Isuf B.Bajrami/

Golgotha Shqiptare

Leo Freundlich, hebreu që protestoi kundër zhdukjes masive të shqiptarëve nga serbët në vitet 1912–1913, ishte një nga të parët që denoncoi publikisht atë që ai e quante “Golgotha Shqiptare”. Sipas tij, holokausti mbi shqiptarët u krye nga serbët, të cilët vranë 500,000 njerëz. Libri i tij “Akuza që ulërijnë” përbën dëshminë e parë për shfarosjen kolektive të një populli evropian para atij hebre.¹ Në këtë libër, Freundlich dokumenton masakrat e kryera nga serbët në trojet shqiptare, duke theksuar se mbi 250,000 shqiptarë u masakruan vetëm në veriun etnik të Shqipërisë gjatë vjeshtës së vitit 1912.² 

Kopja e vetme e librit të Freundlich “Akuza që ulërijnë”, që përmban protestën ndaj Evropës, e cila nuk reagoi për të mbrojtur shqiptarët gjatë zhdukjes masive, u gjet në bibliotekën e Universitetit të Harvardit në SHBA në vitin 1982 nga studiuesja Safete Juka, e cila jetonte në Amerikë.³ 

Freundlich, me banim në Vjenë, ishte ndër intelektualët e pakët që mbajtën koleksionin e të gjitha gazetave të mëdha të kohës, të cilat raportonin për shfarosjen e së paku një gjysmë milioni shqiptarëve nga serbët në vitet 1912–1913. I revoltuar, ai ngriti zërin kundër asaj që e quante “Golgotha Shqiptare”, e shoqëruar nga masakra që nuk kishin njohur botën më parë. Ai shkruante: “Unë e dënoj dhunën që ushtrohet padrejtësisht ndaj çdo populli. Ai që nuk e bën këtë sot, të mos çuditet nëse nesër edhe ai vetë do të bëhet viktimë e një Golgothe tjetër.”⁴ 

Vetëm pas 10 vjetësh, në vitin 1992, ky libër u botua në tri gjuhë, falë ndihmës së jashtëzakonshme të gjermanit Hans Peter Rullmann, me banim në Hamburg. Botimi në anglisht u bë i mundur falë Steve Tomkin, kroat i lindur në Kosovë. Në kroatisht libri u përkthye dhe u botua nga mjeku Dr. S. Leban, i lindur në Bosnje. Ndërkohë që përkthimin në shqip e realizoi Riza Lahi, nën sponsorizimin e Xhaferr Kastratit nga Kosova dhe përkujdesjen e shtypshkronjës “Eurorilindja” në Tiranë.⁵ 

Konteksti historik: Serbia, “macja që kërkon të bëhet luan” 

Pas traktatit të Shën Stefanit mes Perandorisë Osmane (Turqisë) dhe Rusisë, kombi shqiptar u vu në rrezik të jashtëzakonshëm, pasi aleatja ballkanike e Carëve, Serbia, kërkoi të zgjeronte zotërimet e veta për t’u kthyer në një fuqi ballkanike dhe evropiane, megjithëse kishte një popullsi vetëm 900 mijë banorë. Nëse deri në vitin 1911 synimet ruse dhe serbe në Ballkan dështuan, kjo nuk erdhi për meritë të Perandorisë Osmane, por nga fakti se shqiptarët, përmes Lidhjes së Prizrenit më 1878, nuk e lejuan këtë dhe e kundërshtuan me armë.⁶ 

Që nga viti 1906 deri në 1912, një sërë kryengritjesh për pavarësi të shqiptarëve, kryesisht në veri të trojeve etnike shqiptare, u shtypën me dhunë dhe barbarizëm nga ushtritë turke. Me fillimin e luftës ballkanike, Shqipëria ishte gjysmë e shkretuar dhe trupat serbe, në emër të luftës kundër Perandorisë Osmane, ndërmorën pushtime të shoqëruara me masakra masive kundër një popullsie të paarmatosur. Sipas shtypit evropian, humbën jetën 250 mijë shqiptarë, ndërsa ka të dhëna që shifra mund të jetë edhe një gjysmë milioni.⁷ 

Nga 180 mijë km² me një popullsi rreth 2 milionë banorë brenda territoreve shqiptare në fund të shekullit XIX, në vitet ’30-të mbetën vetëm 80 mijë km², shumica jashtë shtetit shqiptar.⁸ 

Sipas historianëve modernë, ekspansioni sllav, i shoqëruar me shpërngulje masive dhe ndryshime demografike, mori territore nga popuj të ndryshëm (germanë, hungarezë, shqiptarë, rumunë, armenë etj.), në një sipërfaqe rreth një milion km², prej të cilave një të dhjetën i takonte territoreve shqiptare. Etnia shqiptare, në prag të shkatërrimit të perandorisë osmane, humbi më shumë se gjysmën e territoreve të veta.⁹ 

Zona e Tivarit, Hotit, Grudës, Pazarit të Ri, Sanxhakut, Nishit, rrethinat e Manastrit, si dhe humbja e krahinave të Janinës dhe Çamërisë, të shpopulluara ose të asimilura me forcë nga Greqia, përbëjnë fushatën më të egër të ekspansionit sllav kundër popullit më të vjetër në Ballkan. Njëri ndër librat që hedh dritë mbi shpërnguljet masive të shqiptarëve është libri historik i Leo Freundlich “Golgotha shqiptare”.¹⁰ 

Dëshmitare e krimeve të serbëve në vitin 1912–1913 ka qenë edhe Nënë Tereza, atëherë fëmijë. Ajo pa me sytë e saj sesi serbët i helmuan të atin, ndërkohë që anëtarët e tjerë të familjes shpëtuan duke u arratisur drejt Tiranës.¹¹ 

Shqiptarët në holokaust para hebrenjve (Shënime të gazetarit gjerman Hans Peter Rullmann) 

Më 1913, të dielën e Pashkëve, pak para shpërthimit të Luftës Ballkanike, shkrimtari vjenez, izraeliti Leo Freundlich botoi librin “Akuza që ulërijnë” (Accusation Records). Në të përfshihen dokumenta akuzuese që rrëfejnë barbarizmat masive të bëra nga serbët në krahinat shqiptare të veriut, rreth 80 vite më parë ose rreth 30 vite para Luftës së Dytë Botërore.¹² 

Rullmann argumenton se holokausti i parë evropian u planifikua dhe zbatuar nga Serbia kundër popullit shqiptar. Freundlich përshkruan ngjarjet nga mesi i tetorit 1912 deri në mars 1913. Ai shkruan se brenda pak më pak se pesë muajsh, ushtria serbe dhe bandat çetnike “egërsisht dhe në mënyrën më antihumane që ka shfaqur ndonjëherë çizmja e pushtuesit, bënë barbarizma që nuk kanë të përshkruar. Me qindra e mijëra burra të paarmatosur u therën, gra u përdhunuan, pleq u mbytën, qindra gra u dogjën dhe u rrafshuan për tokë.”¹³ 

