Dr. Ervin Kujtila/

Sondazhet e realizuara në fortifikimet prehistorike të Orenjës dhe Zdranjshit të luginës së Shkumbinit, mundësuan njohjen më të plotë të zhvillimit kronologjik të jetës së tyre. Kështu në Orenjë u përftuan të dhëna stratigrafiko-kulturore që e mbështesin zhvillimin e jetës në këtë vendbanim, në 3 faza kronologjike të emërtuara Orenjë I-II-III, përkatësisht të lidhura me Bronzin e Hershëm, Bronzin e Vonë dhe periudhën e vonë antike. Ndërsa në fortifikimin e Zdranjshit, u fiksuan dy faza kronologjiko-kulturore zhvillimi, Zdranjsh I dhe II, që i referohen përkatësisht periudhës së Bronzit të Hershëm dhe asaj të Bronzit të Vonë.
Bazuar në materialin arkeologjik, rezulton se jeta në qytezën e Orenjës ka kaluar në tre faza, që dallohen nga intensiteti dhe karakteri. Faza e parë është periudha e Bronzit të Hershëm. Faza e dytë i përket periudhës së Bronzit të Vonë dhe faze e tretë periudhës së Antikitetit të Vonë.
Qeramika e fazës Orenjë I dhe Zdranjsh I, ndryshon në aspektet më kryesore të saj nga qeramika e shtresës pasardhëse të Bronzit të Vonë, pavarësisht se disa nga format dhe dekoret e kësaj të fundit do të ruhen edhe gjatë kësaj faze. Teknikisht enët e fazës Orenjë I dhe Zdranjsh I, nuk shquhen në përgjithësi për ndonjë cilësi të lartë punimi. Shumica e fragmenteve të enëve, qofshin të mëdha ose të vogla i përkasin kategorisë së qeramikës së zakonshme apo trashanike.
Lënda arkeologjike e periudhës së hershme të Bronzit e gjetur përfaqësohet nga një numër relativisht i vogël enësh të fragmentuara. Disa nga format e qeramikës së Bronzit të Hershëm përsëriten ose zhvillojnë më tej forma të tjera në periudhën e Bronzit të Vonë. Format më karakteristike të qeramikës së Orenjë I dhe Zdranjshë I, janë: tasa me buzë të sheshta ose të shtrira nga jashtë, enë me buzë të prerë pjerrtas, të cilat janë gjetur edhe në zona të tjera të Shqipërisë si në Kukum I, Ganjollë I, Maliq, Zagorë, Shkodër etj.
Enët e punuara me brumë të mirë dhe pjekje të plotë. Balta ka ngjyrë të errët, që shkon nga kafe në të kuqe dhe gri në të zi. Enët janë lyer me një shtresë ajke, pa shkëlqim. Fundet janë të sheshta dhe shkrihen harmonishëm me trupin e enës. Vegjët janë shiritore vertikale. Zbukurimet përfaqësohen kryesisht nga shiriti i thjeshtë në reliev me shtypje gishti, thimthat e vegjël plastikë.

Materiali arkeologjik i grumbulluar dhe analiza tipologjike e tij çojnë në disa përfundime të përgjithshme të karakterit kronologjiko-kulturor të vendbanimit.
Fortifikimi i Orenjës dhe Zdranjshit është banuar në disa periudha të ndryshme historike.

Faza e parë, që do ta pranonim si faza Orenjë dhe Zdranjsh I, i përgjigjet periudhës se Bronzit të Hershëm. Gjetjet në sasi relativisht të pakta mendojmë se dëshmon se vendbanimi është shfrytëzuar në një periudhë të kufizuar kohe. Kultura e zbuluar në Orenjë dhe Zdranjshë I inkuadrohet mjaft mirë brenda territorit gjeografik të Shqipërisë, ku u zhvilluan kultura të kësaj periudhë si Ganjollë I, Kukum I, Gajtan I, Shkodër Ia etj.

Teknika e punimit, format dhe zbukurimet e qeramikës në aspektin e tyre kryesor e afrojnë këtë kulturë dhe me atë të zbuluar në Maliq IIIa-b, Sovjan V, Shkodër Ia-b, Manasdren I. Disa elemente dekorative, pavarësisht nga dallimet krahinore, vendosin lidhje kulturore me krahinat tona në very dhe jug të Shkumbinit. Kultura Orenjë dhe Zdranjshë I duket se u zhvillua në kontakte të afërta dhe me kulturën e Maliqit dhe të veriut të Shqipërisë, me të cilën ajo do të lidhet më shumë në saje të pozitës gjeografike të këtyre vendbanimeve.

Fortifikimet e kësaj periudhe ndodhen zakonisht në pika dominante të zonave baritore, larg rrugëve të komunikimit. Planimetria e këtyre fortifikimeve i përmbahet tipit eliptik. Zakonisht hyrja gjendet në pjesën më të ulët të kreshtës, ku realizohet komunikimi me zonën përreth. Qeramika e zbuluar në Orenjë dhë Zdranjsh, format dhe dekori i saj i datojnë këto fortifikime në periudhën e Bronzit të Vonë.
Fortifikimet prehistorike të periudhës së Bronzit të Vonë në luginën e Shkumbinit lidhen kryesisht me karakterin mbrojtës të tyre, si vendbanim dhe vendstrehim për banorët dhe për pasurinë e tyre. Ato janë të vendosura në zona të brendshme të territorit, larg rrugëve kryesore të komunikimit si në Orenjë dhe Zdranjsh dhe Lleshan. Këto fortifikime janë të vendosura në afërsi me kullotat që lidhen me ekonominë baritore. Shembuj të ngjashëm janë konstatuar në fortifikimet e kësaj periudhe në Shqipëri dhe jashtë saj, sidomos në rrafshnaltën e Glasinacit.

Fortifikimet mbrojtëse në të gjitha rastet, janë ndërtuar mbi bazament natyror, direkt mbi tokë të virgjër ose mbi shtresa shkëmbore, domethënë ato janë pa themel. Ndërtimi i këtyre mureve është bërë me gurë të mbledhur në sipërfaqen e terrenit ose nxjerrë nga shtresat shkëmbore sipërfaqësore. Fortifikimi është ndërtuar me gurë të vendosur në muraturë të thatë të papunuar fare. Gurët janë të përmasave të tyre natyrore. Në fasadë fugat janë të pambushura dhe rrallë me ndonjë gur të vogël. Blloqet e gurëve janë të një madhësie mesatare e të mëdhenj, me përmasa (0.40 x0.70 m). Lartësia maksimale e ruajtur e fortifikimit prehistorik arrin në 0.80 – 1.20 m. Gjerësia maksimale e ruajtur është 1.80 – 2.20 m. Në fasadë fugat janë të pambushura dhe rrallë me ndonjë gur të vogël. Fasada anësore zakonisht paraqitet e mbuluar nga dherat.

Fortifikimet prehistorike të luginës së Shkumbinit formojnë një sistem të organizuar mbrojtës të kësaj lugine. Karakteristikë e përbashkët e tyre është vendosja në pozita strategjike dhe dominante, pranë kullotave natyrore dhe kontrolli i rrugëve kryesore të komunikimit. Një karakteristikë tjetër e përbashkët shënohet nga skema e njëjtë apo e ngjashme planimetrike eliptike dhe në ndonjë rast edhe oblike, linja e murit nuk ka kthesa, kënde apo kulla, element që do të shfaqen në fortifikimet e mëvonshme. Muret rrethuese ruhen në një lartësi të vogël, ato janë ndërtuar me gurë mesatarë dhe të vegjël të papunuar.

