Prof. Arben Hajdari/

Libri “Dardanët“ është një vepër me rëndësi të veçantë për njohjen e Historisë Antike të këtij rajoni të rëndësishëm ilir. Në këtë kontekst theksojmë se është punimi i parë i kësaj fushe ku paraqitet dinamika e zhvillimit të proceseve dhe ndryshimeve të bazuara në lënden arkeologjike. Botimi i kësaj vepre do t‘u sherbej të gjithë të studiuesve të kësaj fushe kërkimore në hapësirën Ballkanike. Po ashtu, duke qene një përmbledhje e pare e këtij lloji për këtë territor, libri do të jetë me shumë interes për studentët dhe mësimdhënësit e arkeologjisë. Libri “ Dardanët” me autor Prof. Luan Përzhitën, paraqet një punim kerkimore shkencore 20 vjecare të hulumtimeve në terren si dhe kërkime të thelluara për njohjen e burimeve historike. Kjo ka ardhur pas një pervoje të gjatë publikimesh të shkruara për dardanët, publikuar ne Shqipëri, Kosovë, Francë, Gjermani, Itali etj. Në përmbajtjen e lëndës vërehet që thelbin e zë dinamika e zhvillimit ekonomiko-kulturor dhe adminstrativo-politik i dardanëve në periudhat e ndryeshme historike.

Në shumicën e rasteve ceshtjet e trajtuara janë inkuadruar në sfondin historik të procesit transformues për periudha nga Prehistoria e deri në Mesjetë. Në këtë punim autori nënvizon gjithë procesin e zhvillimit të dardanëve duke gërshetuar të dhënat historike me ato arkeologjike që i ka shtuar vlerat kompletuese debateve shkencore për ceshtje të rëndësishme të Dardanisë. Shumë shembuj që janë reflektuar, në periudha të ndryeshme historike transformimesh, dëshmojnë për ndryshime herë herë thelbësore, që shoqërojnë shuarjen graduale të një epoke në një epokë tjetër. Përfshirja në këtë punim e kërkimeve arkeologjike pasuruan gjithnje e me tepër edhe në trajtesat për Mbretërinë Dardane, Provincën Dardane dhe Mesjeten Dardane. Kështu është arritur një ballafaqim shumë i mirë nepërmjet krahasimeve, analizave dhe sintezës të kulturës materiale apo objekte arkeologjike me burimet historike. Interpretimi i thelluar shkencor që lidhet me paraqitjen e kulturës materiale zë një vend me rëndësi në përmbajtjn e lëndës së paraqitur pasi aty pasqyrohet dukshëm jo vetëm përhapja e kësaj lendë në territorin e Dardanisë, por dhe anologjitë dhe diversitet e saj.

Në analizën shkencore dedikuar origjinës së dardanëve” Prof. Përzhita sjell të dhënat më të fundit arkeologjike që kanë pasuruar dukshëm ketë problem aq shumë të diskutuar në ambjentin shkencor ballkanike. Ky debat që është fokusuar rreth origjinës së fisit ilir dardan, i cili banonte në territorin e Ballkanit Qendror në kufijtë që mund të ndiqen në veri të Novi Pazarit, të Nishit, në të gjithë Kosovën, në pjesën veriperëndimore të Republikës së Maqedonisë së Veriut, si dhe në rrethet Kukës, Has dhe Tropojë të Shqipërisë Verilindore dhe që përbën një ndër çështjet më të rëndësishme të historisë së lashtë të popujve të Mesdheut, falë të dhënave arkeologjike në rajonin e Ballkanit, arrihet në konkulzionin që kultura ilire është formuar në këtë truall në bazë të kulturave më të vjetra të epokës së bronzit (2100-1200 para Kr.) dhe se Ilirët që jetuan në këtë territor gjatë epokës së hekurit (XII-IV para Kr.), janë pasardhës të drejtpërdrejtë të grupeve etnike që populluan këtë pjesë të Evropës që në periudhën neolitike (6000-4000 para Kr.).

Qendrat paraqytetare dardanetë cilat u ndërtuan në të gjithë territorin tashmë janë të pasqyruara edhe nga burimet e autorëve antike. Studimet kanë treguar se treva dardane në shekujt XII-VIII para Krishtit ishte një njësi etnografike e kulturore e përbashkët. Në këtë fazë kemi ndërtimin e një sërë fortifikimesh, që shpalosin një veprimtari të organizuar të dardanëve.

Themelimit të Mbretërisë Dardane (shekujt IV-I para Krishtit), autori i kushton një analizë të thellë, herë herë dhe duke debatuar për ceshtje të rëndësishme historike sic janë Dardania, territori dhe burimet e autorëve antikë; Mbretëria gjatë sundimit të mbretit Longar; Bashkëpunimi dardano-romak kundër maqedonëve (shekulli II para Kr.) ; Organizimi politik dhe zhvillimi ekonomiko-shoqëror i dardanëve (shekujt IV-II para Kr.); Gjurmë monumentesh arkeologjike të Mbretërisë Dardane.

Një vend të vecantë në ketë kapitull është analiza e ngjarjeve historike që kaloi Mbretëria Daradane që nga lindja e deri në pushtimin romak. Duke reflektuar profesionalisht mbi të dhënat e burimeve historike, autori ka sjelle jo rrallë herë një veshtrim të ri mbi historinë e shkruar të njohur deri tani për dardanët. Natyrisht kontributi kryesor është i lidhur me të dhënat arkeologjike të përfshira në ketë kapitull duke ndihmuar dhe sqaruar shumë elementë kulturore dhe etnik të munguar deri sot në këto botime. Përfshirja krahas të dhënave historike e të dhënave arkeologjike që vijnë ngë gërmimet e reja por dhe nga casjet që autori ka për territorin e Mbretërisë Dardane ku lexuesi për herë të parë do të njihet me qendrat urbane të shekujve IV-II para Kr., dhe me të dhënat e reja për kryeqendrën Damostion.

Në një ndër periudhat e lulëzuara të Dardanisë, e konceptuar me titullin “Dardanët dhe Roma”, autori analizon arkeologjikisht problematikën e proceseve të transformimit ekonomik dhe social në Dardani (shekujt I-IV), e cila po kalonte një situatë të re administrative dhe kulturore me depertimin romak në Ballkan. Kështu në sintesen mbi dardanët në Provincën e Mëzisë së Epërme, njihemi për shkallëzimin e depërtimit romak në cdo qelizë të jetës ekonomike, administrative, linguistike, ushtarake dhe urbane. Natyrisht ky proces ishte i lidhur ngushtësisht me statusin administrativ dhe ekonomik të qyteteve kryesore të Dardanisë, sic janë Naissus, Municipium DD në Socanicë, Scupi, Ulpiana etj.,si dhe me qarkullimin monetar, artin, kulturën dhe religjionin. Me interes është dhe analiza që i dedikohet Via Lissus-Naissus, arterie që lidhte Adriatikun me Ballkanin Qendrorë deri në Danub.

Transporti i ngritur në terë Dardaninë ishte ndër opsionet strategjike të Romës pasi lidhet me shfrytëzimin e minierave dhe të resorteve të tjera aq të pasura që kishte ky rajon. Një vend të vecantë në librin Dardanët autori i ka kushtuar periudhës “Nga Konstandini te Justiniani”, e cila përfshinë shekujt IV -VI, që reflekton ngjarjet historike të kohës dhe zhvillimin e qendrave urbane nga krijimi i Provincës së Dardanisë e deri në fillimin e dyndjeve barbare. Një vëmendje me rëndësi autori i kushton jetës së perandorëve të shquar me origjinë dardane Konstadinit dhe Justinianit. Ndërtimet në Dardani në periudhën e Justinianit zënë një pjesë të madhe në ketë kapitull pasi analizohen tipi, funksioni, relacionet që kanë fortesat me njëra tjetra dhe ngritja e tyre strategjike në raport me mbrojtjen e limesit Danubian. Po ashtu për herë të parë vecohet tipi qytezë si një zhvillim urban ndërmjet qyteve kryesore dhe zonave periferike të provincës. Vecojmë në këtë studim sintezën e plotë arkeologjiko-historike mbi ceshtje të diskutueshme që janë të lidhura me periudhën paleokristiane në Dardani “Dardanët në udhën e krishterimit”, në të cilin janë analizuar burimet historike me ato arkeologjike për qendra kishtare sic ishin Justiniana Prima, Justiniana Secunda, Naissus, Scupi etj. Njëkohësisht janë me shumë interes konkluzionet e nxjerra mbi monumente të periudhës paleokristiane dhe kishat e qytezave paleobizantine në provincën e Dardanisë.

Në vijim ky studim ndalet në periudhën e shekujve VI-IX, dhe sjell një vështrim rreth shekujve të errët të Mesjetës, për periudhën nga shekullin VII mbas Kr. Autori konstaton se, me rënien e botës antike ashtu si dhe viset e tjera të Perandorisë Bizantine edhe dardanët u futën në një epokë të re, në atë të mesjetës. Tashmë në provincat ilire te Praevalis, Dardani, Epirin e Ri dhe Epirin e Vjetër janë shënuar ngjarje të rëndësishme që u reflektuan në përzierjet etnike nga popullsi sllave dhe në ndryshimin e hartës etnike në Ballkan. Natyrisht për të ardhur deri në shekujt e mesjetës, shoqëria dardane ka kaluar disa momente historike mjaft të rendësishme gjatë antikitetit të vonë siç është kristianizmi.

