dhe mençurinë e tij dhe kështu ishte një frymëzim për shumë njerëz.Tek ai nuk kishte asnjë gjurmë mashtrimi, hipokrizie, keqdashjeje apo vetëlavdërimi, gjithmonë deri në kulmin. dhe ai dëshpëroi për defekte të tilla tek njerëzit e tjerë, që aspironin.”
Duke shfletuar letrat e tij, mësojme se, me Dr. Hamdi Oruçin ishin berë miq letërkembimesh. Kurrë nuk u takuan fizikisht. Por Doktori kenqej duke lexuar letrat e tij. Me 21.06.74 i shkruante : “I dashtun Hamdi, Thojshe se letrat t’ona kanë marë, formë , bisedë të lezetshme. E para ishin te kursyshme ne spontanitet. I thojshim sendet qi duhët te thoheshin. Muhabeti ishte miqsuer, por aty ktu me dorza. Natyrisht, nuk njifeshim.Tash na qindrojme ne miqesi me gjith mendë , dhe vet vetiu kemi ma shumë për të than”…Kujtesa e tij, gjithnjë ruante me nostalgji tokën e Kosovës.
Ibrahimi “e ka dashtë Kosovën me hallet, me vuejtjet, me mjerimet, me vajin dhe e ka kujtue e mbrojtë, herë me gjoks, herë me penë, herë me pushkë, e kudo, në kufi me Serbinë e ne mërgim”.[37]
Ndonëse në largësi ai e përcillte me vemendje jetën dhe suksesin e familjarëve të tij. Mbesa e tij, Ajtene Mehmeti-Pllana , babain e te cilës ne Shkup e kishin denuar me 8 vite burg, sepse e kishte strehuar mikun e tij ne shtëpi, ne librin e saj[38] shkruan: “Nje kohë kishte qendruar ne fshatrat e Kumanovës e pastaj ne Greqi e Gjermani. Dhe, pas emigrimit te tij ne Australi, askush nga familja me nuk u takua me te. I vetmi kontakt ndermjet nenës dhe dajës Ibrahim, ishin letrat qe i shkëmbenin shumë shpesh. Ato letra mund t’i lexonin vetëm nëna dhe babushi ynë, sepse ishin te shkruara në alfabetin arab. Letrat e tyre ishin me plot humor, e kujtonin te kaluarën, e kështu ç’malleshin njëherë ne dy tre muaj. Edhe korrespondenca me Amirin ishte shumë e rregullt.Ne çdo njerën letër që na e dergonte daja Ibrahim, e shprehte nostalgjinë qe e kishte per Preshevën, per Kosovën: – “Sa fotografi qi me vine prej andej, grueja e jeme me thot: Të ngjet tye. Pra, simbas sajë: Ajteni me ngjet, Agimi me ngjet, Qenani me ngjet, Osmani me ngjet, Naxhija me ngjet. Pra të gjithë më ngjasin. Kështu, as në Australi nuk e ndij vehten të vetmuem”.
Nga e djathta,autori Elez Osmani,Prof.Isa Memishi ,nipërit Nehat Hyseni dhe Feti Shaipi duke u konsultuar për biografine e I.K.
Studimet shkencore te tij
Në mergim Ibrahimi, nuk kishte marrë pjesë në veprimtari politike . Ai kishte vendosur te mirrej me shkrime dhe studime.
Sot dihet se Ibrahim Kelmendi ka publikua këto punime :,
Pak fjalë për të kaluarën e shqiptarve; E vërteta mbi gjendjen e shqiptarve në Jugosllavi; Përbërja etnike dhe historike e Kosovës; Kosova në luftë;Të mësuem me u ba fqinjë të paduruem;Kosova në luftë me komunizmin; Perspektiva e imperializmit serb;Tito në mes të fortunës; Klika Hoxha-Shehu nuk është për Kosovën shqiptare; Jugosllavinë duhet me njoftë si Mozaik e pa harmoni; Një shtyllë e Kosovës quhet Preshevë, Doracak per mësimin e Anglishtes, Iliret në protohistori,origjina,kultura dhe përhapja e tyne, prej Mytheve deri në Butmir etj.
Ilirolog i shquar
Ibrahim Kelemendi, iu pat vue studimeve historike te Ilirëve e studimeve arkeologjike. Ai kërkonte çelsin, me hapë disa dyerë te mbylluna te historisë sonë. Ne një letër derguar Artan Ilirit (alias Hamdi Oruçit ) shkruente ; “Perpara se te vijshe në Australi kam dijtë nga historia e vjetër e Ilirëve aq sa mund te dinte nji njeri qe kishte mbarue nji shkollë te naltë, e aqe sa diheshe deri atëhere.Tashti mbas njizet e sa vjeteve,mbas gjithe atyne studimeve historike, ne gjuhna te ndryshme, por sidomos ne gjuhen anglishte, jam ba i shkathët ne trajtimin e materialit te kësaj sheknce. Janë ba zbulime te mbedha. Duhet pra nji pune e vazhdueshme. Ndoshta nuk kam me i a dalë ne krye, por po mundohem”. Sudjuesi Dr.Moikom Zeqo shkruen”Kelmendi me referimet e tij ngrihet në lartësinë e shkences së vërtetë e promovuese,parapelqen saktësinë akribike të shtjellimit mentor të tipologjisë së studimit.Evropianizimi i jetës prehistorike të kontinentit është një problem i hapur dhe jo i mbyllur. Problematiken e ndërlikuar arkeologjike e njeh mire autori i librit” “Ilirët në protohistori[39], origjina kultura dhe perhapja e tyre “ dhe prej Mytheve deri në Butmir[40];
Prof. Kelmendi ishte deklaruar që në krye të herës si kundërshtari politik dhe luftarak i regjimit shtypës jugosllavë. E gjithë kjo marrëdhënie që ky krijoi me të shkuarën e vendlindjes dhe me kohën, tregonte sa i lidhur kishte mbetur ai me tokën dhe emanetin e të pareve.
