Prof.Asc.Dr. Gëzim MUSTASAJ/

Do ta filloja këtë referim me një thenje të një prej figurave më të shquara dhe të nderuara kombëtare, Fan. S. Nolit: “Çdo heroi në histori i është dashur të kalojë përmes tri fazave; të glorifikimit, të asgjësimit dhe të rivlerësimit”. Si e shumë figurave që kanë lënë gjurmë në historin e kombit tone është edhe ajo e Abaz Kupit. Ai lindi në një familje me tradita patriotike dhe atdhetare. Pavarsisht se nuk kishte arsimimin përkates Abaz Kupi u rrit, u edukua dhe formoi fizionominë e tij si ushtarak i çështjeve kombëtare. Ashtu si mjaft të rinj shqiptarë, që vetë tradita e historisë sonë u dha shprehi ushtarake, edhe Abazi shumë i ri i përkrahu dhe ndoqi këto tradita si, dashuria për atdheun dhe armët, trimëria, guximi për të vepruar, urrejtja për të huajin etj. Që në moshë të re, 15-vjeçari Abaz Kupi zgjidhet në vitin 1911 anëtar i Këshillit Kombëtar të krijuar në qytetin historik të Krujës. Ende shumë i ri, kur ishte vetëm 17 vjeç, i ngarkuar nga ky organizëm, kreu ekzekutimin e kryetarit të rebelëve, Llan Hoxha, i cili kishte përbuzur flamurin kombëtar, duke e zëvendësuar atë me flamurin turk.

Ai luftoi kundër pushtimit osman me mjetet dhe format që afronte koha dhe mundësit që kishin si, me veprime individuale edhe me formacione të vogla, duke kryer atentate, prita e gjer në luftime me forca e mjete më të shumta. Menjëherë pas shpalljes së Pavarësisë në vitin 1912, Abaz Kupi doli në krye të krahinës, duke mbështetur dhe përkrahur Kuvendin dhe Qeverinë e Vlorës. Zgjuarsinë ushtarake dhe atë të komandimit, guximin dhe vendosmërinë tradicionale të prijësve e komandantëve të zot, si dhe krenarinë e familjes ai i vuri në funksion të shqiptarizmës. Këto cilësi përbënë karakterin e tij, aq të pranishëm në çdo kuvendim, sidomos në çastet më kritike luftarake-politike, kur çështja shqiptare ishte në rrezik.

Pas formimit të qeverisë së dalë nga Kongresi i Lushnjës, së bashku me Ahmet Zogun, Abaz Kupi mori pjesë në luftën kundër malazezëve në Koplik. Në vitin 1922 shovinistet serbo-malazeze sulmojnë për pushtimin e Koplikut e të Mbishkodrës. Në këto luftime Abaz Kupi shquhet si një komandant ushtarake i zoti, organizator e udhëheqës i 300-400 luftëtarëve krutanë. Me goditjet që i dhanë ushtrive sllave, i theu ato dhe i detyroi të tërhiqen nga krahina veriperëndimore. Ai shërbeu si komandant i xhandarmerisë në Krujë me gradën e kapitenit, duke fituar respektin e popullsisë vendase. Në vitin 1934, u gradua major dhe u emërua komandant i xhandarmerisë në Durrës, një pozicion që e mbajti deri në pushtimin Italian.

Në ditet e para të Prillit 1939, Shqipëria rrezikohej të pushtohej nga Italia fashiste. Shteti shqiptar, disi i paralizuar, i paaftë dhe me kapacitete ushtarake të kufizuara, dukej i pamundur të organizohet në përballimin fashist nga një Shqipëri 1-milionëshe, kundrejt një shteti militarë 40-milionësh. Pamvarsisht të gjitha këtyre, me vendim Parlamenti, majori Abaz Kupi vihet në krye e në komandë të rezistencës shqiptare të 7 prillit 1939. Sipas planit të orientuar nga Komanda e Përgjithshme e Ushtrisë Kombtare Sqipëtare, ai do të komandoonte rreth 500 luftëtarë të Zonës së Parë, për mbrojtjen e drejtimit më të rëndësishëm operativ të Shqipërisë, atë Durrës-Tiranë, në Portin strategjik të Durrësit. Ai me ato mundësi dhe forca që kishte u përpoq ta mbajë në det ushtrinë pushtuese italjane. Luftimet i drejtoi në brendësi, sidomos në portat e kryeqytetit, që ta pengonte përparimin e shpejtë të ushtris së motorizuar italiane, por ishte e pamundur. Pas pushtimit italian, Abaz Kupi u largua në Stamboll, ndërsa familja e tij u internua fillimisht në Himarë dhe më pas në Itali, në kampet e Brindizit dhe Sienës.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, Abaz Kupi u kthye në Shqipëri me ndihmën e britanikëve, duke udhëhequr forcat nacionaliste në rezistencën kundër pushtuesve. Emri dhe kontributi i tij doli përsëri në skenën shqiptare. Në historinë e Luftës Nacional Çlirimtare, si në Shqipëri edhe në Ballkan Abaz Kupi përmendet si ndër të paktët krerë që u vu në vijën e parë të luftës me armë. Për këto arsye regjimi fashist dhe qeveritë përkatëse e vunë në epiqendër të ndjekjeve. Nga ana tjeter Abaz Kupi ishte partizan i monarkisë dhe i pikëpamjeve legaliste, një rrymë që qarkulloi në Shqipëri që nga vitet 1920. Bazuar në këto pikpamje, ai nuk i fshehu asnjëher opsionet e një rendi kushtetues monarkist me Ahmet Zogun si mbret. Shqipëria etnike dhe e lirë qëndronte mbi këto pikëpamje. Kështu, Abaz Kupin e gjejmë në krye të aksioneve, por edhe duke drejtuar përgatitjet e gjithanshme ushtarako-politike dhe mobilizimin e popullit për ditët e ardhshme. I përndjekur nga të gjitha drejtimet, detyrohet të emigrojë në Jugosllavinë edhe ajo e pushtuar nga Gjermania. Këtu Abaz Kupi, nisi të mbledhë rreth vetes emigrantë bashkatdhetarë edhe kosovarë pro luftës së armatosur për shqiptarizmin.

Janë bërthamat e para organizativo-luftarake që, për pak kohë, do të shumoheshin gjer në një ushtri. Si kryetari i kësaj force politike, Abaz Kupi, kryente edhe detyrën e Komandantit të Përgjithshëm të Forcave të saj luftarake. Shpërngulet që andej me ideale e fuqi ushtarake, me qëllimin që t’i shërbejë çështjes kombëtare. Në Bogë, Shkodër, Abaz Kupi kryen një akt të lartë patriotizmi, ngre flamurin kombëtar, duke rishfaqur personalitetin e tij ushtarako-atdhetar. Nisur nga interesat më të larta të kombit dhe ajo e luftës çlirimtare kundër nazi-fashizmit, ai në plan të pare kishte bashkimin kombëtar. Kjo u duk qartë në Konferencen e Pezes. Kuvendi i parë pluralist mbarëkombëtar i Pezës e ngre lartë figurën e Abaz Kupit si një prijës patriot e me vizion lufte, si një strateg popullor që kërkonte bashkimin e të gjitha trojeve Shqipëtare. Duhet thënë se sipas dokumentave të kohes gjatë pushtimit gjerman nuk kishte kufi ndarës midis Kosoves dhe Shqipërisë, ky kufi është vendosur në vitin 1948. Në Konferencën e Pezes Abaz Kupi zgjidhet anëtarët i Këshillit Antifashist Nacionalçlirimtar.