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 12 Dhjetor 2025

“Il Piccolo di Trieste” ka botuar, të premten e 10 korrikut 1914, në ballinë, intervistën ekskluzive asokohe me Prenk Bib Dodën në Durrës rreth “aksionit të tij ushtarak” për të shpëtuar Princ Vidin, të cilën Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Aksioni ushtarak i Bib Dodës

Thirrja e Esad Pashës do të kishte ndodhur

(Nga i dërguari ynë special)

Durrës, 6 korrik

Ministri i Luftës…

I madh, i shëndoshë, flokëkuqërremtë, Prenk Pasha vjen të më takojë në pragun e shtëpisë së Nogës, ku është i strehuar, dhe më fton të hyj me një bollëk gjestesh dhe fjalësh. Më kërkon ndjesë që nuk ka mundur të më presë deri sot :

— Duke kaluar nga një këshill ministrash në një këshill kurore, nuk kam pasur asnjë çast pushimi gjatë këtyre dy ditëve që jam në Durrës; ju jeni i vetmi gazetar që ka arritur të më kapë; por…

Troket dera. Mirditori që është roje në paradhomë fut dy zotërinj të rinj. Ata prezantohen në frëngjisht :

— Ne jemi krerët e vullnetarëve austriakë, Prenk Pashë, dhe kemi ardhur t’ju kërkojmë leje që të marrim dhe të përdorim për kuzhinën e kompanisë sonë një kazan të madh që ndodhet pas doganës…

Bib Doda mendon një çast.

— Po mirë. Por vini te unë? Drejtojuni… nuk e di… ministrit…

— … ministrit të luftës? — pyesin me ndrojtje dy të rinjtë.

— Po, ministrit të luftës.

— A na bëni nder, na thoni kush është ministri i luftës?

— Eh…

Bib Doda mbetet një çast i hutuar, sikur është kapur në faj, pastaj me një gjest të gjerë të krahëve të tij të fuqishëm, më drejtohet mua :

— Kush është ministri i luftës?

— Ministri i luftës? Nuk do ta dija… Ndoshta askush…

Dhe Bib Doda :

— Pikërisht. Kush mund të jetë ministër i luftës? Askush…

Pastaj duke iu drejtuar dy zotërinjve të rinj :

— Duhet të shkoni te ndonjë ministër tjetër : ai i luftës nuk ekziston.

Situata bëhet jashtëzakonisht gazmore. Dhe ndërsa dy vullnetarët kërkojnë emrin e ndonjë ministri tjetër, unë sugjeroj duke qeshur :

— Noga…

Bib Doda nuk e kupton ironinë; ose ndoshta, për t’u hequr qafe atë “hije” të kazanit, e miraton seriozisht. Dhe i shoqëron dy vullnetarët te dera ngjitur, që të çon në zyrën e Shkëlqesisë së Tij, ministrit të financave…

Kurrë si sot, nuk e kam admiruar atë gazetar nga Nju Jorku, i cili, pasi kishte mbërritur në Shqipëri nga bota e re dhe u pyet nga një koleg italian nëse në Amerikë interesoheshin shumë për çështjet shqiptare, u përgjigj :

— Aspak, fare; por më duket se argëtimi ia vlen udhëtimin tim… “sepse është qesharake lindja e një shteti…”

Është si një dramë e vogël komike e jetës së përditshme të një familjeje fshatare që papritur ngjitet në shkallën e familjes borgjeze : Shqipëria është ende një fshatare e mirë; por një borgjeze e keqe, një borgjeze qesharake…

Një film pothuajse për të qeshur nga fillimi në fund

Bib Doda :

— Pra, doni të dini diçka për fushatën time? Do të bënit mirë të mos më pyesnit. Ah, më kanë turpëruar! Malësorët, e dini! Jo mirditorët e mi! Por unë i kisha dyshuar që në fillim se nuk ishin njerëz të besueshëm: nuk bënin gjë tjetër veçse vidhnin ditë e natë dhe nuk donin të bindeshin; edhe njerëzit e mi vidhnin, por vetëm natën; ndërsa ditën, të gjorët, qëndronin me mua, besnikë…

— Do të doja të dija si u zhvilluan ngjarjet…

— Ngjarje? Jemi nisur nga Lezha tetë a dhjetë ditë më parë dhe nuk kemi takuar kurrë ndonjë kryengritës; vetëm dele, dhi, lopë… dhe malësorët… — dhe bën një gjest shumë domethënës me dorë, duke e theksuar fjalën dhe gjestin me një vështrim plot dinakëri fshatare.

— Po a s’patët kurrë ndonjë betejë?

— Kurrë. Njerëzit e mi, kur shpërndaheshin shumë në grabitje, hasnin ndonjë rezistencë nga fshatarët pronarë të bagëtive; por dy të shtëna pushke, katër, tetë… dhe gjithçka mbaronte.

— Dhe pse u shkatërrua Ishmi?

— Ah! Në fund malësorët u bënë të egër: fanatizëm i krishterë si reagim ndaj fanatizmit mysliman të armiqve: po të vazhdonte kështu, do të ishte bërë keq…

— Por thuhet gjithashtu se njerëzit tuaj kanë djegur të gjallë disa kryengritës…

— Ndoshta. Mua nuk më kanë thënë gjë, prandaj nuk di me siguri. Por mund të jetë: ju përsëris se ishin bërë të egër.

— Po ju vetë, nuk mund t’u kundërviheshit këtyre teprimeve të barbarisë?

— “A mundeshit…” : besoja se mundesha, por nuk donin të më dëgjonin më. Pasi u furnizuan mirë me plaçkë, nuk më bindeshin më, kërkuan të largoheshin. Më kot përpiqesha t’u shpjegoja pse kishin ardhur për të luftuar, më kot u flisja për mbretin. Më përgjigjeshin se kishin ardhur në luftë për të bërë plaçkë. — Atëherë u thashë — dërgojeni plaçkën në shtëpitë tuaja dhe qëndroni të luftoni, kështu, të paktën, do të mund të bëni edhe më shumë. Por (në thelb, jo njerëz të këqij…) nuk deshën të ishin të pangopur, dhe këmbëngulën vendosmërisht të largoheshin; madje u larguan fare. Dhe unë mbeta vetëm me katërqind mirditorët e mi dhe me pesëdhjetë njerëzit e Bajram Currit. Çfarë mund të bëja tjetër veçse atë që bëra, u tërhoqa me ta në Slinë, pastaj më lart, dhe erdha në Durrës për të folur me mbretin dhe për të inkurajuar këtë mijë besnikësh që kisha dërguar këtu. Këta janë vërtet trima… Madje, nëse doni të bëjmë disa hapa, të shkojmë t’i shohim tani në kazermë.

— Me kënaqësi.

Bib Doda ngrihet, vë plisin (qeleshen) dhe më thotë :

— Shikoni: e thosha dje me shaka disa miqve këtu: “Ju deshët, sapo ra Turqia, ta flaknit plisin (qeleshen) dhe të merrnit një mbulesë tjetër koke, takijen; unë nuk u nxitova: ju jam dukur konservator; por ja që tani jam më përpara se ju…”

Dolëm jashtë. Një oborr i vogël mirditorësh që rrinë pa punë në paradhomë dhe në holl ngrihet dhe na ndjek; dhe rrugës, të gjithë mirditorët që hasim, pasi përshëndesin me nderim të thellë zotërinë e tyre, fillojnë të na ndjekin: është një kortezh i çuditshëm njerëzish që shtohet hap pas hapi; kur arrijmë në kazermë, janë më shumë se njëqind mirditorë që na ndjekin. Dhe brenda, në oborrin e kazermës, sapo shihet Prenk Pasha, të gjithë mirditorët vrapojnë te pushkët dhe rreshtohen me një çrregullim piktoresk që megjithatë nuk është më pak i respektueshëm.

Bib Doda buzëqesh, teksa më bën të kaloj atë lloj parade : është i kënaqur me “blufin” e tij koreografik. S’ka ç’të thuash; filmi është i përsosur: duket pothuajse si jeta reale.

Gjërat më serioze

— Dëgjoni, Prenk Pasha, cili është motivi i ardhjes suaj në Durrës?

— Kam ardhur për të riorganizuar mirditorët që ndodheshin këtu dhe që dukej se kishin humbur çdo shenjë disipline.

— Vetëm kaq? Në politikë kjo është një përgjigje shumë pak e mjaftueshme. Çfarë ka të vërtetë në zërat për një propozim tuajin për formimin e një ushtrie të dytë?

— Propozimi, nuk ka rëndësi nëse ka qenë nga unë apo jo, është bërë. Dhe më duket se është e vetmja zgjidhje për të shpëtuar situatën pothuajse të dëshpëruar të tanishme.

— Nuk mendoni se do të përsëritej një përvojë e keqe?

— Jo! Këtë herë do të kërkojmë njerëz të besuar, njerëz të aftë të mos vjedhin…

— …duke i paguar mirë, fort mirë…

Bib Doda nuk e kupton ironinë dhe e vërteton :

— Sigurisht, sigurisht. Njerëzit duhet t’i paguash mirë që të jenë besnikë.

— Pra besoni se është e mundur të shpëtohet situata dhe të shpëtohet mbreti?

— Nuk kam asnjë dyshim. Dhe për ne, sot, ta shpëtosh mbretin do të thotë të shpëtosh Shqipërinë. Ja pse ne e mbështesim atë me këmbënguljen e dëshpërimit. Ditën që Vilhelm Vidi të largohej, Shqipëria do të ndahej (copëtohej) nga të huajt.

— Dhe si mendoni se mund të shpëtohet mbreti?

— Me ndërhyrjen e armatosur të Europës, më mirë se çdo mënyrë tjetër.

— …apo me kthimin e Esadit?

Bib Doda buzëqesh.

E pyes :

— A është e vërtetë që pashai i Tiranës është thirrur vërtet?

— E dini, ishte një ide personale e imja ajo që situata mund të shpëtohej nga bashkimi im me Ismailin dhe me Esadin.

— …triumvirati… Dhe a e thirrët?

Prenk Pasha nuk përgjigjet drejtpërdrejt :

— Por mos mendoni se ka qenë një nismë e imja personale; qeveria nuk ka lidhje me këtë…

— …siç nuk kishte lidhje as në bisedimet me kryengritësit, derisa ato të kishin ecur mirë, apo jo?