Në mërgim, do ta zhvilloi me tutje idealin e tij, por në një formë tjetër. Këte do e dëshmoi me objektin e studimit të tij, e sidomos për Ilirologjinë , duke gjurmuar dhe perdorur literaturë te thuktë shkencore dhe duke e përpunur më një stil të thjeshtë elegant, shkencor ku tërësia ishte ndërtuar mbi detaje analitike nga shumë shkencetarë te nivelit botror…Me një aftësi te jashtëzakonshme, provoi për të nxjerrë në pah dhe për të shpjeguar haptazi situata të ndërlikuara të historisë së kombit te vet.
Prof. Ibrahim Kelmendi ofron lexuesve në të njëjtën kohë botëkuptime të traditës dhe realitete njerëzore të asaj epoke. Në një botim te publikuar te “Perpjekja jonë” ” Ilirët në protohistori,origjina,kultura dhe përhapja e tyne” nenvizon: –Thonë se Ilirët ishin Indo-Evropjanët e parë t ‘Evropës. -Thonë se gjuha e tyne mund të ketë sherbye si bazë ose substratum per gjuhët Italike e Keltike. -Thonë se ishte amë e Greqishtes dhe e Latinishtes.
Publicisti ,Gëzim Llojdia, ne një artikull te botuar shkruan: “Dëshmitë e prof. Ibrahim Kelmendit bërë publike në gazetën “Flamuri” që botohej në Romë të Italisë ( në vitin 1950) – Ka qenë viti 1950 kur prof Ibrahim Kelmendi ka shpalosur idetë e tij, ndërkohë ka hedhur teza të guximshme për prejardhjen e shqiptarëve…Duke shfletuar gazetën Flamuri (mjerisht jo te gjithë numrat) që botohej ne Romë gjejmë një seri shkrimesh të prof. Kelmendit që kanë gjuhën, mendjen dhe vlerësimin e tij për historine dhe gjenezën e kombit më të hershëm në Europë. Nuk janë thjeshtë citime, por një analizë sintezë me fakte e dokumente që sillen të reja. Në këtë gjurmë 50 vite me vonesë shumë studiues shqiptarë po sjellin atë çka prof I. Kelmendi dhe të tjerë i kanë bërë të njohura,por që nuk janë njohur brenda kufijve të Shqipërisë për me të vetmin shkak thelbësor, regjimi. Populli më i vjetër i Ballkanit pa dyshim është populli shqiptar, i cili në kohërat e vjetra prej Adriatikut deri në Danub, tue përfshi edhe Ungarinë Perëndimore shprehet prof Kelmendi.. Të parët e tij quheshin Ilirë. Këta qenë ndër arianët më të parë që patën ardhë në Europë.Vendi i tyre quhej Iliri. Për Ilirët prof Kelmendi ka bërë të njohur teza të autorëve të antikitetit.Për ardhjen e tyre nuk ekziston ndonjë datë e saktë,çohet deri në shekullin XX përpara Krishti. Prof Kelmendi merr dhe citon Herodotin. Që i quan barbarë dhe thotë se u ngjanin thrakasvet. Të këtij mendimi kanë qenë edhe shkrimtarë të moçëm grekë”. [41]
Ai ishte i nderuar dhe i respektuar nga të gjithë
Ibrahimi mbeti një dijetar pothuajse deri në fund të ditëve të tij (derisa sëmundja, në muajt e fundit e la atë të shteruar nga energjia), duke lexuar thellësisht historinë, antropologjinë, parahistorinë, fetë krahasuese dhe filozofët – e lashtë dhe modernë. Në pllakën e zezë të granitit të guri përkujtimor i varrit të tij, janë gdhendur,fjalët e mëposhtme ( Epitafi) :
“Një nderim për një njëri te mençur, me integritet, guxim dhe dinjitet, i cili iu përkushtua mësimdhënies dhe zgjerimit të njohurive të historisë dhe kulturës shqiptare”.
Duke i dhenë lamtumirën e fundit në dheun e largët
Zonja e tij perkujton me mall duke i shkruar Dr.Oruçit; “Çfarë mund t’ju them më shumë? Mund të vazhdoja për një kohë të gjatë, njeri i paharrueshëm, largimi i të cilit më ka lënë fare të shkretë dhe që do të kujtohet fort nga ata që e njohën në jetë; por ju, besoj tani që e keni ditur… Unë do ta vlerësoja shumë një kopje të artikullit tuaj kur të botohej pasi po bëj fotokopje të artikujve për t’ia dërguar vëllait të burrit tim në Preshevë.[42]” përfundon shoqja e tij, Zonja Jill (Geraldine) .
“Me sy nga Presheva, me flakën e pashuar për lirinë e atdheut të vet, në janarin e vitit 1979 ndërron jetë, duke u treguar shqiptarëve se gjurmet e tij, gjurmet e vetëtimës së Preshevës janë në çdo vis ku luftohet dhe jetohet për lirinë, bashkimin dhe prosperimin e kombit shqiptar. …Ideali dhe vepra e tij, le të ngeli një udhëndriçim për gjenerata tjera”.[43]
Revista” Koha e jonë,” me rastin e vdekjes se profesorit shkruan:
” Humbja e Prof. Ibrahim Kelmendit
Me keqardhje të thellë kemi marrë lajmin e vdekjes së dashamirit tone… Prof. I. Kelmendit,
Prof. Kelmendi vdiq mbas nji sëmundje që e pat mundue gjatë, e me këtë humbje, mërgates i zhduket nji tjetër element i vleftëshem, i cili u shque per cilësite e tija të ralla: në fushën arsimore, kulturore e politike.