Në këtë linjë edhe në mbledhjen e krijimit të Shtabit të Përgjithshëm të UNÇSh-së më 5 Korrik 1943 zgjidhet një ndër 13 anëtaret e Shtabit të Përgjithëshëm. Të gjitha këto me pjekurinë, zotësinë, taktin dhe trimërinë që kishte treguar ishin plotësisht të merituara për Abaz Kupin. Ai kishte dhënë mjaft prova, si një antifashist, organizator dhe drejtues ushtarak në luftimet në Matit. Në vitin 1943, forcat e tij rrethuan një batalion të armikut në Burrel. Rrethimi ishte një darë e fort që nuk e lëshonte armikun. Në ndihmë të këtyre forcave erdhi një regjiment i armatosur rëndë ngaTirana. Forcat e Abaz Kupit e rrethuan edhe këtë regjiment, i cili për shumë kohë ngeli në malet e Matit. Fashistët lanë në këtë rrethim 300 të vrarë. Edhe forcat e tjera që nisën okupatorët nga ana e Qafë-Shtamës për t’i ardhur në ndihmë të rrethuarve lanë pas shumë të vrarë e të plagosur. Një tjetër betejë zhvilluan forcat e Abaz Kupit, tri javë më pas në Suç të Matit. Sipas buletinit të luftës armiku pas beteje publikoi 170 të vrarë nga radhët e veta, kurse pjesa tjetër u dorëzuan. Pas kësaj forcat fashiste bënë reprezalje në Mat, ku dogjën më shumë se 2 mijë shtëpi të përkrahësve të Abaz Kupit. Këto beteja të Abaz Kupit morën jehonë edhe jashtë Shqipërisë dhe për këtë aleatët dërgojnë në shtabin e tij majorin anglez Niel. Së bashku përgatitën planin për t’u marrë gjermanëve Krujën.

Luftimet zgjaten tri ditë dhe gjermanët pësuan humbje të mëdha. Në ditën e tretë mbërritën përforcime të shumta naziste dhe Abaz Kupi u detyrua ti tërhoq forcat në lartësitë e maleve. Më pas, në shtabin e tij mbërrijnë gjenerali Davies bashkë me kolonelin Nikols. Pas bisedimeve ata vendosin që të rifillojnë luftimet guerilje. U hartua edhe një projekt i përbashkët për të shtrirë rezistencën në Dibër, Kosovë dhe në të gjithë Shqipërinë e Mesme. Abaz Kupi dispononte autoritet në krahinat Lezhë – Krujë – Mat. Më 1 Gusht 1943, kur Italia ishte duke kapitulluar, organizohet Mbledhja e Mukjes. Bëhej përpjekja më serioze dhe e fundit, e organizatave të Frontit Nacionalçlirimtar dhe Balli Kombëtar. Kupi, duke qenë edhe anëtar i Kryesisë së Këshillit të Përgjithshëm Antifashist Nacional-Çlirimtar, por nacionalist, me Ymer Dishnicën, Mustafa Gjinishin, Gogo Nushin etj., përfaqësojnë Lëvizjen Nacionalçlirimtare. Pas Konferences pluraliste të Pezes kjo mbledhje ishte e dyta më e rëndësishme, në kontekstin e luftës kundër pushtuesit dhe realizimit të Shqipërisë etnike. Këtu u vendos bashkimi i të gjithë shqiptarëve, pavarësisht nga bindjet politike për luftë të përbashkët kundër fashizmit. Abaz Kupi luajti një rol shumë të rëndësishem në diskutimin dhe përfundimin e punimeve. Mirëpo, Mukja u denoncua nga pala e Lëvizjes Nacionalçlirimtare dhe ai përjashtohet dhe largohet nga funksionet e larta të Ushtrisë Nacional-Çlirimtare.

Abaz Kupi do të kujtohet si një nga ushtarakët më të rëndësishëm të rezistencës antifashiste dhe një mbrojtës i pandërprerë i idealit të një Shqipërie etnike të bashkuar nën kurorën mbretërore, duke kundërshtuar çdo formë të komunizmit. Te personaliteti i tij dukshem u shfaq figura e prijësit ushtarak qëndrimi dhe lufta me armë kundër fashizmit deri në kapitullimin e Italisë. Këto veprime ai i bashkërendoi edhe me veprimtarinë luftarake të formacioneve partizane të Ushtris Nacional Çlirimtare, duke drejtuar si të gjithë komandantët e tjerë të shquar. Luftimet në portin e Durrësit gjatë pushtimit Italjan dhe ato të zhvilluara në Matit nga 01-27 Gusht 1943, që u drejtuan nga Abaz Kupin i treguan më së miri këto aftësi.

Çeta e tij nacionaliste u përfshi në forcat kombëtare çlirimtare dhe plani i tij iu nënshtrua gjykimit të shtabit të përbashkët. Major Kupi duke manovruar nga njëri vend në tjetrin, duke organizuar prita me mjeshtërin e një komandanti të sprovuar, ku spikat ajo në Qafë-Shtamë. Kjo pritë çoi në befasi, në shpërbërje e deri në shpartallimin e regjimentit italian “Guida”.

Ai nuk e pëlqeu asnjëherë luftën vëllavrasëse dhe gjakderdhjen mes shqiptare. Kur Divizioni i Parë Sulmues i Ushtrisë Nacional-Çlirimtare kryenin operacione mësymëse në veri të lumit Shkumbin, duke kryer edhe masakra nën preteksin që ishin bashkëpuntor të nazi-fashizmit, Abaz Kupi doli hapur kundër tyre, si patriot dhe atdhetar që ishte hapur për një Shqipëri etnike.

Me bindjen e plotë se do të ekzekutohej nga pushteti i ri komunist Abaz Kupi u detyrua të largohen nga atdheu në nëntor 1944.

Në këtë materjal të shkurtër jam përpjekur të paraqes vepren e Abaz Kupit si ushtarak dhe komandant i zoti. Si përfundim ajo që duhet nënvizuar është veprimtaria e shumë burrave të shquar të vendit tonë, që duke i pare e gjykuar nga përkatësia e tyre partiake është hedhur poshtë dhe nuk është vlerësuar e nderuar në tërësin e tyre dhe në dobi të Atdheut, në funksion të bashkimit dhe jo të përçarjes.

Literatura:

Vangjel Kasapi; Abaz Kupi, udhëheqës ushtarak i çështjeve kombëtare, Mars 2015.

Wikipedia, Abaz Kupi.

Peter Kemp “No Colour or Crest”.