Bib Doda buzëqesh dhe hesht. E pyes :

— Pra, çfarë mendimi keni për Esadin?

— Ja: do t’ju tregoj një episod. Më pak se pesë muaj më parë e takova në Hotel Continental në Romë, kur po përgatitej me komisionin shqiptar të shkonte t’i ofronte kurorën Vidit. Atëherë e qortova: “A nuk ke pendesë që po sakrifikon kështu një njeri? Që po shkoni ta merrni atë princ të mjerë dhe ta sillni në këtë vend që (ashtu siç ia keni fshehur me siguri) nuk ka pasur kurrë një ide të vërtetë qeverisjeje dhe sovraniteti?” Esadi atëherë ngriti supet dhe buzëqeshi. Ah, ka vepruar shumë keq…

— Po pastaj? Mërgimi?

— Pastaj u sollën shumë keq me të. Edhe sikur të kishte bërë diçka, nuk ishte ajo mënyra dhe as koha për ta trajtuar kështu.

— Ndoshta nuk duhet treguar shumë delikatesë në zgjedhjen e politikanëve shqiptarë?…

— Kjo kuptohet!

— I keni lexuar gazetat, Prenk? Çfarë mendimi keni për titujt lavdërues me të cilët ju nderojnë këto ditë?

Ai buzëqesh dhe, me një goditje humori :

— Në fund të fundit… besoni vallë se unë kam një mendim tjetër për veten time?

— Është e vërtetë… Përndryshe nuk do të kishit mundur, herën e parë që e takuat Vilhelm Vidin, t’i jepnit atë këshillë të shkëlqyer : “Nëse doni paqe në Shqipëri, Madhëri, nëse doni të mbretëroni në qetësi, duhet të bëni një gjë : të prisni kokat e Ismailit, Esadit dhe timen…”

Bib Doda shpërthen në një të qeshur të fortë dhe të sinqertë :

— Si e mësuat këtë?…

Bruno Astori

Prof. asoc.dr. Teki Kurti 

Drejtor i Arkivit Qendror të Forcave të Armatosura

Pedagog i jashtëm Universiteti i Tiranës/

Në Luftën e Dytë Botërore, Forcat e Armatosura të Gjermanisë dhe të Italisë pushtuan 9 shtete europiane.

Hitleri do ta bëjë Gjermaninë zotëruesen e Europës. Por, pikërisht nga 8 gushti i viti 1940, deri më 3 nëntor 1940, “Shoqëria Angleze e kërcënuar në ekzistencës e vet, gjeti forca për të shprehur gjithçka të mirë që kishte akumuluar me përvojën e saj shekullore”.

Kështu, “Beteja e Londrës shënoi, padyshim, të parën qëndresë, si dhe të parën disfatë që ju shkaktua Hitlerit në çmendurinë e tij shkatërrimtare”.

Përballë Hitlerit u vu Winston Churchill, një njeri me energji të jashtëzakonshme e guxim imagjinativ.

Kështu, sipas idesë së Churchillit, në korrik të vitit 1940, anglezët ngritën “Drejtorinë e Operacioneve Speciale (Special Operation Executive), e cila kishte detyrë “për të ndezur zjarrin në Europë”.

Më 22 qershor 1941, Hitleri me 190 divizione dhe 6000 avionë, vërshoi në mënyrë të rrufeshme kundra kufijve të BS. Ai arriti kështu 25-30 km larg Moskës.

Churchill në kujtim të tij do të shkruaj se “Agresioni i tij i parë në Rusi është vetëm Preludi në përpjekje për të pushtuar ishujt britanik.

Ne, vazhdon Churchill “do të kacafytemi me të në tokë, do të ndeshim me të në det, do të luftojmë me të në ajër, deri sa me ndihmën e Zotit t’ja largojmë kësaj toke atë përbindësh dhe t’i çlirojmë popujt nga thundra e tij. Çdo njeri apo shtet që lufton kundër nazizmit do të ketë mbështetjen tonë. Çdo njeri apo shtet që vihet në krah të Hitlerit, do të jetë armiku ynë…”

Kjo, vazhdon Churchill, nuk është luftë klasore, por një luftë në të cilën është e përfshirë e gjithë popullsia e Perandorisë Britanike dhe Bashkësia e Kombeve, pa dallim race, besimi fetar, apo përkatësie partiake.

Me këtë frymë, Churchill nguli këmbë që SHBA-ja të deklaronte qartë zotimin e saj për të ndërhyrë patjetër në luftë. Kështu, nga takimi që u zhvillua në sekret të madh në mes të oqeanit, ndërmjet Churchill e Rusveltit, më 14 gusht 1941, doli deklarata e Kartës së Atlantikut. 

Karta e Atlantikut e hartuar nga Presidenti Amerikan Franklin Rusvelt dhe Kryeministri Britanik Winston Churchil, “është një prej teksteve themelore të historisë së marrëdhënieve ndërkombëtare të shekullit XX, po aq e rëndësishme sa edhe deklarata prej 14 pikave e Presidentit Amerikan W. Wilson, në 1918.

Karta pati jehonë edhe në vendet koloniale dhe i kontribuoi procesit të shkolonizmit.

Karta mbështetej në 8 parime kryesore demokratike në fushën e marrëdhënieve ndërkombëtare.

Së pari, nënvizoj fakti se vendet e tyre nuk kërkonin rritje territoriale;

Së dyti, nuk do të dëshirojnë të bëhen ndryshime territoriale;

Se treti, respektohet e drejta e të gjithë popujve për të zgjedhur formën e qeverisjes;

Së katërti, lëndët e para duhet të jenë për të gjithë shtetet;

Së pesti, bashkëpunimi i kombeve në fushën ekonomike;

Së gjashti, pas shkatërrimit të tiranisë naziste, të vendoset paqja ku të gjitha kombet të jenë të sigurta brenda kufijve të tyre; 

Së shtati, udhëtimi në dete e oqeane pa pengesa; 

Së teti, të gjtha kombet duhet të heqin dorë nga përdorimi i forcës.

Kjo kartë “do të shërbente më pas si gur themeltar për krijimin e Kombeve të Bashkuara”. 

Sulmi japonez në Perl Harbër më 7 dhjetor 1941, e bëri luftën të përbotshme.

SHBA-ja kishte hyrë në luftë. Ruzvelti pranoi propozimin e Churchill për zhvillimin e një konference në Washington, ku do të vihej guri i parë në themelet e krijimit të aleancës së madhe të Kombeve të Bashkuara Antifashiste.

Vendimi i parë që u mor në këtë konferencë ishte përgatitja e një deklarate që do tu bëhej me dije të gjitha kombeve në luftë kundër Boshtit Berlin-Romë-Tokio. Kjo “Deklaratë e Kombeve të Bashkuara”, u nënshkrua në 1 janar 1942, në Shtëpinë e Bardhë, nga 26 kombe”.

Kombet e Bashkuara vendosën që përpjekjet më të mëdha ti drejtonin mbi Gjermaninë.

Theksojmë, që në Shqipëri, në këtë periudhë nuk kishte një rezistencë të organizuar në shkallë kombëtare.

Po ashtu, nuk kishte asnjë udhëheqje unike politike.

Shqipëria ishte vendi i parë në Europë i pushtuar nga Italia fashiste, dhe është e vërtetë që mbreti nuk pranoi të ishte vasal i Italisë, por njëkohësisht as i vendosur për luftë, kjo bëri që ai kudo të ndeshej me legjimitetin dhe nuk e njohu as një qeveri, as si kryetar i një qeverie në mërgim, as si udhëheqës i popullit shqiptar.

Kjo zhveshi mbretin nga petkat e sovranit dhe dëmtoi interesat kombëtare shqiptare.

Natyrisht, ky mohim në vijimësi për mosnjohjen e mbretit të shqiptarëve lidhej me synimet greke e jugosllave për të ardhmet e Shqipërisë.

Kështu, qeveria britanike nuk ishte dakort për aderimin e Shqipërisë në Deklaratën e Kombeve të Bashkuara.

Qëndrimi britanik mbështetej formalisht “në deklaratën e qeverisë kolabracioniste shqiptare të qershorit e të dhjetorit 1941, mbi shpalljen e Luftës ndaj Britanisë, Francës dhe Shteteve të Bashkuara”.

Në projektet britanike kishte opsione për ndarjen e territoreve shqiptare në favor të fqinjëve.

“Aderimi i Shqipërisë në Deklaratën e Kombeve të Bashkuara mund të pengonte realizimin e këtij synimi”.

Në politikën britanike mbeti i pandryshuar mendimi për “korigjimin e kufijve të Shqipërisë”.

SHBA-ja dhe BS-ja nuk ndanin të njëjtin mendim me Britaninë për çështjen shqiptare, por SHBA-ja pranonte se Britania e Madhe ishte më shumë e lidhur drejtpërdrejti me të ardhmen e Shqipërisë se sa SHBA-ja.

Në Shqipëri gjatë periudhës së pushtimit 1939, deri në pranverë të vitit 1941, rezistenca ishte pasive, e paorganizuar dhe jepte sinjale vetëm në disa qytete kryesore të Shqipërisë.

Në një telegram të ambasadorit gjerman në Romë, dërguar Ministrisë së Punëve të Jashtme të Gjermanisë, që daton më 27 nëntor 1940, por që i drejtohej Shtabit të Përgjithshëm të Forcave Tokësore, Degës së Atasheve, informohej mbi gjendjen në Shqipëri. 

Në telegramin e mësipërm shkruhej, se “Nuk ekziston asnjë organizatë shqiptare, e cila do të mund të bëhet bartëse e luftës për liri”.

