---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 30 Korrik 2025

“The Horn Book Magazine” ka botuar, me 2 maj 1928, në faqet n°22 – 29, rrëfimin asokohe të Elizabeth Cleveland Miller (punonjëse e mirëqenies së fëmijëve dhe autore librash për fëmijë në Shtetet e Bashkuara) mbi punën e saj me Kryqin e Kuq në Shqipëri, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Zbulimi im i Shqipërisë

Nga Elizabeth Cleveland Miller

(Znj. Miller shkroi “Children of the Mountain Eagle”, një libër i jashtëzakonshëm i botuar nga Doubleday, Doran, në vjeshtën e vitit 1927.)

Si të gjitha përvojat e këndshme, të rëndësishme dhe të paçmueshme, Shqipëria më ndodhi krejt rastësisht. Në verën e vitit 1919, isha me pushime në Paris nga puna ime me Ushtrinë e Pushtimit dhe hasa rastësisht kreun e Njësisë së Kryqit të Kuq Shqiptar, i cili, çuditërisht, ishte një mik i vjetër i imi në Amerikë. Trupat e luftës së shpejti do të largoheshin nga Gjermania dhe e ndjeva veten të gatshme për angazhim në çdo cep të botës, kështu që disa muaj më vonë u gëzova shumë kur mora një telegram që më kërkonte të vija në Shkodër, Shqipëri, dhe të bëja punë për mirëqenien e fëmijëve. Isha trajnuar dhe me përvojë në punën me fëmijët dhe kisha punuar me ta për gati dhjetë vjet në Nju Jork, kështu që isha e lumtur që u ktheva përsëri në këtë lloj gjëje dhe veçanërisht e lumtur që shkova në një cep të largët dhe të panjohur të tokës.

Në vjeshtën e vitit 1919, zbarkova në qytetin e Shkodrës dhe në më pak se njëzet e katër orë kuptova se sa me fat isha. I dua gjërat primitive, unike dhe të paprekura, dhe ja ku ishte Shqipëria veriore mezi e dalë nga kthetrat e Turqisë, e cila e kishte izoluar për shekuj me radhë nga ndikimet evropiane.

Isha kthyer qindra vjet prapa në kohë. Vështirë se shihje ndonjë kostum evropian në rrugë. Shtëpitë e lyera me gëlqere dhe kopshtet me mure të larta ishin piktoreske orientale dhe askush nuk përdorte shtretër, karrige apo edhe tavolina, në kuptimin tonë të fjalës. “Qyteti i vjetër” i Shkodrës ishte i mbushur me dyqane të vogla të errëta, ku burrat rrinin këmbëkryq duke bërë gjërat që shisnin. Dita e tregut ishte një shkëlqim ngjyrash dhe rrugët e sheshet ishin të mbushura me njerëz të veshur me kostume të njëqind fiseve dhe fshatrave të ndryshme. Aty ishin malet djerrë dhe madhështorë që rrethonin qytetin dhe liqenin, gjilpërat e holla të minareve dhe kambana e një katedraleje të kryesuar nga një kryepeshkop, selia e të cilit ishte vendosur që në ditët e hershme të Kishës.

Këtu më ulën dhe më thanë të vazhdoja dhe të bëja çfarë të doja. Unë bëra një “sondazh”. Gjeta shkollat – dhe kishte shkolla ! – plot me radhë të rregullta me fëmijë të pastër dhe të lumtur. A ishin këta fëmijët që unë kisha ardhur për të ndihmuar ? Unë nuk doja ta besoja. Ku ishin ata që kishin vërtet nevojë ? I gjeta. Disa ishin në rrugë me lecka të mbushura me parazitë, duke lypur ; disa jetonin si kafshë në baraka gjysmë të rrënuara buzë qytetit ; disa mbaheshin në shtëpitë e tyre të mjerueshme sepse këmbët zbathur, rrobat e grisura dhe sëmundjet e lëkurës nuk lejoheshin në shkolla, dhe nuk kishte agjenci vendase në një vend të prapambetur për t’i ndihmuar këta fëmijë të riktheheshin në shëndet dhe jetë normale. Dhe disa prej tyre po ndiqnin shtigjet për në Shkodër nga fshatrat e tyre të djegura dhe të rrënuara në kufirin serb. Sepse lufta nuk mbaron kurrë në Ballkan. Serbia, Italia dhe Greqia po gllabëronin skajet e Shqipërisë gjatë gjithë kohës që isha atje.

Të gjithë këta fëmijë ishin të uritur, të reckosur, të infektuar me parazitë dhe… të bukur. Tiparet dhe trupi i tyre ishin jashtëzakonisht të mirë, duke i dalluar jo nga një racë fshatare, por nga një racë malsore – një racë që, për breza me radhë, i kishte sfiduar pushtuesit dhe i kishte ruajtur kodrat e tyre të pamposhtura për veten dhe fëmijët e tyre.

Gjërat në Ballkan ecin ngadalë. Njerëzit premtojnë dhe nuk i përmbushin detyrat. U deshën gati gjashtë javë para se të gjeja dhe të pajisja një vend të vogël ku këta fëmijë mund të mblidheshin së bashku çdo ditë.

Nuk do ta harroj kurrë hapjen e këtij “Kopshti të Fëmijëve”, siç e quaja në fillim. Pjesa tjetër e njësisë ishte mjekësore dhe unë isha vetëm në punë, përveç ndihmës vendase. Ditën e parë kishim pesëdhjetë fëmijë, të të gjitha gjinive, madhësive dhe moshave ; pastaj të dielën e parë, çdo prift në Shkodër mori urdhër të predikonte kundër nesh nga vetë Kryepeshkopi, i cili mendonte se kisha ardhur për të protestanizuar Shqipërinë ; dhe të nesërmen kishim pesëdhjetë fëmijë të tjerë dhe portat tona u rrethuan për javë të tëra.

Ishte komike dhe tragjike njëherësh. Vështirësitë thjesht nuk ishin të pakapërcyeshme. Vendi ku planifikoja të vishja, ushqeja, kuroja – përmes farmacisë aty pranë – dhe në përgjithësi të civilizoja me punë dhe argëtim një grup tre herë më të madh ishte qesharake ; nuk kishte fare hidraulik, e megjithatë çdo fëmijë duhej të lahej sapo hynte ; asnjë ndihmës i trajnuar, e megjithatë kuzhinieri, shërbëtorja dhe asistenti duhej të fillonin të funksiononin menjëherë ; asnjë përkthyes i mirëfilltë, e megjithatë unë duhej ta kuptoja dhe ta bëja veten të kuptueshme. Kisha një vajzë pesëmbëdhjetëvjeçare që fliste një grimcë gjermanishteje pak më pak “pidgin” se imja. Është zbavitëse të kujtoj këto vështirësi tani, por gjithçka ishte tmerrësisht serioze atëherë.

Megjithatë, gradualisht kjo gjë mori formë dhe fillova të kuptoja se çfarë po bënim. Po i merrnim fëmijët e rraskapitur të qytetit dhe po i shndërronim në qenie të shëndetshme, të pastra dhe të lumtura – të cilët i përkisnin – ku ? shkollave të tyre amtare.

Në një punë të tillë është shumë e lehtë të joshësh fëmijët nga shkollat e tyre amtare, dhe unë kisha qenë shumë e kujdesshme për të refuzuar fëmijët që ishin ose duhej të kishin qenë të pranishëm në shkollat e tyre. Tani, larg shterrimit të këtyre institucioneve amtare, isha në gjendje t’i ushqej ato, dhe bëra rregullime për të “diplomuar” disa nga fëmijët e mi në sistemin e qytetit. E quaja shtëpinë time “Shtëpia e Pastrimit për Fëmijë” dhe, sapo ndonjë fëmijë “normalizohej” ne e regjistronim në shkollat e qytetit dhe e mbanim nën vëzhgim, dhe shpesh vazhdonim ta ndihmonim me ushqim dhe veshmbathje. Kështu, ne mund të pranonim anëtarë të rinj nga turma në portat tona dhe ta shtrinim ndihmën tonë mbi një numër gjithnjë e më të madh të këtyre fëmijëve të varfër. Për më tepër, ndjeva se me këtë proces të vazhdueshëm rimëkëmbjeje po bënim për fëmijët e qytetit atë që vetë qyteti, përmes varfërisë dhe prapambetjes, nuk ishte në gjendje ta bënte, dhe për këtë arsye ne po justifikonim ekzistencën tonë si një institucion shoqëror.

Kështu që luftuam me trimëri dhe gëzim në ndërtesat tona të mbipopulluara për gjashtë muaj, pastaj gjithçka ndodhi menjëherë. Turma refugjatësh mbërritën nga lufta kufitare dhe një ultimatum erdhi nga Parisi : njësia mjekësore do të tërhiqej së shpejti, ndërsa puna ime do të vazhdonte nën drejtimin e Kryqit të Kuq për të Rinj.

Çfarë ndodhi ? Ëndrrat e mia u bënë realitet. Trashëgova përkthyesin më të mirë në njësi ; më dhanë leje të merrja me qira një shtëpi madhështore prej guri me kopshte dhe toka të bollshme, ku më dhanë liri të plotë për ta organizuar dhe mobiluar atë ; dhe, më në fund, asistentja ime e premtuar prej kohësh mbërriti nga Parisi dhe e përmbushi me plot fjalën misionin e saj.

Fëmijët tanë u pranuan në pothuajse trefishin e numrit të tyre të mëparshëm. Kur njësia u largua, kishim një infermiere të caktuar për ne, dhe ne vetëm. Një person i vlefshëm për të mbajtur llogaritë tona. Ne organizuam një shkollë verore madhështore me lojëra, klube dhe klasa, dhe në vjeshtë, regjistruam rreth 100 nga fëmijët tanë të “shëruar” në shkollat e qytetit. Pastaj i mbushëm më shumë se sa vendet bosh që linin dhe gjërat gumëzhinin në Shtëpinë e Fëmijëve. Pjesëmarrja jonë e përditshme ishte rreth treqind dhe unë dhe asistentja ime punonim me ta ; infermierja bënte shërime të mrekullueshme të kokës së lënduar dhe lëkurës së infektuar ; dhe vetë fëmijët lulëzonin mrekullisht, kërcenin dhe këndonin dhe punonin dhe luanin, dhe transformoheshin para syve tanë.

Shumica dërrmuese e fëmijëve tanë vinin nga një duzinë fisesh të ndryshme të maleve veriore, disa bij e bija të krerëve dhe luftëtarëve të famshëm, të gjithë viktima të urisë, varfërisë, hakmarrjes ose luftës. Ata rridhnin nga gjaku më i pastër dhe më krenar i një race të lashtë, dhe ndërsa zotëroja gjuhën, fillova të kuptoja lashtësinë patriarkale në të cilën ishin rritur.