Nga Avokat Kevin HAXHIU*/

Një vit pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, në vitin 1913 në Konferencën e Ambasadorëve në Londër Fuqitë e Mëdha vendosën copëtimin e territorit të Shqipërisë në favor të vëndeve fqinje.Në vitin 1915 Traktati i fshehtë i Londrës vendosi që territori i Shqipërisë të copëtohej edhe më shumë se në vitin 1913.Në vitin 1918 në Konferencën e Paqes në Paris nga Fuqitë e Mëdha (Blloku i Antantës-fitues të luftës) dhe vëndet fqinje kërkuan që Traktati i Fshehtë i Londrës i vitit 1915 të zbatohej.Delegacioni i dërguar nga qeveria e Durrësit nuk po e përfaqësonte aspak si duhej Shqipërinë duke mos i dhënë asnjë zgjidhje këtij problemi të madh.Gjatë gjithë kësaj kohe Shqipëria ishte në kaos dhe rreziku për copëtimin e saj ende vazhdonte.Ndaj patriotët shqiptar të gjendur në këto rrethana vendosën që në Shqipëri të mbahej një tjetër Mbledhje Kombëtare që të mbronte Pavarësinë e Shqipërisë dhe territorin e saj.Në muajin nëntor të vitit 1919 u mblodh organizata nacionaliste “Krahu Kombëtarë” në shtëpinë e ish Prefektit të Durrësit Abdyl Ypi.Në këtë takim merrnin pjesë patriot shqiptar të cilët diskutuan për mbledhjen e një kongresi kombëtar pasi rreziku për copëtimin e Shqipërisë ishte i madh.Në këtë takim u vendos që t’i bëhej një thirrje Parisë së Lushnjes pasi në qytete të tjera ishin bërë përpjekje por nuk arritën dot të organizonin mbajtjen e një kongresi.Ata iu drejtuan patriotit Sheh Ibrahim Karbunara dhe në 31 dhjetor 1919 patriotë lushnjarë që i përkisnin parisë së qytetit të Lushnjes u mblodhën në Teqenë e Karbunarës.Atje u ngrit edhe Komisioni Nismëtar/Iniciator me 28 Anëtar për Thirrjen dhe Organizimin e Kongresit.Anëtarët e Komisionit Nismëtar për Thirrjen dhe Organizimin e Kongresit të Lushnjes ishin:-“Besim Nuri,Ferit Vokopola,Nebi Sefa,Qemal Mullaji,Eshref Frashëri,Sheh Ibrahim Karbunara,Abedin Nepravishta,Bajram Haxhiu,Taullah Sinani,Llazar Bozo,Emin Vokopola,Zija Mullaji,Mustafa Vokopola,Jonuz Sefa,Skender Pojani,Kadri Jenisheri,Teki Libohova,Filip Papajani,Jakov Bozo,Andrea Papaj,Qerim Arapi,Rasim Hoxha,Arif Kurti,Abdyl Aziz,Muntar Luarasi,Hamit Xheka,Reshat (Hysni) Shazivari,Hasan Islami Like”. Në datën 1 Janar 1920 Komisioni i Posaçëm (Komisioni Nismëtar/Iniciator për Thirrjen dhe Organizimin e Kongresit të Lushnjes) vendosi që me anën e tij por edhe të Katundarisë së Lushnjes të njoftonte nëpërmjet një Letre të gjitha Katundarit e Shqipërisë që të zgjidhnin nga 2 Delegat për në Mbledhjen Kombëtare të Lushnjes (Kongresi i Lushnjes).Në këtë Letër shkruhet: -“Nga shkaku i ngjarjevet të ndryshme këtu  e disa muaj më parë në jetën mbledhore të atdheut ton,po ndihet një prapashti livrimi,pra sikundër q’asht e ditun prej si çdo atdhetari këto prapshti shkaktojnë prishjen e qetësis së rendit,pa dyshim në fund dhe humbjen e atdheut të dashtun,populli Shqiptar që këto vjetët e fundit tue u ndodhun në fushën e propagandavet damsore,ka marrë mësimë të mjaftëshme mbi bazët e shpëtimit të veht, dhe ashtu mbas kësaj për mos me u gabue me thash e theme të kota, e të mshehta ose të veçanta ,ka banun marrëveshje tash së voni, dhe asht e ditun që ka vendosun,për një mbledhje të përgjithshme këtu në qëndrën e Lushnjës,ku si Shqipni e veriut ashtu dhe e jugës mundet lehtazi me i bashkue zanet e bisedimit.Pra ky pëlqim i bashkëatdhetarëvet të ndershëm,prej popullit ton u pritën me nderime,me gëzime krejt të zemërta,dhe në emën të popullit Komisioni i jon sot tue u mbledhun me randësin e posaçme,vendosi që me anën e veht dhe të Katundaris bashkërisht të bahen të ditnur  gjith katundarit e Shqipnis dhe me anën e këtyne populli Shqiptar mbas programit që u paraqitet ngjitun me i dërgue nga dy delegatë fuqiplotë në këtë mbledhje  ku asht për t’u venun i themel i fort një marëveshjes së vërtetë të përjetëshme midis ton.Ky qëllim kaq i shenjt  mvaret  në dëshirat e përgjithshme e jo në mendimet e veçanta.Pra midis personavet  të çdo partie,tue banun  një bashkëpunim vllaznor,dhe tue lanë mënjanë ndryshime mendimesh personale.Delegatët duhet me u emënue me pëlqimin e përbashkët.Atdheu i dashtun po na fton në bashkim,në besë,në vllazni me të cilat kemi me fitue dhe uratën mëshirore  të së Naltës Fuqitarit Krijues.Perëndie. 1.I.920 NË EMËN TË POPULLIT TË LUSHNJES KOMISIONI POSAÇËM BASHKË ME KATUNDARINË E VENDIT  BESIM NURI,SHEH IBRAHIM KARBUNARA,EMIN VOKOPOLA,MUSTAFA VOKOPOLA,ZIJA MULLAJ,RASIM HOXHA,SKËNDER POJANI,ABDYL AZIS,QEMAL MULLAJ,ABEDIN NEPRAVISHTA,BAJRAM HAXHIU,ESHREF FRASHËRI,JONUS SEFA,MUNTAR LUARASI,LLAZAR BOZO, ETJ ”.₍₁₎                                   

Në Drejtorinë e Përgjithshme të Arkivave,AQSH,Fondi 65 (Koleksion fondesh personale (Para vitit 1912)),Dosja 38-2-83 “Projekt-program i Kongresit të Lushnjes nga Abdyl Ypi”,fleta 1,shkruhet:-“Katundarija Lushnjes   Program i Kongresit   Nye-1- qëllimi i mbledhjes së përgjithshme asht sigurimi i vetqeverimit të plotë të shqipnis dhe forcimi i bashkimit shqiptar.Nye -2- në mbledhje kombëtare do të shoshitet gjindja e përbrëndëshme e e përjashtëme  e shqipnisë dhe si në administratën e vendit që siguron baskim e qetësie ashtu dhe në fitim të besimit të fuqive të mbëdhaja të botës do të rëfehet gjallnia kombëtare.Nye -3- mbledhja kombëtare tue marë parasysh të gjithë mendimet e ndryshme qi kanë shkaktue ndarjen në shqipënie do të mundohet t’i largonjë mosmarëveshjet  e të siguronjë bashkëpunimin qi forëcon jetën e atdheut. Nye -4- çdo nënprefekturë do të përfaqësohet prej dy zotnive të zgjedhun prej popullit të qarkut.Nye -5- çdo përfaqësonjës do të ket një dokument përfaqësimi të vërtetuem prej katundarisë së vendit.Mbledhja do të bëhet në Lushnje me 21 të muajit kallnuer 1920 të mërkurën ora më 10 para dreke.   Lushnje më 1 Kallnuer 1920  Letër prej Durrësi,korespondenti ynë na shkruan: sot para dreke mrrivi nj post të posatshme prej Lushne me një shkresë për përlimtaren e Durrësit, me të cilën përlimtarija e Lushnjes  e paria e këti vendi në formë të një komisioni jashtëzakonshëm ftojën Durësin e rrethet e tij me zgjedhë dy delegatë për mbledhjen kombëtare që ka m’u mbajtë në Lushne më 21-1- po ndërgojmë kopjen e kësaj shkrese. ndihet se Fejzi beu ,i vetmi delegatë i qeverisë sotme mendon me i kundërshtue realizimit të këtij mendimi por populli i shqypnisë mesme beson se Fejzi beu nuk ka sesi me i kundërshtue dëshirit të miletit”.₍₂₎

Gjithashtu Komisioni Posaçëm Nismëtar për Thirrjen dhe Organizimin e Kongresit të Lushnjes përgatiti organizimin e mbledhjes,krijimin e kushteve për delegatët gjatë kohës që do të qëndronin në Lushnje,organizmin e forcave vullnetare për të mbrojtur dhe siguruar qetësinë gjatë kohës që do të mbahej mbledhja. 