Karakteristikë për fortifikimet prehistorike të Bronzit të Vonë është planimetria e tyre në trajtë eliptike. Fortifikimi ndjek linjë të përkulur, pa kënde e kthesa (Orenjë, Zdranjsh, Lleshan).

Sipërfaqja e tyre varion nga 2 ha (Zdranjsh) deri në 2.5 ha (Orenjë). Fortifikimi është ndërtuar në anën e cila është më pak e mbrojtur që lidhet me pjesën tjetër të zonës me një qafë. Hyrja e fortifikimit zakonisht gjendet pjesën më të ulët të fortifikimit e cila bën të mundur komunikimin me zonën përreth. Perimetri i fortifikimeve është afërsisht 600 m, ndërsa gjatësia e fortifikimit prehistorik të ruajtur është 236 – 251 m.
Lidhur me raportin hapësinor të vendbanimeve prehistorike dhe tipin planimetrik të fortifikimeve të Bronzit të Vonë në luginën e Shkumbinit mund të themi se:
a.Tipi kryesor planimetrik është vendbanimi brenda fortifikimit; ky tip planimetrik aktualisht ndeshet vetëm në fortifikimet e Orenjës dhe Zdranjshit, të verifikuar nëpërmjet sondazheve arkeologjik. Në këtë tip planimetrik mund të përfshihen edhe fortifikimet e tjera si: Bërzeshta, Qukës Skëndërbe, Lleshani.
b.Tipi planimetrik i vendbanimit jashtë fortifikimit. Ky tip nuk është ndeshur në periudhën e Bronzit të Vonë nga kërkimet tona në këtë luginë. Ai duket se shfaqet në periudhën arkaike, siç dëshmojnë të dhënat nga Qyteza e Selcës së Poshtme në Mokër dhe vendbanimi i Belshit.
Kultura e periudhës së Bronzit të Vonë e zbuluar në këto vendbanime prehistorike, me analogjitë e saj kulturore është e orientuar kryesisht nga Shqipëria e Veriut dhe grupi kulturor Glasinac-Mat.

Marenglen Kasmi

Historian/

Kemi në duar e po promovojmë sot vëllimin e dytë të librit për Fan Nolin, botim i UET Press, të autorit Ilir Ikonomi. Libri është titulluar “Rebeli”. Një titull provokues, i cili padyshim nxit kërshërinë e lexuesit për brendinë e tij.

Së pari dua të uroj autorin, z. Ikonomi, për veprën e tij të radhës dhe i uroj njëherazi atij suksese për hartimin e vëllimit të tretë, për të risjellë pranë lexuesit edhe më të plotë jetën dhe veprën e ndoshta personazhit historik më interesant të kombit shqiptar, Fan Noli.

Në këtë vëllim autori ndalet në vitet 1920-1924 dhe e ka ndarë librin në tre kapituj, të titulluar përkatësisht “Në terren të vështirë 1920-1922”, “Pushtete të brishta 1922-1923” dhe “Gjashtë muaj kryeministër 1924”.

Ndonëse titujt e çështjeve të trajtuara në kapituj të japin përshtypjen e zgjedhjes së rastësishme sipas dokumentacionit që ai mund të ketë pasur në duar dhe që në vetvete ato mund të trajtohen edhe si tematika të pavarura, në tërësinë e tyre lexuesi arrin të bëjë një lexim kronologjik të ngjarjeve, zhvillimeve kryesore e veprimtarisë së Nolit, çka sigurisht që është meritë e shkrimit të zhdërvjellët dhe gjuhës sa zgjedhur e të përmbledhur, që autori e zotëron me mjeshtëri.

Libri është shkruar në një gjuhën të qëruar, çka është përsëri një tregues i artit të të shkruarit të autorit, që fatkeqësisht në botimet e sotme shpesh është përjashtimi e jo rregulli.

Ky botim trajton Nolin si politikan, drejtues shteti e reformator, ndonëse historia tregoi që mendimet dhe vizionet e tij demokratike liberale më së shumti mbetën në kuadër të një programi politik, i cili për shumë arsye nuk arriti të realizohej, madje vlerësuar sot në retrospektivë as që mund të ishte e mundur të arrihej në tërësinë e tij, në një Shqipëri sikurse ishte ajo e viteve 1920.

Noli qëndroi në Shqipëri realisht jo më shumë se dy vjet e gjysmë. Ndaj, me të drejtë Ikonomi shkruan se “gjatë kësaj kohe të shkurtër betejat e tij ishin komplekse, prandaj i tillë është edhe ky libër”.

Ky është një libër ndryshe, si nga përmbajtja, trajtimi por edhe stili i të shkruarit, ku gërshetohet gazetari me historianin. Sigurisht që një gazetar me përvojë e i sprovuar si Ikonomi arrin që duke i ndërthurur me zotësi të dyja gjinitë, të sjellë një botim të qëndrueshëm, i cili në trajtimin e tij dhe mënyrën e ndërtimit të librit sfidon, ndoshta fjala më e saktë do të ishte provokon, historianët që merren me këtë periudhë por edhe lexuesin, duke nënkuptuar se edhe Fan Noli, ashtu si çdo personazh historik e qenie humane, duhet parë me ngjyra, e jo bardh e zi.

Parë në këtë këndvështrim, ky botim edhe më interesant, kur autori përpiqet të na tregojë Nolin nëpërmjet detajeve, herë të njohura e herë të panjohura, duke sjellë ngjarje, takime, bisedime e qëndrime të mbajtura nga diplomatët e huaj ndaj tij apo hera-herës duke i vendosur përballë edhe personazhe të tjerë, si për shembull Ahmet Zogun, me qëllim që lexuesi të jetë në gjendje të krahasojë e nxjerrë përfundime. Këtu mund të themi se gazetari dominon ndaj historianit.

Trajtimin më të zgjeruar në libër e merr pikërisht kapitulli i tretë, Noli kryeministër.

Sa më sipër, unë po ndalem në fjalën time vetëm në disa çështje që autori rreket t’u japë përgjigje në libër, çka ai e nënvizon edhe në pasthënien e botimit, nëse për ngjarjen e qershorit bëhet fjalë për një revolucion, kryengritje a puç ushtarak.

Ikonomi shtron atë qe e quan pyetjen e provës: “A sollën ngjarjet e qershorit 1924 ndryshime të tilla që të linin gjurmë në shoqërinë shqiptare, apo ishin thjesht një rebelim ushtarak, i shoqëruar me një ndryshim të përkohshëm pushteti? A e zgjidhën ato pronësinë mbi tokë, problemin më të mprehtë shoqëror me të cilin po përballej Shqipëria e varfër e asaj kohe? A e reformuan ato sistemin gjyqësor dhe atë legjislativ”? Më tej, autori shton se “siç mund të kuptohet nga faktet e paraqitura në këtë libër, fjala revolucion do të ishte e ekzagjeruar për lëvizjen e qershorit, nëse marrim si pikë referimi përmbysjet që kishin bërë epokë, si ato në Francë, Amerikë, Rusi ose gjetkë”.

Në një mënyrë të përmbledhur mund të thuhet se autori e trajton këtë ngjarje si një komplot të organizuar nga opozita ndaj qeverisë së kryeministrit Vrioni, i cili u vu në zbatim pas vrasjes së Avni Rustemit, çka autori thekson se “opozita ishte e përgatitur të mos e lëshonte nga dora deri sa të kishte nxjerrë të gjitha përfitimet e mundshme politike”.