Sipas Rullmannit, gjatë luftërave evropiane të shekullit XVIII dhe XIX, nuk ka pasur synime për shfarosjen kolektive të ndonjë kombi. Në rastin më të keq, një vend përpiqej të pushtonte një tjetër. Para luftës serbe kundër shqiptarëve më 1912, askush nuk tentoi të zhdukte një popull të tërë. Në vitin 1912, kur po ndodhte katastrofa, Freundlich kishte një parandjenjë se sundimi serb kundër ekzistencës së një kombi kishte përmasa historike. Ai ishte i vetëdijshëm se ky kthim i papritur kundër qytetërimit dhe shpirtit human nuk do të venitej nëse bota nuk do ta ndëshkonte menjëherë.¹⁴ 

Freundlich përshkruan masakrat 

Mënyra se si ushtria serbe veproi në vitet 1912–1913 ndaj shqiptarëve gjatë luftës ballkanike përbën rastin e parë të një zhdukje masive të një populli nga një tjetër. Megjithëse Mbretëria Serbe u njoftua se Komisioni Ndërkombëtar i Kufijve do të punonte për përcaktimin e kufijve sapo situata të qetësohej, ushtria serbe nuk i njohu paralajmërimet e fuqive të mëdha dhe vazhdoi pushtimin e territoreve jo-serbe. Më 22 tetor 1912, këmbësoria serbe pushtoi qytetin e Prishtinës në Kosovë. Më pas vazhdoi sulmin në dy drejtime: nga Shkupi dhe nga Prizreni për të hyrë në luginën e Drinit të Zi. Pas një muaji, më 20 nëntor 1912, serbët pushtuan gati gjithë Shqipërinë e veriut dhe më 29 nëntor 1912, pararoja e ushtrisë u vendos në Durrës.¹⁵ 

Lufta e serbëve kundër shqiptarëve nuk kishte karakter pushtues, por karakter të spastrimit etnik, duke synuar që brenda një kohe të shkurtër të tregonte botës se shqiptarët ishin zhdukur nga Ballkani. Pikërisht për këtë arsye, ata i quanin shqiptarët turq dhe me këtë justifikim ose i shpërngulnin ose i masakronin.¹⁶ 

Freundlich përshkruan masakrat serbe në vjeshtën e vitit 1912–pranverën e 1913 në trojet shqiptare (Kosovë, Maqedoni) kështu: 

“Me qindra e mijëra kufoma të masakruara notonin në rrjedhat e lumenjve. Ata që mundën t’i shpëtonin sëmundjeve, urisë, plumbave të pushkëve të këmbësorisë dhe gjyleve të artilerisë serbe, grumbulloheshin në vende të caktuara dhe u jepej nga një plumb kokës. Më zi e pësonin ata që fshiheshin në shtëpitë e tyre. Pas kontrolleve të imta për plaçkitje dhe florinj, gjendeshin lehtë dhe thereshin si derrat. Torturat më të mëdha i pësonin gratë shqiptare, të cilat përdhunoheshin, lidhnin, bëheshin kapicë, mbuloheshin me kashtë dhe digjeshin të gjalla. Në rast se ato ishin shtatzëna, u çahej barku me bajonetë dhe pasu u nxirrte fëmija nga barku, vendosej në majë të bajonetës apo të hunjve. Pas masakrimit, serbët pinin verë, këndonin dhe hidhnin valle. Kishte raste që gjatë therjes mblidhnin gjakun në kupa dhe e hapnin gostinë me të.”¹⁷ 

Pas krimeve: Edith Durham nis e urren serbët 

Gjatë kohës që shqiptarët masakroheshin në shtëpitë e tyre, anglezja Mary Edith Durham punonte për “Macedonia Relief Organization”. Kur shkeli për herë të parë në Ballkan, historiania dhe antropologia angleze ishte admiratore e popullit serb, si shumë njerëz të tjerë në Perëndim. Por, siç vëren anëtari i Parlamentit anglez, Aubrey Herbert, “ishte vetëm mizoria e serbëve që e ktheu dashurinë e saj në përbuzje.”¹⁸ 

Pas masakrave të njëpasnjëshme, ajo vendosi të dalë hapur kundër serbo-malazezëve: “E mbështolla medaljen e floririt që ma kishte dhënë Krajl Nikolla, duke e bërë të qartë se nuk mund të pranoja një medalje nga ata që kishin miqësi me Abdul Hamidin dhe merrnin dekoratat dhe paratë e tij.”¹⁹ 

Ajo i shkroi krajlit malazez se pasuesit e tij “janë shumë më mizorë sesa turqit” dhe se nuk mund të mbante më dekoratat e “përlyera me gjak të pafajshmish”. Vendimin e saj ajo e komunikoi në shtypin anglez dhe austriak, duke njoftuar se do t’i kthente urdhrin e “Shën Savës” në takimin e parë me Mbretin serb Petër.²⁰ 

Të dhëna mbi shqiptarët, para masakrave serbe (Ami Bue) 

Ami Bue, botanist, gjeograf dhe gjeolog francez, i lindur në Hamburg të Gjermanisë në fillim të shekullit XIX, ndërmori një udhëtim në Ballkan në vitet 1836–1837, atëherë pjesë e Perandorisë Osmane. Pas kthimit në Gjermani më 1840, Bue përmbledhi në katër volume, secili me rreth 400 faqe, përshtypjet e udhëtimit në Evropën Juglindore. Saktësia shkencore e tij u vlerësua edhe nga serbët. Akademiku Aleksandër Beliç shkroi se “librat e Buesë janë një enciklopedi e vërtetë, të cilat nuk mund të krahasohen nga saktësia me asnjë botim tjetër të këtij lloji.”²¹ 

Sipas Buesë, Serbia në gjysmën e parë të shekullit XIX kishte më pak se 900 mijë banorë, ndërsa Shqipëria mbi 1.6 milionë. Në analizat e tij gjeografike, Shqipëria etnikisht e pastër ishte një hapësirë rreth 180 mijë km². Ai vëren se në gadishull kishte shumë më tepër shqiptarë sesa grekë dhe të paktën dy herë më shumë shqiptarë sesa serbë.²² 

Kronologjia e krimeve serbe ndaj shqiptarëve 

– Pranverë 1912: Rreth 6 mijë familje shqiptare shpërgulen me forcë nga zona e Nishit drejt Turqisë. Në të njëjtën kohë, fillojnë masakrat e malazezëve në Hot dhe Grudë.²³ 

– 12 nëntor 1912: Daily Chronicle shkruan se 2 mijë shqiptarë në krahinën e Shkupit dhe 5 mijë në afërsi të Prizrenit u therën masivisht.²⁴ 