Kongresi i zhvilloi punimet në Lushnje në shtëpinë e Kaso Fugës në 21-31 Janar 1920.Delegatët e zgjedhur nga Prefekturat për t’i përfaqësuar në Kongresin Kombëtar të Lushnjes ishin:-“-Prefektura Durrës:Abdi Toptani,Irfan Ohri,Mytesim Këlliçi,Rexhep Jella,Shezivar Alltuni,Xhaferr Ypi.-Malësia e Gjakovës:Hasan Batusha,Xhemal Beg Bushati.-Prefektura Dibër:Ahmet Zogu,Dine Dema,Dine Nasuh Maqellara,Ramiz Daçi.-Prefektura Shkodër:Ejup Sabri Bushati,Hoxha Kadri,Mati Logoreci,Ndoc Çoba,Rexhep Shala,Xhemal Naibi.-Prefektura Elbasan:Aqif Pashë Elbasani,Adem Gjinishi,Asllan Shahini,Filip Papajani,Kasem Sejdini,Qazim Dyrmishi,Sali Ceka.-Prefektura Korçë:Beqir Rusi,Eshref Frashëri,Ferid Frashëri,Gjokë Ndini Gusho,Idhomen Kosturi,Koço Kota,Sali Butka,Selaudin Blloshmi.-Prefektura Berat:Bektash Cakrani,Hysen Nikolica,Iliaz Vrioni,Kamber Belishova,Llambi Goxhomani,Llazar Bozo,Spiro Papa,Sheh Ibrahim Karbunara.-Prefektura Vlorë:Dhimitër Qypi,Myqerem Hamzaraj,Qazim Kokoshi,Ymer Ali Radhima.-Prefektura Gjirokastër:Ali Këlcyra,Ali Kumbaro,Arshi Shehu,Dervish Seit Grosha,Kasem Radovicka,Kiço Koçi,Rasim Babameto,Shezai Çomo,Spiro Kosova,Veli Harshova.-Diaspora:Sotir Peçi”.

Kongresi i Lushnjes Seancën e Parë e hapi në datën 21 janar 1920,ditën e mërkur,në orën 10 para dreke.Në Seancën e Parë merrnin pjesë delegatet që kishin mbërritur në Lushnje,ndërsa pjesa tjetër e delegatëve nuk kishin mundur të vinin në datën 21 janar,kjo për shkak të vonesës së njoftimit të leter-thirrjes së Komisionit të Posaçëm Iniciator të Lushnjes.

-“Sot dit e mërkurë 21.I.920,ora më 10 para dreke tue qënë dita e caktueme për çeljen e Mbledhies Kombiare, me gjith që ,nga vonesa e , Letër-thirrjevet,nuk kan arritun shumica e delegatëvet,delegatët e arritun u mblodhën në Sallën e Mbledhies në Shtëpi të Z.Kaso be Fugës ……”.₍₃₎

Mbledhjen e ka hapur me një lutje kleriku patrioti Sheh Ibrahim Karbunara ndërsa më pas Anëtari i Komisionit te Posaçëm Iniciator të Lushnjes Ferit Vokopola ka mbajtur një fjalim në emër të komisionit për t’i uruar mirsëardhjen delegatëve dhe kësaj ligjërate Aqif Pashë Elbasani i është përgjigjur me fjalë patriotike të flakta.Pas kësaj Komisioni Posaçëm Iniciator i Lushnjes është larguar nga mbledhja dhe delegatët e pranishëm kanë nisur punën.Sekretar i Mbledhjes Kombëtare përkohësisht u emërua Ferit Vokopola ndërsa për të kontrolluar letër përfaqësimet e Delegatëve u ngrit një Komision i përbërë nga 5 Anëtar:-“Irfan bej Ohri,Qazim Kokoshi,Kostaq Kota,Fazlli Frashëri dhe Adem Peqini/Gjinishi”.Mbledhja vendosi ti pezullonte punimet e saj deri sa të mbërrinin në Lushnje shumica e Delegatëve.

Kongresi i Lushnjes pas gati 1 jave ndërprerje i rifilloi përsëri punimet në datën 28 janar 1920,në orën 2 pas dreke ,duke qënë se kishin arritur në Lushnje shumica e Delegatëve. Në Seancën e Dytë të Mbledhjes Kombëtare puna nisi duke u kryer fillimisht verifikimi i letër-përfaqësimeve të delegatëve nga ana e komisionit si dhe sigurimi pjesëmarrjes në mbledhje të shumicës së delgatëve.

-“Cohet Zotni Xhavid Leskoviku e n’emën të grupit inisjator mbanë një ligjerat tue kallzu shkaqet që prunë nevojën e kësaj Mbledhje Kombiare,e u heq vrejtjen delegatëvet përmbi gjëndjen kritike të Atdheut”. ₍₄₎

Kryetar i Mbledhjes Kombëtare të Lushnjes u zgjodh Aqif Pashë Elbasani ndërsa Nën/Kryetar Sotir Peci dhe Sekretar Kostaq Kota e Ferit Vokopola.

-“Për nderimin e të ndjerit Abdyl Be Ypit, që u asasinua mbi qëllim të ndalimit të Mbledhjes Kombiare ,u vendos që t’i pushojë Kuvëndi punët në këtë ditë e, t’i shkruhet familjes së ndjerit një letër ngushëllimi nga ana e Mbledhjes”. ₍₅₎

Në datën 28 janar 1920 Mbledhja Kombëtare e Lushnjes i dërgoi në Durrës një letër ngushëllimi Familjes së të ndjerit inisiatorit  Abdyl bej Ypi.Në këtë Letër të firmosur nga Kryetari i Mbledhjes Kombëtare të Lushnjes Z.Aqif Pashë Elbasani,ndër të tjera shkruhej se:-“Mbledhia Kombiare,për nderin e të ndyerit inisiator,vendosi pushimin e bisedimevet të ditës sotshëme tue ndehun për mbi tryezën e Kryesisë nji napë Zije dhe n’emën t’atdheut  mu tregu ngushëllimet ma të lotushme Z.suaj qi jeni shejat e vlefshëme t’ati patrioti të ndjer ,po i pa harruem  midis shqiptarvet ”.₍₆₎

Seanca e Tretë e Mbledhjes Kombëtare u zhvillua në datën 29 janar 1920.Kuvendi i hapi punimet në orën 9 para dreke,ku u kontrollua fillimisht prezenca e nevojshme e delegatëve për zhvillimin e seancës,u lexua procesverbali i mbledhjes së kaluar dhe më pas Nën/Kryetari i Mbledhjes Sotir Peci i parashtroi kuvendit urdhërin (rendin) e ditës të kësaj mbledhje. 

-“Urdhni i ditës 20.I.1920  1)Besedim përmbi masat që duhen marrë kundër vendimit të tri fuqivet t’Entantës për coptimin e Shqipnies si mas paktit të Londrës 1915.   2)Besedim për mbi sjelljen e qeverisë në pikpamje politike të përbrendëshme e të përjashtme si mas programit të dhanë prej Mbledhjes Kombiare të Durrësit.   3)Regjimi që do të ketë përkohësisht Shteti Shqiptar.   4)Bisedim mbesimi ose mos mbesimi i Mbledhjes Kombiare tek Qeveria e përkohëshme.   5)Zgjedhjet e autoritetevet  si mas vendimit që do të jepet”. ₍₇₎

Në lidhje me pikën e parë të rendit të ditës së mbledhjes pas shumë bisedimeve  vendosën që të bëheshin kundërshtime të rrepta dhe për të kryer këtë u zgjodh një komision i përbërë nga 10 anëtar. 