Duke e njohur vështirësinë e trajtimeve biografike, e sidomos për figura historike komplekse, ajo çka autorin e ndihmon në arritjen e një objektivizmi historik të pëlqyeshëm është metodologjia e zgjedhur, e cila në shkencën e sotme moderne historike perëndimore konsiston në dallimin ndërmjet historisë përshkruese dhe shkrimit strukturor të historisë. Nëse në biografishkruarje ndiqet metodologjia e parë, atëherë rezultati shkon më tepër në drejtimin përshkrues dhe paraqiten më tepër detaje të brendshme të personazhit por që qëndrojnë gjithmonë në rrafshin një dimensional, pavarësisht shumëngjyrësisë së tij. Nëse ndiqet metoda e dytë, e cila është padyshim më e pëlqyeshmja, më e qëndrueshmja shkencërisht dhe më e përhapura ndër historianët biografë, atëherë personazhi historik trajtohet në pikëpamje strukturore, pra shumëdimensional dhe i pa shkëputur nga konteksti kohor ku ai vepron me të gjitha veçoritë e saj.

Pa dashur të keqkuptohem, pasi si historian jam duke folur për një libër historik të shkruar nga këndvështrimi i një gazetari dhe pa dashur po ashtu aspak të ul vlerat e këtij botimi, duhet pikësëpari të theksoj se të shkruash për një figurë të madhe si Noli, pa dyshim që është një sfidë e madhe dhe Ikonomi i ka dalë ballas me sukses kësaj sfide.

Por po ashtu nuk mund të rri pa thënë që ndoshta do kishte qenë e nevojshme që në libër të bëhej edhe një analizë e situatës politike, ekonomike e shoqërore të Shqipërisë së këtyre viteve, çka në thelb është jo vetëm çelësi për të kuptuar të gjitha këto zhvillime, e sidomos rolin e Nolit në tallavanë politike të Shqipërisë asokohe. Po ashtu, ky është një kriter i pashmangshëm metodologjik në hartimin e një biografie politike.

Nga ana tjetër, autori ndalet gjatë në përshkrimin e marrëdhënieve ndërkombëtare të Shqipërisë në vitet 1920-1922, ku theksohet fort roli i Nolit si politikan, diplomat e patriot në lidhje me problemet e Shqipërisë.

Në vitet 1920-1925 u ndërruan 12 qeveri, me nëntë kryeministra. Janë vitet e destabilitetit të madh politik e shoqëror, ende shumë larg një situate politike të konsoliduar. Më tej, ekonomia shqiptare ishte në gjendje të mjeruar. Si pasojë e sundimit të gjatë osman, hendeku ekonomik ndërmjet shtresave të shoqërisë ishte më tepër se i madh. Situata e keqe e të mbjellave, e sidomos në vitet 1922-1924 për shkak të kushteve të këqija natyrore e kishin rrënuar tërësisht ekonominë bujqësore. Sidomos fshatarësia ishte pa bukë dhe e mbytur në borxhe. Pa folur për gjendjen agrare, ku pjesa më e madhe e tokave të punueshme ishte e përqendruar në një numër të vogël njerëzish, një pasojë kjo e drejtpërdrejtë e politikave sunduese osmane.

Po ashtu, të pakënaqur ishin edhe shtresat e ndryshme qytetare, përfshirë edhe nëpunësit e shtetit, ushtrinë, xhandarmerinë etj., të cilët kishin muaj pa marrë pagën. Një përpjekje e qeverisë Vërlaci për të ulur tonet me opozitën, duke marrë dy përfaqësues të saj në qeveri, u trondit nga vrasja e Avni Rustemit, i cili ishte shndërruar në një simbol të atdhetarisë dhe të demokracisë në sytë e shumë shqiptarëve. Kjo ngjarje solli mbylljen përfundimtare të gjithë kanaleve të komunikimit politik ndërmjet forcave të ndryshme, çka i lëshoi vendin konfliktit të armatosur.

Sa më sipër, kryengritja e qershorit nuk mund të thjeshtohet në një puç ushtarak, pra thjesht në një çështje pushteti, duke i mohuar kësaj lëvizje përmbajtjen demokratike, e cila në fakt ishte një vazhdim i revolucionit kombëtar të 1920, por me një ndryshim thelbësor. Tashmë jo për të rifituar pavarësinë kundër pushtuesit të huaj por për të rrëzuar rendin feudal mesjetar, me qëllim demokratizimin e vendit.

Kjo lëvizje demokratike, ku pa dyshim spikaste roli i Nolit, ishte në fakt pjesë e të njëjtave lëvizje, me të njëjtën përmbajtje, që vendet e tjera perëndimore i kishin zhvilluar kohë më parë, sigurisht me veçoritë e tyre. Për arsye që dihen, kjo lëvizje erdhi në Shqipëri e vonuar në kohë. Synimi i saj ishte përdormi i pushtetit politik për zgjidhjen e problemeve ekonomike e shoqërore që qëndronin para vendit. Çështja kryesore ishte zgjidhja e situatës agrare, për të cilën ishte direkt e interesuar forca kryesore e kryengritjes, fshatarësia.

Pa dyshim që përmbysja e qeverisë së Nolit i dha një goditje të rëndë përpjekjeve të forcave demokratike për të nxjerrë Shqipërinë nga kthetrat e feudalizmit dhe për ta futur atë në rrugën e demokracive perëndimore, të përparimit ekonomik e shoqëror. Disfata e revolucionit të qershorit ndërpreu po ashtu përpjekjet për konsolidimin e një shteti demokratik dhe i hapi rrugë ndërtimit të një shteti autoritar nën drejtimin e Ahmet Zogut, fillimisht si republikë presidenciale e më pas si Monarki.

Së dyti, duke dashur përsëri të qëndroj në rrafshin metodologjik, një nga pikat e forta të autorit në këtë botim është përdorimi i burimeve historike.

Noli është ndoshta një nga figurat historike më të trajtuara. Përveç shkrimeve të shumta që ai vetë ka lënë, është trajtuar gjerë e gjatë e tërë veprimtaria e tij si, publicist demokrat, orator e njohës i mirë i fjalës shqipe, politikan me një potencial të fuqishëm, i cili ju kushtua jo vetëm mbrojtjes së interesave kombëtare por ashtu edhe luftës për ndërtimin e demokracisë së shtetit të ri shqiptar.

Ikonomi ka përdorur një bibliografi të pasur, çka padyshim përbën një vlerë të padiskutueshme të këtij botimi. Në këtë pikë, procesi i kritikës së burimeve historike është i pa shmangshëm, madje një element metodologjik thelbësor.

Autori i referohet shpesh qëndrimeve të ministrave të huaj në Shqipëri, e kryesisht atij britanik e amerikan. Referuar Ikonomit, por edhe botimeve të tjera, bie në sy që shpesh raportet e qëndrimet e ministrit britanik Aires ndaj situatës në Shqipëri e Nolit janë të diskutueshme, pasi dihen interesat që Anglia kishte në këtë kohë për nëntokën shqiptare dhe marrëveshjet që ishin arritur me Ahmet Zogun para se ai të largohej. Kësisoj, këto qëndrime nuk duhen marrë si të mirëqena e jo gjithmonë të besueshme.