– Dhjetor 1912: Gazeta parisiene Humanité raporton se në Drenicë dhe Palikurë u mbytën të gjithë banorët, dhe u zbuluan varre masive me koka njerëzish si gurë varri.²⁵ 

– 1913: Masakrohen 300 shqiptarë në krahinën e Lumës. Frankfurter Zeitung shkruan se fëmijët u dogjën në kashtë para prindërve, dhe më pas prindërit u masakruan me batare pushkësh dhe bajoneta.²⁶ 

– Pranverë 1945: Vriten 40 mijë shqiptarë në Kosovë me pretekstin se ishin antikomunistë.²⁷ 

– 1930: Përfundon asimilimi i shqiptarëve të Sanxhakut.²⁸ 

– 1949–50: Largohen me forcë rreth 300 mijë shqiptarë nga zonat kufitare të Kosovës Lindore pas marrëveshjes turko-jugosllave.²⁹ 

– 1989: Helmohen në shkolla fillore mbi 6,000 fëmijë shqiptarë nga ushtria serbe.³⁰ 

– Mars 1998: Masakrohen 32 banorë të fshatit Raçak.³¹ 

– Mars–Qershor 1999: Gjatë luftës në Kosovë, përzihen nga shtëpitë rreth 1 milion shqiptarë dhe vriten mbi 12 mijë gra, burra, fëmijë dhe pleq.³² 

– 2000: Kosova Lindore (Preshevë, Medvegjë – Bujanoc) mbetet e pushtuar nga Serbia; mbi 300 shqiptarë vriten nga vera e vitit 1999 deri në verën e 2000.³³ 

Debati historiografik serb dhe perëndimor 

Debati serb 

Historiografia zyrtare serbe dhe shumë studime serbe e paraqesin Luftën Ballkanike si një luftë të drejtë për çlirimin nga Perandoria Osmane dhe minimizojnë dhunën kundër shqiptarëve. Në këtë narrativë, raportet e Freundlich dhe Durham shpesh konsiderohen të njëanshme, të motivuara politikisht ose të ekzagjeruara. Dhuna paraqitet si pasojë e luftës, jo si spastrim etnik i planifikuar.³⁴ 

Debati perëndimor 

Historiografia perëndimore, veçanërisht pas vitit 1990, pranon se dhuna ishte masive, por mbetet e kujdesshme për numrat dhe terminologjinë. Ajo kërkon përdorimin e burimeve të shumta dhe triangulim, por përballet me kufizime për shkak të mungesës së dokumenteve. Autorë si Noel Malcolm, Mark Mazower, Norman Naimark dhe Donald Bloxham theksojnë analizën e dhunës si fenomen rajonal dhe metodologjinë e historisë së dhunës.³⁵ 

Krahasimi i burimeve osmane dhe diplomatike 

Burimet osmane përfshijnë dokumente administrative, raporte prefekturale, statistika dhe raportime konsullore. Ato ofrojnë perspektivën e administratës së brendshme, por janë të kufizuara nga mungesa e dokumentacionit, ndikimi politik dhe sfidat e përkthimit. Burimet diplomatike (raporte konsullore dhe ambasadoriale) ofrojnë perspektiva të jashtme dhe shpesh më të paanshme, por janë të kufizuara nga interesat politike të shteteve raportuese, informacioni i dytë dhe mungesa e aksesit në disa zona.³⁶ 

Metodologjia e historisë së dhunës 

Historia e dhunës kërkon një metodologji specifike, pasi burimet janë shpesh të fragmentuara, të politizuara dhe të ndikuara nga trauma. Metodologjia përfshin: 

Kritikë e burimeve 

– Kush e prodhoi burimin? 

– Për çfarë qëllimi? 

– Cilat janë interesat e autorit? 

– A ka elemente propagande? 

Triangulim i burimeve 

– Krahasimi i burimeve osmane, diplomatike dhe dëshmive bashkëkohore (raporte mjekësore, misione humanitare, gazetarë). 

Analizë demografike 

– Përdorimi i statistikave të popullsisë, kur janë të disponueshme, për të vlerësuar humbjet. 

– Kujdes, sepse regjistrat shpesh janë të paplotë ose të manipuluar. 

Analiza e dhunës si proces 

– Identifikimi i mekanizmave të dhunës (masakra, përdhunime, djegie, shpërngulje). 

– Analiza e organizimit të dhunës (ushtria, çetat, administrata). 

Etika dhe trauma 

– Njohja e traumës kolektive dhe ruajtja e dinjitetit të viktimave. 

– Shmangia e senzacionalizmit dhe politizimit të dhunës. 

Kjo metodologji është thelbësore për të kuptuar se si prodhohet dhe dokumentohet dhuna, veçanërisht kur diskutohen gjenocidi dhe spastrimet etnike.³⁷ 

Terminologjia: Gjenocid vs. spastrim etnik 

Gjenocidi (Konventa e OKB-së 1948) 

Konventa e OKB-së për Gjenocidin (1948) e definon gjenocidin si aktet e kryera me qëllim shfarosjen, tërësisht ose pjesërisht, të një grupi kombëtar, etnik, racor ose fetar.³⁸ Gjenocidi kërkon dëshmi të qarta për qëllimin e shfarosjes dhe prova të aktit dhunues të synuar për shkatërrimin e grupit. Në kontekstin e 1912–1913, ka dëshmi për dhunë masive dhe spastrim etnik, por provimi i qëllimit për shfarosje të plotë është i vështirë juridikisht. Megjithatë, disa autorë, përfshirë Shaban Brahan, argumentojnë se dhuna serbe përbën një proces gjenocidal, duke e interpretuar atë si një përpjekje sistematike për të shkatërruar shqiptarët.³⁹ 

Spastrimi etnik 

Spastrimi etnik i referohet përdorimit të dhunës për të ndryshuar përbërjen etnike të një territori. Në këtë kontekst, shpërnguljet me forcë dhe masakrat civile në Kosovë, Maqedoni dhe veri të Shqipërisë janë pjesë e një procesi të qëllimshëm për të ndryshuar demografinë. Ky term është më i përshtatshëm për periudhën, sepse nuk kërkon provë të qëllimit të shkatërrimit të plotë si gjenocidi. Spastrimi etnik lejon analizë më të qartë të proceseve, mekanizmave, shpërnguljeve dhe asimilimit.⁴⁰ 

Holokausti si term historik dhe metaforik 

Termi “Holokaust” historikisht i referohet shfarosjes së hebrenjve nga regjimi nazist. Përdorimi i tij për ngjarjet e 1912–1913 është diskutueshëm, sepse i jep një kuptim juridik dhe historik specifik që nuk i përket asaj periudhe. Në diskursin shqiptar, termi përdoret metaforikisht për të theksuar intensitetin e dhunës dhe traumën kolektive. Për qëllime akademike, është thelbësore të dallohen përdorimi metaforik dhe ai juridik.⁴¹ 