Kur pata mundësinë, shkova në këmbë në zemër të maleve në veri dhe në lindje të Shkodrës. Atje pashë jetën e pabesueshme primitive nga e cila vinin fëmijët e mi. Atje përjetova atë shprehje tepër të bukur të shpirtit të tyre vendas – mikpritjen malsore, dhe vëzhgova sjelljet dhe ceremonitë që ishin të ndërthurura në aktet më të zakonshme të jetës. Atje pashë shpirtin njerëzor duke pohuar humanitetin e tij në mes të një mjedisi të papërpunuar në ekstrem – po, madje edhe shtazor.

Injoranca, bestytnia, mosbesimi ? Po, në mënyrë të pashmangshme ; por përkrah këtyre elementëve lulëzojnë në mënyrë madhështore besimi i mirë, besnikëria dhe ai guxim i palëkundur që i njeh sprovat dhe vdekjen si pjesë integrale të jetës.

Po gjakmarrja ? A do të habiteni nëse ju them se gjakmarrja bëhet nga ligji, nderi dhe besnikëria ? Një besnikëri e gabuar, sigurisht, por megjithë këtë – besnikëri. Ai nuk është një frikacak që vret me qetësi, duke e ditur se jeta e tij do të sakrifikohet për aktin e tij, ose më keq, atë të të birit. Jo, ai është një njeri që e vlerëson këtë gjë të çuditshme, “nderin”, më shumë se jetën – që e rendit të paprekshmen mbi ushqimin, pijen dhe frymëmarrjen e thjeshtë.

Nuk kam lënë vend për të treguar rreth librit tim dhe si është zhvilluar. Nuk evoluoi fare, sepse kur nisa ta shkruaja, gjithçka ishte aty. Përvoja të tilla janë rrënjë të mjaftueshme për çdo libër ; dhe jam e lumtur që fëmijët këtu që lexojnë për Borën dhe Marashin do të dinë diçka për jetën në ato vende të larta të paprekura ku jetesa e varfër nuk pengon ekzistencën e pasur të shpirtit.

Studim nga Rafael Floqi

Dhimitri i Farit, një grek me origjinë nga kolonia helene në ishullin Far (sot Hvar në Kroaci), mbajti qëndrime të dyfishta gjatë konflikteve të mëdha të Ilirisë me Romën. Fillimisht i nënshtruar mbretit ilir Agron, ai sundonte Farin nga një fortesë strategjike mbi një liman të mbrojtur. Pas vdekjes së Agronit në vitin 231 p.e.s., dhe marrjes së pushtetit nga mbretëresha regjente Teuta, Dhimitri nisi të luante lojë të dyfishtë për përfitime vetjake.

Tradhtia ndaj Teutës dhe dorëzimi i Korkyrës

Në vitin 229 p.e.s., Teuta, duke ndjekur ambiciet e zgjerimit të Ilirisë, vuri në rrethim ishullin Korkyra (sot Korfuzin), që më pas ra në duart e saj dhe Dhimitri u vendos aty si komandant. Në vitin 229 p.e.s., duke vazhduar zgjerimin e pushtetit ilir që kishte filluar Agroni, Teuta sulmoi sistematikisht Isën, polisin e Korkyrës dhe Epidamnit. Lisi, Apollonia dhe Korkyra Nigra u kërcënuan të gjitha. Në një betejë detare pranë ishullit të Paksit, flota ilire, padyshim e komanduar nga Dhimitri, mundi aleatët Akejt dhe Etolianë. Si rezultat, Korkyrasit u detyruan të pranonin një garnizon ilir në qytetin e tyre, i cili u vu nën komandën e Dhimitrit.

Kur romakët ishin në rrugë për të çliruar Korkyrën gjatë Luftës së Parë Ilire, Dhimitri ndjeu se ishte shpifur nga Teuta. Nga frika e zemërimit të saj, ai e tradhtoi atë dhe ua dorëzoi Korkyrën romakëve. Duke kaluar në anën romake, ai tani veproi si udhërrëfyesi i tyre për fushatën e tyre në Iliri. Me ndihmën e Dhimitrit, Roma arriti një fitore të shpejtë, Teuta iku në Rhizon në Dalmaci (Rizani modern, Mali i Zi) dhe ai u vu në krye të pjesës më të madhe të Mbretërisë Ardiane, si klient i Romës. Demetri u shpërblye me sundimin e vendlindjes së tij, ishullit të Farosit, dhe një pjese të tokës pranë tij, por kjo ishte vetëm e përkohshme. Romakët aneksuan pushtimet jugore të Teutës dhe pas luftës, për shkak të njërit prej kushteve të vendosura nga Roma, anijet luftarake ilire në jug të Lisit u ndaluan shprehimisht. 

Aventurier dhe pirat – kundër Romës dhe Ilirisë

Pas përfundimit të luftës së parë ilire, Dhimitri martohet me Triteutën, gruan e parë të Agronit dhe nënën e mbretit të mitur Pinesi. Me kalimin e kohës, ai fillon të forcojë pozitën e vet dhe të sfidojë autoritetin romak. Në vitin 220 p.e.s., në shkelje të marrëveshjes me Romën që ndalonte lundrimet luftarake në jug të Lisusit, ai nis ekspedita piraterie me 90 anije bashkë me ilirin tjetër, Skerdiladin vëllain e Agronit. Sulmuan qytete greke në Peloponez dhe më tej Dhimitri vazhdoi në Egje ku plaçkiti ishujt Cikladë dhe detyroi disa të paguajnë tribut. U ndoq nga flotat rodase dhe u strehua në Kenkrea afër Korinthit.

Pas ngjitjes në fron, Dhimitri u martua me Triteutën, nënën e mbretit të mitur Pinnes, duke vendosur kështu një autoritet të fortë mbi Ardianët. Në vitin e tij të parë, ai mbajti një profil të ulët në çështjet ndërshtetërore, duke luajtur me narrativën se ai po ruante interesat romake në rajon.

Megjithatë, kur Roma ishte e zënë me luftën kundër Galëve, Dhimitri i Faros u angazhua në veprime të pavarura në lindje, duke injoruar pozicionin e tij të supozuar të nënshtrimit ndaj Romës. Udhëheqësi i Ardianët krijoi një aleancë me Maqedoninë, një shtet që tashmë ishte projektuar nga Republika Romake si një armik i ardhshëm. Nga kjo aleancë, monarku Ardian përfitoi zotërimin e rajonit strategjik të Dasaretëve Në të njëjtën kohë, Dhimitri i bindi Atintatët të shkëputeshin nga protektorati romak dhe të bashkoheshin me mbrojtjen e tij.

Në vitin 223, Dhimitri i Faros udhëhoqi një kontingjent prej 1,600 ushtarësh kundër Kleomenit III të Spartës në Peloponez, si pjesë e aleatëve të Maqedonisë. Një vit më vonë, kjo forcë ilire luajti një rol të rëndësishëm në fitoren e Antigon Dosonit në betejën e Sellasias. Në fillim të vitit 220, Dhimitri, së bashku me gjeneralin ilir Skerdilaidin, lundruan në jug të Lissus me rreth 90 anije (lembi). Kjo forcë u përpoq pa sukses të pushtonte Pilosin përmes detit. Pas Pilosit, Skerdilaidi u nda nga ndërmarrja e bashkimit dhe u kthye në veri. Ndërkohë, Dhimitri me 50 anijet e tij i vazhdoi bastisjet e tij deri në Ciklade.

Argumente për Luftë

Në vitin 221, Republika Romake e ktheu vëmendjen në lindje, konkretisht në Adriatikun verilindor. Gjatë viteve 221-220, Romakët luftuan të ashtuquajturën Luftë të Istrias. Ky angazhim i shkurtër rezultoi në zgjerimin e kontrollit të Romës mbi Gjirin e Venedikut dhe në brendësi nga gadishulli i Istrias në Alpet Juliane.

Në retrospektivë, Lufta Istriane e Romës ishte një vazhdim i natyrshëm i luftës në Galinë Cisalpine dhe një prelud i përshtatshëm për Luftën e Dytë Ilire. Me shumë mundësi, bazuar në këtë retrospektivë, Apiani akuzoi Dhimitrin e Farosit për bashkëpunim me Istrianët në bastisjen e anijeve romake të grurit në Adriatik. Akuza, me shumë gjasa jo e vërtetë, mbeti pjesë e rrëfimit romak mbi fajtorin e Dhimitrit. Megjithatë, Dhimitri në fakt lundroi në jug të Lissus në vitin 220 dhe kjo ishte në shkelje të traktatit midis Romës dhe shtetit Ardian; një traktat i vendosur pas Luftës së Parë Ilire.

Deri në vitin 219, romakët me sa duket e kishin qetësuar Galinë Cisalpine. Republika krijoi dy koloni të rëndësishme përgjatë luginës së Po, Kremonën dhe Placentinë, për të mbajtur nën kontroll galët e mundur. E lirë nga ky kufi, Roma vendosi të bënte luftë me Dhimitrin me forcë të plotë. Ashtu si në luftën dhjetë vjet më parë kundër Teutës, romakët nuk i bënë asnjë deklaratë zyrtare lufte Dhimitrit dhe Ardianëve. Megjithatë, ndryshe nga Teuta, Dhimitrisi i Farit mësoi paraprakisht për afrimin romak dhe bëri përgatitjet e duhura.

Një rrëfim për dy qytete

Dhimitri përdori vetëm taktika vonuese kundër romakëve, i vetëdijshëm se nuk mund t’i përballonte ata në betejë të hapur. Në vend të kësaj, ai i priti romakët në vendet ku armiku duhej të angazhohej në taktika rrethimi. Dhimitri shpresonte që armët romake do të dështonin në manovrat rrethuese. Si i tillë, monarku i Ardianëve hoqi dorë nga pjesa më e madhe e territorit dhe e përqendroi mbrojtjen e tij vetëm në dy vende të forta: Dimalin dhe qytetin e tij të lindjes, Farosin.

Dimali ishte një qytet i fortifikuar rëndë i vendosur në një kodër të pjerrët në Shqipërinë jug-qendrore. Ai konsiderohej i pathyeshëm nga vendasit. Gjithashtu, ajo zinte një pozicion strategjik që kontrollonte rrugën përgjatë kullotave të deleve të fushës së Myzeqesë deri në fund të lumenjve Shkumbin dhe Seman. Shkurt, qyteti kishte furnizimet e nevojshme për t’i rezistuar një rrethimi të gjatë.

Nga ana tjetër, Fari ndodhej në ekstremin verior të domenit Ardian. Qyteti u themelua gjatë të ashtuquajturës valë e dytë e kolonizimit helen, gjatë viteve 385-384 p.e.s. Si qyteti kryesor ashtu edhe i gjithë ishulli mbanin të njëjtin emër. Qyteti ku Dhimitri organizoi mbrojtjen korrespondon me Stari Gradin modern të ishullit Hvar, Kroaci.