Vetë Noli ka deklaruar më vonë se “zoti Aires arriti të bindë të gjithë ç’ishin rreth meje se reformat agrare ishin një inovacion i rrezikshëm bolshevik”. Sikurse edhe vetë autori arrin në përfundimin se “dihej që legata britanike me ministrin Eyres favorizonte Ahmet Zogun dhe kishte antipati për Nolin”. (f.275).

Së treti dhe së fundmi, Ikonomi trajton edhe çështjen e legjitimitetit të qeverisë dhe njohjes ndërkombëtare të saj.

Qëndrimi i distancuar i shteteve të huaja ndaj qeverisë së Nolit është i kuptueshëm. Madje edhe vetë Noli, sikurse z. Ikonomi shkruan, do t’i thoshte ministrit anglez në Tiranë se “… e kuptoj plotësisht se nuk mund të pritet që qeveria britanike të njohë një qeveri, e cila ka ardhur në pushtet me mjete jokushtetuese. Për këtë nuk shqetësohem, sepse e di që njohja do të vijë sapo ne ta meritojmë “. (f. 280)

Megjithatë bashkëpunimi nuk mungoi. Me të drejtë autori arrin në përfundimin se asokohe praktikat botërore të njohjes bazoheshin në përvoja tashmë të konsoliduara. Asnjëherë dhe në asnjë rast nuk kishte pasur njohje të shpejta të qeverive të ardhura me revolucion popullor. Britania e Madhe e kishte njohur qeverinë e dalë nga revolucioni portugez i 1909 një vit më vonë. Po kaq vonë kishte njohur edhe qeverinë kineze të dalë nga revolucioni i vitit 1912. Pra, njohja e qeverive të kësaj kategorie pasonte vetëm kur stabilizohej jeta politike në vend dhe krijoheshin të gjitha institucionet kushtetuese. Parë në këtë këndvështrim, njohja apo mosnjohja e qeverisë së Nolit nuk mund të shikohet si një arsye kryesore për rënien e qeverisë së Nolit. Sigurisht që huaja e mohuar për Nolin nga Lidhja e Kombeve do të kishte pasur një ndikim pozitiv në qeverisjen e tij.

Z. Ikonomi shkruan që në sytë e qeverive europiane ekzistonte mendimi se “që nga rilindja e saj në vitin 1920, Shqipëria nuk kishte bërë ndonjë përpjekje serioze për të zgjidhur vështirësitë e veta të brendshme dhe kishte dhënë pak prova se ishte vërtet e interesuar për të luftuar korrupsionin e për të vënë rregull në financat e veta.” (f. 302).

Po e mbyll duke cituar z. Ikonomi, i cili në fund të librit shkruan se “Përsa i përket Nolit personalisht, koha e shkurtër, gjatë së cilës ai përfaqësoi vendin në Lidhjen e Kombeve ose punoi në Shqipëri, pati sa suksese aq edhe zhgënjime. Nga disa bashkatdhetarë, ai do të mbahej mend si luftëtar dhe orator i zjarrtë i nacionalizmit shqiptar, që frymëzonte shpresë me programin e tij për ta çuar vendin përpara. Të tjerë do ta kujtonin si njeriun me ide të mëdha e progresiste, por që nuk e njihte mirë Shqipërinë dhe nuk iu përshtat dot rrethanave, prandaj dështoi politikisht. Gjithsesi, historia e tij flet shumë për malet e vështirësive që duhej të kapërcenin ata udhëheqës, të cilët dëshironin të sillnin ndryshime në një vend të prapambetur dhe konservator si Shqipëria”.

E përgëzoj edhe njëherë autorin për punën e bërë. Ky libër do të shërbejë padyshim si një bazë e mirë për studimin dhe njohjen e mëtejshme të figurës më gjeniale të shqiptarisë, Fan Nolin.

Librit i uroj udhë të mbarë dhe presim me shumë interes vëllimin tjetër!

(Marrë nga Gazeta Liberale)