Shaban Braha dhe vlerësimi i gjenocidit 

Shaban Braha, autor i njohur për librin e tij mbi gjenocidin, interpreton dhunën serbe si një proces të qëllimshëm dhe sistematik ndaj shqiptarëve që plotëson elementët e gjenocidit sipas Konventës së OKB-së. Braha argumenton se shpërnguljet masive, masakrat dhe asimilimi i detyruar synonin shkatërrimin e një grupi kombëtar, jo si viktima të rastësishme, por si pjesë e një plani për të fshirë identitetin dhe popullsinë shqiptare në disa zona. Kjo interpretim është pjesë e debatit historiografik më të gjerë, ku disa autorë e shohin procesin si gjenocid, ndërsa të tjerë e shohin si spastrim etnik.⁴² 

Foto: Pashtriku.org

Fusnota 

1. Leo Freundlich, Die Albanische Golgatha (Vienna: 1913). 

2. Freundlich, Die Albanische Golgatha. 

3. Safete Juka, Harvard University Library, 1982 (raporti i gjetjes së kopjes së vetme). 

4. Freundlich, Die Albanische Golgatha. 

5. Hans Peter Rullmann (botimi gjerman), Steve Tomkin (botimi anglisht), Dr. S. Leban (botimi kroat), Riza Lahi (botimi shqip), 1992. 

6. Konteksti historik: Lidhja e Prizrenit (1878) dhe kryengritjet shqiptare; shtypja osmane (1906–1912). 

7. Humbjet demografike dhe territoriale të shqiptarëve deri në vitet ’30. 

8. Historianët modernë për ekspansionin sllav dhe humbjen territoriale. 

9. Freundlich, Die Albanische Golgatha. 

10. Freundlich, Die Albanische Golgatha. 

11. Dëshmia e Nënë Terezës (raportuar në biografi të ndryshme). 

12. Hans Peter Rullmann, shënime mbi botimin e Freundlich në 1913. 

13. Rullmann, shënime mbi barbaritë serbe. 

14. Rullmann, shënime mbi rëndësinë historike. 

15. Freundlich, Die Albanische Golgatha, përshkrimi i avancimit serb. 

16. Freundlich, Die Albanische Golgatha, karakterizimi i spastrimit etnik. 

17. Freundlich, Die Albanische Golgatha, përshkrimi i masakrave dhe torturave. 

18. Aubrey Herbert, citim për Edith Durham. 

19. Edith Durham, High Albania (London, 1909). 

20. Deklarata e Durham në shtypin anglez dhe austriak. 

21. Ami Bue, Reise in den Südslavischen Ländern (Hamburg, 1840). 

22. Bue, analizë gjeografike dhe demografike. 

23. Shpërngulja e familjeve shqiptare nga Nish (pranverë 1912). 

24. Daily Chronicle, 12 nëntor 1912. 

25. Humanité, dhjetor 1912. 

26. Frankfurter Zeitung, 1913. 

27. Vrasjet në Kosovë, pranverë 1945. 

28. Asimilimi i shqiptarëve të Sanxhakut, 1930. 

29. Shpërnguljet e vitit 1949–50 pas marrëveshjes turko-jugosllave. 

30. Helmimi i fëmijëve shqiptarë në 1989. 

31. Masakra e Raçakut, mars 1998. 

32. Lufta e Kosovës, mars–qershor 1999. 

33. Situata e Kosovës Lindore, 2000. 

34. Historiografia serbe që minimizon dhunën. 

35. Historiografia perëndimore: Noel Malcolm, Mark Mazower, Norman Naimark, Donald Bloxham. 

36. Krahasimi i burimeve osmane dhe diplomatike. 

37. Metodologjia e historisë së dhunës. 

38. Konventa e OKB-së për Gjenocidin (1948); interpretimi i Shaban Braha. 

39. Terminologjia e spastrimet etnike. 

40. Përdorimi metaforik i termit “Holokaust” në diskursin shqiptar. 

41. Shaban Braha, Gjenocidi serb ndaj shqiptarëve (Prishtinë). 

Vendi i Lekës;02.02.2026

Luftar Pepmarku/

Partia Levizja e Legalitetit në Shqipëri, në bashkëpunim me Degën e Krujës të kësaj partie, organizuan një takim në Krujë, me rastin e 50 vjetorit të ndërrimit të jetës të Tribunit të Lirisë, major Abaz Kupit.

Takimin e drejtoi sekretari i përgjithshëm i formacionit Partia Levizja Legalitetit z. Lurian Mena! Fjalën e rastit e mbajti Kryetari i Partisë Lëvizja Legalitetit z. Shpetim Axhami. Pastaj u dëgjua një kumtesë nga prof. Bajram Xhafa. Në nderim të atdhetarit të madh e muarën fjalën edhe disa zotërinjë të tjerë. Mes të cilëve z. Sulejman Xhixha, pjesëtar të familjes Kupi, Petrela, Skura, etj.

Në këtë takim u shpërndanë edhe disa “Medalje Nderimi” për kontributor të formacionit Partia Levizja E Legalitetit, në kuadrin e Triumfit të Legalitetit nga z. Axhami! Një nga folësit në këtë takim, pata nderin të jem edhe unë. Fjalë të cilën po ja përcjellë organit tuaj, me synimin që bashkë me kronikën e cituar më lart, të keni mirësinë, ta botoni në faqet e gazetës tuaj të nderuar!

Vijon fjala ime. – Inderuar z. Axhami, kryetar i Partisë Lëvizja e Legalitetit të Shqipërisë! Të nderuar pjesëmarrës të mbledhur në nderim të komandantit të rezistencës së shqiptarve, në mbrojtje të atdheut nga pushtimi fashist!

Më vjen mirë që sot, para këtij auditori të nderuar, të organizuar nga Partia Lëvizja e Legalitetit të Shqipërisë, në bashkpunim me Degën e Krujës të kësaj partie, kam nderin të përkulem me respekt, para veprës dhe kujtimit të Tribunit të Lirisë, major Abaz Kupit!

Mbështetur në njërën nga porositë e themeluesit të prozës dhe poezisë shqipe Pjetër Budit, i cili na kshillonte: hapni sytë e shikoni ju që doni me shiku. Hapni veshët e dëgjoni ju që dini me dëgjuar. E duke shikuar e lexuar, si dhe duke dëgjuar, me që i kemi mbajtur veshët hapur, na jepet rasti t’i themi 2 fjalë në nderim të udhëheqsit të rezistencës së luftës për liri të shqiptarëve. Misionarit të palëkundur të mbretit Zog I, në mbrojtje të atdheut, major Abaz Kupit!