Në pranverën e vitit 219, konsulli romak Lucius Aemilius Paulus (nuk duhet ngatërruar me emrin e tij dhe “Macedonicus”) zbarkoi në brigjet e Ilirisë jugore. Nuk e dimë madhësinë aktuale të ushtrisë së tij, por është e arsyeshme të supozojmë se ai mbështetej në një forcë jo më të vogël se ajo e përdorur kundër Teutës; konkretisht 20,000 këmbësorë, 2,000 kalorës dhe 200 anije ishte madhësia e ushtrisë së Paulusit. Me të zbarkuar, Paulus vendosi menjëherë të merrte Dimalin, pasi mendonte se duke mposhtur postin më të fortë të ilirëve, do të dekurajonte rezistencën e tyre. Strategjia e tij funksionoi shkëlqyeshëm; brenda një jave rrethimi, romakët e nënshtruan Dimalin. Është interesante se romakët nuk e shkatërruan vendbanimin. Me sa duket, ata kishin ndërmend ta përdornin atë si bazë për zgjerimin e ardhshëm në lindje, në kurriz të Maqedonisë.

Pas rënies së Dimalit

Pas rënies së Dimalit, komunitete të tjera rajonale iu afruan romakëve dhe premtuan besnikëri. Me protektoratin romak dhe Ilirinë jugore nën kontroll, e gjithë forca romake niset për në Faros, vendi i vetëm i mbetur i rezistencës. Kalaja e Farosit ishte fortifikuar fort. Një numër i madh ushtarësh të aftë ishin vendosur brenda mureve të saj, pa asnjë nga pajisjet e nevojshme të luftës. Dhimitrii kishte grumbulluar furnizime ushqimore dhe kështu e kishte përgatitur qytetin për një rrethim të gjatë.

Duke dashur të shmangte një rrethim të zgjatur, konsulli romak përdori një taktikë të ndryshme. Prandaj, marina romake iu afrua ishullit gjatë natës dhe, e mbuluar nga errësira, zbarkoi shumicën e trupave në zona të fshehura, të pyllëzuara përgjatë korridorit. Vetë konsulli, të nesërmen në mëngjes, me forcat e mbetura në bordin e vetëm njëzet anijeve lundroi hapur drejt portit të Farosit. Me këtë afrim, romakët kishin ndërmend ta tërhiqnin armikun jashtë mureve të qytetit, duke i shpërqendruar ata nga forcat e tjera të fshehura që ishin gati të binin mbi ta pas daljes.

Kalaja e Krotinës shtrihet mbi një kodër to bukur, pjesërisht te pyllëzuar të malësisë se Shpiragut ,shkruan arkeologu, Burhan Dautaj te Iliria e vitit 1972. Kodra e Kalasë është edhe me e larta (kuota 444 m.) në vargun kodrinor, që fillon për rreze faqes perëndimore to Shpiragut dhe shtrihet ne krah to majte to rrugës automobilistike Berat-Roskovec, derisa zbutet ne fushat përreth Liqeneve artificiale to Kurjanit. Duke pare rendësin e madhe qe paraqesin mbeturinat antike to qytetit ilir të Krotinës, gjate viteve 1963-1964 u ndërmorën gërmime të rregullta arkeologjike, të cilat u përqendruan kryesisht mbi kreshtën e akropolit. Zbulimi me i rëndësishëm i këtyre dy vjetëve është ai i vulave të fragmentuara qe përmbajnë emrin e qytetit ilir Dimal. Vulat janë vendosur mbi faqet e sheshta të tjegullave helenistike. Ato me plotësimet qe i bëjnë njëra-tjetrës na japin emrin ®IMAAAITAN. Ky është i pari burim epigrafik qe bën fjale për emrin e qytetit ilir Dimal, i cili ka luajtur një rol me rëndësi ne ngjarjet historike to Iliris6 se Jugut ne shek. III-II para erës sonë.

Beteja e Farosit

Manovra romake ishte e suksesshme dhe Polibi na tregon se si u zhvillua beteja më pas. “Dhimitri, duke parë anijet dhe duke përbuzur numrin e tyre të vogël, u nis me shpejtësi nga qyteti drejt portit për të penguar zbarkimin e armikut. Me t’i hasur, lufta u bë shumë e dhunshme dhe gjithnjë e më shumë trupa vazhdonin të dilnin nga qyteti për të ndihmuar, derisa më në fund i gjithë garnizoni u derdh për të marrë pjesë në betejë. Forca romake që kishte zbarkuar natën, tani mbërriti në kohën e duhur, pasi kishte marshuar nëpër një rrugë të fshehtë dhe kishte zënë një kodër të pjerrët midis qytetit dhe portit, i kishte izoluar nga qyteti trupat që kishin lundruar, duke parë se çfarë kishte ndodhur, hoqi dorë nga kundërshtimi i zbarkimit dhe duke mbledhur forcat e tij dhe duke i brohoritur ato, duke filluar me qëllimin për të luftuar një betejë të ashpër me ata në kodër. Ilirët u hodhën në shumë trazira dhe konfuzion. Në fund, të shtypur si përpara ashtu edhe prapa, trupat e Dhimitrit u kthyen dhe ikën, disa ia mbathën në qytet, por numri më i madh u shpërnda në ishull në të gjithë vendin”. II. XVIII. XII Pasojat

Me faranët e pushtuar nga romakët, Dhimitri iku nga fushëbeteja. Ai mori një varkë të vogël të vendosur në një vend të fshehtë dhe me të u largua. Në Ambraki, ai iu bashkua shpurës së mbretit maqedonas Filip V si i dëbuar politik dhe u bë një nga këshilltarët e tij kryesorë.

Pas pushtimit të Farosit, romakët plaçkitën të gjithë kështjellën dhe më pas, ndryshe nga Dimali, e shkatërruan atë plotësisht. Pastaj, Republika i dërgoi një notë zyrtare Filipit V duke i kërkuar atij Dhimitrin, armikun kryesor të Romës në Luftën e Dytë Ilire. Megjithatë, Filipi, i vetëdijshëm për sjelljen armiqësore të Romës ndaj Maqedonisë, refuzoi t’i përgjigjej kërkesës romake.

Pas fitores ndaj Dhimitrit të Farosit, romakët nuk lëvizën më tej kundër armikut, i cili teknikisht ishte mbretëria Ardiane. Në vend të kësaj, Republika zbatoi të njëjtat masa të rëna dakord pas Luftës së Parë Ilire, duke u mbështetur në të njëjtat aleanca të lirshme në rajon. Megjithëse fitimtarë, Romakët përsëri preferuan të qëndronin larg një përfshirjeje të drejtpërdrejtë në çështjet lindore.

Lucius Aemilius Paulus u vlerësua me një triumf për fitoren e tij në Luftën e Dytë Ilire. Tre vjet më vonë, ai ishte midis atyre që u vranë në masakrën e Kanës nga kartagjenasit.

Ndërkohë, me ndihmën e përfaqësuesit maqedonas Taurion, anijet e tij u tërhoqën përmes isthmit të Korinthit, me qëllim që të luftonin Aetolët. Por, ndërhyrja e tij në këtë front ishte e vonuar dhe e padobishme. Këto veprime dhe shkelje të traktateve e nxitën Romën të shpallë Luftën e Dytë Ilire.

Shtytës i luftës kundër Romës

Në Maqedoni, Dhimitri u bë një nga këshilltarët më të ngushtë të Filipit V. Pasi dëgjoi për disfatën e romakëve nga Hannibali në Trasimene në vitin 217 p.e.s., Dhimitri e këshilloi Filipin të pajtohej me Aetolët dhe të përqendrohej në ekspansion drejt Italisë. Ai shpresonte të hakmerrej ndaj Romës dhe të rimerrte zotërimet e tij në Iliri.

Ky ndikim i tij shihet qartë në marrëveshjen e aleancës midis Filipit dhe Hannibalit në vitin 215 p.e.s., ku kërkohej që Roma të dorëzonte qytete si Korkyra, Apolonia, Epidamni, Fari, Dimali dhe territore të tjera, dhe t’ia kthente “Dhimitrit të Farit miqtë që ndodheshin nën sundimin romak”.

Shkatërrues i karakterit të Filipit

Historiani grek Polibi e fajëson ndikimin e Dhimitrit për ndryshimin e karakterit të mbretit Filip, nga një sundimtar i moderuar në një despot tiranik. Ai përmend një incident në qytetin e Mesenës më 215 p.e.s., ku pas një masakre, Dhimitri e këshilloi Filipin të mos braktiste fortesën, por ta mbante me çdo kusht. Megjithatë, Filipi ndoqi këshillën më të matur të Aratit dhe u largua. Sipas Polibit, ky ishte momenti i fillimit të rënies morale të Filipit. 

Në kontrast me Aratin, që paraqitej si një burrë shteti i drejtë dhe i përmbajtur, Dhimitri ishte përshkruar nga Polibi si nxitës i intrigave dhe egoist i paskrupullt, i shtyrë nga urrejtja ndaj Romës dhe etja për pushtet personal.

Fund tragjik i një tradhtari

Në vitin 214 p.e.s., Dhimitri vdes duke u përpjekur të pushtojë Mesenën – një akt që Filipi kishte hezituar ta ndërmerrte më parë, por që këtë herë vendosi ta realizojë. Kështu mbyllet jeta e një figure të dyshimtë greke që nga brenda strukturave ilire dhe më pas maqedonase, tradhtoi një mbretëreshë dhe përzjeu fatet e rajonit me ambicie të rrezikshme.

Dhimitri i Farit mbetet një nga figurat më të errëta dhe kundërthënëse të historisë së Ilirisë. I lindur në një qytet me ndikim grek, ai hyri në oborrin mbretëror të Teutës jo si armik, por si aleat, si këshilltar dhe shërbyes i mbretëreshës ilire. Por në vend që t’i qëndronte besnik mbrojtëses së tij, ai zgjodhi rrugën e mashtrimit dhe interesit personal. Me veprimet e tij, ai jo vetëm tradhtoi mikpritjen dhe besimin e një mbretërie që i kishte dhënë pushtet dhe ndikim, por hapi edhe dyert për ndërhyrjen e fuqive të huaja në Ballkan.

Në vitin 229 p.e.s., kur Iliria ishte nën udhëheqjen e Teutës dhe përpiqej të ruante kontrollin në Adriatik, Dhimitri u shfaq si një figurë që fillimisht shërbeu me zell, por më pas nisi të punojë në prapaskenë për interesat e veta. Ai dorëzoi Korkyrën (Korfunin) te romakët dhe shpalli veten aleat të tyre, duke ndihmuar Perandorinë Romake të vendoste këmbën në Ballkan dhe të fillonte fushatat e saj ekspansioniste kundër Ilirisë. Kjo tradhti e hapi rrugën për Luftën e Parë Ilire dhe, më vonë, për nënshtrimin e pjesëve të mëdha të Ilirisë nga Roma.