-“Nyji i dytë të urdhënit të ditës,që përbanë sjelljen e Qeverisë në pikpamje të përbrendshëme e, të përjashtme,si mas programit të dhanun prej Mbledhjes Kombtare të Durrësit.Nga bisedimet e fjalët q’u mbajtën u provue sheshazi se: I. Qeveria ka veprue jasht tagrit dhe programit qi i asht dhanë prej Kongresit të Durrësit; II. Qeveria ka prue pengime në mbështjelljen e Senatit të vendosun prej Kongresit të Durrësit; III. Me administratë të keqe të sajë ka shkaktue anarqi në gjithë anët e Shqypnisë; IV. Tue u mbështetun në politika të veçanta shtini në një situacion të keqë gjindjen politike të Shqipnisë e, V. Tue përdorë gjithë fare intrigash u mundue me çdo mënyrë që të ndalin Mbledhjen Kombëtare,që kishte për qëllim shpëtimin e Atdheut nga reziqet e kërcënime”. ₍₈₎

Kongresi i Lushnjes për këto arsye si dhe të tjera vepra anti-kombëtare vendosi rrëzimin e Qeverisë së Durrësit.Ne këtë seancë Kongresi zgjodhi edhe delegacionin e ri pranë Konferencës së Paqes të përbërë nga:-“Imzot Luigj Bumçi,Mehmet Konica,Dr.Mihal Turtulli”, ndërsa sa i përket kryesisë së tij u la të zgjidhej midis tyre.  

Seanca e Katërt e Mbledhjes Kombëtare u zhvillua në datën 30 janar 1920 punimet u hapën në orën 9 para dreke.Në këtë seancë komisioni i zgjedhur për përgatitjen e protestave paraqiti përpara delegatëve nga një formulë protestimesh për të cilat ishte ngarkuar. 

-“Së pari u bisedue protestimi q’i drejtohej Konferencës së Paqit dhe,mas një kundërshtim mendimesh u pranue si u hoqë frazi “Kur ka me kjenë nevojë,organizatorët kemi me i zgjedhë vetë”.Mas këti u bisedue shkresa,q’u drejtu Senatit t’Amerikës,e cila u pranue duke iu shtu tekstit fjalët “Kufit ethnografikë”,Të e mbramja këndohet shkresa për Parlamentin Italjanë, por , mbi tekstin e kësaj shkrese passi u banë shumë kundërshtime, u vendosë  që kjo të rrëzohet e të formohet një Komision i ri  për me ba një tjetër me mënyrë ma të rreptë”. ₍₉₎

Kuvendi pas 10 minutash pushimi filloi përsëri punën ku vazhdoi me diskutimin e pikës Nr.4 të Rendit të Ditës. Kongresi vendosi që përveç Kabinetit (Qeveria) e Këshillës Kombëtare (Senati) të krijohej dhe një Këshillë e Naltë e përbërë nga 4 anëtar, e cila do të funksiononte duke u bazuar në Bazat e Kanunores dhe për këtë të fundit u ngrit një komision prej 10 anëtarësh.

-“ -Bazët e Kanunores së Këshillës Naltë-   I. Këshilla e Naltë,detyrohet të pëlqejë (aprovojë) çdo projekt që do t’i paraqitet prej Kabinetit i vërtetuem nga ana e Senatit.   II. Ka të drejtë në kohën e krizit ministruer të zgjedhë një Krye Ministrë për formimin e Kabinetit të rie,i cili hyn në fuqi kur se të pëlqehet prej Senatit.   III. Të zgjedhunit të Kryetarit të Kabinetit në kjoftë se refuzohet prej Senatit tri herë rresht Këshilla e Naltë detyrohet të mbështjellë Mbledhjen e Kombit.   IV. Këshilla e Naltë nuk ka të drejtë me përnda Senatin dhe, në kjoftë se u dalën midis tyne kundërshtime,Mbledhja Kombëtare e përgjithëshme,e rrëzonë Këshillën e Naltë ose përndanë Senatin.   V. Në kjofte se njëni nga gjymtyrët e K. së Naltë jep dorheqjen,tre të tjerët vijojnë në detyrë;në dhançin dorëheqjen dy,Senati do të zgjedhin dy të tjerë.   VI. Me t’arthmen e Mbretit në Fronin e Nalt mbretrurë Këshilla e Naltë njifet vetvetiu e rrëzueme ”. ₍₁₀₎

Statuti ose Kushtetuta e Parë e shtetit Shqiptar është “Bazat e Kanunores së Këshillës së Naltë” e njohur ndryshe si “Statuti i Lushnjes 1920”.Ky Statut përfaqëson kushtetutën e parë Shqiptare për faktin se ky ligj themeltar i shtetit u hartua dhe u miratua nga një Mbledhje Kombëtarë siç ishte Kongresi Kombëtarë i Lushnjes (21-31 Janar 1920) ku delegatët që merrnin pjësë në këtë mbledhje të rëndësishme për fatet e shtetit Shqiptarë ishin përfaqësues të zgjedhur nga populli shqiptarë në çdo Prefekturë të Shqipërisë.Statuti i Lushnjes ishte i përkohëshëm pasi Statuti përfundimtar do të miratohej nga Asambleja Kushtetuese.Statuti i Lushnjes qëndroi në fuqi rreth dy vite pasi më pas Këshilli Kombëtarë (Parlamenti) në dhjetor 1922 do ta zgjeronte këtë statut dhe statuti i ri do të emërtohej  “Statuti i Zgjeruar i Lushnjes”.Statuti i Lushnjes kishte një përmbajtje të shkurtër vetëm me 6 nene si dhe ishte i përkohshëm por ai ka vend të veçantë në historinë e të drejtës kushtetuese në Shqipëri.

Mbledhja Kombëtare zgjodhi me votim të hapur Imzot Luigj Bumçi,Aqif Pashë Elbasani,Abdi bej Toptani dhe Dr.Mihal Turtulli për Anëtar të Këshillës së Naltë/Lartë, të cilët ishin propozuar nga Delegati i Beratit Iliaz bej Vrioni.Gjithashtu Kongresi vendosi që Imzot Luigj Bumçi e Dr.Mihal Turtulli të qëndronin në Paris dhe punët e Këshillës së Naltë ti kontrollonin dy të tjerë.Këshilla e Naltë ishte një organ kolegjial me atributet e kreut të shtetit/presidentit.

Pas zgjedhjes së Këshillës së Naltë, u  vendos me shumicë votash që të ishin 6 Ministra si dhe u propozua Kabineti (Qeveria).Kongresi vendosi që Qeveria të zgjidhej me votim të hapur.

-“Nën kryetari thot të propozohen personet e Kabinetit,Ngrihet z.Bektash Cakrani D. i Mallakastrës e propozonë këta: Zotni Sulejman bej Delvina,Ilias Vrioni,Z.Ahmet bej Zogolli,Sotir Peci,Ndoc Çoba,Mehmet bej Konica. Massi Zotni Ilias bej Vrioni për shkaqe të veçanta nuk e pranojë, u propozu Hoxha Kadriu i cili dhe u pranu”. ₍₁₁₎

Mbledhja Kombëtare vendosi që Këshilli i Lartë të betohej përpara Mbledhjes Kombëtare,Qeveria të betohej përpara Këshillës së Lartë si dhe Delegatët të betoheshin përpara Këshillës së Lartë.