Drejtoria e Operacioneve në Londër njofton seksionin e saj në Beograd që drejtohej nga ish-instruktori i Xhandarnërisë zogiste Nënkolonel Oklei-Hill, se “Është vendosur të ndihmonte revolucionin në Shqipëri…”

Pas disa takimesh në Shqipëri, në prill të vitit 1941, “treshja: Gani Kryeziu, Abaz Kupi dhe Mustafa Gjinishi, të shoqëruar nga Oklei-Hill” dhe një numër emigrantësh që ishin në Beograd shkuan në Shqipërinë Veriore dhe ngritën flamurin e revoltës.

Përparimi i forcave naziste dhe shpartallimi i Jugosllavisë e Greqisë bëri që të dështonte edhe veprimtaria e revoltës shqiptare e organizuar nga britanikët.

Lëvizja Nacionalçlirimtare lindi dhe u zhvillua nëpërmjet demostratave të “rinisë”, mbi vrasjen e spiunëve në qytete, mbi përleshjet me armë midis milicisë fashiste dhe çetave nëpër rrugët e mëdha. Sipas dokumenteve britanike, në këtë kohë në vend ushtronin ndikim tre faktorë:

1. Abaz Kupi, i cili ishte një ndër komandantët e xhandarmërisë shqiptare dhe më 7 prill 1939 kishte organizuar në Durrës një farë rezistence.
2. Elementi i dytë, përbëhej nga një grup që kishin qënë në opozitë me mbretin Zog dhe përfaqësonin interesat e pronarëve të tokave në të gjithë Shqipërinë e Jugut.

Kur drejtimin e Shqipërisë e morën Italianët, “ata kishin rolin ç’ka ne mund ti quajmë opozitë konstitucionale, këto elemente nuk luftonin, por pranuan situatën e re, duke shkruar pamflete kundër saj, duke u takuar nëpër kafenë…”.

Në grupin britanikët vendosnin ata që më vonë do të jenë pjesë e Ballit Kombëtar.

Sipas britanikëve, elementi i tretë i rezistencës, përbëhej nga Partia Komuniste, që kryesisht përbëhej nga student, njerëz që kishin luftuar në Luftën e Spanjës, si dhe përkrahës të Peshkop Nolit, të cilët përfaqësonin një qendër të tretë të rezistencës së fuqishme.

Nga shqyrtimi i dokumenteve të institucioneve gjermane që ndodhen në Arkivin Qendror të Forcave të Armatosura, rezulton se në fillim të vitit 1942, qeveria kolaboracioniste shqiptare “tenton që me masa të rrepta ti shtyp rrymat anti-italiane pjesërisht të frymëzuara nga idetë komuniste të bandave shqiptare”.

Pas protestave e demostrimeve hapur kundra fashizmit, shqiptarët kishin rrëmbyer armët dhe kishin filluar luftën kundra okupatorit e bashkëpunëtorëve të tyre nga Gjirokastra e Vlora, deri në Martanesh, Dibër, Kukës e Shkodër.

Kështu, Abaz Kupi, Myslym Peza, Haxhi Lleshi, Baba Faja Martaneshi, Muharrem Bajraktari, Gjin Marku, Mestan Unjaniku, Gani Butka, Ismail Petrela, e sa e sa patriot të tjerë ishin ngritur me armë në dorë.

Theksojmë, që mungesa e partive politike tradicionale të cilat do të mund të gruponin energjitë e shqiptarëve kundra pushtuesve kishte qënë deri tani faktor pengues.

Momenti historik për të bashkuar energjitë dhe për të organizuar kryengritjen për çlirim kombëtar e mori përsipër rinia shqiptare e grupuar kryesisht në Partinë Komuniste që kishte një shtrirje mbarëkombëtare nga Shkodra në Vlorë, e më gjërë në trojet shqiptare të Kosovës.

Kështu, Partia Komuniste edhe në frymën e Kartës së Atlantikut, që ishte nënshkruar nga SHBA-ja, Britania dhe BS-ja, si edhe nga Deklarata e Kombeteve të Bashkuara që u mbajt në Washington, më 1 janar 1942, duke i parë si garanci të fitores mbi fashizmin, organizoi në Pezë më 16 shtator 1942, një konferencë me delegatë të ardhur nga të gjithë anët e Shqipërisë dhe përfaqësues të të gjithë tendencave të nacionalizmit shqiptar, ku përfshiheshin Partia Komuniste, Rinia Nacionaliste, Rinia Komuniste dhe Rinia Femërore, të cilët të udhëhequr nga “qëllimi i shenjtë për çlirimin e Shqipërisë nga thundra e Italisë Fashiste dhe nga tradhëtarët e shitur tek i huaji”.

Konferenca e Pezës, pikë së pari, nënvizon faktin se përball tiranisë fashiste qëndrojnë Kombet e Bashkuara, që udhëhiqen nga “Blloku Anglo-Sovjeto-Amerikan, që bashkë më popujt e robëruar që bëjnë luftën e drejtë për zhdukjen nga faqja e dheut të murtajës fashiste”.

Konferenca thekson faktin, se “Traktati i 27 shteteve, i nënshkruar në Washington, prej Amerikës, Anglisë, BS-së dhe qeverive të popujve të shtypur, Traktatet e Londrës dhe të Moskës dhe përpjekjet e veta të popujve të shtypur, na japin garanci për pavarsinë dhe lirinë tonë”.

Konferenca bën me dije se brenda pak javësh do të hapej fronti i dytë. Gjithashtu, nënvizon faktin se qeveria koloboracioniste e veshur me maskën e nacionalizmit përpiqet akoma të përçaj e të gënjej një pjesë të nacionalistëve për të ndalur hovin e luftës çlirimtare duke gënjyer popullin se Kosova e çlirua.

Rezoluta, thekson faktin, se “Kosova është e robëruar sikundër jemi dhe ne”. Kosova i nevojitet fashizmit për pasuritë e saj; Kosova sot është plaçkë tregu. Dje Mitrovica me disa qytete, gjoja e lirë nën mbrojtjen gjermane, sot i’u dha peshqesh Nadiçit që të shtyp me zell lëvizjen nacionalçlirimtare të popullit jugosllav. Pjesa tjetër e mjerë e Kosovës, vazhdon rezoluta bëhet viktimë e intrigave italo-bullgare. Kjo është liria që Italia fashiste dhe Mustafa Merlika i dha Kosovës.

Konferenca e Pezës hodhi bazat për organizimin e të gjithë shqiptarëve pa dallim feje, krahine, klase dhe rryme politike dhe për ta drejtuar këtë organizim zgjodhi Këshillin e Përgjithshëm Nacionalçlirimtar të Përkohshëm. Këshilli i Përgjithshëm do të punonte për organizimin e kryengritjes së përgjithshme, si etapa e fundit e luftës për liri.

Rezoluta nënvizonte faktin se nga Këshillat Nacionalçlirimtare do të dilte Qeveria.

Konferenca e Pezës hodhi bazat për bashkimin e popullit në Luftën kundra okupatorit.

Ajo, la hapur mundësinë për bashkim të të gjithë nacionalistëve që donin të luftonin për çlirimin e atdheut. Gjithashtu, u la detyrë që të formohej Shtabi-Madhor i drejtimit të formacioneve ushtarake.

Fill pas Konferencës së Pezës pushtuesit italianë filluan operacionet ndëshkuese mbi Pezë, Martanesh, Mallakastër e Skrapar.

Konsulli i Përgjithshëm gjerman në Tiranë, në informacionin që i dërgon Ministrisë së Punëve të Jashtme gjermane, të datës 24 dhjetor, të vitit 1942, thekson faktin se “Lëvizja banditeske në Shqipërinë e Jugut ka marr hov duke shkaktuar tek italianët shqetësime serioze”.

Në këtë frymë dhe hov që mori rezistenca kundër okupatorit pas Konferencës së Pezës, tre Fuqitë e Mëdha të Kombeve të Bashkuara, në dhjetor të vitit 1942, bën deklaratat e tyre mbi Shqipërinë.

Në deklaratat e të tre ministrave të jashtëm të SHBA-së, Britanisë dhe BRSS vlerësohet rezistenca shqiptare dhe shprehen pro pavarësisë së Shqipërisë, me një ndryshim me deklaratën e ministrit të jashtëm të Britanisë së Madhe, ku nënvizoheshin dy rezerva të rëndësishme:

1. Rezerva e parë, lidhej me planet që po hartoheshin në kuadër të krijimit të konfederatës ose federatës ballkanike dhe pozita e Shqipërisë në raport me marrëveshjet.
2. Rezerva e dytë, lidhej me pretendimet territoriale greke, këtu theksohej se “Qeveria e Madhërisë së Tij, e shikon çështjen e kufijve të shtetit shqiptar pas Luftës si një çështje që do të duhet të merret në shqyrtim në Konferencës e Paqes”.

Gjithsesi, “Ky hap i kordinuar i tre fuqive të mëdha të kualicionit antifashist kishte padyshim rëndësi për pozitën ndërkombëtare të Shqipërisë në rrethanat e Luftës së Dytë”.

Në këtë periudhë, një pjesë e nacionalistëve që kishin bërë opozitën konstitucionale në fillim ndaj Mbretit Zog dhe më vonë ndaj italianëve, kishin krijuar Organizatën e Ballit Kombëtar, ku u ngritën çeta, të cilat u ngjitën në male, kryesisht në Shqipërinë jugore.

Në rrethana të tilla, Qeveria Britanike për të mbështetur këtë rezistencë vendosi të dërgoi në Shqipëri misione ushtarake të ndërlidhjes. Kështu, në prill 1943, në Shqipëri u dërgua një mision britanik nga Greqia, që komandohej nga Koloneli Maklin (Maclean).