Nga shërbëtor i mbretëreshës u kthye në vasal të romakëve, dhe më pas, kur nuk u bë më i dobishëm për ta, edhe ata e braktisën. Pas Luftës së Dytë Ilire, Dhimitri u dëbua nga Iliria dhe përfundoi në oborrin e Filipit të V të Maqedonisë, ku vazhdoi të mbillte armiqësi dhe intrigë, gjithnjë duke ndjekur interesin personal dhe duke shkelur mbi aleancat e mëparshme.

Historia e tij është një paralajmërim për tradhtarët që, për ambicie personale, janë të gatshëm të shesin jo vetëm besimin, por edhe fatin e një kombi. Dhimitri i Farit nuk ishte vetëm një tradhtar: ai ishte edhe një katalizator i shkatërrimit të pavarësisë ilire dhe një figurë që shënoi fillimin e ndërhyrjes së huaj në trojet tona.

Literatura 

    Livy, History of Rome, Rev. Canon Roberts (translator), Ernest Rhys (Ed.); (1905) London: J. M. Dent & Sons, Ltd.

    Plutarch, “Aratus” in Plutarch’s Lives, Arthur Hugh Clough (editor), John Dryden (translator). Two volumes. Modern Library; Modern Library Paperback Ed edition (April 10, 2001). Downloadable version at Project Gutenberg. Vol. 2: ISBN 0375756779.

    Polybius, Histories, Evelyn S. Shuckburgh (translator); London, New York. Macmillan (1889); Reprint Bloomington (1962).

    Strabo, Geography, translated by Horace Leonard Jones; Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press; London: William Heinemann, Ltd. (1924). Books 8-9: ISBN 0-674-99216-4, Books 13-14: ISBN 0-674-99246-6.

SHPENDI TOPOLLAJ/

In memoriam/

U mbushën 105 vjet nga lindja dhe 28 vjet nga vdekja e profesor Arshi Pipës, njërit nga tre disidentët më të shquar të ish vendeve komuniste, sikurse e kanë cilësuar. Intelektual me profil të spikatur atdhetar, ai ishte kundërshtari më i madh ndaj çdo diktature në përgjithësi dhe asaj komuniste në veçanti. Nuk e kishte vetëm nga librat urrejtjen për atë sistem gjakatar, por e kishte provuar hakmarrjen barbare të atij sistemi mbi kurrizin e vet dhe të familjes së tij. Bir i një juristi me ide përparimtare nga Libohova për të cilat kishte kryer edhe burgimin, vendlindja e tij qe Shkodra, qyteti me kulturën e njohur dhe prirjet më evropiane e demokratike i Shqipërisë. Shkollën fillore dhe atë të mesmen, Arshiu i kreu pranë Kuvendit Jezuit, ku dhe dolën në pah prirjet e tij letrare qysh kur ishte 16 vjeç. Studimet e mëtejshme i vazhdon në Firencen e historisë dhe artit magjik, ku pasi përfundon Universitetin, laureohet doktor në Filizofi. I mahnitur pas “Komedisë Hyjnore” të Dante Aligierit dhe lirikave të tij novatore, si dhe nga vepra e poetit dhe historianit Francesco Petrarca, ai përvetëson disa gjuhë të huaja dhe bëhet adhurues i holandezit me origjinë hebreje Baruch Spinoza, Berklit etj. Por krahas admirimit për gjithçka të mirë kishte trashëguar Italia, ai kuptoi shpejt se ku donte ta shpinte atë doktrina fashiste të cilën e urren dhe e lufton së bashku me vëllanë e tij, avokatin me emër Myzafer Pipa. Pas çlirimit të vendit, ai gjithashtu kupton demagogjinë e sistemit që partia komuniste me Enver Hoxhën në krye po instalonin në atdheun e tij dhe nuk e fsheh mospajtimin me të, gjersa në vitin 1946 e arrestojnë së bashku me të vëllanë i cili pak më parë kishte qenë i internuar nga fashistët në Ventotene dhe më pas në Prishtinë nga nazistët gjermanë. Krimi i këtij të fundit kishte qenë se duke kryer detyrën e tij si avokat, ai kishte marrë përsipër mbrojtjen në gjyqin special të “armiqve të popullit”, pjesëmarrës në grupin e deputetëve. Në pohimet e Koçi Xoxes e Vaskë Kolecit, kur u erdhi vetë radha për të dalë në gjyq, deklarohen torturat çnjerëzore që u përdorën ndaj tij derisa vdiq. Arshiun 26 vjeçar e dënojnë me 11 vjet burgim. Në burg, Arshiu shkruan poezi plot brengë e dhimbje në letra cigaresh dhe i nxjerr ato me anën e rojës së burgut, njeriut të ndershëm Hasan Gjozaj të cilit i mbetet mirënjohës, për t`ua dhënë motrave të cilat përjetuan gjithashtu egërsinë e regjimit. Koha e vuajtjes së dënimit në kënetën famëkeqe të Maliqit, torturat dhe mizoritë që ai pa dhe provoi atje, janë përshkruar me art dantesk te “Libri (i tij) i burgut”. Ja si shkruan ai këtu: “Na shkulin thonjt me danë, ndër plagët krypë, / na këllasin e na shtyjnë / n`gërmaz me grushta, e uj kur bajm me lypë / qeshin e na pështyjnë. / na lagin dimnit qelat, elektrikun / na venë ndër veshë e gojë, / e deri ndër turpe… E qeshin tue na fikun cigaret n`sy për lojë.” Si mbaron afati i dënimit, dhe sheh se për të nuk ka asnjë perspektivë, Arshiu gjen mundësinë dhe në vitin 1958 largohet nga Shqipëria dhe përfundon në SH.B.A. vend ku demokracia krijonte mundësi të reja. Këtu, ai pas përpjekjeve të pareshtura, caktohet për të dhënë mësim në Kolegjin e Arkansasit si profesor i filozofisë dhe pastaj në Universitetin e Minasotës ku jep lëndën e tij të preferuar, atë të letërsisë italiane. Bie në sy erudicioni i tij i jashtëzakonshëm në disa fusha si gjuhësi, letërsi, filozofi, sociologji, publicistikë etj. dhe në këto vite shkruan e boton veç librit të sipërpërmendur edhe një mori veprash të tjera që e bënë mjaft të njohur si “Lundërtarë”, “Rusha”, “Meridiana”, “Kritika letrare”, “Montale dhe Dante”, “Jeronim De Rada”, “Letërsia shqipe: perspektiva sociale”, “Letërsia bashkëkohore shqiptare”, “Vargu popullor shqiptar”, “Politika e gjuhës në Shqipërinë socialiste”, “Shqipëria staliniste. Aspekte ideopolitike”, “Studime mbi Kosovën”, “Tipologjia dhe periodizmi i letërsisë shqiptare”, “Fan Noli si një nga figurat kombëtare dhe ndërkombëtare shqiptare”, “Bisedë përmbi Kadarenë”, “Fenomeni Kadare”, “Humanistët italo – shqiptarë”, libri i shkruar në burg qysh në 1955 “Skica e një konceptimi mbi jetën plotësuar me Mbi gjeniun” (italisht) etj. I palodhur, si studiues dhe polemist i pakompromis, ai ka marrë pjesë aktive në shumë simpoziume e takime shkencore, dhe ka botuar një sërë artikujsh me shumë vlerë në revista të ndryshme si në Amerikë ashtu edhe në Evropë. I djegur nga malli e dashuria për atdheun e tij, me përmbysjen e komunizmit, Arshiu , tani i renditur krahas Ernest Koliqit dhe Martin Camajt, erdhi në Shqipëri, ku pa se ëndrra e tij ishte bërë realitet. U çmall me njerëzit e tij të dashur, motrat e tij të shtrenjta, Bukurushin, Nedretin dhe burrat e tyre, intelektualë të mrekullueshëm, të ndjerët shkrimtarë Bardhyl Shehu dhe Uran Kalakulla i cili kishte kaluar plot 21 vjet në burgferrin shqiptar të asaj kohe së bashku me të respektuarin demokrat Pjetër Arbnorin.  Në moshën 77 vjeçare profesor Arshi Pipa, tani i vlerësuar në vendin e tij, ndërron jetë në Washigton. Besimi i tij te demokracia, neveria e hapur ndaj diktaturës, urretja për barbarinë komuniste, guximi qytetar për t`i shprehur bindjet e veta, karaktei i tij i pathyer, mosnjohja e asnjë kompromisi me të keqen, etja e pashuar për dije, vullnet për të krijuar sa më shumë, dashuria për vendin e tij, ishin tiparet kryesore të këtij njeriu të jashtëzakonshëm. Nuk e di në ç`rrethana filozofi materialist anglez Tomas Hobsi të cilin dua të besoj se vetë ai nuk do ta ketë pasur dhe aq për zemër, pati thënë se “Çdo njeri është i rëndësishëm pasi vdes”, por di se vepra e tij shumëplanëshe dhe përherë në shërbim të kulturës tonë, e bënë Arshi Pipën jo vetëm të rëndësishëm, por edhe të pavdekshëm. Se fjala dhe mendimi i tij, nuk lindën thjesht nga talenti, por edhe pse, sikurse thotë vetë: “Ndër gropa burgjesh shkrye për gurë e baltë; / mbërthye qelash ndër pranga, / nga gjoksi i shtypun shungullon ma e naltë / kur del prej s`thelli kanga.” Se ai gjithmonë ka pasur bindjen e Tomas Fulerit se “E sotmja është nxënësja e të djeshmes.”

Prof.Mohamed Mufaku

Historian/orientalist shqiptaro-amerikan/

Siç dihet, pas shtypjes së Lidhjes së Prizrenit në verën e vitit 1882 u arrestuan krerët dhe luftëtarët shqiptarët në krye me Abdyl Frashërin dhe nxorën në gjyqe duke i dënuar me dënime të ndryshme. Vetë Abdyl Frashëri u dënua një herë me vdekje, pastaj me burg në Kalanë e  Prizrenit deri më 1885, kurse më vonë u internua në Anadoll e në fund u kthye në Stamboll ku vdiq më 1892.

Po në atë kohë (1884) u burgos Muhammad Hawash (1843-1896), udhëheqës i sektit Alevi në veriperëndim të Sirisë, i ngjashëm me sektin bektashi te ne, gjoja për revoltë kundër pushtetit osman dhe u dërgua për vuajtjen e burgut në Kalanë e Akrës (Akka) në veri të Palestinës.

Kalaja që zmbrapsi edhe Napoleon Bonapartin

Vlen të përmendet këtu se Akra ose Akka ishte një fshat në gërmadha nga Mesjetës në fillim të sundimit osman derisa Sinan Pashë Topojani ndërtoi rreth vitit 1587 një bërthamë urbanistike të kasabasë së re, që mbeti prej saj deri tani “Xhamia e Sinan Pashës”, kurse më vonë, valiu me orgjinë nga Bosnja, Abdulla Pasha e fortifikoi mirë Kalanë e Akrës më 1798 saqë N. Bonaparti dështoi ta pushtonte dhe u detyrua të kthehej mbrapa në Kajro më 1799.