Muhamed Mufaku/

Viteve të fundit kemi libra që tërheqin vëmenje me anë të promovimeve, pa marrë parasysh çfarë vlerë kanë, dhe kemi libra me vlerë që kalojnë në hestje pa hetuar megjithçse autorët e tyre janë historianë të institucioneve tona që njihen jashtë trekëndshi Prishtinë-Shkup-Tiranë. Kështu, është dashur që të kalojnë disa vjet deri kur na erdhi sivjet në Seminarin ndërkombëtar për gjuhë, letërsinë e kulturanin shqiptare historian austriak Oliver Schmit dhe përmendi në një rast tre historianë kosovarë që sjellin risi,në mesin e tyre edhe Ylber Hyën. Kuptohet, Y.Hysa nuk merret me tekste shkollore ose me një temë të sponzuara, por vërtetë merret me gjurmime serioze dhe pasuron historiografinë tonë me kontribute origjinale. I tillë ështe libri i tij “Shafrani në Kaçanik” që doli në Prishtë (Bard Books 2019) me një parathënje të Ag Apolonit dhe mbeti i pahetuar në trekënshëm Prishtinë-Shkup-Tiranë për kundër risive që na sjell.
Siç duket nga tituuli, libri merret me historinë ekomiko-shoqërore dhe kulturore të Kosovës në shek.XVI, përkatësisht me ngritjen e një bërthamë të re ubanistike në jug të Kosovës (Kaçanik) që soli risi me monumente të reja dhe profesione të reja si dhe me elemente të reja në kuzhinën e Kosovës si Shafrani, që ishte i njohur vetëm në sofrat e familjeve të pasura jashtë Kosovës kurse tani në Kaçanik shërbehej falas në sofrat e Imaretit në Kaçanik që e nërtoi Sinan Pashë Topojani (1506-1596),i cili me meritë u quajt “Themelluesi i Kaçanikut”. Sinan pasha ishte ndër figurat e njohur të shek.XVI pasiqë ishte i vetmi që zuri pesë herë postin e sedriazemit më Perandorinë osmane dhe ishte vali në disa vende në Lindjen e mesme (Egjipt,Siri etj) ku la shumë vepra monumentale duke përfshirë edhe dy qytete në Siri (Kutajfa në Veri të Damaskut dhe Sa’sa në jug të Damaskut).
Si i tillë, Sinan pasha tërhoqi shumë vëmendje të historianëve në mesin e tyre edhe historiani francez Jean Paul Pascual , i cili ia kushtoi atij një hapësirë të madhe në librin e tij për zhvillimin e Damasku në shek.XVI që u botua më 1985. Libir i Y.Hysës duket si version kosovar për Kaçanikun sepse të dy historinët kanë një qasje metotologjike: të ndriçhoet historia ekonomiko-shoqërore dhe kultuore në bazë të dokumentëve të vakëfit. Mirëpo, pioneri i kësaj qasje te ne ishte Hasan Kaleshi (1922-1976), i cili u dokturua më 1960 dhe disertacioni i tij ( që botua në Prishtinë më 1973 dhe 2012) na inspiroi herët me këtë qasje të re në studimet tona. Vetë Y.Hysa u mbështet në studimin e Kaleshit “Veziri i madh Koxha Sinan pasha, vakufet e tij dhe vaukufnamat e tyre” që u botua më 1965 në revistëm Gjurmime albanologjike, ku përmban një botim kritik të vakufnamën që ka të bëjë me Kaçanikun që u legalizua më 23 korrik 1586. Vërtetë,Y.Hysa e trajtoi këtë temë në librin “Shqiptarët dhe të tjerët”(2009), kurse tani e trajton në mënyrë më të gjerë duke ubazuar në burime dhe stidime në gjuhë të ndryshme (shqip, serbokroatisht, anglisht e gjermanisht) për ta na sjell një histori më ndryshe të Kaçanikut.
Qysh në fillim të librit (f.9) Y.Hysa nuk mohon se ai nuk është i parë po merret me vakëfin e Sinan pashës në Kaçanik, por ai e trajton më ndryshe nga se është fjala për një vakëfin që na soli të vetëmën “fortifikatë-qytet e mdërtuar nga themelli në Kosovë gjatë sundimit osman”, për çka ështuë ruajtur vakufnamja e tij (e legalizuar më 23.7.1586) që “zbërthen shumë fakte nga natyrza historike, juridike, ekonomike dhe kulturore”.
Më tutje, autori flet gjerë e gjatë për themelluesin Sinan pashë Topojani (1506-1596), duke e dalluar atë nga Sinanë pashë Vila (të dytë nga Luma) që e ngriti i një vakuf në Prizren me xhaminë e bukur që e dallon edhe sot qytetin, e duke treguar karrierën e pasur si komadant ushtarak, si vali në disa vende e si vetmi njëri që u bë 5 herë vezir i madh (sedriazem) në Perandorinë osmane duke lanë shumë monumente në disa vende.
Nga ana tjetër, në kaptinën “Dy kaçanikat”, që reflektojnë tani “Kaçanikun e vjetër” dhe “Kaçanikun e e ri” autori vë në pah disa gjurmë dardane e romake për rreth, e sidomos kalldërimi romak në gryekë të Kaçanikut dhe stacioni romak në Kaçanikun e vjetër. Mirëpo, Sinan pasha për kala-qytetin e ri shkoi më poshtë, atje ku takohen Nerodima dhe Lepenci dhe ku fillon gryeka që ndan Sharrin nga Karadaku. Y.Hysa vëren si kjo pozitë e re reflekton sensin stratigjik të Sinan pashës si komdanti i burrështeti sepse gryeka dominon një segment me rendësi të rrugës së vjetër Nish-Shkup që vazhdon deri në Selanik. Duke u mbështetur në shënimet e udhëtatarit francez Ph.Caney nga 1579 del se atje kalimi i kësaj rruge ka qenë shumë i rrezikshëm për udhtarët dhe tregëtarët, ndaj u ndie nevoja për një ndërmmarje të këtillë që do ta sjellte sigurimin për këtë rrugë rajonale dhe lulëzimin e vendbanimit të ri.
Për vendbanimin e tij autori kishte një burim të dorës së parë (vakufnamën), që tregon të gjitha objeltet e reja ekonomiko-shoqërore dhe kulturore që u ndërtuan atëherë dhe u bënë bazë e qytetit të ri.
Për të kuptuar më mirë natyrën e vakëfit duhet të kemi parasysh se vakëfi përbën dy llojë objekte: objekte që ofrojnë shërbime falas popullsisë (xhamia, medresja, teqja, hani, imareti/kuzhina popullore etj) si dhe objekte ekonomike që shfrytëzohen me qira dhe mbulojnë shpenzimet e objekteve të para. Kështu, në bazë të këtij burimi del se Sinan pasha ndërtoi në Kaçanik dhe rreth tij : një xhami, një medrese, dy hane, një hamam, një imaret, 27 mullijn e tjera. Në këto objekte tani u paraqiten 37 profesione të reja me 60 punojnës që i prezenton veç e veç autori me pagat e tyre (f.57-60).
Në mesin e ktyre objekteve kemi pasur një risi : imareti ose kuzhina pupullore që ofronte ushqim falas dy herë në dite studentëve,të varëfërve në Kaçanik e rrethin, punojnësëve në objektet e reja si dhe udhëtarëve që ndalen e pushojnë në Kaçanik. Ky institucion i ri, që u paraqit më herët në Shkup dhe ishte i pari në Kaçanik/Kosovë, tërhiqte interesimin e udhëtarëve evropinanë pasiqë që gëzonin ushqim falas dhe më ndytshe.
Mu për këtë, Y.Hysa përqendrohet me anë të ktij institucioni të ri në ndryshimet e reja në kuzhinën e Kosovës me elemente të reja që u bënë të përhershme, prej nga është edhe titulli i këtij libri. Një prej këtyre elementeve është orizi që jo vetëm që u konsumua në Kosovë por edhe u kultivua më vonë në Ballkan, për çka flet gjatë autori në kaptinën “Orizi si udhqim stratigjik”(f.97-100). Nga ana tjetër, risia tjetër ishte paraqitja e Shafranit në ushqimin e afruar në imaretin e Kaçanikut që reflektonte një domethënje të madhe, sepse shafrani ishte simbol i sofrave të familjave të pasura në Orient dhe më vonë në Evropë, kurse tani ai ofrohej të gjithëve falas me embëlsirën e quajtur Zerde, me origjinë nga Persia, në të cilën shafrani është esenca e dukja e saj, për çka flet autor më shumë në kaptinën “Zerde më shumë se ëmbëlsirë”.
Më këto të dhëna domethënse mund të themi se në këtë libër të Y.Hysës nuk kemi tema të mëdha të stërpërsëritua por ai përqendrohet në një hapësirë të vogël (Kaçaniku) me një qasje të re (në bazë të vakufnamës të 1586) për ta parqitur një histori më pak të njohur për gjeneratën e re të historianëve.

Prof. Ass. Dr. Pajazit Hajzeri

¹ Faculty of Architecture and Spatial Planning, UBT College – 

Higher Education Institution, Prishtina, Kosovo

Pajazit.hajzeri@ubt-uni.net

Abstrakti: Kulla, një formë tradicionale e banesës, ka pasur një rol të rëndësishëm në jetën sociale, ekonomike dhe kulturore të popullsisë së Shalës së Bajgorës. Ky studim eksploron funksionin dhe rëndësinë e kullës në këtë zonë malore të Kosovës, duke analizuar arkitekturën, materialet ndërtimore dhe karakteristikat funksionale që e bënin atë të përshtatshme për jetesën në një mjedis të vështirë dhe të izoluar. Kulla nuk ishte thjesht një strukturë banimi, por një simbol i identitetit familjar dhe qëndresës ndaj kushteve të ashpra natyrore dhe sociale. Nëpërmjet intervistave me banorë lokalë dhe analizës historike, ky punim synon të ndriçojë më tej mënyrat në të cilat ky objekt banimi ka evoluar dhe ka ruajtur identitetin e tij në kontekstin e modernizimit të jetesës në Shalën e Bajgorës.

Fjalët kyqe: Kullë, objekt banimi, mjedis jetësor, strukturë, natyrë.

1. Kullat

Punimi “Kullat në zonën e Shalës së Bajgorës” trajton rëndësinë historike dhe arkitektonike të kullave në këtë rajon të Kosovës. Kullat, të cilat kanë shërbyer si struktura mbrojtëse dhe rezidenciale, janë ndërtuar kryesisht gjatë periudhës osmane dhe paraqesin një simbol të identitetit kulturor dhe traditave vendore. Zona e Shalës së Bajgorës, përveç bukurive natyrore dhe rëndësisë historike, është e njohur për këto ndërtesa tradicionale të cilat përfaqësojnë një aspekt të rëndësishëm të trashëgimisë kulturore shqiptare. Punimi shqyrton arkitekturën, funksionet e kullave, dhe rolin e tyre në ruajtjen e traditës dhe vlerave shoqërore ndër shekuj. Kullat e ndërtuara në Shalë të Bajgorës dhe ato në zonat fushore të Kosovës kanë disa dallime të theksuara që reflektojnë mjedisin gjeografik, nevojat mbrojtëse dhe stilin e jetesës së banorëve në këto rajone.