Gradualisht filluan të lidheshin dhe misione të tjera britanike që u vendosën pranë Shtabeve Politiko-Ushtarake, kryesisht pranë Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Nacionalçlirimtare dhe në Brigada e Divizione partizane, në Shtabin e Lëvizjes së Legalitetit, pranë nacionalistëve të veriut, si Muharrem Bajraktari dhe Gani Kryeziu, si dhe zhvilluan kontakte me udhëheqjen e Ballit Kombëtar elemente lokal të kësaj organizate.

Duke shqyrtuar dokumentet arkivore britanike që flasin mbi këtë periudhë, mund të themi se në rezistencën shqiptare bënin pjesë të gjithë elementët si të Frontit Nacionalçlirimtar, ashtu dhe të Ballit Kombëtar në jug apo të nacionalistëve të veriut me në krye Abaz Kupin, të cilët patën sukses.

Pas kapitullimit të Italisë dhe pushtimit të Shqipërisë nga gjermanët situata ndryshoi. Institucionet politike dhe ushtarake gjermane kishin planifikuar kushtet e pushtimit të saj. Për rrjedhojë, që në gushtin e vitit 1943, pak ditë përpara kapitullimit të aleatëve italian, në një telegram të shifruar sekret nga Roma, drejtuar Ministrisë së Punëve të Jashtme të Gjermanisë, midis të tjerave shpjegoheshin dhe bëheshin të njohura disa aspekte të politikës së brendshme në Shqipëri.

Së pari, ishte fakti se qeveria e atëhershme shqiptare, që kryesohej nga E. Libohova nuk mund të merrej parasysh, mbasi ajo është vendosur nga ana e italianëve.

Më tej, “Organizata për çlirimin nacional të Shqipërisë”, gjithashtu nuk merrej parasysh sepse “elementi komunist përjashtohej se mbante lidhje me aleatët anglo-sovjeto-amerikan”.

Ndërkohë, Fronti Nacioanal (Balli Kombëtar) kishte njoftuar se luftonte vetëm kundër italianëve, dhe jo kundër gjermanëve.

Sipas dokumenteve britanike, del se me inkurajim nga Ministria Britanike, përfaqësuesit e të dy grupeve të Frontit Nacionalçlirimtar dhe të Ballit Kombëtar, zhvilluan bisedime për formimin e një fronti të bashkuar, ku arriti dhe një marrëveshje në parim, që njihet si Mbledhja e Mukjes.

Misionet britanike u shtuan në mbështetje të qendrave të rezistencës.

Në këto kushte, gjermanët filluan ofensivën ndaj grupeve të rezistencës, ku u sulmuan dhe misionet ushtarake britanike.

Kështu, Gjenerali Dejvis u zu rob nga gjermanët, disa nga oficerët e tij u vranë, lëvizjet e rezistencës shqiptare u thyen përkohësisht.

Grupi i udhëheqjes së Frontit Nacionalçlirimtar u tërhoq për nga jugu, Abaz Kupi kaloi në thellësi të veriut, kurse ballistët “në më të shumtën e rasteve filluan të heqin dorë nga lufta”.

Nga moria e 50 mijë dokumenteve arkivore të Komandës Gjermane që ndodhen pranë Arkivit Qendror të Forcave të Armatosura, del qartë bashkëpunimi i formacioneve të armatosura, si dhe të udhëheqjes politike të Ballit Kombëtar me pushtuesit gjerman.

Çuditërisht, ende edhe sot ka debate nga politika dhe nga qarqet akademike, historike në Shqipëri, por jo vetëm.

Të tilla çështje kryesore janë bashkëpunimi i qeverive shqiptare të kohës me pushtuesit gjerman, bashkëpunimi dhe bashkëveprimit të nacionalistëve të Ballit Kombëtar në Luftën kundër Forcave të Lëvizjes NÇ Shqiptare, etj.

Bashkëpunimi i hapur dhe i fshehtë bazohet në dokumente, në fakte dhe shifra e emra, si dhe në analiza konkrete.

Kundërshtimi i fakteve të mbështetura në dokumente tingëllon e çuditshme dhe e pakuptimtë, por ky qëndrim paragjykues dhe shpesh nihilist, vijon edhe sot për studimet, botimet apo kumtimet.

Kështu, në telegramin “tepër urgjent”, të datës 09.11.1943, Konsulli i Përgjithshëm gjerman në Tiranë, e informonte Ministrinë e Punëve të Jashtme gjermane, se “numri i përgjithshëm i bandave komuniste vlerësohej midis 16-18 mijë vetë”.

Është vërtetuar, thuhej në informacion, se tek bandat komuniste qëndrojnë 8-10 oficerë anglez.

Informacioni bën me dije, se grupi nacional shkon deri në 8000 vetë, dhe se në përpjekjen gjermane është forcuar mjaft.

Njëkohësisht, bëhet me dije se në krahun e rezistencës janë edhe 5 mijë italianë.

Kështu, informacionet e njëpasnjëshme njoftojnë për aksionet gjermane kundra formacioneve partizane të Myslym Pezës, Baba Faja Martaneshit, Haxhi Lleshit, Mestan Ujaniku, Bedri Spahiut, Mehmet Shehut, Petrit Dumes, Teki Kolonecit, etj.

Informacionet në vijim flasin për organizimin e mbledhjeve të fiseve në Shqipërinë e veriut me bazë antikomuniste dhe pro gjermane.

Sipas dokumenteve arkivore del që pushtuesit gjerman për të shuar rezistencën e frontit Nacionalçlirimtar në luftë për çlirim, hedhin kundra tyre Këshillin e Regjencës, qeverinë kolaboracioniste, xhandarmërinë dhe trupat e policisë së Kosovës, si dhe ndjekin këmba këmbës misionet Britanike në Shqipëri.

Gjermanët furnizojnë me armë forcat antikomuniste nacionale me 10 mijë pushkë, ku 5 mijë pushkë i jepen Ballit kombëtar, që drejtohet nga Kadri Cakrani, ku në bashkëpunim me gjermanët sulmuan Forcat e Ushtrisë Nacionalçlirimtare.

I plotëfuqishmi i posaçëm për juglindjen, në telegramin, drejtuar nga Beogradi, më datë 13.02.01944, Ministrisë së Punëve të Jashtme gjermane, informon se:

1. Në Qeverinë pro naziste u futën edhe përfaqësuesit e Ballit kombëtar.
2. Pjesëmarrja e ballistëve në qeveri lidhet me bashkëpunimin e ngushtë të Wehrmacht-it me formacionet e Kadri Cakranit që komandon 8 mijë ballistë të armatosur nga gjermanët, të cilët luftojnë kundër formacioneve të Ushtrisë Nacionalçlirimtare në Shqipërinë e Jugut.

Në telegramin e Konsullit të Përgjithshëm në Tiranë, të datës 12.05.1944, drejtuar Ministrisë së Punëve të Jashtme, informon se për shpartallimin e bandave komuniste të Shqipërisë së Jugut duhen futur në luftë bandat nacionale, të cilat kanë dëshirë të luftojnë.

Gjithashtu, Konsulli njofton, se Këshilli i Regjencës ka mbledhur udhëheqësit e grupeve nacionale të Shqipërisë së Veriut dhe të Mesme, që ti bëj thirrje në Luftën e përbashkët kundër Shqipërisë së Jugut.

Kombet e Bashkuara qënë prezent në Shqipëri me misione ushtarake, të cilat vëzhgonin nga afër gjithë veprimtarinë e rezistencës shqiptare ndaj fuqive të Boshtit. 

Ata hartuan një thirrje për shqiptarët. Thirrja, thekson, se fitoret në Afrikë, Siçili dhe Rusi lidhen me Kombete Bashkuara. Ne, vazhdon thirrja nuk ju liruam nga fashistët për t’ju lënë nën sundimin e nazistëve.

“Por së shpejti do të shkelmojmë edhe Hitlerin në greminë, ku shtrihet Missolini”.

Thirrja, evokon takimet dhe vendimet e liderëve botëror të Kombeve të Bashkuara Churchill, Ruzvelt e Stalin, të cilët në drejtim të 1 mijë 500 milionë njerëzve janë betuar që ta mbarojnë këtë punë.

Shqiptarëve që të mos gënjehen me deklaratat gjermane t’indipendencës së Shqipërisë-një shpallje e rreme nga njerëz të cilët kanë vrarë dhe prerë gra shqiptare dhe kanë bërë hi Përmetin, Leskovikun dhe shume qytete e katunde të tjera.

Thirrja, e bën me dije opinionin shqiptar se Ushtria e Kuqe e ka përzënë Ushtrinë Naziste, 1000 km më afër Berlinit, industria gjermane e luftës po kthehet në gërmadhë nga bombardimet e Forcave Ajrore të Anglisë.

Amerika kishte prodhuar për luftën 1800 vaporë dhe 100 mijë aeroplanë veç topave, mitralozave e tankeve. Kombet e Bashkuara u kujtojnë shqiptarëve që pavarësia nuk është ajo që kanë premtuar gjermanët, në shtator të vitit 1943, por ajo e vërteta që u bë prej ministrave të jashtëm të Britanisë, SHBA-së dhe BRSS, në dhjetorin e vitit 1942.

Kombet e Bashkuara u bëjnë thirrje shqiptarëve se “vetëm duke vazhduar rezistencën kundra nazistëve, armiqve të njerëzimit, në këtë mënyrë miqtë e saj në Britani dhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës mund të mbrojnë interesat e saj kur të vij paqja”.

Sipas dokumenteve gjermane e britanike, Fronti Nacional ose siç quhet Balli Kombëtar që me pushtimin e Shqipërisë nga nazistët nuk qëndroi në krahun e rezistencës, por kaloi në krahun e pushtuesve.

Edhe Legaliteti me Abaz Kupin pasi doli nga Fronti Nacionalçlirimtar e la rezistencën dhe ishte në bashkëpunim me Qeverinë Kuislinge, si dhe në pritje.