Në kuadër të kësaj kalaje ishte një burg famëkeq që shërbeu deri në fund të sundimit osman, madje deri në fund të Mandatit Britanik më 1948.

Gjatë qëndrimit në burg, M. Hawash e ngriti në apel dënimin e tij, i cili e shpalli të pafajshëm më 1886. Megjithatë, Sulltan Abdulhamidi II e internoi me familje në Rodos, deri kur vdiq më 1896. Djali Aziz Hawash (1887-1930) studioi mjekësinë në Stamboll dhe u rekrutua si toger në ushtrinë osmane nën komandën e Mustafa Qemalit dhe mori pjesë në Luftën Ballkanike 1912-1913 duke u graduar në kapiten.

Me tërheqjen e trupave osmane nga Siria dhe shpallja e Qeverisë Arabe në Damask 1918-1920, Azizi u kthye në Siri dhe përtëriu pozitën udhëheqëse të familjes duke u bërë figurë e njohur në gjendjen e re politike në rajon, qoftë me princin Fajsal që u shpall mbret i Sirisë më 8 mars 1920 ose me sundimin francez në emër të mandatit të Ligës së Kombëve.

Në këto rrethana të reja një biograf i familjes (Hammud al-Shamli) hartoi historinë e kësaj familjeje, me theks të posaçëm për udhëheqësin Muhammad Hawash dhe vitet e tij të burgut në Akër në bazë të rrëfimeve të tij të ruajtura në familje. Dorëshkrimi i këtij biografi ra në duart e mikut dhe historianit sirian Xhamal Barut, i cili ma dërgoi një kopje pasi që e pa se atje bëhet fjalë për shqiptarë të burgosur në Kalanë e Akrës gjatë qëndrimit të udhëheqësit M. Hawash në burg gjatë 1884-1886.

Nga konteksti shihet se atje nuk është fjala për “kriminelë shqiptarë” por për njerëz që lavdërohen si “pari shqiptare”, gjë që lë të kuptohet se ata mund të jenë nga ata që u dënuan me burg pas shtypjes së Lidhjes së Prizrenit në verën e vitit 1882.

Pari shqiptare në Burgun e Akrës

Pasi doli vendimi për burgosje të tij Muhammad Hawash u dërgua në burgun famëkeq në Kalanë e Akrës më 1884. Sipas autorit të dorëshkrimit që citon rrëfimet e familjes, M. Hawash gjeti në burg më shumë se 50 nga “paria e shqiptarëve”. Pasi që u njoh “u kënaq me ta sikurse edha ata u kënaqën me të” duke folur në gjuhën që e dinin (turqishten). Pasi ai kishte kulturë të gjerë duke përfshirë letërsinë dhe historinë, ata nuk ndaheshin gjithë ditën duke folur në tema të ndryshme. Kjo shoqëri e përditshme dhe bisedat e ndryshme arritën në vesh të valiut të Damaskut, Hamdi Pasha (1880-885), i cili kishte insistuar për burgosjen e M. Hawashin ndaj urdhëroi të ndahet M. Haw ashin e të lidhet me hekur që mos të lëvizë prej vendi. M. Hawashi, pasi kishte ngritur për apel në Stamboll dënimin e paarsyeshëm për burg u ankua duke ia dërguar një letër autoriteteve në Stamboll.

Si pasojë, M. Hawash u lirua prej prangave, por tani ai kishte frikë mos po i bën valiu një intrigë për vrasjen e tij duke pretenduar se ai po ikte prej burgu. Në këtë gjendje ai mblidhet me krerët shqiptarë në burg dhe merren vesh që të organizojnë një rebelim në shenjë proteste për keqtrajtimin e tyre. Mirëpo, në momentin kur ishin gati të shpallin rebelimin u vjen lajmi për vdekjen e valiut më 1885 dhe ardhja e valiut të ri (Rashid Pasha), i cili e shpejtoi procesin e apelit, me çka doli vendimi i ri për lirimin e M. Hawashit. Megjithatë, sulltani Abdulhamid II nxori një vendim për internimin e tij me terë familje në Rodos deri në vdekjen e tij më 1896, ku ende ruhet varri tij atje. Me vdekjen e tij u kthyen djemtë në vendin e tyre ku u paraqiten në jetën politike të Sirisë pas mbarimit të sundimit osman 1516-1918.

Ndonëse në këtë dorëshkrim unik kemi këto të dhëna për mbi 50 nga  paria shqiptare në burgun e Kalasë në Akër gjatë viteve 1884-1885, të cilët mendojmë se mund të jenë në lidhje me Lidhjen e Prizrenit, kemi nevojë për më shumë kërkime në burime tjera që të identifikojnë këto figura që nuk janë “kriminelë” siç del prej këtij dorëshkrimi me vlerë për atë kohë.

Faqja 186 e dorëshkrimet që flet për “pari shqiptare”  në Burgun e Akrës

#BURGU#PALESTINE

Imer Lladrovci/

I.

Gjysmë shekulli pas ngjarjeve të mëdha në Kosovë, saktësisht 44 vjet më vonë, një ish student, protagonist dhe udhëheqës i këtyre demonstratave, Bajram Kosumi, shkruan një libër për atë pranverë të trazuar, për atë revolucion të madh shoqëror, politik e kulturor, për atë Rilindje të Dytë Kombëtare të Kosovës. Nëse i referohemi Rilindjes sonë Kombëtare të shekulli XIX si Rilindje e Parë që e zgjodhi Prizrenin si qendrën e saj politike, atëherë me të vërtetë këtë herë mund të flasim për një Rilindje të Dytë. Ndryshe nga hera e parë, këtë herë Kosova u përfshi nga një frymë iluministe me rrjedhoja largvajtëse. Këtë gjë e thonë studiuesit dhe ata duhet të kenë gjetur mjaftueshëm elementë të përbashkët në këtë Lëvizje të Re Kombëtare. Kosova, me të vërtetë rilindi në këtë vit. Që nga ky vit, Kosova dhe gjithë hapësira shqiptare nö ish Jugosllavi do të funksionojë ndryshe. Në vazhdim kur them Kosova kam para sysh gjithë hapësirën shqiptare në ish Jugosllavi. Kjo terminologji përcaktohet nga parimi i ekonomisë, dmth. zgjidhet një term që përfaqëson diçka më të madhe. Kosova ishte vetëm një element i çështjes shqiptare, jo krejt çështja shqiptare. Madje me Republikën e Kosovës deri në vitin kur u shpallë pavarësia e Maqedonisë është nënkuptuar gjithë hapësira etnike shqiptare. Një kohë vetë lëvizja mbante emrin Lëvizja Popullore për Republikën Socialiste Shqiptare në Jugosllavi (LPRSShJ). Këtë gjë mendoj se mund ta thonë më së miri, në cilësinë e dëshmitarëve, veprimtarët e kësaj kohe. Bajram Kosumi përqëndrohet në gjërat që i ka përjetuar vetë.

Kosova nuk ndryshoi përnjëherë, ajo nuk u bë plotësisht ndryshe brenda një dite a një nate të vetme, por mund të thuhet se ajo filloi kaskadën e ndryshimeve, nisi të ndryshojë. Pikërisht këtë moment e vë re në mënyrë të shkëlqyer autori.

II.

Libri, me qindra faqe, përmbledh lëndën e tij jashtëzakonisht të pasur në tetë kapituj. Autori në hyrjen e librit ka vendosur dhe 14 tezat e tij. Ndoshta për këto teza do të kishte qenë më mirë të rezervohej një kapitull më vete, sepse ajo që thuhet në to është me peshë të madhe. Në kapitullin e parë jepet një histori e shkurtër politike e Kosovës. Lexuesi këtu mëson për ekzistencën e dy vijave politike në Kosovë dhe për faktin se Lufta e Dytë Botërore nuk solli ndryshimin e pritur. Partia Komuniste e Jugosllavisë e braktisi programin e saj politik dhe iu kthye praktikave shtetërore të Jugosllavisë mbretërore, sado që ambiciet e dikurshme shtetomëdha arsyetoheshin tani me një frazeologji të re internacionaliste. Në kapitullin e dytë Bajram Kosumi flet, në mbi 100 faqe, për atë që ndodhi në Kosovë në vitin 1981. Ndoshta ky kapitull mund të konsiderohet si shtylla kryesore e librit, sepse këtu gjejmë të dhënat konkrete historike të fillimit. Me 1 prill të vitit 1980, kur Titoja ishte ende gjallë, por i sëmurë rëndë, i shtruar në njërin nga spitalet e Lubjanës, pati një protestë kundër rritjes së çmimeve, por protesta s’ishte demonstratë, megjithatë si pikënisje e Revolucionit mund të merren vetëm protestat e 11 marsit të vitit 1981. Me këto protesta filloi një epokë e re. Bajram Kosumi e citon Kadri Kryeziun, i cili shkruan se „[n]e ishim në ballë të studentëve, ndërsa Gani Kocin e kisha afër, i cili në një moment nisi të brohoras ‚Kosova Republikë’. Unë në atë moment ia kam mbyllur gojën dhe i kam thënë: ngadalë se herët është.“( fq. 72). 26 marsi 1981 shënon një kthesë të madhe politike në demonstratat studentore, të cilat me 1 prill 1981 u bënë gjithëpopullore, sepse të gjitha rrugët e Prishtinës u mbushën me njerëz të të gjitha shtresave popullore. Që nga kjo kohë në lojë hynë edhe Grupet e Fshehta Patriotike. Kapitulli i tretë mbanë titullin „Shqiptarët dhe Jugosllavia. Pse Revolucioni 1981?“ Në këtë pjesë të librit, autori fokusohet tek raportet e shqiptarëve me Serbinë, përkatësisht Jugosllavinë dhe projektet e shumëta serbe për ndryshimin e strukturës etnike të hapësirës së pushtuar shqiptare. Duke iu referuar një vëzhguesi europian ai këto projekte i quan një „Bulevard Trekëmbëshash“. Në këtë kapitull flitet edhe për PKJ-në dhe programin e saj politik që ndryshon në rrjedhën e kohës. PKJ-ja lëvizi nga vetëvendosja tek pushtimi i pothuajse të gjitha tokave shqiptare. Synimi i saj për ta përfshirë Shqipërinë në Jugosllavinë komuniste, si republikë të shtatë. Kështu donte ta zgjidhte çështjen shqiptare Titoja: në vend të vetëvendosjes, ai ofront pushtimin e Shqipërisë si zgjidhje për problemin shqiptar. Kosumi në këtë kapitull flet edhe për katër përmasat e Kushtetutës së vitit 1974, të cilën e zbërthen sipas modelit të Macaulay-it. Kryesorja, megjithatë, mbetet çështja e trajtimit të kësaj lëvizje të madhe politike si Revolucion. Argumentat që sjellë janë bindëse, sepse vetëm një revolucion mund të ndryshojë kaq thellë një shoqëri. Gjithë shoqëria kosovare dhe shqiptare në viset e tjera u përfshi në këtë shndërrim të madh: parulla për Republikën e Kosovës, që ishte shfaqur për herë të parë në vitin 1968, tani zbriti në popull dhe u bë shumë vepruese. Nuk mund të gjeje në këtë kohë asnjë shqiptar që do të ishte kundër kësaj kërkese. Flas këtu për dëshira politike, jo për kontribute konkrete, sepse inteligjencia shqiptare dinte të shfaqej jashtëzakonisht oportuniste. Thoshte diçka, e bënte diçka tjetër. Libri nuk përmbanë asgjë polemike, ai thjesht përshkruan dhe konstaton gjëra me një lloj gjakftohtësie që e hasim te kronikanët.