Na të revistës” Koha e Jonë”, që e patëm afër me inkurajime e nxitje, në ndërmarrjen tonë, do ta kujtojmë perherë me simpathi.
Familjarve e farë e fisit te të ndjemit u paraqesitn ngushllimet tona te sinqerta.[44]
Tevona “Koha e Jonë “ nr.10.12.13, Tetor -Nandor- Dhetor 1979,f.45, ne dy faqe te saj, ne rubriken “Idhnime” per Ibrahim Kelmendin e boton një “Perkujtim” [45] nga Artan Iliri,(alias dr.Hamdi Oruçi)
“Zemra ne vajtim” (Nekrologji )
Me vonesë e me zemër te thyeme, Qendra Islame Shqiptare Amerikane lajmon humbjet e dhembshme te cillat janë ndie thellë nga i gjithë komuniteti shqiptar ne mërgim, e madje edhe ma thellë nga bashkesija myslimane shqiptare në Shtetet e Bashkueme t’Amerikes. Marrim pjesë me zemra në vajtim, sepse ndamja e tyne ka lanë në mesin t’onë nji boshllek te math i cili ndihet ditë e ma shumë…
…Ne Jenar 1979 ndërroj jetë në Melbourne t’Australisë Profesor Ibrahim Osman Kelmendi nga Presheva e Kosovës. Lajmi i vdekjes se tij u ndie n’Amerikë me vonesë dhe u prit me nji keqardhje shum të thellë, jo vetëm ndër masat shqiptare në mërgim por posaqërisht nga te gjithë intelektualët shqiptar dhe nga ata qi paten fatin me i lexue studimet e tija te botueme here mbas here ne revistën “Përpjekja e Jone”. Prof. Kelmendi u diplomue në shkencat e Historisë, në Universitetin e Zagrebit te Kroacisë, mike e shqiptareve . Ndoshta ishte i pari kosovar qi kreu studimet e nalta universitare për nji arsim te mesem.
Gjatë vjetit 1941, kur Kosova ishte bashkue me Shqipninë, Prof. Kelmendi u emnue si profesor historije ne Liceun e Prishtinës bashkë me shumë arsimtarë të ardhun nga Shqipnija. Kur Kosova u ba shesh sulmesh nga brigadat komuniste serbo-malazeze e maqedone, ai u bashkue ne mal me grupe te ndryshme te qindreses nacjonaliste kosovare , tue u detyrue ma vonë me dalë ne Greqi prej ku, mandej emigroj për në Australi ku gjeti paqë e qetsi shpirtnore tue bashkue fatin e vet me nji zojë bujare australiane, Zojën Geraldine e cilla i ndeji pranë deri ne çastet e fundit të jetës se tij.
Me te gjitha brengat e vuejtjet e mërgimit, Prof. Kelmendi nuk pushoj aktivitetin e tij në shërbim te historisë se Kombit Shqiptar. U pajis me nji dijeni te thellë ne studimin e shkencave te paleologjisë, anthropologjisë, arkeologjisë e po edhe filozofise fetare, dhe në saje te gjurmimeve dhe kerkesave te tija te vazhdueshme mujti me përpilue nji seri studimesh te çmueshme rreth gjenezes apo origjinës te Popullit Shqiptar. Ne kohnat e fundit, Prof. Kelmendi u ba vullnetarisht bashkepuntori ma i vlefshem ,qi ka mujte me pasë revista e kësaj Qendre Islame; “Përpjekja e Jonë”. Studimet ma interesante dhe te cillave ai u dha randësinë ma te madhe kjenë “ILIRET NE PROTOHISTORI” tue u përepjekë me shfrytëzue çdo njoftuni historike apo arkeologjike për te mujtë kësojit me arrijtë te burimi i origjines s’onë. “Me vjen keq, thoshte, qi Kombi i jone nuk e pervehtesoi emnin “ILLYRI” në vend te fjales “SHQIP” e “SHQIPNI”, me te cillat nuk dijm se çka me ba, ndersa fjala “ILLYRI” asht e njoftun nga mbarë bota intelektuale europjane e cilla merret me kta studime…“ Në kët pike Prof. Kelmendi ishte ma shum se studjoz e gjurmues i thellë: nji mystik i thelle. Këte e provoj ma se mirit me studimin e fundit të tij: “PREJ KRIJIMIT DER NE BUTMIR” dhe aty aj derdhi te gjitha forcat intelektuale e shpirtnore te cillat do te mbesin nji burim studimi e gjurmimi për pasardhësat e tjerë shqiptarë. Kush e ka lexue këtë studim te fundit ka per te mujt me kuptue se sa bukur e rrjedhshem asht perpilue, i cilli i ka vue vulen ma te mirë ne gjuhën shqipe fazavet te ndryshme te kulturës se gurit tue përfshi edhe epokën e “Neolithit” (Gurit te Rij) deri te Epoka e Bronzit të Hershem e të Vonshem me te cillin fillon edhe format e ndryshme te shkrimit. Fatkeqsisht sëmundja e pameshirshme e rrembeu parakohet, bash ne momentin ma vendimtar të jetës se tij, tue na i tha, kësisojit edhe krahet t’onë në mërgim. Le të shpresojmë se rrugen e Prof. Ibrahim Kelmendit do t’a ndjekin me qinda studjoz te ardheshem shqiptarë. Ne numrin e ardhëshem do te merremi ma gjanesisht me Studimet e tija.