Qeveria Kuislinge dhe rryma të tjera të quajtura nacionaliste e xhandarmëria u bën njësh me qëllimet e pushtuesve kundër rezistencës antifashiste në Shqipëri.

Mbi këtë situatë të rëndë e të patolerueshme, Kombet e Bashkuara u drejtohen shqiptarëve me paralajmërimin, se: “Në qoftëse Shqipëria lejon veten e saj të gënjehet nga premtimet e rreme të gjermanëve dhe pushon luftimin kundra tiranisë tani që fitorja është në dukje, duke marrë anën e të mundurve, duhet t’ini të sigurtë që po vret veten si komb i tërë”.

Në këtë kontekst, Kombet e Bashkuara u bëjnë thirrje shqiptarëve që të bashkohen rreth organizatave të rezistencës së luftës për liri dhe drejtësi përbri aleatëve, të Anglisë, Amerikës dhe Rusisë deri në fitoren përfundimtare.

Mbi rezistencën në Shqipëri në periudhën e pushtimit gjerman, Arkivi Qendror i Forcave të Armatosura disponon qindra e mijëra dokumente gjermane, britanike, amerikane, etj.

Por, unë dua ti referohem të dhënave që dalin nga punimet e konferencës, me temë: 

“Britania dhe rezistenca Europiane në vitet 1939-1945”, e organizuar nga Kolezhi i San-Antonit, në Oxford të Anglisë, më 10-16 dhjetor 1962.

Në këtë konferencë për rastin e Shqipërisë dhe të rezistencës antifashiste në Luftën e Dytë Botërore kanë mbajtur punimet e tyre shkencore personalitete të botës ushtarake e më vonë edhe politike me bindje konservatore, siç është XH. Emerit, që gjatë luftës ishte në Shqipëri pranë A. Kupit, e që pas lufte arriti të bëhej disa herë ministër në kabinetet konservatore.

Ai, nënvizon faktin, se me largimin e Ballit Kombëtar “Qëllimi ynë u bë inkurajimi i këtyre dy grupeve për t’i sulmuar forcat gjermane” dhe bëhet fjalë për formacionet partizane dhe grupin e Abaz Kupit.

Koloneli Kemp në faktin se britanikët ishin të angazhuar në përpjekjet e tyre për të stërvitur forcat partizane të drejtuar nga komunistët e Lëvizjes Nacionalçlirimtare.

Kurse, Koloneli Palmer, thekson se në vitin 1943-1944, gjermanët kaluan nëpër Shqipërinë e mesme. Ajo, veçon Koloneli “ishte një ofensivë e madhe por edhe partizanët kryen disa operacione mjaft të mëdha në shkallë batalionesh në kushte të vështira dhe me shumë privime”.

Duke shfrytëzuar këtë rast shpreh hapur admirimin për trimërinë dhe aftësinë për të kapërcyer çdo vështirësi dhe pengesë nga ana e partizanëve shqiptar.

Koloneli Palmer nënvizon faktin se partizani shqiptar ishte një person jashtëzakonisht i mirë dhe i sjellshëm.

Ai, gjithashtu, thekson faktin se puna e britanikëve kryesisht ishte e përqëndruar në armatosjen dhe stërvitjen e partizanëve, në furnizimet e ndryshme që realizoheshin me hedhjen e tyre me parashutë nga avionët e Forcave Ajrore Mbretërore (RAF),  apo siç nënvizon Koloneli Palmer që në mbështetje të formacioneve të Ushtrisë Nacionalçlirimtare në fillim të vitit 1944, u sigurua një plasdorm në breg te detit ku me anije desante (tanke-zbarkuese) hidhnin në breg një sasi me të vërtetë kolosale materialesh dhe furnizimesh.

Nga kjo mbështeje dhe nga rritja e numrit dhe aksioneve të partizanëve “gjermanët u detyruan të kthenin në Shqipëri një nga divizionet e tyre më të mira, Divizionin e I-rë Alpin, i cili ishte nisur për tu kthyer përsëri në Shqipëri”. Divizioni gjerman kaloi në Korçë dhe ndërmori një operacion shumë të shpejtë dhe të fuqishëm kundër partizanëve.

Koloneli Palmer duke folur mbi bashkëpunimin e britanikëve me formacionet e Ushtrisë Partizane kundra pushtuesve hitlerian nuk lë pa përmendur drejtuesit, me të cilët Ai kishte punuar gjatë luftës në Shqipëri.

Kështu, duke trajtuar personin e Enver Hoxhës e njerëzve që e rrethonin gjatë luftës nënvizon faktin se “Ata, që të gjithë ndodheshin atje sëbashku me të, në male”.

Ai në fjalën e tij kundërshton Kolonelin Kemp në një çështje që ka të bëjë me gjuhën, sepse sipas Kolonelit Palmer theksohet që vetë Enver Hoxha flet një frengjishte të përsosur, ashtu si dhe shumë nga shokët e tij.

Gjithashtu, Ai thekson se si rezultat i bashkëpunimit dhe ndihmës e mbështetjes britanike formacionet ushtarake britaniko-partizane në dy raste luftuan kundra pushtuesve nazistë, Ai vë në dukje operacionin në jug të vendit në rajonin e Sarandës, u zhvillua në bashkëpunim ndërmjet britanikëve e partizanëve.

Gjatë punimeve të konferencës shkencore një kont nga salla e punimeve këmbëngul që Koloneli Palmer të jepte detaje, seç njeri ishte komandanti i formacioneve të Ushtrisë Partizane dhe Koloneli, shkurt i përgjigjet: “Ai ishte njeri shumë inteligjent dhe në përgjithësi një njeri me të cilin është gjë e mirë të shoqërohesh. Mua më pëlqente të qëndroja me të. Ai ishte i gjatë, i bëshëm, një linguist shumë i mirë. Ai ishte i ashpër, i pamëshirshëm. Në konkluzionet e konferencës ish ushtaraku i Misionit Britanik në Shqipëri dhe politikani Xhulino Emeri, thekson se në praktikë ngjarjet në Shqipëri treguan se në fund ishte potenciali ushtarak i forcave partizane që tërhoqi pjesën më të madhe të ndihmave britanike dhe se ato ju dhanë forcave partizane pa marrë parasysh pasojat politike që mund të rridhnin, dhe që në të vërtetë rrodhën më vonë, nga ky veprim.

Si përfundim, mund të themi që:

1. Antifashizmi ishte platforma më e madhe politike dhe ushtarake që bashkoi në një rrugë të gjitha kombet që luftuan kundra fuqive të Boshtit dhe aleatëve të tyre.
2. Karta e Atlantikut e nënshkruar më 14 gusht të vitit 1941, nga SHBA-ja, Britania e Madhe dhe pas një muaji nga Bashkimi Sovjetik, u bë gur themeli për krijimin e Kombeve të Bashkuara.
3. Deklarata e Washingtonit e nënshkruar nga 26 kombe, u bë baza e bashkimit të popujve e të kombeve në luftë kundër fashizmit.
4. Klasa e vjetër politike me Mbretin Zog dhe lakmitë greko-jugosllave e la Shqipërinë jashtë Kombeve të Bashkuara.
5. Kuvendi i Pezës, shtator 1942, u bë gur themeli i bashkimit të shqiptarëve në Frontin Antifashist Nacionalçlirimtar pa dallim feja, krahine e ideje, duke i hapur rrugën mundësisë për përfshirje të Shqipërisë në Kombet e Bashkuara.
6. Si rezultat i këtij bashkimi antifashist udhëheqësit kryesor të Kombeve të Bashkuara SHBA, Britani e Madhe dhe BRSS në Dhjetorin e vitit 1942, shprehen për njohje të pavarësisë dhe të rezistencës së popullit shqiptar.
7. Deri në fund të vitit 1943, në rezistencën antifashiste bënin pjesë tre forca politike. Partia Komuniste Shqiptare me një organizim politiko-ushtarak mbarë kombëtar. Organizata e Ballit Kombëtar me shtrirje kryesisht në jug të Shqipërisë dhe pas daljes nga Fronti Organizata e Legalitetit me shtrirje kryesisht në rajonin Krujë-Mat.
8. Pas pushtimit gjerman 9 shtator, 1943, Balli Kombëtar e la rezistencës. Në shumicën e rasteve formacionet e saj ushtarake të paguara e të armatosura nga gjermanët bashkëpunuan me ta për likujdimin e rezistencës antifashiste që bënin partizanët në Shqipëri, si dhe bashkëpunuan politikisht, pasi nga udhëheqësit e tyre tre vetë u futën në qeverinë pro gjermane.
9. Organizata e Legalitetit qëndroi e tërhequr, por bashkëpunoi hapur me qeverinë pro gjermane dhe njëri nga udhëheqësit e Legalitetit u bë kryeministër i gjemanëve në Shqipëri.
10. Ushtria pushtuese gjermane arriti që me demagogji, para dhe armatim të vendosi përballë rezistencës antifashiste në Shqipëri në jug të formacioneve ushtarake të Ballit Kombëtar, e në veri ish drejtues të qeverive pro gjermane për krijimin e besëlidhjes të krahinave të Veriut gjëja antikomuniste dhe në bashkëpunim të hapur e të fshehtë për shkatërrimin e rezistencës Antifashiste Shqiptare, që sot nga studiues të ndryshëm na shitet si luftë civile.
11. Kontributi, lufta dhe sakrificat e shqiptarëve që krijuan Frontin Nacionalçlirimtar në Pezë, që krijuan Shtabin e Përgjithshëm të Ushtrisë Partizane-Vullnetare Nacionalçlirimtare në Labinot, që në bashkëpunim me britanikët krijuan formacionet e mëdha të Ushtrisë Partizane e antifashiste i dhanë Shqipërisë vendin e nderit në rradhët e kombeve të Bashkuara.