Në kapitullin e katërt flitet për klasën e studentëve dhe për strukturat e tjera sociale e politike që vepronin në vitin 1981. Autori është i vetëdijshëm se klasifikimi i studentëve si klasë shoqërore si terminologji mund të kontestohet. Megjithatë, ai me të drejtë, nga këndvështrimi funksional, flet për studentët si për një klasë të veçantë shoqërore. Studentët përbënin të paktën 10% të banorëve të Prishtinës nga ana statistikore, kështu që edhe mund të trajtoheshin në pikëpamje sociologjike si një klasë. Por, studentët, për kah pesha specifike në shoqërinë kosovare, mund të thuhet se ishin klasa dominuese, duke qenë se mendimet dhe vendimet e tyre pranoheshin pothuajse në mënyrë automatike. Diçka e tilllë ndodh vetëm në shoqëritë që janë të gatshme për ndryshime të mëdha. Parakushtet sociologjike dukej se ishin pjekur për një hop të madh që shënjon termi revolucion.

Kapitulli i pestë i kushtohet inteligjencisë dhe rolit të saj në këtë periudhë. Në përgjithësi mund të thuhet se kjo inteligjenci heshti dhe oportunizmin shoqëror dhe politik e kishte modusin e veprimit të saj. Megjithatë, kontributi i saj vlerësohet. Kryevepër e saj llogaritet: Kondresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe në Tiranë i vitit 1972. Bibla e heshtjes s‘ishte vetëm metaforë poetike e kësaj kohe, por edhe filozofi jetësore për shumë intelektualë shqiptarë. Hermetizmi në letërsi mund të merrte forma groteske. Mund të thuhet se në këtë rast kemi të bëjmë me një lloj të pseudoelitës.

Në kapitullin e gjashtë që mbanë titullin „Revolucioni i vitit 1981 dhe proceset politike shqiptare“ autori flet për ndryshimin e status quos dhe rihapjen e çështjes shqiptare. Politika komuniste jugosllave e mohimit të shqiptarëve rishqyrtohet nga një klasë e re politike që kërkon një çasje të ndryshme për problemet e vjetra. Në këtë kapitull flitet edhe për Lëvizjen e Fshehtë Patriotike dhe proogramin e saj politik. Mund të thuhet se dy parullat për Republikën e Kosovës përbëjnë programin e saj praktik politik. Parulla „Kosova Republikë“ Përbën një gjetje jaashtëzakonisht kreative. Në këto dy fjalë artikulohej një synim tepër dinamik politik, kurse në parullën tjetër „Republikë, kushtetutë, ja me hatër, ja me luftë“ shprehej vendosmëria politike e shqiptarëve për të luftuar qoftë edhe me armë në dorë për republikën. Me këtë parullë nënvizohej fakti se kjo kërkesë mund të realizohet përmes ndryshimeve në kushtetutë, por nëse kjo nuk do të ndodhte, atëherë shqiptarët ishin të gatshëm t‘i kapin armët. Sidoqoftë, kthim prapa s‘do të kishte. Kërkesa „Republika e Kosovës“ kështu fitonte një dimension ultimativ. Ndryshimi i status quos s‘ishte më një dëshirë, por një domosdoshmëri.

Kapitulli i shtatë mbanë titullin „Revolucioni 1981 dhe reagimi jugosllav“. Sipas autorit, reagimi jugosllav përmes shpalljes së gjendjes së luftës dhe nxjerrjes së Armatës Popullore të Jugosllavisë (APJ) në rrugët e Kosovës ishte një reagim jo i zgjuar, që e diskreditoi „parrajsën nacionale“ jugosllave, brenda dhe jashtë. Në botë njihej „parrajsa sociale“ e Lindjes dhe „parrajsa nacionale“ e Jugosllavisë. Zgjidhja e arsyeshme e çështjes sociale dhe e atyre nacionale konsideroheshin arritje të mëdha të socializmit. E para, e humbi besueshmërinë në Poloni në vitet 1980-1981, kurse e dyta, „parrajsa nacionale“, dmth. zgjidhja më e mirë e mundshme e çështjeve nacionale e komprometoi Jugosllavinë. Me demonstratat në Kosovë në vitin 1981 u diskreditua kjo floskulë politike perfide, me të cilën Jugosllavia për një kohë të gjatë e mashtroi gjatë bashkësinë ndërkombëtare. Në këtë kapitull Bajram Kosumi flet edhe për arsyen e heshtjes së klasës politike kosovare përsa i përket kualifikimit të demonstratave. Në Kosovë e tregoi fytyrën e tij të shëmtuar nacionalizmi serb, kurse klasa politike kosovare e zbuloi fytyrën e saj të vërtetë poltroniste. Klasa politike kosovare ishte përzgjedhur nga Beogradi, kështu që askush nuk priste prej saj ndonjë heroizëm, megjithatë ajo i dëshpëroi të gjithë me oportunizmin dhe frikën e saj, sepse njerëzit kishin projektuar tek ta edhe një qikë idealizëm e burrni dhe s’kishin pritur kaq shumë egoizëm e frikë. Nëse kjo klasë do të kishte treguar përgjegjësi politike dhe t‘i qëndronte trysnisë nacionaliste që vinte nga Beogradi, gjithçka ndoshta do të kishte rrjedhur ndryshe në Jugosllavi, e cila edhe mund të shpërbëhej, sepse, siç e thotë edhe vetë Dobrica Qosiqi, ky shtet e kishte humbur tashmë të drejtën e ekzistencës, por rajoni do të ishte kursyer nga shumë të këqija të mëdha dhe tragjedi njerëzore. E krijuar në fillim të shekullit XX, Jugosllavia në fund të këtij shekulli s‘kishte kurrëfarë mbështetje të brendshme dhe të jashtme. Kjo mbështetje ishte e domosdoshme, ndryshe projekti Jugosllavi s‘i përkiste më të ardhmes.

Në kapitullin e fundit, dmth. të tetë flitet për Revolucionin 1981 dhe fundin e sovjet- komunizmit. Komunizmi i markës sovjetike u demaskua në shekullin XX pak nga pak si një ideologji sllavofile e imperializmit rus. Ndoshta udhëheqësit e parë sovjetikë e ëndërruan një parrajasë sociale, por në fund krijuan një ferr të vërtetë social ku njerëzit vdisnin edhe nga uria. Kujto këtu gjenocidin ukrainas hollodomor në vitet 1930. Jo vetëm për shqiptarët vuajtja mori një vulë kombëtare. Ishin edhe kombe të tjera në Lindje që iu nënshtruan shtypjes. Serbët me mbështetjen ruse arritën të ushtronin një trysni të madhe mbi shqiptarët.

III.

Në fakt, demonstratat e vitit 1981 ishin Rilindja e vetme e shoqërisë kosovare, sepse në historinë e Kosovës nuk njihen zhvillime të tilla të ngjashme politike më parë. As para vitit 1913 qëkur kjo zonë shqiptare e pushtuar nga serbët e malazezët u nda nga trungu tjetër kombëtar. Adem Demaçi, qysh në vitin 1959, e definoi saktësisht problemin kosovar si një çështje të kombit të ndarë, sepse nga nja 2 milionë shqiptarë sa mendohet se ishin në Ballkan në fillim të shekullit XX vetëm 800.000 sosh ishin përfshirë në Republikën londineze të Shqipërisë, në shtetin shqiptar. Bazuar në këtë perceptim parak të çështjes, çdo zgjidhje e mëvonshme e problemit përbënte një zgjidhje kompromisi. Hapësira shqiptare në këtë kontekst ndërkombëtar ishte ndarë me motivacionin e rrejshëm se kështu po ruhej paqja botërore. Paqja nuk u ruajt, por kufinjtë mbeten edhe pas dy luftërave të mëdha, kufijtë i mbijetuan këto kriza të mëdha botërore dhe u bënë realitet shqiptar për një kohë të gjatë sa që brenda hapësirës shqiptare lindën ndryshime shtesë në kuptimin që shqiptarët filluan të largoheshin e të bëheshin të huaj për njëri-tjetrin, dmth. për vetëveten. Ky problem u krijua nga shkëputja e territoreve të mëdha shqiptare nga trungu kombëtar. Hapësira jonë në ish Jugosllavi u nda dikur në obllaste e banovina, më vonë në republika të federuara, kurse sot në shtete të veçanta që ndaj shqiptarëve sillen me egërsi. T’i marrim vetëm shqiptarët në Maqedoninë e Veriut, të cilët trajtohen keq nga pushteti qendror maqedonas në Shkup, i cili ende vepron me kategoritë e shtetit kombëtar të shekullit XIX e XX. Po shqiptarët janë në trojet e tyre, ndaj dhe konsiderojnë që nuk mund të bëjnë kompromise që prekin dinjitetin e tyre njerëzor e kolektiv. Gjuha, vetë qenia e tyre kolektive përjetohet nga pushtetmbajtësit si një provokim. Edhe mund të duket kështu, por e vërteta është ndryshe. Supozojmë se kjo urrejtje vjen nga mosnjohja e tjetrit, që në disa gjëra është vërtet i ndryshëm, por të qenit ndryshe nuk do të thotë se përbën për popullin tjetër një kërcënim ekzistencial. Nuk duhet të projektohet aq shumë frikë te tjetri. Ky moment prodhon politikë kundërshqiptare që për disa qarqe shihet si diçka e domosdoshme dhe e pashmangshme. Në këto raste nuk ka nevojë të përçash njerëzit për t‘i sunduar. Përçarja ekziston si realitet politik e social. Politika thjesht e konservon atë dhe pastaj, në përputhje me natyrën e saj, e përdor si mjet sundimi. Ç’të bëjnë këta njerëz në dilemë, qofshin shqiptarë a maqedonasë? Ata duan thesht koordinata orientimi dhe ato detyrohen t’i marrin nga ata që këto çështje i përdorin si potencial sundimi? Mendoj se libri „Revolucioni 1981“ ofron një rrugëzgjidhje për këtë çështje të vështirë. Fakti që studentë të dikurshëm shqiptarë nga Maqedonia e Veriut ende janë në skenën politike e ndihmon edhe më shumë këtë perspektivë konstruktive: problemet duhet të diskutohen dhe kërkohen zgjidhje realiste e të mira, që janë në pajtim me mendjen njerëzore. Askush nuk duhet të ushqejë iluzionin se mundet edhe ndryshe, përmes dhunës të zgjidh çështje që i takojnë marrëveshjeve dhe mirëkuptimit. Maqedonasit erdhën më vonë në këtë zonë, ndaj dhe s’kanë kurrëfarë të drejte të veçantë historike, për t‘i ndryshuar gjërat me forcë. Në fakt këtë të drejtë s’mund ta ketë askush. Represioni s’është zgjidhje. Përkundrazi. Ai tregon vetëm se mendja nuk është duke punuar. Bajram Kosumi në këtë libër i përmend me emra studentët nga Maqedonia dhe Mali i Zi, me të cilët kishte bashkëpunuar gjatë kohës së fillimeve të Revolucionit. Shqiptarët atëherë vepronin si një bllok, nuk ndaheshin sipas kufijve që na i vunë të tjerët. Në fakt kush i ndanë kështu shqiptarët, tregon vetëm sesa pak shqiptar është, dmth. prezantohet si një ekzemplar i mjerë i shqiptarisë. Ali Ahmeti, Musa Xhaferi, etj. janë disa prej shqiptarëve që janë ose kanë qenë deri vonë figura politike dhe publike në RMV. Nuk mungojnë as personalitete nga Lugina e Preshevës, por nuk ka pothuajse asnjë emër nga Sanxhaku, i cili dikur fliste shqip, por në ndërkohë gjendja atje ndryshoi rrënjësisht, kështu që studentë nga kjo hapësirë në Prishtinë i gjeje vetëm në degët fetare, por jo në albanologji e në shkenca të tjera humane.