Qendra Islame Shqiptare – Amerikane perulet me pervujteni para kujtimit te këtij arsimtari dhe studjozi te palodheshem, dhe Zojës se tij Geraldine n’Australi si edhe far e fisit ne Kosovë, i shprehim ngushllimet t’ona ma te thella.[46]
I lehtë i qoft dheu i huej!
Përkujtim:
Nga Artan Iliri
I lehte te qoftë Dheu i huej, Ibrahim, e shpresojme se nji ditë ke me pushue ne vendlindjen tande nën hijen e Lubotenit e te Sharrit,në Presheven tande.
…Ai u lavdërua nga shumë miq shqiptarë dhe australianë dhe u varros nga familja dhe miqtë e tij shqiptarë.
Ibrahim Kelmendi kishte cilësi të mëdha personale; shumë lartë parimor, i guximshëm dhe dinjitoz, i cili i bëri përshtypje të gjithëve me butësinë, forcën e qetë dhe mençurinë e tij. Tek ai nuk kishte asnjë gjurmë mashtrimi, hipokrizie, keqdashjeje apo vetëlavdërimi.
Ibrahimi mbeti një dijetar deri në fund të ditëve të tij, duke lexuar thellësisht historinë, antropologjinë, protohistorinë, fetë krahasuese dhe filozofinë.
Gruaja e tij bukuroshe e lindur në Australi, zonja Geraldine dhe Komuniteti Shqiptar, ndër të tjera, në gurin e varrit të tij shkruante këtë: “NJË TRIBUT PËR NJERI ME DINJITET, INTEGRITET, GUXIM DHE DINJITET”.
“Një nderim për një njeri me mençuri, integritet, guxim dhe dinjitet, i cili iu përkushtua mësimdhënies dhe zgjerimit të njohurive të historisë dhe kulturës shqiptare”. Dhe kjo frazë i thotë të gjitha.!
Gazeta “Flamuri”[47] Prof. Ibrahim Kelemndi ndërroi jetë
Me 24 te Kallndorit,1979, në Melbourne te Australisë ka nderrua jetë,atdhetari mirenjohun,luftetari I përmendun i Shqipnisë Ethnike Profesor Ibrahim Këlmendi. I ndjeri pat lengue per shum kohë. Kur i mbylli syte, ai ende nuk I kishte kishte kapërcye 65 vjetët. Vorrimi âsht bamë më 26 të Kallndorit dhe mbarë bashkësia Shqiptare e qytetit të Melbourne-it i ka bame nji nderim të posaçem njeriut që aqë shum e deshti dhe aqë shum punoi e u-flijue per tokën Shgiptare te Kosovës, për Shqipninë Ethnike.
Vdekja e Profesor Ibrahim Keimendit asht humbje e randë për mbarë çashtjen Shqiptare, sepse ai kishte nji pergatitje te shëndoshe kulture, nji ndergjegje te fortë kombëtare, qe ishin nji pasuni me vlerë…
Lufta që perlau mbarë Ballkanin dhe qe i zbriti kufijt e rregjimet, i dha shkas dhe u a çeli rrugën atdhetarëvet kosovare të hudhen në perpjekje per t’i u bamë theror çashtjes se Shqipnisë Ethnike, për të mbrojtë tokat kosovare.
Ne këtë grumbull të madh atdhetarësh te permendun, rreth të cilit mblidheshin Kosovarët, qe luftojshin per Kosovë e për Shqipni Ethnike, bante pjesë edhe dallohej për guxim e squetësi edhe Ibrahim Këlmendi.
Profesor Ibrahim Këlmendi ka pasë qenë Kryetar i Komitetit Krahinuer të Ballit Kombëtar ne Prishtine. Ai pat qenë edhe Këshilltar i Komitetit të Rinisë për Mbrojtjen e Kosovës. Qe të dyja detyrat ai i pat krye me nderë e me burrëni. Ka qëndrue me pushke në dorë deri në ditën qe u detyrue te largohet nga vendi tij per te marrë rrugën e mërgimit. Komiteti i Rinisë për mbrojtjen e Kosovës e pat caktue atë si kryetar të vullnetarëvet të Preshevës.
Profesor Ibrahim Kelmendi asht dallue edhe si historian dhe në faqet e fletores FLAMURI të Ballit Kombetar, janë të shpërndame shum shkrime me vlerë historike qe kane te bajne me Kosovën edhe me Shqipninë Ethnike.
Prof. Këlmendi ka shkrue edhe per të përkohshemen « Albania», botimin e Komitetit Kombëtar Demokrat « Shqipnia e Lirë», per gazetën BESA edhe per revistën fetare myslimane «Perpjekja e Jonë».
E ka dashtë Kosovën me hallet, me vuejtjet, me mjerimet, me vajin dhe e ka kujtue e mbrojtë, here me gjoks, herë me pendë, here me pushkë, e kudo, në kufi e ne mërgim. Me luftën e tij, me punën e tij, me shkrimet e tij, Profesor Ibrahim Kelmendi me siguri ka zanë nji vend nderi ne historinë e re Shqiptare. Ai do të kujtohet me nderim nga brezat e ardhshëm si njeri i pendës dhe si luftëtar lirije.