E meqë i kemi mbajtur veshët hapur, kemi dëgjuar të thonë, se nëna e major Abaz Kupit para lindjes së tij, kishte parë një ëndërr. Asaj i ishte shfaqur një engjull dhe i kishte thënë: se ju do sillni në jetë një djal, që do të bjeri në zjarr, por nuk do të digjet. Do të bjeri në luftë, por nuk do të vritet dhe do të bjerë edhe në det dhe nuk do të mbytet!

Dhe këto profeci që iu shfaqën nënës së tij në ëndërr, çuditërisht u vërtetuan në jetën Abaz Kupit! Ai i kaloi me sukses të gjitha këto rreziqe, deri sa si sot e 50 vite më parë, më 9 janar 1976 do të ndërronte jetë nga një vdekje natyrale. I përjetshëm qoftë kujtimi i tij!

Le të kujtojmë se në marrëveshje me Shyqyri Pezën, ishte Abaz Kupi, ai që siguroi bazën ku do të zhvillonte punimet Konferenca e Pezës. Atdhetarizmi i tij e çonte Abaz Kupin, të bashkëpunonte me çdo shqiptar, me çdo rrymë politike, për lirinë e vendit! Besnikëria e tij ndaj mbretit Zog I, kishte në themel sentencën e tij, “Atdheu mbi të gjitha”!

Theksoi se Enver Hoxha që punonte si cigareshitës në dyqanin e Esat Dishnicës, në këtë periudhë, ia njihte meritat e luftës për liri major Abaz Kupit. Në arkivat e shtetit, nëse nuk e kanë hequr kalemxhijtë e diktaturës, gjendet një thirrje ku mes të tjerash Enver Hoxha ka shkruar: Pushka e Bazit të Sanës për liri, është ndjerë në bregdetin e Durrsit dhe valët e Detit Adriatik e kanë përcjellë jehonën e krismës së saj, në malet e Shqipërisë e kudo, ane kënd atdheut.

Pas prishjes së Marrveshjes së Mukjes nën kshillat e emisarve Jugosllav, Enver Hoxha lëshon një urdhër tjetër drejtuar komandës së formacioneve partizane, ku mes të tjerash, ai shprehet: Të pushkatohet çdo person që ka qënë qoftë edhe një ditë të vetme me Abaz Kupin! Kjo ka qënë e përfshirë në një libër me dokumenta, kopja e të cilit duhet të gjendet në Bibliotekën Kombëtare, në qoftëse nuk e kanë hequr edhe këtë.

Mund t’i them 2 fjalë edhe për njërin nga rithemeluesit e parë të Partisë Lëvizja e Legalitetit pas nëntëdhjetës. Sami Kupi në njërin nga gjygjet që janë zhvilluar kundër tij, kërcënimit që i është bërë duke i kujtuar se ti je bir i familjes reaksionare Kupi dhe nip i Abaz Kupit.

Ai është përgjigjur në sallën e gjygjit: E kam për nder që jam bir i Familjes Kupi dhe nip i Abaz Kupit, vepra e të cilit me luftën që ka bërë, meriton një monument, në krah të heroit kombëtar Gjergj Kastriot Skënderbeut! Atëherë edhe fundi juaj do të ketë ardhur!

Ndaj më lejoni të kujtoi me respekt dhe të përkulem edhe para kujtimit të Sami Kupit e Kryetarit të parë të Partisë Lëvizja Legalitetit dega Krujë, që përfshinte edhe rrethin e Kurbinit asokohe, të ndjerin Naim Hoxha, që tashmë nuk jetoin. Faleminderit për vëmendjen dhe ndjesë për kohën që u mora!

Bujar Leskaj/

Kongresi i Lushnjes, i cili i zhvilloi punimet në 21- 31 janar 1920, mbetet padyshim ngjarja më e rëndësishme në historinë tonë kombëtare pas shpalljes së Pavarësisë në 28 nëntor 1912. Nga ana simbolike kuvendi i Vlorës mbetet i pazëvendësueshëm, sepse realizoi Pavarësinë e Shqipërisë, ndërsa Kongresi Kombëtar i Lushnjes u bë gur themeli për ndërtimin e shtetit shqiptar. Kongresi i Lushnje i dha jo vetëm jetë parlamentarizmit shqiptar, por edhe evitoi një ndarje tjetër të trojeve shqiptare.

Kongresi i Lushnjes u shpreh për pavarësinë e plotë të Shqipërisë, duke kundërshtuar vendimin e fuqive të mëdha për ndarjen e Shqipërisë ndërmjet fqinjëve, shkarkoi Qeverinë e Përkohshme të Durrësit dhe delegacionin e saj në Konferencën e Paqes në Paris.

Senati e qeveria

Kryetar i Kongresit ishte Aqif Pashë Elbasani; nënkryetar Sotir Peci, sekretarë: Koço Kota dhe Ferid Vokopola. Kongresi i Lushnjes vendosi unanimisht rrëzimin e qeverisë së Durrësit, e njëkohësisht zgjodhi imzot Luigj Bumçin, Mehmet Konicën dhe Dr. Turtullin, si përfaqësues legjitimë të popullit shqiptar, në delegacionin e Konferencës së Paqes në Paris.

Në mbledhjen e katërt që u mbajt më 30 janar, kongresi zgjodhi si anëtarë të Këshillit të Lartë, Aqif Pashë Elbasanin, Luigj Bumçin, Abdi Toptanin dhe Dr. Mihal Turtullin. Ky Këshill do të ushtronte pushtetin ekzekutiv së bashku me qeverinë.

Pas kësaj u zgjodh dhe përbërja e qeverisë së re, e dalë nga ai kongres e cila kryesohej nga kryeministri Sulejman Delvina. Pas Sulejman Delvinës, në atë qeveri u zgjodhën dhe Eshref Frashëri, Zëvendëskryeministër dhe Drejtor i Përgjithshëm i Punëve Botore; Ahmet Zogu, Ministër i Brendshëm, Mehmet Konica, Ministër i Punëve të Jashtme, Hoxhë Kadria, Ministër i Drejtësisë, Ndoc Çoba, Ministër i Financave, Sotir Peci, Ministër i Arsimit, Ali Riza Kolonja, Ministër i Luftës, Bajram Curri, ministër pa portofol, Hysen Vrioni, ministër pa portofol; Spiro Jorgo Koleka, ministër pa portofol.

Në mbledhjen e pestë që u mbajt më 31 janar pasdite, Kongresi zgjodhi anëtarët e Senatit dhe u vendos që delegatët të mos shpërndaheshin derisa qeveria të merrte në dorë frenat e shtetit. Pas kësaj mbledhje, atë pasdreke të 31 janarit të vitit 1920-të, kongresi u dha fund punimeve të tij, duke vendosur Tiranën, për kryeqytet të Shqipërisë.