Oborri Mbretëror Shqiptar/

Në përvjetorin e 100-të të themelimit të Urdhrit Mbretëror të Skënderbeut, nderojmë një shekull tradite historike, simbolike dhe dinastike. I themeluar në vitin 1925 nga Madhëria e Tij Mbreti Zog I, ky urdhër u krijua si një nga dekoratat më të larta të Shtetit Shqiptar, me qëllim vlerësimin e shërbimeve të jashtëzakonshme ndaj kombit dhe për të përjetësuar figurën e Heroit Kombëtar, Gjergj Kastriot Skënderbeut.

Familja Mbretërore Shqiptare shpreh mirënjohjen e saj ndaj Shtetit për krijimin e Kancelarisë së Urdhrave dhe Medaljeve të Republikës, një institucion ku simbolet e monarkisë trajtohen me respekt dhe mund regjistrohen në përputhje me legjislacionin e shtetit, ashtu siç praktikohet në vendet e tjera evropiane, plotësisht në harmoni me urdhrat e Republikes.

Historiku dhe Legjitimiteti Dinastik

Edhe pse monarkia shqiptare u ndërpre në vitin 1939, familja mbretërore nuk e ka hequr kurrë dorë nga përgjegjësitë e saj historike. Sipas parimit të njohur ndërkombëtar “fons honorum”, urdhërat mbretërorë të themeluar nga një sovran legjitim mbeten pjesë e trashëgimisë së dinastisë, pavarësisht ndryshimeve politike në shtet.

Urdhri Mbreteror i Skënderbeut hyn pikërisht në këtë kategori dhe vazhdon të administrohet nga Kreu i Shtëpisë Mbretërore të Zogut.

Legjitimiteti i tij mbështetet në:

1. Aktet dhe prerogativat e Kurorës së vitit 1928, që i njihnin Mbretit Zog I të drejtën për krijimin dhe administrimin e urdhërave mbretërorë;

2. Precedentët evropianë të urdhërave dinastikë;

3. Vazhdueshmërinë e pandërprerë të dinastisë, që sot përfaqësohet nga Lartmadhëria e Tij, Princi i Kurorës Leka II Zogu.

Vlera e Përvjetorit

Shekulli i Urdhrit të Skënderbeut nuk shënon vetëm një datë historike, por ripërtërin misionin e tij: nderimin e atyre që mishërojnë virtytet e guximit, atdhedashurisë dhe shërbimit ndaj kombit. Ky urdhër mbetet një element i rëndësishëm i trashëgimisë sonë kulturore.

————————————————-

On the 100th Anniversary of the Founding of the Royal Order of Skënderbeg

As we mark the centenary of the Royal Order of Skënderbeg, we honor a century of historical tradition, national symbolism, and dynastic continuity. Established in 1925 by His Majesty King Zog I, the Order was conceived as one of the highest decorations of the Albanian State, created to recognize exceptional service to the nation and to uphold the legacy of Gjergj Kastrioti Skënderbeg, the national hero whose name it proudly bears.

From its inception, the Order was structured in accordance with European standards of state and dynastic honors, with clearly defined statutes, classes, and insignia. King Zog I intended the Order not only as a state decoration but as a moral institution, one that reflected the courage, patriotism, and civic virtue embodied by Skënderbeg. During the period of the Albanian Kingdom (1928–1939), it was awarded to prominent Albanian citizens and distinguished foreign personalities whose actions advanced the interests, security, and reputation of Albania.

Historical and Legal Foundations of Legitimacy

Although the Albanian monarchy was interrupted in 1939, the Royal Family has never renounced its historical duties or its dynastic responsibilities. In accordance with international norms governing dynastic and historical orders, particularly those recognized in European royal jurisprudence and custom….orders established by a sovereign and tied to a reigning dynasty remain part of that dynasty’s patrimony, even after political changes in the state.

The Royal Order of Skënderbeg falls specifically into the category of fons honorum held by the House of Zogu. The principle of fons honorum—the “source of honor”, establishes that legitimate dynasties retain the right to confer their historical orders regardless of changes in regime, as long as the dynasty itself continues to exist and its head of house remains recognized. This principle has long been accepted in monarchic and chivalric legal tradition and extends to all royal houses formerly or currently reigning in Europe.

The Albanian Royal Family’s legitimacy is further reinforced by:

1. The Act of Recognition of 1928, which established King Zog I as the constitutional monarch of Albania and vested all prerogatives of the Crown: including the creation and governance of royal orders, in the person of the Sovereign and his heirs.

2. International Precedent, whereby dynastic orders created by rightful sovereigns continue to be administered by their successors.

3. Uninterrupted Dynastic Continuity, preserved through the succession of the Head of the House of Zogu, culminating today in His Royal Highness Crown Prince Leka.

Therefore, the Royal Order of Skënderbeg, as a dynastic order of the House of Zogu, retains full historical legitimacy. While the post-1991 Albanian Republic maintains its own system of state decorations, the Royal Order of Skënderbeg remains a distinct institution, rooted in the lawful prerogatives of the Albanian Crown and preserved as part of the national and cultural heritage of Albania.

A Century of Meaning

The 100th anniversary of the Order is not merely a celebration of its founding, but a renewal of its purpose. It stands as a reminder of Albania’s historic aspirations, dignity, unity, courage, and service to the nation. The Order continues to symbolize the values that Skënderbeg defended and that King Zog I sought to instill in the modern Albanian state.

On this centenary, the Royal Family pays tribute to all those who, over the past century, have exemplified these ideals. The preservation and continuation of the Royal Order of Skënderbeg ensures that Albania’s historical legacy remains alive, respected, and transmitted to future generations.

Prof. Luan Përzhita/

Monografia Qyteza dardane e Pecë- Kukës, është frut i një pune kërkimore shumë vjeçare, që fillon që në vitin 1985 me gërmimet arkeologjike sistematike në këtë monument. Materiali i zbuluar, gjatë gërmimeve pesëvjeçare, na lejoj që të krijonim një panoramë të zgjeruar dhe të plotë rreth zhvillimit të jetës në një qytezë që zë fill në periudhën prehistorike ilire e vazhdon deri në atë mesjetare ( arbërore). Zbulimi i dy periudhave, protourbane dhe urbane, shekujt VI-I para Kr., përbën dhe risinë arkeologjike të këtij vendbanimi për trevën dardane pasi shënon kështu qendrën e parë antike me tipare urbane në këtë territor.

Lënda arkeologjike që do të publikohet është gërshetuar me të dhëna të aspektit historik dhe urbanistik për periudhën e mbretërisë Dardane. Po ashtu me mjaft interes është shtjellimi i periudhës së shekullit IV-VI, ndarë në dy faza kryesore, në shekullin IV dhe në rindërtimet e Justinianit të shekullit VI, ku shënohet në dokumentacionin e kohës me emrin Pentza.
Në fazën e parë, shekulli IV, trajtohen muret rrethuese, kullat, muret e tarracimit si dhe gjetjet e shumta arkeologjike. Faza e dytë, shekulli VI, përmbledh studimin e kishës njëaniatëshe me ambientet e saj si dhe gjetjet arkeologjike që përkojnë me kohën kur vendbanimi kthehet në një qytezë paleobizantine në të gjithë aspektet e saj, tashmë si një qendër administrative dhe religjioze për pellgun e Drinit të Bardhë. Materiali i zbuluar arkeologjik gërshetohet me të dhënat historike të kohës duke dhënë kështu një panoramë komplekse të një qyteze të shekullit VI pas Krishtit për këtë zonë dardane.

Gjatë periudhës mesjetare, shekujt VII-XI, një vend të posaçëm zë transformimi i qytezës, si në aspektin urbanistik ashtu dhe ndërtimor. Qeramika dhe gjetjet e tjera, të analizuara me hollësi, sqarojnë disa probleme kronologjike të kulturës materiale në këtë vendbanim si dhe marrëdhëniet e ndërsjella me qendrat simotra të Shqipërisë, Kosovës dhe të Ballkanit Qendrorë.
Në përmbyllje, analizohen lidhjet kulturore me viset bregdetare dhe ato qendrore ballkanike gjatë tërë zhvillimit kohor prej 1500 vjetësh të funksionimit të qytezës, që nga shekulli VI para Krishtit e deri në shekujt e mesjetës së hershme.

Një studim i tillë mendojmë se për herë të parë hedh dritë mbi vlerat arkeologjike dhe historike të kësaj qytezë në harkun kohor nga Mbretëria Dardane e deri në transformimin e saj në periudhën paleobizantine e më pas në atë mesjetare.
Një pjesë e përpunimit të materialit të zbuluar i cili po publikohet në këtë punim është konsultuar në bashkëpunim me kolegë të huaj. Dëshiroj që të falënderoj në mënyrë të veçantë Prof. Dr. Fransua Baratte (Universiteti Sarbone IV, Paris-Francë) me të cilin publikuam në revistën e njohur Cahiers Archeologiques, llampën unikale të Pecës.
Vlerësoj shumë kontributin e Dr. Erik Follain në përgatitjen e dokumentacionit të ri gjatë vitit 2018-2020, i cili u realizua në kuadrin e rivitalizimit të sitit nga bashkia Kukës.

Në sistemin fortifikues të luginës së Drinit të Bardhë, përgjatë linjës së trasesë antike të shekullit II-III, në aksin Gabuleo – Theranda, ndodhet një ndër fortifikimet e studiuara të kësaj periudhë, Qyteza dardane e Pecës (Kukës), e cila ka një pozitë të rëndësishme strategjike në zonën që shtrihet pas Bushatit, nga Qafa e Morinit deri në Prizren. Kjo qendër e njohur me toponimet Kodra e Pecës, Guri i Kalasë dhe Çuka e Kalasë kufizohet sot në tre anët (veri–jug–perëndim) nga ujërat e liqenit të Fierzës, ndërsa ana lindore e saj lidhet me fshatin Përbregut nga një valëzim kodrash të buta.Gërmimet sistematike të kryera në këtë qendër sqaruan sistemin fortifikues dhe periudhat kohore të zhvillimit historik të këtij vendbanimi, që zënë fill në shekujt VI–V para Krishtit.
Në shekujt IV–II para Krishtit ky vendbanim rrethohet me mure që janë karakteristikë për qytezat e kësaj periudhe, duke pasqyruar njëherazi së bashku me Rosujën (Tropojë) qendrat e para që njëkohësisht lidheshin me mbretërinë Dardane.