2. Funksioni mbrojtës:
   • Kulla në Shalë të Bajgorës: Duke qenë se Shala është një zonë malore dhe shpesh më e izoluar, kullat janë ndërtuar kryesisht për mbrojtje. Ato ishin struktura të fortifikuara që mbronin banorët nga sulmet e jashtme dhe plaçkitjet, si dhe ofronin mbrojtje në kushtet e rënda klimatike. Zakonisht ishin më të larta dhe më të ngushta për të mundësuar vëzhgim më të mirë të terrenit përreth.
   • Kulla në zonat fushore: Kullat në fushë, edhe pse kanë pasur një element mbrojtës, kanë qenë më të orientuara drejt funksioneve sociale dhe ekonomike. Ndërsa këto kulla janë të ndërtuara më pranë tokave bujqësore, ato shpesh kishin edhe hapësira të mëdha për magazinimin e prodhimeve bujqësore, krahas hapësirave për banim.
3. Arkitektura dhe materiali:
   • Kulla në Shalë të Bajgorës: Përdorimi i gurëve të fortë malor ishte karakteristikë e këtyre kullave, pasi materiali lokal ishte i bollshëm dhe i qëndrueshëm për klimën e ftohtë dhe të ashpër. Ndërtesat ishin më kompakte për të ruajtur nxehtësinë dhe për t’u mbrojtur nga era e fortë malore.
   • Kulla në zonat fushore: Në fushë, materiali ndërtimor shpesh përfshinte gurë dhe dhe, por edhe dru më të lehtë për tavanet dhe dyshemetë. Struktura ishte më e gjerë dhe më e hapur, duke lejuar më shumë dritë dhe ajrosje. Arkitektura e kullave fushore ishte më pak e fortifikuar dhe më e përshtatur për një klimë më të butë.
4. Organizimi i brendshëm:
   • Kulla në Shalë të Bajgorës: Organizimi i brendshëm ishte minimal dhe funksional, duke iu përshtatur nevojave të përditshme të mbijetesës dhe mbrojtjes. Kati i parë përdorej për kafshët dhe magazinimin, ndërsa katet e sipërme për banorët. Dhomat ishin më të vogla dhe me pak hapësira për luks apo dekor.
   • Kulla në zonat fushore: Kullat fushore ishin më të hapura dhe të rregulluara për të përmbushur nevojat familjare dhe sociale, duke pasur shpesh dhoma për mysafirë, magazina për produktet bujqësore, dhe hapësira për aktivitete ekonomike si përpunimi i drithërave.
5. Kulla si simbol mbrojtës:
   • Kulla në Shalë të Bajgorës: Kullat në zonat malore kishin një rëndësi të theksuar si simbole të qëndresës, forcës dhe pavarësisë së familjeve të mëdha fisnore. Ato shpesh ishin të ndërtuara në pozicione të larta për të treguar fuqi dhe prestigj.
   • Kulla në zonat fushore: Në zonat fushore, kullat ishin më shumë simbole të pasurisë dhe pronësisë mbi tokën, duke reflektuar fuqinë ekonomike të pronarëve të mëdhenj të tokës dhe ndikimin e tyre në komunitet.

6. Kulla si banesë

Treva shqiptare e Kosovës ruan edhe sot një trashëgimi arkitektonike popullore me një larmi dhe përmbajtje shumë të pasur. Kjo trashëgimi popullore shqiptare paraqitet në një vazhdimësi të pandërprerë që nga parahistoria e këtej, deri në fillim të shek. XX (F. Doli, 2009).

Kur flitet për arkitekturën popullore shqiptare të Kosovës, menjëherë të shkon mendja te ai tip shtëpie, që është më karakteristik dhe më i bukur në këtë trevë.

Kështu na del parasysh kulla si banesë dhe krenare, me shumë asociacione, lidhur me rolin e saj dhe historinë e bujshme të këtyre viseve (M. Krasniqi, 1979).

Kullat si ndërtime arkitekturore në kuadrin apo jashtë sistemeve – si të veçuara – të cekura, shihet qartë se ajo si objekt na paraqitet nga periudha pararomake, pra periudha qytetare ilire, e vazhdon të ndërtohet deri në shek. XIX. 

• Ndërtimet arkitekturore kulla

Kullat kishin veçoritë e veta varësisht periudhave historike, që nga periudha qytetare ilire, ajo romake, bizantine, feudale arbërore, të periudhës së Skendërbeut, osmane – periudha e pashallëqeve të mëdha, etj. dallohen në aspektin planimetrik, të elementeve ndërtimor – arkitekturor, funksionale dhe estetike që ishin në varësi të kohës dhe të rrethanave shoqërore – ekonomike, sociale dhe politike, kur u ndërtuan ato (F. Drançolli, 2001).

Fig. 1. Kulla e Imere Pecit, Rahovë

Kështu, gjatë periudhave të cekura historike paraqiten frëngjitë për harkatarët, për topin dhe për pushkën. Në këtë ndërtimtari arkitekturore të fortifikimit të krijuar nga mjeshtër shqiptarë vëmë re një vijimësi pothuaj të pandërprerë të kulturës ndërtimore popullore, të cilët kur nuk luftonin, pra në kohë qetësie, rindërtonin muret dhe zbukuronin qytetet e veta (M. Kallfa, M. Korkuti, 1971).

Në të kaluaren qe karakteristike fshati me banesa të shpërndara larg njëra-tjetrës, të vendosura në lugina, rrëzë kodrave, në tarraca të hapura ose në ndonjë kodër të vetmuar. Lagjet ishin të grupuara sipas vëllazërive e barqeve. Qendra e fshatit caktohej pranë pusit të ujit, kroit, ndërtesës së kultit ose tek sheshi i kuvendit (K. Ulqini, 1981).

Fig. 2. Kulla e Zejnullah Ibrahimit

Në viset malore fshatrat janë të shpërndara, të vogla, me shtëpi prej druri e guri, ndërsa banorët merren kryesisht me blegtori. Tipi i fshatit lagje është ai tip ku shtëpitë e fshatit janë të grumbulluar në lagje veç e veç. Kjo ndodhë në disa fshatra të grumbulluara, të përbëra prej familjeve të mëdha, vllazërive ose pjesëtarëve të fiseve, zakonisht të grumbulluara në një anë të fshatit. Ajo anë që përbën lagjen e veçantë, e merr edhe emrin sipas familjes përkatëse, që zakonisht kanë mbiemër të përbashkët (M. Krasniqi, 1985).

Si kudo në vendin tonë, ndërtimi i banesave në fshat vazhdoi të bëhet pa ndonjë kriter në trojet që zotëronte secili, kurse ndërtimet e tjera me karakter të përgjithshëm shërbimi ekonomik e social-kulturor ishin të pakta, të tilla, që nuk bënin ndonjë ndryshim në strukturën e përgjithshme të fshatit (V. Cicko, 1977). Banesa rrethohet në të katër anë nga oborri i saj (A. Gjergji, 1985). 