Formulat e betimit ishin:-“BETIMI I DELEGATËVET   Mbledhja Kombëtare jep fjalën e nderit dhe Besën Shqiptare,tue u betu n’Emën të Perëndis se, deri sa Këshilla e Naltë vepronë mas ligjet e shtetit,tue ruajtun Independencën e plottë të Shqypnies,me mish e me shpirt do të jetë Mbrojtës e përkrahës i gjithhershëm i kësaj Këshille”.                                                                                                                                             -“BETIMI I KËSHILLËS SË NALTË   Betohem n’emën të Perëndis,tue dhanë Besën Shqiptare e fjalën e nderit para Mbledhjes së Kombit se, do t’i shërbej popullit e shtetit Shqiptar drejtësisht e do të mprojë ligjet dhe Independencën e plottë t’Atdheut shejtë”. ₍₁₂₎

Pas kryerjes së betimeve kongresi filloi procedurën për zgjedhjen e Këshillës së Kombit (Senatit). Kongresi zgjodhi një Komision prej 8 anëtarësh i cili do të caktonte numrin e senatorëve për çdo Prefekturë. 

Seanca e pestë e Mbledhjes Kombëtare u mbajt në datën 31 janar 1920.Në këtë seancë Kuvendi i hapi punimet në orën 9 para dreke ku  si gjithmonë fillimisht u kontrollua kuorumi ku të pranishëm ishin shumica e delegatëve si dhe u lexua proceverbali i mbledhjes së kaluar.

-“Mer fjalën Zotni Eshref bej Frashëri D. i Korçës e thot se,meqën që, mas disa lajmeve të marruna prej Kavaje Durrësi ka mbetë pa Qeverie, duhet sa ma parë Kabineti m’u nisë për Durrës e me marrë frenat e sundimit në dorë.  Zotni Ilias bej Vrioni D. i Beratit mer fjalën e thotë meqën se shumic e ministavet të zgjedhun nuk ndodhen këtu,e asht nevojë për njëherë Kabineti me fillu nga puna,prandaj duhet të mejtohemi fort”. ₍₁₃₎

Fjala e Iliaz Vrionit u përkrah e mbështet dhe pas shumë bisedimesh e shkëmbim mendimesh,Kongresi për të shmangur një krizë ministrore të mundshme vendosi të zgjedhë vetëm për këtë herë me propozim të Këshillës së Naltë e me pranim të Mbledhjes Kombëtare të dy Drejtorët e Përgjithshëm të Degëve për Punët Botërore dhe Post-Telegrafit si dhe një Zëvëndës Ministër,duke i dhënë të drejtat që këta zëvëndesisht të merrnin pjesë në Këshillën e Ministrave. Kongresi zgjodhi në këto detyra të propozuarit prej Këshillës së Naltë pra Zëvëndës Ministër Hysen bej Vrioni,Drejtor i Përgjithshëm për Punët Botërore Eshref bej Frashëri dhe Drejtor i Përgjithshëm për Post-Telegrafet Idhomen Kosturi.

Në këtë seancë u krye edhe ndarja e portofolëve të Këshillit të Ministrave ku Kryeministër ishte Sulejman bej Delvina dhe Zëvëndës Kryeministër Eshref bej Frashëri,ndërsa Ministrat ishin:-“Ahmet bej Zogolli/Zogu-Ministër i Punëve të Brendshëme; Mehmet bej Konica-Ministër i Punëve të Jashtme; Sotir Peci-Ministër i Arësimit; Hoxha Kadri/Prishtina-Ministër i Drejtësisë ndërsa zëvëndës Hysen bej Vrioni; Ndoc Çoba-Ministër i Financave ndërsa zëvëndës Idhomen Kosturi”.

Seanca e pestë e Mbledhjes Kombëtare rifilloi punën  përsëri mbas dreke pas pushimit.Në këtë seancë u zgjodh Senati ku si fillim komisioni përkatës parashtroi përpara mbledhjes raportin e përgatitur dhe pas dikutimeve Kongresi vendosi që Gjirokastra,Korça,Vlora,Berati,Elbasani,Durrësi,Drini,Shkodra të kishin nga 4 mandate senatori ; Mat,Has e Krasniq 3 mandate senatori, ndërsa Lezha 2 mandate në senat.Senati/Këshilli Kombëtar gjithsej do të përbëhej nga 37 senator.

-“Mas këti Vendimi z.Xhafer Ypi D. i Durrësit propozon që, meqënëse Lushnja mori inisjativën për këtë Kongresë ,t’i jepet për nderim e drejta m’u përfaqësu veçanërisht në Senatë. D. i Lushnjes i përndershmi Sheh Ibrahim Karbunara,tue iu falenderit mbledhjes së Kombit,thotë se Lushnja nuk e bani për shpagim por e qujti për detyrë,atherë Z.Eshref Frashëri  D. i Korçës propozon t’i shkruhet popullit Lushnjes një falenderim prej anës së Mbledhies Kombëtare,që të mbetet për kujtim në arqiv të Katundaries së Lushnjes pranohet me trokitje durësh.Mas këtyne Nën Kryetari kërkonë që të paraqiten prej delegatëvet të secilës Prefekturë personet për Këshillën e Kombit,që, tue u shoshitun, t’aprovohen nga Mbledhja Kombëtare”. ₍₁₄₎

Senatorët e zgjedhur nga Kongresi për në Këshillin Kombëtar ishin:

-“BERAT:-“Z.Hysejn bej Vrioni;Z.Llambi Goxhomani;Z.Bektash bej Cakrani,Z.Pilo Papa”. GJINOKASTËR:-“Z.Beqir bej Rusi (rrogën ia ka falë qeveries);Z.Kico Koçi;Z.Dhimitër Kacimra;Z.Neki Ruli”. KORÇA:-“Z.Qani bej Dishnica;Z.Kostaq Kotta;Z.Sejfi Vllamasi;Z.Thimi Çikozi”. VLONA:-“Z.Qazim Koculi;Z.Spiro Koleka;Z.Sadullah Tepelena;Sh.  i katërti u la të zgjidhet në vënd”. ELBASAN:-“Z.Shevqet bej Vërlaca;Z.Arqimandrit Visarion Xhuvani;Z.Adem Peqini;Z.Qazim Durmishi”. DURRËS:-“Z.Mytesem ef. Tirana;Z.Ymer bej Shijaku;Z.Irfan bej Ohri (rrogën ia ka falë qeverrisë),Z.Veli bej Kraja”. DRINI:-“Z.Dine Deme;Z.Dine be Mashllara;Z.Ramiz Daci;Z.Osman Mustafa Lita”. MAT,HAS E KRASNIQ:-“Z.Abdurahman Krahësi;Z.Halim bej Çela;Z.Bajram bej Curi””. ₍₁₅₎

Kongresi në lidhje me senatorët e Shkodrës dhe të Lezhës vendosi që ata të zgjidheshin në Prefekturat e veta,duke qënë se delegatët e këtyre prefekturave nuk kishin mundur të vinin në Mbledhjen Kombëtare në Lushnje.