Delegatët në Kongresin e Lushnjes

Berati: Iliaz Vrioni, Llambi Goxhomani

Skrapari: Hysen Nikolica

Mallakastra: Bektash Cakrani

Lushnja: Llazar Bozo, Sheh Ibrahim Karbunara

Fieri: Spiro Papa

Dibra: Dine Dema, Dine Nasuh Maqellara, Ramiz Daçi

Mati: Ahmet Zogu

Durrësi: Xhaferr Ypi

Shijaku: Hamit bej Toptani, Rexhep Jella

Kavaja: Irfan Ohri, Mytesim Këlliçi, Shazivar Alltuni

Tirana: Abdi Toptani

Elbasani: Kasëm Sejdini, Filip Papajani

Peqini: Aqif Pashë Elbasani, Adem Gjinishi

Gramshi, Dumreja, Sulova: Qazim Dyrmishi, Sali Ceka, Asllan Shahini.

Gjirokastra: Veli Harshova, Kiço Koçi

Libohova: Sezai Çomo

Përmeti e Këlcyra: Kasëm Radovicka, Spiro Qarroqi.

Delvina: Rasim Babameto

Tepelena: Dervish Seiti, Arshi Shehu

Korça: Eshref Frashëri, Kostaq Kota

Pogradeci: Selaudin Blloshmi, gjokë Ndika

Kolonja: Idhomene Kosturi, Sali Butka

Leskoviku: Faslli Frashëri, Beqir Rusi

Hasi e Luma: Eshtef Frashëri

Gjakova: Xhemal Beu

Gashi: Hasan Batusha

Shkodra: Xhemal Naibi, Mati Logoreci, Hoxhë Kadriu, Ndoc Çoba, Rexhep Shala, Ejup Sabri.

*(Në Kongresin e Lushnjes Vlora nuk pati delegatë, pasi ishte e pushtuar nga italianët.)

Senatorët në Kongresin e Lushnjes:

Abdurrahman Mati, Adem Gjinishi, Adem Peqini, Ahmet Resuli, Bajram bej Curri, Bektash bej Cakrani, Beqir bej Rusi, Dine bej Dibra, Dine Dema, Dhimitër Kacimbra, Fazlli Frashëri, Gjergj Koleci, Halim bej Çela, Hafiz Sabri, Hilë Mosi, Hysen Vrioni, Irfan bej Ohriti, Kiço Koçi, Kolë Thaçi, Koço Kotta, Llambi Goxhomani, Mytesim Këllici, Neki Ruli, Osman Lika, Qani Dishnica, Qazim Durmishi, Ramiz Daci, Rexhep Mitrovica, Sejfi Vllamasi, Spiro Papa, Shefqet Vërlaci, Thanas Çikozi, Veli bej Kruja, Visarion Xhuvani, Xhemal Shkodra, Xhemal Naipi, Ymer bej Shijaku. Senatorët e Vlorës të emëruar në Kongresin e Lushnjes: Spiro Koleka, Myqerem Hamzaraj (u zgjodh në Vlorë), Qazim Koculi dhe Sadullah bej Tepelena.

Rëndësia:

Kongresi i Lushnjes i tregoi botës se Shqipëria ishte e pandashme dhe e pavarur. Qeveria e Tiranës e dalë nga Kongresi i Lushnjes u njoh prej të gjithë shqiptarëve. Kongresi i Lushnjes me vendimet e tij i detyroi Fuqitë e Mëdha të hiqnin dorë nga copëtimi i Shqipërisë, ndërkohë që në 17 dhjetor 1920, Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve.

*Emrat e këtyre patriotëve kontribuues dhe themelues të shtetit shqiptar janë cituar nga burime të kohës dhe botime të Kuvendit të Shqipërisë. Kërkoj ndjesë në rast se në emra ka ndonjë pasaktësi.

-Si korrespodent i gazetë gjermane “Frankfurter Allgemeine” dhe autor i disa librave publicistike për Ballkanin, ku duhet dalluar veprën “Si u shpërbë Jugosllavia”, Viktor Majer ka merita të mëdha për pasqyrimin e gjendjes së shqiptarëve në ish Jugosllavi në prak të shkatërrimit të saj, me ç’rast ai u kthye në zëdhënës të lëvizjes kombëtare shqiptare dhe programit të saj në përmasa ndërkombëtare.

Jusu BUXHOVI

Kur publicisti dhe botuesi njohur Karl Gustav Strëm, në vitin 1979, doli me librin “Kan Jugoslawien ohne Tito überleben” ( A do të mbijetojë Jugosllavia pa Titon?), me ç’rast theksoi se mbijetesa e trashëgimisë së Titos varet nga përgjijgjja që do t’i jepet çështjes shqiptare, ku Kosova Republikë merrej si alternativë e vetme e kësaj sprove, Viktor Majer, një zë tjetër i fuqishëm i publicistikës gjermane, me shkrimet e tij të pandalshme, do të paraqesë anamnezën e çështjes shqiptare në kontekstet rajonale nga shfaqja e saj gjatë Krizës Lindore, shpalljes së pavarësisë më 1912, prej nga ajo do të kalojë në tryezën e gjelbër të diplomacisë së fuqive të mëdha të shumtën duke iu amputuar pjesët, ku ato më të rëndësishmet (Kosova dhe Maqedonia) do t’i lëhen në mëshirën e pamëshirë të Beogradit për t’u ndërlidhur me uvertyrën e shkatërrimit të saj. Viktor Majer, gjithë këtë proces do ta shohë si një zhvillim, që siç thekson te libri “Si u shpërbë Jugosllavia”, ndoqi asimetrinë historike prej nga Kosova dhe shqiptarët në të, sipas projekteve serbomëdha të destinuar për shpërngulje ose asimilim, nga mesi i viteve të gjashtëdhjeta, me kërkesën për Repulikën e Kosovës, të kthehen në faktor kyç të mbijetesës ose të shkatërrimit të saj. Këtë të dytën, Majer e pa edhe si aspekt të rëndësishëm ndërkombëta të ruajtjes së baraspeshë së sferave bipolare të interesit që i mbante Jugosllavia e Titos. Andaj, nga viti 1981 e këndej, kur kjo kërkesë u rikthye dhe i dha dinamikë projekteve serbe për riformatizimin e federatës në një shtet unitarist kah Lindja (BRSS-ja), ku edhe autonomia e Kosovës shfaqj kurban i parë i saj, Majer doli me kërkesën drejtuar perëndimorëve, që shpërbërja e Jugosllavisë, e pranuar si proces në Konfetencën e Hagës të gushtit 1991, të shfrytëzohet që Kosovës t’i pranohet statusi i republikës së pavarur, siç ishte proklamuar në Kuvendin e Kaçanikut më 7 shtator 1990. Duhet theksuar se asokohe, kur Kosova dhe çështja e saj kishte nevojë të nxirrej nga mjegulla e anatemës ideologjike dhe të “gogolit islamist”, që ia kishte krijuar propaganda e Beogradit dhe ndihmësit e saj, Viktor Majeri mori përsipër edhe rolin e këshilltarit të dr.Ibrahim Rugova si dhe strukturës së gjithëmbarshme intelektuale të prfshirë në lëvizjen kombëtare, nga themelimii LDK-së e këndej,duke sugjeruar hapat strategjik: Referendumin për Pavarësi, zgjedhjet parlamentare dhe presidenciale të vitit 1992, pastaj konstituimin e Qeverisë së Kosovës prej nga ka burimin lëvizja institucinale (shteti paralel), që në raport me ndërkombëtarët u definua si “politikë pa luftë” deri të konotacioni i “luftës pa politikë”, kur do të shfaqet UÇK-ja.