N. B.
“Shqiptari i Lirë”
Bashkësia Shqiptare në Vajtim,
Ndersa ish drejtori dhe kolegu i tij në Gjimnazin e Prishtinës,prof. dr.Rexhep Krasniqi, ne gazetën “ Shqiptari i Lirë” qe e nxirrte ne Nju Jork dhe redaktohej prej tij ne rubrikën Bashkësia Shqiptare në Vajtim,bënë këtë shënim:
“Në Jenar 1979, ndrroi jetë në Melbounrne të Australisë Prof. Ibrahim Osman Kelmendi nga Presheva e Kosovës. Lajmi i vdekjes së tij u ndikëtu me vonesë dhe u prite me keqardhje të thellë prej të gjithë atyne qe kanë pase rastin me e njoftë ate personalisht ose me lexue studimet e shkrimet e tij që, ne pergjithësi, merreshin me histori të kombësisë shqiptare dhe shkenca ndihmëse si paleologii anthropologji, arkeologji,edhe filosofi fetare, etj. Studimet e tij janë botue ne shtypin e mergimit dhe sidomos në rivisten fetare”Perpjekja e Jonë”, që drejtohet nga mjeku i ynë Dr. Fejzi I. Domni, në New York.
Ibrahim Kelmendi ka qenë ndër të pakët shqiptarë nga Kosova që edhe ne kohën e shtypjes së egër të Jugosllavis mbretnore ka pasë guximin dhe vullnetin me ndjekë studimet universitare. U dipllomue ne shkenca histo-rike në Universitetin e Zagrebit, kryeqytetit kroat, popullit të vetëm mik të shqiptarëvet, ne Jugosllavine e Serbomedhajëvet. Ai ka qenë ndoshta I pari kosovar qe kishte krye nji degë universitare për arsim të mesem.
Ishte vjeti 1941 kur Kosova ishte e bashkueme me shtetin shqiptar dhe ne të gjitha krahinat perkatëse u hapen shkolla fillore dhe të mesme shqip per te paren herë. Për mungesë arësimtarëve vendas, Ministria e Aresimit në Tiranë, nder rrethana të vështira, u detyrue të bajne nji fushatë per t’iu mbushë mendjen mesuesëvet në Shqipni për te shërbye në Kosovë…
Ne fund te vjetit shkollor 1943/44, kur Kosova ishte ba shesh sulmesh nga brigadat komuniste serbe, malazeze, maqedone, po edhe të partizanëvet te shokut Enver Hox ai u bashkue ne mal me grupe ndryshme të qëndresës nacionaliste kosovare, por ma ne fund, me luftarë të tjerë u detyrue te shperthej rrugën deri në Greqi. Prej këndej, dhe mbas rrethanave dishpruese të jetës në kampe, kaloi ne Gjermanin Perendimore dhe prej këndej në Australi. Këtu mbas pakë kohë, gjeti punë te përshtateshme, paqe e qetësi shpirtnore, ashtu dhe bashkëshorten e vet besnike te jetës Zojen australiane Geraldine, nenpunëse me edukate të zgjedhun.”[48]
Shkruan : Petraq Ktona
PROFESOR IBRAHIM KELMENDI: — nëse do të jetojnë shkollat shqipe në Kosovë, ne e kemi fituar punën.
Më 24 janar të këtij viti kaloi në jetën e amshueshme, në Melburn të Australisë, Prof. Ibrahim Kelmendi. Ai lindi në Preshevë të Kosovës më 16 dhjetor 1916. Mësimet fillestare i mori në vendlindje, gjimnazin në Shkup, ndërsa studimet universitare i përfundoi në Zagreb.[49]
Që në fillim të Luftës së Dytë Botërore, pikërisht kur Kosova u bashkua me mëmë Shqipërinë, Ibrahimi u angazhua në trupën e arsimtarëve që shërbyen si profesorë në gjimnazin e sapokrijuar të Prishtinës.
Por me përfundimin e luftës dhe rivendosjen e pushtetit komunist jugosllav, Kosova u rizaptua. Ibrahimi nuk mundi të kthehej sërish në një Kosovë të robëruar dhe, pa pritur gjatë, u arratis për në Greqi me shumë shokë të tjerë.
Në kampin e Haxhiqiqarit në Pire, ku herë pas here unë e takoja Ibrahimin, ai gjendej së bashku me shokët e tij: M. Adem Glavicen, Ejup Binakun, Luan Gashin, Abdul Hencin etj. Në atë kamp ende e kujtoj se si kalonim ditët me biseda të ngrohta dhe të thella. Rrinim shpesh bashkë dhe ndanim hallet tona politike e shoqërore. Nga grupi i ngushtë prej 7–8 vetash, Ibrahimi ishte më i urti dhe më i maturi. Gjithnjë kujdesej që, kur fliste, të mos lëndonte askënd.
Shpeshherë shëtisnim në oborrin e madh të kampit duke biseduar. “Dëgjo, Petraq — më thoshte — nëse do të jetojnë shkollat shqipe në Kosovë, ne e kemi fituar punën.” Ibrahimi kishte besim të madh në popullin kosovar, sidomos në brezin e ri. Shpesh më tregonte se sa zemër i jepnin fëmijët e shkollave fillore e të gjimnazit. Më zell e mësonin gjuhën dhe historinë, dhe dukej qartë krenaria e tyre kur lexonin mësimet shqip.
Një herë tjetër më bëri një përshkrim të gjatë të çështjes kosovare dhe të mundësive për ribashkimin e Kosovës me Shqipërinë.
U ndava me Ibrahimin në tetor 1948, kur unë, bashkë me grupin e refugjatëve politikë, u larguam për në Itali. Ibrahimi, me katër-pesë shokë dhe Prof. Abas Ermenjin, u ndaluan nga autoritetet greke që të linin Greqinë. Më vonë, Ibrahimi, bashkë me shokun e tij, inxhinier Adem Glavicen, u largua për në Gjermani dhe prej andej emigroi në Melburn të Australisë.