Ikja në solucione byrokratike, sado tërheqëse të duket në fillim, në fund i ka frutet e hidhura, sepse të gjithë i shpie në greminë. Dikur problemet me shqiptarët e pushtuar zgjidheshin me kolonizim dhe dëbim. Në këtë mënyrë u krijuan zona të tëra të lira nga armiqtë e supozuar. Dhe, u kolonizuan, duke zhdukur çdo gjurmë të atyre që ishin më parë aty. Vendbanime dhe qytete ndërruan emrat dhe banorët e tyre dhe u bënë vendbanime pa shqiptarë. Kjo mundësi historike nuk ekziston më, kështu që politikanët duhet ta ndërgjegjësojnë masën popullore se zgjidhjet e lehta s’janë zgjidhje dhe se votat nuk duhet të merren me premtime djallëzore.

Territoret shqiptare që iu dhanë monarkive ballkanike në Konferencën e Londrës në vitin 1913, përbënin më shumë se gjysmën e Shqipërisë etnike që kishte mbetur pas Krizës Lindore të vitit 1878. Historiani irlandez Justin Mccarthy shkruan se në Ballkan u dëbuan rreth 60% e muslimanëve dhe kështu e maskon me terma fetar faktin se kush ishte ajo popullsi që u dëbua nga viset e saj ku banonte me shekuj e mijëvjeçarë.

IV.

Bajram Kosumi, autori i librit „Revolucioni 1981“, vie në ballë të librit katër citate të personaliteteve shqiptare që lidhen me këtë kthesë të madhe politike të Kosovës. Ajo ishte ndarë padrejtësisht nga Shqipëria, ndaj dhe „Kosova duhet të bashkohet me Shqipërinë dhe, nëse nuk e ndryshon politikën e saj, Serbia do të marrë përgjegjësinë historike për shkatërrimin e Jugosllavisë“ thotë në gjyqin e tij të dytë në Prishtinë, në vitin 1964, Adem Demaçi. Viti 1981 tregoi se Serbia do të bëhej shkaktari kryesor për rrënimin e Jugosllavisë. Shkrimtari i njohur serb Vuk Drashkoviq (Vuk Drašković), ish Ministër i Jashtëm i Serbisë dhe i Malit të Zi në vitin 1999, më vonë edhe Ministër i Jashtëm i Serbisë, ka shkruar një roman me titullin „Aleksandri i Jugosllavisë (Aleksandar od Jugoslavije) ku thotë se vetëm ai e krijoi një shtet ku të gjithë serbët ishin nën të njëjtën çati. Jugosllavia e Karagjorgjeviqit dhe ajo e Rankoviqit ishin një trajtë e Serbisë së Madhe. Por Drashkoviqi shkruan edhe se shkatërrimi i Jugosllavisë filloi në Beograd dhe jo dikund tjetër, kështu që serbët nuk duhet ta kërkojnë fajtorin gjetkë, por te vetëvetja. Ky Aleksandër Karagjorgjeviqi, sipas Bajram Kosumit, në anën tjetër, në vitin 1922, me kushtetutën e Vidovdanit, krijoi një shtet diktatorial që i dëmtoi rëndë interesat kombëtare shqiptare dhe të popujve të tjerë. Për shqiptarët ai nuk parashikoi asnjë të drejtë. Kjo politikë radikale në fund e vrau Aleksandër Karagjorgjeviqin. Ky shtet që ende atëbotë quhej Mbretëria SKS, në vitin 1929 e ndryshoi emrin dhe filloi të quhej Jugosllavi, pra shtet i sllavëve të jugut, shtet ku në parim s’e kishin vendin shqiptarët josllavë. Ideja e Jugosllavisë, siç dihet, fillimisht lindi në Kroaci, mirëpo si realitet praktik lidhet me Serbinë. Por imperializmi serb nuk ishte aspak në frymën e idealeve të jugosllavistëve si Ante Trumbiqi (Ante Trumbić).

Ukshin Hoti prezantohet me një citat të vitit 1990 ku ai thotë se „[d]emokracia e Kosovës u vetëlind në vitin 1981 […] Nga ky aspekt, duket se viti 1981 është nyja, zbërthimi i së cilës mundëson lëvizjen e drejtë të gjërave dhe proceseve.“ Ukshin Hoti si politolog profesionist e konstatoi këtë ndryshim thelbësor, por për këtë guxim u ndëshkua rëndë me burg dhe më vonė u vra. Nëse klasa politike komuniste dhe profesorët e Universitetit të Prishtinës do ta kishin mbrojtur kolegun e tyre në një mbledhje që u mbajt në nëntor të vitit 1981, gjithë rrjedha e historisë së këtij nënqielli, me gjasë, do të kishte pasur një epilog më njerëzor. Por politikanët e Kosovës dhe profesorët e Universitetit të Prishtinës patën frikë për një akt të tillë kurajoz. Ata e lanë të binte në humnerë Ukshin Hotin, i cili shpejt do të burgosetj dhe dënohej për ndershmërinë si profesor që s’i braktisë studentët e tij. Pa asnjë dyshim edhe profesorët e tjerë ndjenin dhembje për studentët e tyre të rrahur e të burgosur, por guxim nuk kishin për t’i mbrojtur në mbledhjet që organizoheshin në universitet.

Ismail Kadareja në vitin 1998, pas dinamizimit që solli në jetën tonë politike paraqitja e UÇK-së dhe Lëvizja Studentore, thotë se „Lëvizja studentore në Prishtinë, e sidomos dalja në skenë e UÇK-së, përveç rolit kolosal historik, dëshmitarë të të cilit jemi të gjithë, bëjnë pjesë në historinë morale të kombit shqiptar.“

Dhe, në fund, citati i katërt, është ai i Rexhep Qosjes, i vitit 2007. „Rilindja e dytë fillon si lëvizje politike në demonstratat e rinisë studentore dhe shkollore në vitin 1981 […] [D]he, mandej, […] vazhdon […] me ide dhe ideale gjithnjë më të shpjeguara dhe gjithnjë e më botore.“

Këto citate shënjojnë itinerarin tematik të librit dhe përcaktimin ideor të autorit.

V.