Çdo ndërtesë e projektuar dhe e ndërtuar prej guri me më së paku dy kate (përdhes dhe kati i parë), që kishte oborrin e vet dhe nxirrte tym përmes oxhakut, quhej kullë, sikur çdo objekt që shërbente për banim të njerëzve, nxirrte tym dhe gjendej në oborr, sipas kanunit, treditës sonë, trajtohet si shtëpi (H. Zeka, 2011). Prandaj, edhe tipi i shtëpisë së gjatë me dy kate, sipas kësaj, do të hynte në kategorinë e kullave. Por, në realitet, kulla e vërtetë në Kosovë ka pamje tjetër dhe funksion tjetër, prandaj ajo paraqet një tip të posaçëm dhe më të dalluar se tipet e tjera të shtëpive (M. Krasniqi, 1979).

Kullat kanë muraturë të gurtë. Kjo muraturë u bëri ballë sulmeve të ndryshme, duke krijuar në këtë mënyrë një ngjarje në secilin hap të popullit. Ky objekt etnografik, si i tillë, është e natyrshme që u ngrit në nivel të simbolit, duke zënë kështu një vend të rëndësishëm në radhët e simbolikës (R. Kryeziu, 1983), (në arkitekturen popullore P. H.).

Në lindjen dhe në zhvillimin e arkitekturës popullore në territorin etnik shqiptar, konkretisht të objekteve arkitekturore të realizuara në shek. XVIII, veçanërisht në shek. XIX, kanë ndikuar mjaft faktorë. Ky ndikim i faktorëve, varet nga koha dhe nga treva ku dhe u realizuan vepret e arkitekturës popullore. Tërë faktorët mund të radhiten në dy grupe: në grupin e parë bëjnë pjesë faktori i natyrës dhe fizikogjeografik, ndërsa në të dytin faktori shoqëror-ekonomik (F. Drançolli, 2001).

Kulla si objekt banimi, në të njëjten kohë si objekt i fortifikuar kishte shtrirje të gjerë në visat e Shalës së Bajgorës. Pozita kodrinoro malore, klima, afërsia me fqinjët sllavë veriorë, materiali i bollshëm ndërtimor, vuri në pah ndërtimin dhe përhapjen e kullës si arkitektur popullore në të gjithë regjionin.

Kullat si banesë kishin planimetri kryesisht katrore e ndonjëherë edhe kënddrejt në raste më të rralla, mbuloheshin me çati katërujshe me

Fig. 3. Kulla e Ahmet Tupellës

tjegulla tradicionale. Në këto vise kullat përbëhen prej katit përdhes dhe katit të parë që njhen si kulla dykatëshe (P. Hajzeri, 2021).

Është mëse e pamundur të udhëtosh nëpër cilindo fshat të Shalës së Bajgorës e mos të takosh gjurmë kullash, të cilat, shumica syresh, janë dëmtuar nga ushtria pushtuese serbe gjatë luftës së fundit në Kosovë (1998-99). Edhe pse të lëna pas dore, jo të banueshme, dita ditës duke u shkatërruar nga faktori kohë, por duke mos përjashtuar edhe rastet e rrënimit nga vetë pronarët për arsye të sigurisë, evitimit të shembjes dhe largimit të ndonjë dëmi më të madh (P. Hajzeri, 2021).

Kullat kryesisht ndërtoheshin nga familjet me ekonomi të zhvilluar dhe familjet me anëtarë të shumtë në numër. Kullat, veçse ndërtoheshin në çdo lagje nga një, ato shpeshherë takoheshin edhe në numër më të madhë brenda një lagjeje. Rastin e një kulle për lagje e kemi në fshatin Vllahi, në shtatë lagje të fshatit kemi nga një kullë (P. Hajzeri, 2021).

Rreth kullës ndërtoheshin objektet përcjellëse nëpër oborrin e saj, ndërsa rreth oborrit të kullës ndërtoheshin shtëpitë e lagjes së njëjtës vllazëri. 

Kulla si objekt banimi, me tipare të caktuara kombëtare, siç dimë, u ndërtua ekskluzivisht nga mjeshtër shqiptarët për shqiptarët.

Kulla shqiptare, pas një përvoje të lashtë të të ndërtuarit, duke iu përshtatur në mënyrë të përkryer nevojave dhe funksionit të shumënduarshëm, u kristalizua deri në atë masë saqë u tipizua dhe, si e tillë, u ndërtua pa pësuar ndryshime. Në brendësinë e mbështjellësit prizmatik të kullës, (qoftë të asaj më të hershme, të ndërtuar prej guri dhe druri, apo të asaj më të vonshme të ndërtuar vetëm prej guri), spikatet një sistem apo strukturë funksionale, sipas kateve, e cila në kohë është kristalizuar deri në atë masë saqë ka arritur një stad të standardizimit apo tipizimit. Natyrisht se krahas kësaj edhe te të formësuarit e jashtësisë së kullës autoktone u arrit ky stad i tipizimit (F. Doli, 2009). 

Në këtë kontekst, njësitë apo elementet e tipizuara të gjuhës arkitektonike të kullës, të kompozuara në variacione të nduarnduarta, njëmend sajuan një arkitekturë të njësuar, por njëherësh të larmishme dhe piktoreske (F. Doli, 1993).

Ndërtimi i një numëri të madh të kullave në kohën e sundimit otoman ka pasur lidhje të ngushtë, para së gjithash, me kushtet shoqërore të shek. XIX e më tutje.

Pushteti turk dobësohej gjithnjë e më tepër, kështu që shtrohej pasiguria personale dhe rrezikohej pasuria, sidomos bagëtia. Kulla ishte një fortifikatë e fortë nga sulmet eventuale. Ajo, në këto raste, ishte një strehim i sigurt (M. Krasniqi, 1979).

Ndërtimi i kullave, përveç se shërbente për strehim, ajo kishte edhe karakterit mbrojtës, si për familjen, ashtu edhe për bagëtinë. Strehimi i bagëtisë bëhej, si rëndom, në katin përdhes, ndërsa strehimi i familjes në katet e sipërme, kështu që kontrolli i pasurisë ishte shumë më lehtë të mbrohej në këtë mënyrë, duke pasur afër edhe anëtarët e familjes edhe bagëtinë si ekonomia më e përhapur në zonat malore.

Në traditën shqiptare, por edhe në psikologjinë e njerëzve, kulla ka qenë objekt i dalluar i arkitekturës tradicionale, e cila vetvetiu, me pamjen e saj impozante, tregon në njëfarë mënyre epërsinë e pronarit të saj në krahasim me shtëpitë e tjera më modeste përdhese, me dimensione më të vogla dhe pamje më të varfër (M. Krasniqi, 2005).

• Përfundimi

Në përmbledhje, kulla në Shalë të Bajgorës shquhet për fortifikimin, funksionalitetin dhe qëndrueshmërinë e saj në mjedisin malor, si objekte banimi, mbrojtëse dhe strehimi për familjen, bagëtin, për mysafirët dhe udhëtarët të cilët kalonin andej pari. Ndërsa kulla në zonat fushore ishte më shumë një strukturë e adaptuar për nevojat e jetesës bujqësore dhe për qëllime sociale dhe ekonomike. Duke mos harruar që kullat luajtën një rol edhe në organizimin e kuvendeve gjithëpopullore sa herë që lindëte nevoja, pajtimin e ngatërresave, organizimin e ahengjeve, luanin edhe rolin e institucioneve fetare dhe atë të shkollës në periudha të ndryshme kohore.

Ato përfaqësojnë një trashëgimi të pasur kulturore dhe arkitektonike, duke qenë qendra të rëndësishme të mbrojtjes dhe jetës familjare në të kaluarën. Kullat janë ndërtuar kryesisht për t’u mbrojtur nga armiqtë dhe për të ruajtur pavarësinë e banorëve të kësaj zone. Sot, ato mbeten simbol i rezistencës dhe identitetit kombëtar të shqiptarëve të Kosovës, duke tërhequr gjithashtu vëmendjen e studiuesve dhe vizitorëve për vlerën e tyre historike.