Për Prof. Ibrahim Kelmendin ruaj kujtimet më të mira: si burrë me karakter të fortë, si shqiptar patriot dhe si shok i sinqertë, i dashur dhe i urtë. I përjetshëm qoftë kujtimi i tij.[50]
Dekorimet
Familjarët e tij , me xhelozi ruajnë,dokumente personale te tij, letra-doreshkrime te tij,Dekorata,Mirenjohje e Falenderime, dhëne nga personalitete e botës shqiptare, posmortum për Ibrahim Kelmendin.
Me 27.08.2021 Presidenti i
Shqipërisë Ilir Meta e dekoron Ibrahim Kelmendin (pas vdekjes ) me
Titullin “KALORËS I URDHËRIT TË SKËNDERBE
Kurse, emërtimi i Shkollës Fillore të Preshevës, të qendrës me katër paralele të ndara, me emrin e profesor Ibrahim Kelmendit i bënë nderë Preshevës dhe paraqet mirënjohje, falenderimin dhe përkujtimin më të mirë për sakrificat dhe kontributin e tij për çështjen kombëtare, duke shërbyer si shembëlltyrë e shkëlqyeshme atdhedashurie dhe për edukimin e mirëfilltë patriotik e intelektual të gjeneratave të reja.
Më 28 nëntor 2012, Presidentja e Kosoves, Atifete Jahjaga e dekoron me Urdhërinë e Lirisë, për organizim dhe udhëheqje në luftën për çlirim kombëtar dhe demokraci.
Gjithashtu ne Prishtinë , një rrugë e mbanë emrin Ibrahim Osman Kelmendi, për ta perkujtuar këtë figur te çmuar atdhetare.
Jeta e tij mund të perkufizohet kështu:një luftëtar i kalitur që kërkon atdheu, që mund t’i bëjë një njeri i denjë shpirtërisht dhe moralisht si Ibrahim Osman Kelemendi.
Elez Osmani New-York -Prishtinë 2022-2026
Literatura për këtë punim:
Ibrahim Kelmendi:Një shtyllë e Kosovës quhet Preshevë, Prishtinë
“ “ Hurrah English Badihava Melburn
Leterkëmbimi i tij me dr.Hamdi Oruçin 1971-1979
Akademik, Jashar Rexhepagiqit dr.Abdullah Vokrri,mr Abdylazis Veseli…
Shkolla Normale “Sami Frashëri” Prishtinë 1941-1944
Ajtene Mehmeti-Pllana;Tetëdhjetë vjet tregime “Prishtinë 2018, F.245,
Qerm Lita,Veprimtaria kombëtare, arsimore, ushtarake dhe politike e profesor Ibrahim Kelmendit 1942-1945 https ;/koha.mk
Revista: “Koha Jonë “ Paris, koleksioni,biblioteka e Vatres New York
Revista: “Perpjekja e Jonë”, NewYork, Koleksionin e posedon autori
Gazetat:”Shqipëria” koleksioni ruhet ne Arkivin Personal te Idriz Lamaj
Shqiptari i Lirë, 1957-1963 , Shqiptari i Lirë, 1964-1982. Arkivi i Idriz Lamajt
Gazeta “Flamuri”qe botohej ne Romë ,1951 disa numra, Arkivi i Idriz Lamajt
Gazeta “Besa”. Qe botohej ne Stamboll disa numra ,Arkivi i Idriz Lamajt
Dr.Mustafa Memiç “Velika Medresa i njeni učenici u revolucionarnom pokretu” Skopje 1984, (Medresa e Madhe dhe nxënësit e saj ne levizjen revolucionare , botuar ne Shkup me1984)
Arkivi Kosovës (Arkivi Kombëtar i Kosovës)
“Vjetar” 1968, 1972, 1983, 1985,
Dr. Abdullah Vokrri Shkollat dhe arsimi në Kosovë ndërmjet dy luftërave botërore (1918-1941), Prishtine, 1990
Dr. Abdullah Vokrri Shkolla Normale e Prishtinës 1953-1974, Prishtine, 2004;
Dr. Jashar Rexhepagiq Zhvillimi i arsimit dhe i shkollave tê kombësisè shgiptare në territorin e Jugosllvisë së sotme deri në vitin 1918, Prishtinë, 1968;
Dr. Qazim Lleshi, Normalja e Gjakovës, Gjakovë, 1987;
Tahir Z. Berisha Emra që nuk harrohen I, Prishtinë, 1994, II- 1996
Prof. dr. Abdylaziz Veseli Shkollat dhe arsimi shgip në Prefekturën e Prishtinës gjatê periudhes 1941-1944 II, Gjilan, 2003; 747
Mehmet Gjevori, Kujtime e shpalime, Prishtine, 1998; Emision dokumentar ne TVP me Autorin E.O
Mehmet Gjevori, Shkolla teknike e Tiranes, Prishtinè, 2003;
Akad. Jashar Rexhepagiq Sami Frashëri dhe pedagogjia e Rilindjes Kombëtare, Prishtinë, 2005;