-“Mas aprovimit të Këshillës së Kombit, nënkryetari n’emën të Këshillit Nalt e të Kabinetit iu falë nderit delegatëvet,tue i sigurue se do t’mundohen me çdo therori për me kry barren e randë qi u asht ngarku për shpëtimin e Atdheut e të Kombit”. ₍₁₆₎

Mbledhja Kombëtare i mbylli punimet e saj pasi u përmendën të gjitha pikat e programit të caktuar në rendin e ditës dhe pasi vendosi që delegatët të mos largoheshin nga Lushnja deri sa Qeveria e re të merrte drejtimin e vendit.Senati dhe “Bazat e Kanunores së Këshillës së Lartë” të miratuara nga Kongresi i Lushnjes përfaqësojnë i pari Parlamentin dhe e dyta Kushtetutën e Parë Shqiptare sepse u zgjodhën e u miratuan nga një kuvend kombëtar (Kongresi i Lushnjes) që përfaqësonte vullnetin e popullit shqiptar.Shqipëria që prej kohësh ishte e pushtuar dhe në rrezik nga planet grabitqare të fuqive të mëdha për ta coptuar edhe më shumë territorin e saj,tashmë nga vendimet që u morën në Kongresin e Lushnjes do të ishte e lirë dhe me institucionet e saj sovrane,të ligjshme dhe demokratike.

REFERENCA

1.     DPA (Katalogu Online),AQSH,Fondi 149 (Kryeministria (Para 7 Prill 1939)),Dosja I-I-48;

2.     DPA (Katalogu Online),AQSH,Fondi 65 (Koleksion fondesh personale (Para vitit 1912)),Dosja 38-1-82;

3.     DPA (Katalogu Online),AQSH,Fondi 149 (Kryeministria (Para 7 Prill 1939)),Dosja I-I-2225 “Procesverbal i mbledhjes së Kongresit të Lushnjes”, fq.11;

4.     Po aty,fq.12;

5.     Po aty,fq.12;

6.     DPA (Katalogu Online),AQSH,Fondi 65 (Koleksion fondesh personale (Para vitit 1912)),Dosja 38-2-83;

7.     DPA (Katalogu Online),AQSH,Fondi 149 (Kryeministria (Para 7 Prill 1939)),Dosja I-I-2225 “Procesverbal i mbledhjes së Kongresit të Lushnjes”, fq.13;

8.     Po aty,fq.14;

9.     Po aty,fq.15;

10.   Po aty,fq.16-17;

11.   Po aty,fq.17-18;

12.   Po aty,fq.18-19;

13.   Po aty,fq.19;

14.   Po aty,fq.21-22;

14.   Po aty,fq.21-22;

15.   Po aty,fq.22-23-24;

16.   Po aty,fq.24.

*KEVIN HAXHIU – I diplomuar në Master i Shkencave në Drejtësi në “E Drejtë Publike” , si dhe ka fituar titullin AVOKAT me Nr.License:13081,Datë 01.11.2024. Stërnip i Nismëtarit të Kongresit të Lushnjes,Patriotit Bajram Haxhiu.

Elez Osmani/

U lind ne Preshevë, më16 prill 1916, vdiq me 24 janar 1979 ne Australi

 Ibrahim  Kelmendi është ndër njerëzit e shquar të Kosovës, i cili sikurse disa nga personalitetet më të njohura   shqiptare e ndau jetën e tij mes dy kontinenteve,  Europës  dhe Austarlisë. 

 Duke qenë një shqiptar i vërtetë, një atdhetar i lidhur fort me vendin e tij, me historinë e hershme , me vendlindjen, ai kudo dhe kurdo mbajti lidhje të forta me atdheun, me njerëzit, me fatet e kombit. Ishte një njohës i mirë i historisë, i thelbit të saj, i një historie te etnisë se tij që është e lidhur ngushtë me sakrificat njerëzore ndër shekuj, me gjakun dhe djersën e mijëra  individëve që kanë vënë jetën e tyre në themelet  e mbijetesës së kombit shqiptar.

 Ibrahim Kelmendi e ktheu në një mënyrë jetese këtë sakrificë dhe njohurinë e madhe që ai kishte për njerëzit dhe ngjarjet madhore të atdheut të tij. Kjo lidhje e fortë, ky përjetim i thellë i një morali prej luftëtari dhe intelektuali guximtar, e bënë qe, edhe në mërgim  të gjente gjithmonë një rast, një mundësi, një detaj dhe një formë të komunikimit me atdheun. Kështu, në punimet e tij shkencore do i zgjedhë dhe do ti përpunoj temat me te ndishme. Që ne vitet e 50-ta ai boton te Gazeta “Flamuri ”fejtonin : ”Studime historije ;Pak fjalë për te kaluemen e shqiptarëvet “^[1]

Ai “qe nji studjues i qetë, i vendosun e aspak mendjemadh. Nji studjues i rregulltë, i ngadalshem e metodik. E nuk  ndaleshe kurrë . Studimet e tija veçse qenë edhe të shumë ndyershme.Nuk kufizoheshe vetëm me studimin e historisë. Studjonte edhe arkeologji filozofi dhe historinë e feve sidomos te atyne në Evropë dhe rolin e tyne politik “ shkruante Dr. Hamdi Oruçi.^[2]

 Ibrahim Kelmendi përmes shkrimeve dhe botës së letrave, qysh herët, kish kaluar në radhët e atyre atdhetarëve, që u shndërrua në interpret të mendimit dhe veprimit të ndjenjave kombëtare, madje me një perceptim të qartë për të ardhmen e vendit, me orientime anti komuniste, kështu që largimi i tij nga Kosova  për shkakun e ngadhnjimit te komunisteve në vend, ku ai ndjehej i rrezikuar, ishte i dhimbshëm  e tragjikë për Kosovën, por i detyruar. Largimi i tij nga atdheu, në nëndorin e vitit 1945, me dhjetëra personalitete të tjerë të nacionalizmit shqiptarë, pas një qendrese heroike nepër malet e Kosovës dhe nisja për Greqi, ishte rruga e vdekjes, sepse shumë bashkëluftëtarë humbën jetën duke kaluar në Greqi. Një kohë qindroj  në Greqi e Gjermani prej nga emigroj n’Australi. “N’Australi punoi për do kohë punë të ndryshme dhe ma vonë qe caktue si Profesor pranë gjimnazit te Footscray në qytetin Victoria.Ma vone u largue nga arsimi dhe qe emnue nënpunës pranë Ministrisë se Financave ku qindroj për 18 vjetë me rradhë deri ne vdekje. Ish tip i studjozit, fliste pakë por  me vend. Zemerçelun e i pa pritueshem me i dalë në ndihmë çdo njanit qi kish nevojë. Ish tipi i mendtarit dhe studjoz i pa lodhun “ theksonte Dr.H.Oruçi ^[3]  .

Ashtu siç dëshmuan kohërat pas largimit me dhunë nga atdheu misioni i mërgimtarëve u shndërrua në një zë të fuqishëm, thirrës, për çfarë ndodhte  ne Jugosllavine e  Titos, apo ne  diktaturën komuniste ne shtetin amë, i cili nuk kish asgjë të përbashkët me endërren e evropiane  që ata e dëshironin. Zëri i këtyre mërgimtarëve, i përcjellë plot seriozitet dhe guxim nëpër dyertë e kancelarive evropiane deri te kontinentet me të largëta në Australi, në Kanada në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ka  spikatur jo vetëm idealet e duhura kombëtare, për mirënjohjen e thellë ndaj aleatëve, por edhe angazhimin maksimal të tyre për kërkimin  e lirisë dhe demokracisë në vëndet e tyre, qe do të vie në dekaden e fundit të shekullit XX, ku pjesë e pandarë do bëhet edhe prof.Ibrahim Osman Kelmendi.