Pa këtë libër nuk mund të kuptohet enigma e shtetit të Kosovës, sepse, nëse flasim për fillet e kësaj ideje që në rrjedhën e kohës evoluoi, atëherë duhet të themi se gjithçka filloi me vitin e madh, 1981. Një shtet nuk vjen ashtu thjesht në jetën e një populli. Ai e hedh shumë kohë më parë hijen e tij. 17 shkurti i vitit 2008 është ditëlindja e Republikës së Kosovës, por jo zanafilla e tij. Për shumë gjëra në këtë botë, ato që nuk shihen janë shumëherë më të rëndësishme ose poaq të rëndësishme sa edhe ato që shihen. Shteti i sotëm i Kosovës i ka rrënjët në vitin 1981. Mendoj se Bajram Kosumi si veprimtar dëshmitar është njëri nga njerëzit më të kualifikuar për të thënë atë që thotë në këtë libër. Ky vit nuk guxon të trajtohet vetem si një të dukuri e thjeshtë kalendarike, pesha e tij është tjetërfare, sepse viti 1981 ka një peshë të veçantë politike dhe historike për shtetin tonë. Pa zhvillimet politike të këtij Moti të Madh, gjithçka do të dukej ndryshe, shumë më prozaike dhe ndoshta me një Kosovë ende brenda Serbisë, sado që disa liderë komunistë të asaj kohe, sidomos Azem Vllasi, për demagogji, përpiqen t‘na e mbushin mendjen se ne, dmth. shqiptarët në Kosovë, e kishim republikën, vetëm se ajo kishte një emër tjetër, quhej Krahina Socialiste Autonome e Kosovës (KSAK). S‘ishte aspak kështu, thotë me të drejtë autori i librit: Ne nuk kishim asgjë, nuk kishim shtet, republikë, me të drejtë vetëvendosjeje. Nuk duhet ta shikojmë vetëm njërën anë të medalies: praninë tonë në Federatë. Ka edhe një anë të errët të autonomisë tonë. Ne duhet të kujtojmë edhe nenin 301 të Kushtetutës së Serbisë. Me këtë nen Kosova trajtohej si pjesë integrale e Serbisë, e cila vendoste për fatin politik të KSAK-ut. Të ishte krahinë autonome, nuk do të thoshte aspak se ishe republikë. Si krahinë nuk e gëzoje të drejtën e vetëvendosjes kombëtare, dmth. të shkëputjes nga Federata. Bajram Kosumi me të drejtë pohon se „komunistët shqiptarë të Kosovës“ bartin përgjegjësi të madhe morale dhe politike që nuk i bën rezistencë aspak nacionalizmit dhe shovinizmit serb kur pranuan kualifikimet e tij politike për ngjarjet e vitit 1981 si „demonstrata të nacionalizmit dhe irredentizmit shqiptar“ dhe kualifikimin e tyre si „kontrarevolucion“. U deshën disa ditë që Serbia ta shqiptonte këtë kualifikim politik. Hulumtuesit e arkivave duhet të dëshmojnë se cilat qenë lëvizjet diplomatike të Beogradit në këtë kohë. Mund të supozohet se Beogradi federal u përpoq ta tërhiqte pas vetes Perëndimin, kurse Beogradi serb duhet të jetë orientuar kah Moska dhe që andej duhet të ketë kërkuar dhe marrë instruksione politike. Llazar Mojsovi në fillim deshi t‘i klasifikojë këto demonstrata si ndërhyrje sovjetike, por shpejt u hoq dorë nga kjo shpifje. Ende nuk e dimë përse politika federale u tërhoq nga kjo propagandë. Nëse klasa e frikësuar politike, kosovare, që ishte mësuar të merrte urdhëra nga lartë, por jo vendime vetanake, do të ishte treguar më autonome dhe e moralshme në aspektin politik, do ta kishte shpëtuar Jugosllavinë nga një e keqe e madhe: nga vetëvrasja. Studentët demonstruesë protestonin për kushtet e rënda jetësore, por s‘ishin aspak intransigjentë. Përkundrazi, ata donin që edhe synimet e tyre politike t‘i arrinin përmes kompromiseve dhe negociatave, por ajo që donin me të vërtetë ishin ndryshimet. Byrokracisë lokale s’i besonin aspak. Por kjo byrokraci ishte e lidhur me mijëra fije me byrokracinë qendrore në Beograd, e cila donte ndryshime, por jo të tilla si ato të studentëve. Kjo byrokraci, në stilin e saj stalinist, donte subordinim të pakusht dhe s‘e kishte fare mendjen te ndryshimet që kërkoheshin, sepse ato i përjetonte si kërcënim politik dhe social për pozitën e saj. Në Serbi ekzistonte tashmë „Libri i kaltërt“, që ishte një dokument i nacionalizmit serb që e shprehte mospajtimin e tij me Kushtetutën e vitit 1974. Ky libër e trajtonte Serbinë si humbësen e madhe, pas rënies së Aleksandër Rankoviqit ( Aleksandar Ranković). Dobrica Qosiqi madje këtë Jugosllavi e quante Jugosllavia brioniste. Profesori Mihajllo Gjuriq bashkë me juristë të tjerë serbë si Vojisllav Koshtunica (Vojislav Koštunica) që më vonë do të arrinte deri në postin e presidentit të Serbisë dhe Malit të Zi, e kishte shndërruar Fakultetin Juridik të Universitetit të Beogradit në një kështjellë të nacionalizmit serb ku propagohej haptazi unitarizmi serb si alternativë e vetme ndaj liberalizimit të Titos dhe prirjeve konfederaliste të kroatëve e sllovenëve. Kjo ishte klima politike dhe intelektuale e Beogradit në vitet 1970. Por 11 mars 1981 në Prishtinë solli diçka tjetër. Jugosllavia e Kosova filluan një udhë tjetër të kundërthënieve të hapura, me shumë të panjohura. Ende s‘ishte bërë viti nga vdekja e diktatorit komunist Josip Broz- Tito në mars të vitit 1981, diktatorit që kishte lënë pas një shtet mbi themele të paqëndrueshme të totalitarizmit, kur shpërthyen demonstratat e mëdha në Kosovë. Ishte thënë edhe më herët në Perëndim se Jugosllavia nuk do të mund ta mbijetonte liderin e saj autoritarist, por kurrëkush nuk kishte besuar se sfida do të shfaqej kaq shpejtë. Sidoqoftë, diagnoza politike doli e saktë. Bashkimi Sovjetik në Lindje, në anën tjetër, s’ishte aspak miqësor ndaj Jugosllavisë. Ai, me sa u pa, ishte në pritje të çarjeve në godinën shtetërore të Jugosllavisë. Ai vëzhgonte si një macë e egër, e gatshme në çdo moment t’i hidhej në grykë viktimës, por nuk bëzante. Bashkimi Sovjetik kishte edhe obligime ndërkombëtare, jo vetëm kapacitete të kufizuara ushtarake. Ne njërën anë, ai ishte i zënë me luftën e Afganistanit që nga tetori i vitit 1980 dhe, në anën tjetër, Bashkimi Sovjetik alias Rusia nuk posedonte kapacitete politike dhe ushtarake për një ndeshje të madhe me Perëndimin, kështu që ndërhyrja me tankse në Beograd s’ishte opsion realist, sado që dikush në Beograd ta dëshironte këtë gjë. Ish shefi i Shtabit të Përgjithshëm i Ushtrisë së Shqipërisë, Veli Llakaj, ka treguar se në vitin 1981 rusët kishin dërguar një gjeneral në Bullgari për bisedime me krerët e lartë komunistë shqiptarë. Ky fakt tregon se Moska s’ishte mike e Jugosllavisë, ajo kishte interesim të madh për sa ngjante në të. Ky gjeneral i inkurajonte politikanët shqiptarë që të ndërhynin ushtarakisht në Kosovë, në mënyrë që Moska pastaj, pas ndërlikimit ndërkombëtar që do të pasonte, të mund të intervenonte, për t’i dhënë një karar punës. Historianët shqiptarë duhet të ndriçojnë lëvizjet diplomatike të Tiranës në këtë kohë. Enver Hoxha ka thënë se studentët kosovarë kanë luajtur një rol të madh edhe për Tiranën zyrtare. Këtë kod mund ta zbërthejnë vetëm historianët përmes arkivave. Shqiptarët s’e bënë këtë gjë dhe kriza politike e tyre me jugosllavët s’u kthye kurrë në një krizë ushtarake që do ta motivonte një fuqi të madhe lindore për ndërhyrje, sepse rusët në këtë kohë, pa asnjë dyshim, do të kishin ndërhyrë. Shkurt, mund të thuhet se Bashkimi Sovjetik i vëzhgonte si një shpend grabitçar zhvillimet në Jugosllavi, ku përmes serbëve mendonte se kishte një çasje të veçantë në krizën e brendshme të këtij shteti, kështu që përmes manipulimit të ambicieve pushtetore serbe kujtonte se do të ishte në gjendje t’i përcaktonte rrjedhat e kësaj krize. Siç e thotë autori Kosumi shumë herë në libër, serbët kontrollonin aparatin shtetëror, dmth. Jugosllavinë, kështu që rusët kishin njëfarë sigurie se në Jugosllavi nuk mund të ngjante asgjë e madhe pa vullnetin e tyre. Fillimisht, Sllovenia dhe Kroacia nuk e penguan aspak nacionalizmin serb përsa i përket masave ndëshkuese ndaj Kosovës, por shpejt e kuptuan se në këtë rast nuk bëhej fjalë vetëm për një politikë ndëshkuese të një njësie federale. Ekziston edhe një interpretim tjetër i zhvillimeve: ndoshta sllovenët dhe kroatët donin që serbët të zhyteshin thellë në një konflikt me shqiptarët, në mënyrë që të mos mund të ktheheshin mbrapa dhe kështu pastaj Sllovenia dhe Kroacia do të mund të dilnin me kërkesat e tyre politike në momentin e duhur. Për këtë kurth kurrë nuk do të mund të gjejmë të dhëna empirike, por si perspektivë analitike gjithmonë duhet të merret në konsideratë. Sllovenët dhe kroatët e ndienin veten të tradhëtuar nga serbët në idenë e jugosllavizmit. Dhe, vërtet ishte ashtu. Dobrica Qosiqi ( Dobrica Ćosić) me Knjizhevna Zadrugën e tij ( Knjizevna Zadruga) thotë se Jugosllavnia nuk kishte arsye të ekzistonte më. Bajram Kosumi sjellë në librin e tij pesë arsyet e Qosiqit. Arsyeja e parë ishte, sipas shkrimtarit serb, mungesa e kërcënimit të asimilimit nga Austria dhe Turqia. As sllovenët e kroatët dhe as serbët nuk e ndjenin kërcënimin nga jashtë. Arsyeja e dytë lidhej me unitetin ideologjik të komunizmit. Komunizmi si ideologji kishte dështuar në shkallë botëror, kështu që, sipas Qosiqit, as në Jugosllavi s‘mund t‘i bashkonte më njerëzit. Me komunizëm nuk viheshin njerëzit më në lëvizje. Arsyeja e tretë për ruajtjen e Jugosllavisë ishte mbojtja e përbashkët. Armiku s‘ishte askund, ndaj dhe mbrojtja nuk mund të organizohej për diçka që s‘ishte në rrezik. Arsyeja e katërt: afërsia gjuhësore e popujve jugosllavë në këtë kontekst s‘ishte ndonjë gjë e madhe. Arsyeja e pestë kishte të bënte me ekonominë. Në ndërvarësinë ekonomike globale, popujt ishin njësi variabile dhe me këtë jo të lidhura domosdoshmërisht me struktura të caktuara shtetërore. Jugosllavia, në këtë perspektivë, nuk mund të mbijetonte. Dobrica Qosiqi nxjerrë përfundimin logjik se „nuk ka asnjë forcë që mund të na bashkojë në përçarjen e krijuar.“ (fq. 461). Bajram Kosumi shkruan se „Jugosllavinë e krijuan, mbi idealizmin e Stjepan Radiqit dhe të shumë idealistëve kroatë, serbë, sllovenë etj., për krijimin e një shteti të lirë të sllavëve të Jugut, mbreti Aleksandër Karagjorgjeviq dhe politika malicioze e tij dhe e Nikolla Pashiqit për dominimin serb mbi sllavët e Jugut dhe për pushtimin e territoreve shqiptare.“ ( fq. 462).

Libri i Bajram Kosumit „Revolucioni 1981“ duhet të jetë në raftet e çdo biblioteke shqiptare e studentore. Studentët e sotëm duhet ta mësojnë këtë histori krenare e të dhimbshme të kolegëve të tyre pothuajse gjysmë shekulli më parë, për të kuptuar se kjo që kemi sot ka një kosto politike e njerëzore. Dikur studentët për idealet e tyre pranonin të flijoheshin dhe të privoheshin nga jeta e qetë njerëzore. Ata kanë një rast unik për të dëgjuar një rrëfimtar të talentuar që tregon për një kohë kur vetë ishte student. Ai nuk rrëfen nga ajo që ka dëgjuar, por në rradhë të parë si dëshmitar. Për ato që ka parë me sytë e tij, që ka dëgjuar me veshët e tij në betejat e ndryshme dhe për atë që ka bërë vetë. Në vitin 1981 studentët kërkonin me ngulm Republikën e Kosovës, në vitin 2025 deputetët e saj e sabotojnë konstituimin e Kuvendit të kësaj republike.