Prof. Dr. Hysni Myzyri Arsimi Kombëtar Shqiptar 1908-1912, Prishtine,1996;
Musa Kraja, Mësuesit për kombin shqiptar, Tirane, 1993
Fazli Hajrizi ,Gjimnazi i Mitrovicës, Prishtine, 2000;
Vehap Shita :Zekria Rexha. Prishtine, 2007,
DR. Ismet Dermaku , Nikolla N. Naço-Korça (1843- 1913), Prishtine, 2000,
Murat Z. Gecaj ,Nëpër udhët e shkollës shqipe, Tiranë, 2001;
Hysni Myzyri Shoqëria e të shtypurit shkronja shqip, Tiranë, 1979
Hysni Myzyri Mësonjëtorja e parë shqipe e Korçës, Tiranë, 1987,
Dr. Muhamet Pirraku Mulla Idriz Gjilani, Prishtine 1995
Dr. Muhamet Pirraku Ripushtimi jugosllav i Kosovës 1945, Prishtine,1992;
Dr. Muhamet Pirraku Myderriz Ymer Prizreni, Sharr, 2003;
Gani D. Ratkoceri Prof. Ahmet Gashi, Tiranë, 2005;
Gani D. Ratkoceri Adem Selimi(Gllavica) Tiranë, 2003;
Dr. Rexhep Krasniqi, Kongresi i Berlinit e Verilindja e Shqipnisë, Nju Jork 1998;
Skënder Zogaj Jusuf Uka Bregu, Prishitine, 2002;
[1]Ne mungesë te të gjithë numrave të gazetes “Flamuri” vetëm disa shkrime tij te botuara jane te gjetura ne tre numra te Gazetës Flamuri
[2] Dr.Hamdi Oruçi “Koha jonë” Idhnime f.45
[3] Po aty
[4] Feti Shaipi parathënia e librit te punimeve te IbrahimKelmendit “Nji shtyllë e Kosovës quhet Preshevë”
[6] Nehat Hyseni: Profesor Ibrahim Kelmendi, intelektual e patriot me të cilin krenohet Lugina e Preshevës .www Bota sot – on line më,15 Prill 2019
[7] Po aty
[8] Qerim Lita Veprimtaria kombëtare, arsimore, ushtarake dhe politike e profesor Ibrahim Kelmendit 1942-1945 https:/ Koha.mk
[9] Burimi i cituar me parë
[10] Qerm Lita,Veprimtaria kombëtare, arsimore, ushtarake dhe politike e profesor Ibrahim Kelmendit 1942-1945 https ;/koha.mk
[11] Akademik, Jashar Rexhepagiqi, dr.Abdullah Vokrri,mr Abdylazis Veseli…
“Shkolla Normale “Sami Frashëri” Prishtinë 1941-1944”.. f.147 ,Prishtinë 1997
[12] Feti Shaipi,libri i cituar
[13] Akademik, Jashar Rexhepagiqit dr.Abdullah Vokrri,mr Abdylazis Veseli…
“Shkolla Normale “Sami Frashëri” Prishtinë 1941-1944”.. f.146 ,Prishtinë 1997
[14] Po aty f.152
[15] “Koha Jonë nr.4.5.6. vjeti XII Maj-qershor 1973,f.29. Artikulli është nenshkruar me pseudonim Besim Liria
[16] Dr. Abdullah R. Vokrri, “Shkollat dhe arsimi në anën e Llapit brenda viteve 1878-1944,” Prishtine, 1995, f. 106
[17] Themelimi i Shkolles Normale “Sami Fashëri” ne Prishtine f.107
[18] Koha e jonë ,e perkohshme politike-kulturore- shoqnore,nr 1.2.3. Vjeti XIV, janar – Shkurt- Mars, Paris 1975,f,32
[19] Dr. Rexhep Krasniqi lindi në Gjakovë , Kosovë më 1906 dhe aty mbaroi shkollën fillore në gjuhën shqipe gjatë vjetëve 1916-1918. Shkollën e mesme e kreu në Theresianum Freistadt të Austrisë dhe në vjetin 1934 nga Universiteti i Vjenës, Austri, morri titullin akademik të Doktorit në Filozofi. Teza e doktoratës ishte « Kongresi i Berlinit dhe Shqipnia Verilindore ». Nga viti 1957 jetoi në New York.
[20] Koha e jonë e perkohshme politike-kulturore- shoqnore, nr 1.2.3. Vjeti XIV, Janar – Shkurt- Mars, Paris 1975,f,33
[21] www-Histori epike
[22] (shkresa nr.27/I Res.dt.16.6.62 e Komisionit te Shkollës Normale,ne Prishtinë,dërguar MA në Tiranë mbi përsonelin mësimor në kontratë (AQSH f.295 v.1942,d.173.fl.78 -cituar sipas akademik, Jashar Rexhepagiqit dr.Abdullah Vokrri,mr Abdylazis Veseli…
Shkolla Normale “Sami Frashëri” Prishtinë 1941-1944.. f.147
[23] Shih më gjerësisht librin e cituar: Shkolla Normale “Sami Frashëri”…
[24] ” Emrat që nuk harrohen kurrë, Prishtine, 1994.)”