Bibliografi

• Doli, Flamur, [2009]. Arkitektura vernakulare e Kosovës, Prishtinë;
• Doli, Flamur, [1993]. Shkolla kosovare e mjeshtrit popullor shqiptar, Prishtinë;
• Drançolli, Fejaz, [2001]. Kulla shqiptare, Prishtinë;
• Krasniqi, Mark, [1979]. Gjurmë e gjurmime, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë;
• Krasniqi, Mark, [2005]. Mikpritja në traditën shqiptare, Prishtinë;
• Zekaj, Hasan, [2011]. Gjytetet thërrasin ndërgjegjen, (Kujtesë e treshëgimisë kulturore rreth Krasniqes së Vendit), Libri i dytë, Prishtinë;
• Kryeziu, Resmije, [1983]. Kulla në poezinë e sotme shqipe në Kosovë, Trashëgimia dhe transformimi i kulturës popullore, Material nga sesioni shkencor, mbajtur në Prishtinë më 7 – 8 shtator 1979, Instituti Albanologjik i Prishtinës, Prishtinë;
• Gjergji, Andromaqi, [1985]. Familja e sotme fshatare dhe disa aspekte të mënyrës së jetesës në rrethin e Lushnjes, Etnogragfia Shqiptare, Nr. 16, Akademia e Shkencave e RPSSH, Instituti i Kulturës Popullore,Tiranë;
• Cicko, Vasilika, [1977]. Tipare të reja të vendbanimeve fshatare, Konferenca
• Kombëtare e Studimeve Etnografike, 28-30 qershor 1976, Tiranë;
• Kallfa, Mehmet, Korkuti Muzafer, [1971]. Shqipëria arkeologjike, Universiteti Shteteror i Tiranes, Instituti i Historise dhe i Gjuhesise, Sektori i Arkeologjisë, Tiranë;
• Ulqini, Kahreman, [1981]. Tipare të reja të vendbanimeve dhe të banesës popullore në trevën e fshatit të bashkuar Koplik në vitet e pasçlirimit, Etnografia Shqiptare, Nr. 11, Akademia e Shkencave e RPSSH, Instituti i Kulturës Popullore, Tiranë,

Dr. Ervin Kujtila/

Faza e dytë e zhvillimit të fortifikimeve në luginën e Shkumbinit na jep një tablo më të qartë të karakterit ekonomik të tyre. Në periudhën e hekurit të hershëm përveç ndryshimeve në karakterin e fortifikimeve është vënë re edhe zgjedhja e vendit për ngritjen e këtyre fortifikimeve. Afërsia ndaj burimeve ekonomike duket që ishte kusht parësor për banorët e asaj periudhe. Minierat, rrugët, ujërat apo edhe tokat bujqësore kanë qenë elementët që banorët merrnin parasysh gjatë ngritjes së fortifikimeve. Gjithashtu element i rëndësishëm është miniera e Pishkashit e cila ndodhet në luginën e Shkumbinit, që mendohet ti ketë shërbyer banorëve të këtyre trevave. Në luginën e Shkumbinit vihet re se gjatë periudhës së hekurit të hershëm, janë braktisur shumë fortifikimeve të epokës së bronzit të vonë. Gjatë kësaj kohe banorët filluan të lëvizin nga lartësitë drejt fushave, tarracave lumore dhe rrugëve tregtare, duke braktisur në këtë mënyrë edhe vendbanimet e vjetra si nëZdranjshë, Orenjë. Pikërisht këto kushte kanë bërë të mundur që vendbanimet e kësaj periudhe të ngriheshin pranë rrugëve të komunikacionit, ose mbi fusha dhe kodrina në lartësi relativisht të vogla.

Fortifikimi prehistorik i Shkëmbit të Qytetit.

Ndodhet në veri të fshatit Shpellë të krahinës së Mokrës, mbi vendin e takimit të lumit Shkumbin me përroin e Bishnicës. Kreshta më e lartë e një vargu shkëmbor, që shkëputet nga faqja e malit, duke u ndarë nga ai me një qafë të ulët. Nëpër këtë qafë kalonte rruga tradicionale, që lidhte Mokrën e Poshtme me Korçën nëpërmjet Gurit të Kamjes dhe me Devollin, nëpërmjet Qafës së Panjës. Nga kjo rrugë ruhet në gjendje të mirë një trase e shtruar me kalldrëm me gjerësi 3 m. Rruga është e shtruar me gurë të vegjël midis dy bordurash prej gurësh të mëdhenj.

Historiku i kërkimeve arkeologjike

Të dhënat e para për këtë kështjellë i ka përcjellë N. Ceka dhe A. Baçe. Në artikull jepen të dhëna për vendndodhjen, topografinë, teknikat e ndërtimit të murit fortifikues, ku ndeshen dy teknika ajo me gur të vendosur në të thatë dhe ajo me gurë të lidhur me llaç gëlqereje. Po ashtu japin të dhëna për gjetjet arkeologjike që përbëhet nga qeramika e periudhës së parë të hekurit, të periudhës qytetare ilire dhe të vonë romake.

Planimetria

Lartësia shkëmbore, ku shtrihet vendbanimi i lashtë, përbëhet prej dy majash që lidhen nga një qafë e cekët. Vendbanimi ka qenë mbrojtur nga ana veriperëndimore, ku lidhet me kreshtën, nga një mur prej gurësh të mëdhenj të papunuar, të vendosur në të thatë, gjurmët e të cilit kapen vetëm tek shkëmbi i anës jugore të qytezës. Muri vazhdonte pastaj me drejtim verilindor, duke u kthyer në kënd të drejtë, atje ku terreni fillonte e thyhej, pasi kalonte kurrizin e kodrës. Në faqen e verilindore të kodrës, e cila zbret pjerrtas drejt përroit të Bishnicës, ruhen vetëm gjurmë të zbehta të murit. Mbi murin e periudhës prehistorike ngrihet një mur më i vonë, i ndërtuar me gurë të lidhur me llaç. Me këtë mur lidhet dhe një akropol i vogël, në majën më të lartë të kodrës.

Teknika e ndërtimit

Në këtë vendbanim ka dy faza të ndryshme fortifikimi, e para muri është i ndërtuar prej gurësh të mëdhenj të papunuar, të vendosur në të thatë, kurse e dyta ndërtuar me gurë mesatarë e të vegjël të lidhur me llaç të dobët gëlqereje, i pajisur dhe me një kullë. Kulla është e vendosur pranë faqes së thiktë jugore të shkëmbit dhe ka formë katërkëndëshe me ballë 4,50 m. Qeramika që i përket këtij muri është e tipave të antikitetit të vonë.
Me këtë mur lidhen gjetje të qeramikës lokale të periudhës së parë të hekurit si dhe disa fragmente të periudhës qytetare ilire dhe antikitetit të vonë. Vendbanimi ka një qenë i banuar në periudhën e parë të hekurit, periudhën qytetare ilire dhe antikitetin e vonë.
Nisur nga teknika e ndërtimit pak fragmente arkeologjike të gjetura gjatë vëzhgimit që ne bëmë aty ky fortifikim i përket periudhës prehistorike konkretisht periudhës së Hekurit të Hershëm. Por përfundim i cili kërkon mbështetje më të plotë arkeologjike me anë të sondazheve arekologjike.