Pra, në të gjitha këto zhvillime, Viktor Majeri ishte thuajse pjesë e pandashme e nervit politik të lëvizjes sonë kombëtare, së cilës përherë i mbeti pranë dhe besnik jashtë çfarëdo interesi.

Siç shihet edhe në foton e Iliaz Bylykbashit, nga qershori i vitit 1991, (fotoreporterit të Rilindjes, që me aparatin fotografik i jetësoi më mirë se çdokush çastet vendimtare të kthesave historike), Viktor Majeri ishte edhe fizikisht pranë presidentit Rugova dhe bashkëpunëtorëve të tij.

Kjo përkujtesë ka për qëllim që rrugëtimit të mundimshëm të shtetndërtimit tonë t’i kthehen pamjet e saj historike, ato të mirëfilltat dhe vendimtarët, siç ishte ajo e mikut tonë të madh – Viktor Majerit, shpesh qëllimisht të harruara nga krekosjet e shumta politike të atyre që shtetin e Kosovës e kanë kthyer në plaçkë!…

Një histori kulturore e misioneve protestante në Shqipëri: shkolla, shtypshkronja dhe “i huaji” që solli shqipen.

Ka një skenë që e përfytyroj si fotografi të vjetër, me ngjyra të zbehura: një i huaj zbret në një port osman, i rraskapitur nga udhëtimi, me valixhe druri dhe një dosje letrash. Nuk ka uniformë, nuk ka titull zyrtar. Ai nuk vjen të pushtojë, as të blejë tokë. Vjen me libra. Dhe në Ballkan, sidomos në shekullin XIX, kjo është më provokuese se një top: libri—sidomos libri në gjuhën e popullit—është një armë që nuk bën zhurmë, por ndryshon mendjet.

Misionet protestante u trajtuan shpesh si episod anësor: ca misionarë, ca shkolla, ca botime, ca grindje fetare. Por kur i sheh nga afër, ato duken si një motor i vogël që, pa u bërë kurrë lokomotivë, i dha një shtytje të ndjeshme vagonit të historisë kulturore. Në Shqipëri, kjo shtytje merr një formë të pazakontë: Bibla u bë abetare, predikimi u bë arsimi, dhe “misioni” u kthye në një debat publik për gjuhën, identitetin dhe të drejtën për të lexuar vetë.

Kjo histori nuk kuptohet me klishe: as me demonizimin e thjeshtë (“agjentë të huaj”), as me romantizimin naiv (“shenjtorë të dijes”). Për ta parë drejt, duhet të mbajmë tri fjalë në dorë si lupë: qëllimet, politikat, perceptimet. Qëllimet shpjegojnë pse erdhën; politikat tregojnë si u organizuan e si u urdhëruan të silleshin; perceptimet shpjegojnë pse u pritën herë si shpëtim e herë si kërcënim—dhe pse të dyja palët, herë-herë, mund të kenë pasur edhe të drejtë.

Pse vjen dikush të vdesë larg shtëpisë për një tekst?

Nëse misionarët do të ishin thjesht aventurierë, do të ktheheshin pas dimrit të parë me ethe. Nëse do të ishin diplomatët e maskuar të perandorive, do të kërkonin privilegje, karrierë dhe mbrojtje të garantuar. Por pjesa më e madhe e tyre u nisën dhe mbetën për dekada. Shumë u varrosën larg vendlindjes. Disa humbën fëmijë e familjarë nga sëmundjet. Dhe megjithatë, nuk u tërhoqën.

Motori ishte bindja fetare e Reformacionit: Sola Scriptura, Shkrimi i Shenjtë si autoritet suprem. Nëse kjo merret seriozisht, atëherë Bibla nuk mund të mbetet pronë e klerit apo e një gjuhe “të shenjtë”; ajo duhet të bëhet e lexueshme për njeriun e thjeshtë. Dhe në Ballkan, ku gjuha e kishës dhe e shkollës shpesh nuk përputhej me gjuhën e shtëpisë, kjo ide ishte tronditëse. Ajo e hapte një çarje: nëse njeriu lexon vetë, ai fillon të mendojë vetë. Dhe në shoqëri ku autoriteti shpesh mbahej përmes “mosleximit”, kjo është alarm.

Kështu, misioni fetar prodhoi pa dashje një program kulturor: nëse do tekst, duhet alfabet; nëse do alfabet, duhet shkollë; nëse do shkollë, duhet mësues; nëse do mësues, duhet gramatikë; nëse do gramatikë, duhet shtypshkronjë. Kjo është arsyeja pse misionarët, në shumë vende, u bënë edhe botues, gjuhëtarë, përkthyes, organizatorë shkolle.

Apolitikë në letër, “politikë” në rezultat

Agjencitë misionare protestante, sidomos ato amerikane si ABCFM, kishin udhëzime të rrepta: shmangie të politikës, respektim të autoriteteve lokale, disiplinë morale, raportim të rregullt. Në letër, misionari duhej të ishte i “padëmshëm”: predikim, edukim, shpërndarje librash. Por Ballkani nuk të lejon të jesh neutral. Sepse këtu gjuha është politikë, shkolla është politikë, shtypshkronja është politikë—edhe kur askush nuk do ta quajë kështu.

Në një provincë ku një shkollë në gjuhën e popullit nënkuptonte një identitet që kërkon të ngrihet, misionari mund të mos ketë synime kombëtare, por mjeti i tij i prek. Ai vjen “për shpirtin”; por i jep “alfabetin”. Ai vjen “për qiellin”; por ndërton “bankat e shkollës”. Dhe në Ballkan, bankat e shkollës janë një ushtri e heshtur.