Ndërsa në fund të shekullit III dhe fillim të shekullit IV Peca rifortifikohet sërish, por tashmë me një sipërfaqe më të madhe, duke fituar një rol të rëndësishëm strategjiko-ushtarak në pellgun e Drinit të Bardhë, gjë të cilën fillon ta humbasë më vonë në shekujt IX–XI.
Gjatë shekujve IV–VI, Peca u plotësua me banesa, kullë, tarracime të ndryshme, kishë etj. Nisur nga teknika e punimit të mureve, forma planimetrike e kështjellës dhe kryesisht nga lënda arkeologjike e zbuluar, është vërejtur se këto ndërtime u përkasin dy fazave;
Shekujve III–IV, në të cilët përfshihen muret rrethuese, kulla, banesat dhe tarracimet.

Shekulli VI, që përfshin kishën me mjediset e saj.
Muret rrethuese të kështjellës ndjekin vijat rrushkulluese të kodrës duke i dhënë asaj një formë të çrregullt e të ndërvarur nga terreni. Ato përfshijnë një perimetër prej 445 m, me sipërfaqe prej 1 ha, por gjurmë të vendbanimit janë vërejtur dhe jashtë sistemit fortifikues të kështjellës. Muri është ndërtuar me gurë gëlqerorë katrorë të përmasave mesatare, lidhur me llaç të një cilësie të dobët.

Karakteristikë është nivelimi i herëpashershëm i gurëve në fasadë me mbushës të trashë. Në pjesë të veçanta të sipërfaqes së gurit, veçanërisht në ato të brendshme, vihet re një dystim i lehtë në formë suvaje, teknikë kjo e njohur në Bushat, Vig dhe Pogradec. Trashësia e murit rrethues luhatet nga 1,20–1,80 –2,80 m. Për të rritur rezistencën e anës veriore, ndërtuesit në pjesët më pak të mbrojtura natyrore i kanë dhënë murit rrethues një trashësi prej 2,80 m që vërehet në dy skajet lidhëse te kulla. Teknika e ndërtimit të murit me llaç të dobët, si dhe shtresa kulturore mbi të cilën janë ngritur këto mure, flasin qartë për fundin e shek. III dhe fillimin e shek. IV, kjo nisur dhe nga krahasimet që mund të bëjmë me Bushatin apo me fortifikimet e tjera të kësaj periudhe të B. Currit, të pellgut të Dibrës, Korçës, të rrugës Egnatia.

Kështjella është përforcuar nga një kullë në trajtë U-je ndërtuar në kuotën më të lartë të kodrës. Ka planimetri të rregullt që e siguron nëpërmjet një harku të lehtë në pjesën ballore. Formon një mjedis të brendshëm me përmasa 2,90 x 4,90 m dhe të jashtëm 6,40 x 4,90 m, me trashësi muri 1,80 m. Në brinjën jugore të kullës, jashtë murit rrethues, është hapur porta me gjerësi 1,50 m, duke krijuar një korridor me hapësirë 1,80 x 1,50 m.
Hapja e portës jashtë murit rrethues me sa duket është e rrallë për Dardaninë e provincat e tjera të Ilirisë. Krahasimet më të mundshme i shohim me kullën në trajtë U-je të kastrës së Trezmirit në Bullgari të datuar në periudhën e Konstandinit. Faqes lindore të kullës i është mbështetur një trakt muri me drejtim jugor 3,80 m i gjatë dhe 1,10 m i gjerë që së bashku me faqen lindore të skajit të kullës, krijojnë një platformë të vogël të fortifikuar me sipërfaqe 24 m2. Për shtrimin e saj është përdorur një shtresë kalldrëmi (0,20–0,30 m), sipër së cilës rrafshohet një shtresë dheu (0,20–0,22 m) e përzier me thupra, ndërsa një cipë e hollë balte (0,10–0,12 m) ka sheshuar tërë sipërfaqen.

Kulla në trajtë U-je janë të përhapura në sistemin fortifikues të Drinit të Zi, siç është shembulli i Bushatit, por nisur nga elementet arkitektonike ndërtimore, mendojmë se ajo është e ngjashme me kullat e këtij lloji të Justiniana Secundës (Dardani), Skampisit (Epiri i Ri) dhe me kullat e disa kështjellave fushore të këtij tipi në provincat ballkanike.
Një element i ri i arkitekturës së kështjellës janë muret e tarracimit që shtrihen në hapësirën ndërmjet kullës dhe kishës. Qëllimi kryesor i ndërtimit të tyre ishte përshtatja graduale e pjerrësisë së kodrës për banim, duke mundësuar lidhjet ndërmjet kullës dhe mjedisit përreth.
U ndërtuan gjithsej pesë shkallare në formë tarracash të përmasave 5 x 10 m. Tarraca e parë me sipërfaqe 60 m2, ndodhet 1,20 m larg nga brinja lindore e kullës. Në thellësinë 0,97 m u dallua një shtresë e hollë djegieje (2–3 cm), që me sa duket lidhet me mbeturinat e shkallëve të drunjta, të cilat realizonin komunikimin e kullës me pjesët e tjera të brendshme të kështjellës. Duke u nisur nga mbetjet e arkitekturës, rezulton se shkalla ka qenë 1,00 m e gjerë me lartësi 1,10 m, gjë që e përforcon hapësira që krijohet në mes të faqes lindore të kullës dhe murit kufizues verior të tarracës së parë. Një e dhënë tjetër që plotëson këtë mendim është dyshemeja e shtruar me tulla të përmasave 0,30 x 0,30 x 0,05 m, e vendosur poshtë shtresës së djegur. Sipërfaqja e rrafshët e tarracave është shtruar me tulla të përmasave të mësipërme, duke krijuar hapësira dhe sheshe pushimi. Krahu i tyre verior lidhet organikisht me murin rrethues, gjë që tregon për njëkohëshmërinë e ndërtimit të tyre.

Banesat në Pecë janë vendosur në anën lindore të vendbanimit dhe janë të tipit alpin. Kanë planimetri katrore me përmasa 6 x 5 m, me mure të ruajtura në lartësinë 0,60–0,70 m. Hyrjet janë të hapura në anën veriore, 0,80 m të gjera, ndërsa në qoshe janë të punuara me kujdes. Dyshemetë i kanë të shtruara me kalldrëm, mbi të cilin është vendosur një cipë e hollë llaçi (0,07 m), teknikë që ngjason me ndërtimet e shek. IV në Bushat dhe Krujë. Nisur nga gjetjet e shumta të tjegullave, mendojmë se çatitë e banesave kanë qenë të mbuluara me këtë material. Për sa i përket konstruksionit të tyre, duke u mbështetur në mbetjet arkitektonike, mendojmë se banesat kanë qenë të ngritura me mure në një lartësi që nuk i kalonte 1,5 m, ndërsa pjesa tjetër e kësaj lartësie është plotësuar me lëndë druri, me çati të mbuluar me tjegulla.

Shek. VI në kështjellën e Pecës përmban në vetvete përveç kulturës materiale dhe ndërtime të reja. Në qendër të vendbanimit u ndërtua kisha njëaniatëshe me mjediset e saj, në bazë të një arkitekture që është karakteristikë për këtë periudhë. Gërmimet arkeologjike treguan se ky objekt kulti u zhvillua në dy faza kohësisht të ndryshme.
Në fazën e parë sipërfaqja e kishës ishte 16,80 m x 5,85 m. Pjesët përbërëse të kishës si naosi, apsida dhe pronaosi janë në simetri në raport me aksin e kishës, me përjashtim të një kapele të vogël ndërtuar në jug të naosit. Materiali i zbuluar gjatë gërmimeve e rreshton kishën e Pecës në objektet e kultit të shekulllit VI .
Në fazën e dytë, shekujt IX–XI, kemi ndryshime të dukshme që vërehen jo vetëm në planimetrinë e kishës, por në tërë vendbanimin, situatë që pasqyron një reduktim të jetës në këtë qytezë.

Gjetjet e shumta arkeologjike të zbuluara në shtresën e vonë antike paraqiten të njëjta për nga format tipologjike dhe njëkohëshmëria kronologjike me qendrat bashkëkohore fqinje. Në përbërje të tyre hasim elemente me një shtrirje kohore nga shekujt III–IV e deri në mesjetë. Interes të veçantë paraqet dekori i realizuar tek enët e përdorimit të përditshëm me motivin fshesor. Një vend të veçantë në masën e gjetjeve kanë 80 vegla pune të tipave të ndryshëm, si dhe objektet e importit, siç janë fibulat dhe llamba me karakter religjoz unikal për nga lloji i saj në Ballkan dhe më gjerë.
Ndërtimi i qytezës së Pecës përkon në kohë me fillimin e dyndjeve sllave, që sollën si domosdoshmëri për perandorinë bizantine rritjen e aktivitetit ndërtimor, kryesisht në luginat e lumenjve nga ku depërtimet ishin më të mundshme. Ky proces u ravijizua dhe në Dardani, dëshmi të të cilit kemi listën e P. Çezaresë “De Aedificis”, i cili përmend një sërë kështjellash që u ndërtuan ose u rindërtuan nga Justiniani. Kështu mendojmë se kështjella e Pecës mund të identifikohet me emrin e një kështjelle të rindërtuar në Dardani, të quajtur PENTZA.