[25] Dr.Mustafa Memiç “Velika Medresa i njeni učenici u revolucionarnom pokretu” Skopje 1984, (Medresa e Madhe dhe nxënësit e saj ne levizjen revolucionare , botuar ne Shkup me1984) ne faqen 141
[26] Feti Shaipi ;Një shtyllë e Kosovës quhet Preshevë,
[27] Te gjithe artikujt e gazetës “Besa” jane te botuara ne nje permbledhje: Një shtyllë e Kosovës quhet Preshevë,
[28] Fragment nga Leterkembimi I tij me Dr Oruçin
[29] Dr . Qerim Lita Punimi i cituar
[30] Qerm Lita,Veprimtaria kombëtare, arsimore, ushtarake dhe politike e profesor Ibrahim Kelmendit 1942-1945 https ;/koha.mk
[31] Skender Zogaj :Jusuf Uka Bregu ,Prishtinë 2002
[32] Gazeta “Shqipëria” nr. 18,15 Qershor 1951, New York. Koleksionin e saj e ruan z.Idriz Lamaj
[33] Kampi i Migrantëve Bonegilla ishte qendra më e madhe dhe më jetëgjatë e pritjes së emigrantëve në Australinë pas Luftës së Dytë Botërore. Ajo funksionoi nga viti 1947 deri në vitin 1971 dhe priti mbi 300,000 emigrantë prej më shumë se 50 vendeve. Bonegilla ishte e ndarë në 24 blloqe, secili funksiononte si një fshat i vogël:
[34] Anija e emigrantëve “MS Nelly” transportoi emigrantët e parë gjermanë sipas skemës dypalëshe të kalimit të asistuar të nënshkruar më 29 gusht 1952. Anija u nis nga Bremeni në fillim të nëntorit dhe mbërriti në Melburn më 5 dhjetor 1952. Ndersa Ibrahim Kelemndi udheton ( si duket) me radhën e dytë po me kete anije, siç shifet nga dokumenti.( Arkivit Kombëtar i Australisë)
[35] Keto dokumente na i dergoi Ali Ymeri,nga Melburni,i cili ka sigurua Dosjen e tij nga Emigraconi dhe i jemi mirënjohës .
[36] “Hurra English Badihava “ parathenia f.4
[37] “Flamuri” organ I Partisë Demokratike Agrare Shqiptare “Balli Kombetar” nr. 219- 220 viti XXIX (XXXII, me 2.05.1979,
[38] Ajtene Mehmeti:Tetëdhjetë vjet tregime “Prishtinë 2018, F.245,
[39] F.4 Iliret ….Prishtine 2008. ( Ky punim,fillimisht është i botuar te “Perpjkja e Jonë “ Ne NY nr. 3 dhe nr.4 ,1972 ka mbi 120 f. “ ,e perkohshme fetare kulturore ,Qendra “Albanian – Amerikan Islamic Center inc.New York – New Jersey
[40] Punimi ne fjalë, poashtu është i botuar te “Perpjkja e Jone “ vol.V ,12 novembar 1976, nr.7-8 ,e perkohshme fetare kulturore ,Qendra “Albanian – Amerikan Islamic Center inc.New York – New Jersey
[41] Gëzim Llojdia :marrë nga:www. Pashtriku.ortg, 10. 04. 2014 )
[42] Letër dërguar Hamdi Oruçit
[43] Eugen Shehu, wikipidija , enciklopedia e lirë
[44] Revista “Koha e jonë” nr.7-8-9,vjeti XVIII,korrik-gusht-Shtator,1979 f.26
[45] Perkujtimin e plote e kemi radhitur te komunikimi i tij me bashkeshorten e Kelmendit ne kapitullin e dytë
[46] Perpjekja e jonë, e përkohshme fetare dhe kulturore, (Zani i myslimanëve shqiptarë ne SHBA)
Vol. X. nr 9-10 march-aprill 1981 f.121-123
(Artikulli nuk është i nenshkruar,por editor i Revistes ishte Dr. Fevzi Domni,i cili ishte mik i tij)
[47] Gazeta “Flamuri” organ I Partisë Demokratike Agrare Shqiptare “Balli Kombetar” nr. 219- 220 viti XXIX (XXXII, me 2.05.1979,
[48] Gazeta Shqiptari i Lirë organ I Komitetit “Shqipëria e Lirë”,vjeti XXII,numër i posaçëm , 1978-1979 f.13 ,New York
[49] Ketë shkrim e ka gjetur Sylejman Kadriu nga Melburni ,ne mes te faqeve te Fjalorit te I.Kelmendit. ndaj nuk e dijme se ku e ka botuar Petraqi.( . Në mërgim Dr. R. Krasniqi në bashkëpunim me Dr. Xhelal Mitrovicën, boton të paren fletore (revistë) në gjuhën shqipe n’Aaustrali (melburn) me emnin « Vatra shqiptare» që u botuan disa numra.Ka mundesi te jete botua te kjo gazetë!
[50] Petraq Ktona-1904-1980/ Petraq Ktona lindi në katundin Dardhë të Korçës, në një familje të mirënjohur atdhetare dhe u rrit në Rumani, në djepin e nacionalizmit të kolonisë së shqiptarëve të Bukureshtit. I ushqyer atje me veprimtarinë kombëtare të mërgimtarëve të vuajtur dhe me veprat letrare e historike të rilindësve tanë, u kthye në vendlindje, në trevën e patriotëve të vjetër e të rinj, dhe filloi veprimtarinë e vet si gazetar.
Më 16 janar 1862, në Gjakovë lindi Bajram Curri, një ndër protagonistët kryesorë të lëvizjes kombëtare dhe proceseve shtetformuese shqiptare në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX.
Curri kontribuoi në zhvillimin e arsimit në Kosovë. Ai mbështeti klubin “Bashkimi” të Shkupit në përpjekjet për përhapjen e shkollave shqipe dhe zbatimin e alfabetit të Manastirit.
Si komandant, ai udhëhoqi kryengritjet e viteve 1910–1912.
Pas shpalljes së Pavarësisë (1912), Curri u integrua në jetën politike të shtetit të ri. Në vitin 1920, ai mori pjesë në Kongresin e Lushnjës, ku u zgjodh anëtar i Këshillit Kombëtar.
Jeta e tij u ndërpre më 29 mars të vitit 1925 në Dragobi, duke mbetur në historiografinë shqiptare si një simbol i qëndresës për bashkim, liri dhe organizim shtetëror.
Teksti: Fjalor enciklopedik shqiptar – Vëll. 1, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, “Kristalina-KH”, Tiranë, 2008, faqe 367–368.