Shqipëria: vendi ku rreziku quhej denacionalizim

Shqipëria e shekullit XIX ishte një paradoks: një popull me gjuhë të përbashkët, por pa institucione të forta arsimore në gjuhën e vet. Në shumë hapësira, gjuha e shkollës dhe e kishës ishte e huaj për gjuhën e shtëpisë. Kështu, frika kryesore e shumë prindërve nuk ishte “feja e re”, por humbja e gjuhës, pra denacionalizimi.

Kjo është pika ku misionari protestant fiton një terren të papritur: ai nuk ka “gjuhë të shenjtë” për të mbrojtur. Përkundrazi, teologjia e tij e kërkon gjuhën e popullit. Kështu, predikimi dhe botimet në shqip, sado që kishin synim fetar, u interpretuan shpesh si mbështetje e shqipes. Kjo nuk e bën misionarin rilindës automatikisht; por e vendos në një nyje ku rrugët kryqëzohen.

Kristoforidhi: Bibla si laborator i shqipes moderne

Nëse Qiriazët mishërojnë institucionin—shkollën—atëherë Kostandin Kristoforidhi mishëron tekstin: përkthimin. Ai nuk është i rëndësishëm vetëm si figurë albanologjike, por si provë se një projekt fetar mund të shndërrohet në ngjarje gjuhësore.

Shoqëritë biblike protestante donin përkthime të sakta e të kuptueshme. Kristoforidhi, duke punuar mbi tekstet biblike, i dha shqipes një provë të madhe: një tekst të gjerë, të sistemuar, të aftë të mbajë idetë e mëdha. Në një kohë kur shqipja ishte e përçarë dialektalisht dhe e mënjanuar institucionalisht, kjo punë ishte si vendosje e një shtylle në tokë: “kjo gjuhë mund të shkruhet seriozisht”.

Por Bibla në shqip nuk ishte thjesht tekst. Ishte sfidë e autoritetit. Sepse individi që lexon vetë është individ që pyet vetë. Dhe pyetja është fillimi i modernitetit. Kështu, për disa autoritete tradicionale, “Bibla në shqip” nuk ishte vetëm çështje gjuhe; ishte çështje pushteti shpirtëror e kulturor.

Qiriazët: kur misioni u kthye në shkollë shqipe dhe emancipim vajzash

Në historinë shqiptare ka disa emra që nuk i përkasin vetëm një kapitulli, por bëhen urë mes kapitujve. Familja Qiriazi është e tillë: Gerasim, Sevasti dhe Parashqevi, me profil të formuar në mjedise protestante, u kthyen në aktorë të arsimit dhe kulturës shqipe.

Gerasimi e kuptoi një të vërtetë të thjeshtë: predikimi në shqip nuk është vetëm liturgji; është akt kulturor. Fjala “e shenjtë” kur thuhet në gjuhën e nënës e bën njeriun të ndihet subjekt, jo objekt. Dhe ky ndryshim psikologjik është i madh. Ai i heq ndërmjetësit monopol.

Por pika ku kjo histori bëhet konkrete, e prekshme, është Shkolla e Vajzave në Korçë (1891), e hapur nga Sevasti dhe Parashqevi Qiriazi. Për një shoqëri ku vajza kishte rol të mbyllur, kjo ishte më shumë se shkollë—ishte një ide e re për jetën: vajza që lexon, vajza që shkruan, vajza që mund të bëhet mësuese, vajza që mund të edukojë brezin tjetër në shqip.

Dhe këtu ndodh diçka me vlerë kulturore: shkolla shqipe e zvogëlon kufirin e fesë. Vajza nga familje të ndryshme fetare ulen në të njëjtën bankë, sepse për prindërit, shqipja është “strehë” më e rëndësishme se dogma. Në këtë kuptim, misioni protestant—që në logjikën e vet kërkon lexues të Biblës—krijon një armatë të re lexuesish të shqipes. Një “nënprodukt” që bëhet produkti kryesor historik.

Pikërisht për këtë, kundërshtimi ndaj Qiriazëve nuk ishte gjithmonë teologjik. Shpesh ishte frikë nga efekti kulturor: arsimi shqip e zvogëlon varësinë nga qendrat e huaja kulturore, dobëson mekanizmat e kontrollit. Dhe ku ka kontroll, ka edhe rezistencë.

Protestanti jashtë mileteve: liri e re në një rend të vjetër

Një detaj juridik shpesh i anashkaluar i jep kësaj historie një shtresë tjetër: protestantët, sidomos pas Tanzimatit, u njohën si komunitet i veçantë në Perandorinë Osmane. Kjo i vendosi në një status të pazakontë: ligjërisht të pranueshëm, por pa trashëgimi shekullore institucionale, pa “gjuhë liturgjike” të detyrueshme, pa detyrim për të ruajtur identitete të kodifikuara.

Kjo i bëri më të lëvizshëm. Një kishë tradicionale shpesh mbron privilegjet dhe gjuhën e trashëguar; një lëvizje e re, pa privilegje historike, ka më pak për të humbur. Kështu, protestantët mund të përdornin më lehtë gjuhën vendase në predikim e shkollë. Kjo nuk i bënte “revolucionarë politikë”, por i bënte praktikë: atje ku të tjerët hezitonin, ata e shihnin gjuhën e popullit si mjet të natyrshëm. Dhe në Shqipëri, kjo kishte peshë të madhe.

Misioni që humbi numra, por fitoi histori

Ka një mënyrë të gabuar për ta matur këtë fenomen: “sa u konvertuan?”. Në Shqipëri konvertimet ishin të pakta. Protestantizmi nuk u bë masë. Por ndikimi i tij ishte më i madh se numrat sepse ai veproi aty ku shoqëria kishte nevojë urgjente: te gjuha, te shkolla, te libri, te emancipimi i vajzës.

Nëse e shohim protestantizmin shqiptar si katalizator, kuptojmë më shumë: katalizatori nuk bëhet substanca kryesore e reaksionit, por e përshpejton ndryshimin. Ai krijon kushte, hap hapësira, fut mjete. Dhe në këtë histori, mjeti më i rëndësishëm nuk ishte “polemika fetare”, por kultura e leximit.

Prandaj, kur thuhet “Bibla u bë abetare”, nuk po bëhet metaforë e zbukuruar. Po përshkruhet një realitet: në një shoqëri ku shqipja kërkonte bankë shkolle, shtypshkronjë dhe tekst të qëndrueshëm, projekti protestant—me gjithë synimin e vet fetar—e ndihmoi shqipen të marrë trup institucional. Kjo është arsyeja pse kjo histori duhet treguar pa mllef ideologjik: as me dyshimin e verbër, as me lavdërimin e verbër. Misionet protestante erdhën për Ungjillin; por në Shqipëri, shpesh u bënë edhe shkollë. Erdhën për shpirtin; por prodhuan alfabet. Dhe në një vend ku moderniteti fillon nga leximi, ky është një kapitull që nuk mund të lihet në fund të faqes si shënim anësor.

Nga Rafael Floqi