Formimi i peronalitetit dhe karakterit të tij, përpos trashëgimisë familjare është  i lidhur fort me zhvillimet sociale, politike dhe kulturore të vendit të tij, ku edhe kaloi një pjesë të jetës,pa përjashtuar aktivitetin dhe punën e tij. Në  fëmijërinë e tij ka prekur realitetin e ngjarjeve me te idhëta  të atdheut. Qe në moshën rinore ka përjetuar dhunën serbo- sllave. Ai u lind dhe jetoi në shtetin e Mbretërisë Serbo-Kroate- Sllovene, regjimin me anti shqiptarë, që shkonte  deri ne  ndalesen e plotë te fjales shqipe.Feti Shaipi, djali i vëllait të tij, perkujton nji rast, kur Ibrahim Kelemendi me 1938, pse i kishte uruar Vitin e Ri -1939,me një kartolinë, në gjuhën shqipe shokut te tij, Adem  Selim Gllavices në Zagreb ,ishte burgosur, vetem e vetem pse i kishte shkruar  shqip . Ai përjetoi “çlirimin” fashist të vendit në vitin 1939, dhe ngjarjet e Luftës së Dytë Botërore.

Në vitin 1945 ishte 30 vjeçar, një burrë i pjekur dhe një njohës i mirë i gjithë asaj që  po  ndodhte në Kosovë. Ishte pjesëmarres i atyre ngjarjeve. Jeta, ideali dhe vepra e tij  u gjason  njerëzve që lidhen në mënyrë sublime me jetën dhe fatin e kombit të vet. Në këtë pikëtakim, atdheun dhe nacionalistin prof.Ibrahim Kelmendin i ka bashkuar kurdoherë, jo vetëm ideali i lirisë por edhe shpresa e madhe për një Shqipëri të vertetë të bashkuar, të lirë dhe demokratike.

Kush  ishte Ibrahim Osmani-Kelmendi ?

Ibrahim Osmani-Kelmendi  ishte profesor, luftëtar, antikomunist,publicist dhe shkencëtar shqiptar.  U lind  më 16 prill 1916   në Preshevë dhe rrjedh nga një familje me tradita intelektuale, fetare e kombëtare. Gjyshi i Ibrahim Kelmendit, Osman Osmani (Efendia) u shqua me aftësi profesionale e intelektuale, por dhe me trimëri e heroizëm të pashoq, në shërbim të mbrojtjes së të drejtave të popullsisë së shtypur e të nëpërkëmbur shqiptare,në Luginën e Preshevës ^[4]  

Certifikata e lindjes se I.Kelmendit, leshuar nga mbretëria Jugosllave ^[5]

Kurse, babai i Ibrahim Kelmendit, Shaip Osmani-Efendia, ishte jurist me profesion dhe punoi si gjykatës në Kazanë e Preshevës (1878-1912),siç quhej atëhere,dhe qe formua pas Luftës Ruso (Serbo)-Turke (1876-1878 ). Por me ardhjen e regjimit jugosllav,  gjykatësit Shaip Osmani-Efendia  iu vështirësua ushtrimi i kësaj detyre shumë të rëndësishme e delikate,dhe filloi ndjekja e tij.Një ditë Shaip Efendia e merr me vete djalin e madh, 17 vjeçar, Osmanin dhe në minutat e fundit i shpëton xhandarëve serbë, nga vdekja e sigurtë.  Kështu  u arratis nga vendlindja, duke shkuar atje “ku bren miza hekur” (siç thuhej), në Dijari Bekir të Anadollit të Turqisë, për të shpëtuar nga regjimi gjakatar i Serbisë. Mirëpo, tre vjet më vonë, familja e tij në Preshevë merr lajmin e kobshëm për ekzektutimin me vdekje, të Shaip Efendisë dhe djalit të madh Osmanit, nga dora e zgjatur e regjimit antishqiptar të Qeverisë së Serbisë të Nikolla Pashiqit!  ^[6] 

Kështu, nëna Naxhije mbeti e vejë me tre jetima: Abdullahun 14 vjeç, Tefikun 11 vjeç dhe me Ibrahimin 3 vjeç.  Pra, Ibrahim  Kelmendi dhe vëllezërit e tij u rritën jetimë. Barra e kryefamiljarit dhe obligimet për kujdesin ndaj familjes i ra mbi supe vëllaut të madh të tij, Abdullahut, i cili u kujdes maksimalisht për familjen, me mundësitë e tia modeste ^[7]. 

Medresanti  Ibrahim Osman Kelmendi

  Në vitin shkollor 1930/31 u regjistrua në Medresenë e Madhe “Kral Aleksandri I-rë” në Shkup. Drejtoria e kësaj shkolle, për këtë vit shkollor kishte parapa të pranonte 25 nxënës me shpenzimet shtetërore dhe 20 të tjerë me vetëfinancim.  … Në mesin e 7 nxënësve që kishin marrë notën maksimale ishte edhe Ibrahim Kelmendi. 

 Nxënës i kësaj medreseje ishte edhe Akademik Idriz Ajeti  dhe  shok i tij i klasës.Ky  duke evokuar  kujtimet nga ditët shkollore, për profesor Ibrahim Kelmendin fliste me kënaqësi  . “Ibrahimi ka qenë shumë i zgjuar, më i zoti nga të gjithë shokët e gjeneratës. Ka qenë i dashur për të gjithë, paksa i tërhequr, me bindje ideologjike djathtiste dhe me sjellje e edukatë të mirëfilltë aristokratike “^[8].     

  Ndersa “Me kujtimet e nënës time dhe me tregimet e saj për jetën e axhës së saj, profesor Ibrahim Kelmendit, që gjithmonë përfundonin me lotë, mallë të pafund dhe mallëngjim, jemi rritur.  Tregimet për Luftën te hekurudha, për kalin e bardhë që e kishte si komandant, që i shërbente për kontrollin e vijës së frontit dhe luftetarëve në pikat e mbrojtjes, etj.  Gjithashtu, gjatë tërë kohës sa kishte zgjatur lufta, profesor Ibrahim Kelmendi edhe gjatë pauzave të shkurtëra pushimi qëndronte në gjendje gadishmërie dhe i veshur, duke shkruar me makinën e tij të shkrimit historinë e luftës,theksonte Nehat Hyseni. ^[9]

Veprimtaria  kombëtare  dhe formimi i organizatës “Besa”

Veprimtaria e tij në të mirë të çështjes shqiptare filloi në pjesën e dytë të viteve tridhjeta të shekullit të kaluar, kur ai u regjistrua si student të Fakultetit Filozofik, grupi i historisë në Zagreb. Në bashkëpunim me studentët tjerë shqiptarë siç ishin: Ibrahim Lutfiu, Shuajp Kamberi, Shaip Mustafa, Sokol Dobroshi, Esad Berisha, Qazim Bllaca, Esad Doko, Tahir Ismajli, Nexhib Deva, Ejup Abdyrrahmani, Hasan Hakiu, Esat Mekuli, Idris Ajeti, etj., iu kundërvunë hapur planit ogurzi të Qeverisë së Mbretërisë jugosllave, që ishte dëbimi i dhunshëm i popullsisë shqiptare nga trojet e veta për në Turqi dhe kolonizimi i atyre trojeve me elemente sllave (serbe, malazeze, bullgaro-maqedonase etj.). Kjo veprimtari e studentëve shqiptarë zhvillohej në kuadër të organizatës së fshehtë studentore “BESA”, e cila bashkëvepronte ngushtë me trupin diplomatik shqiptar në Beograd, Shkup e Manastir, por edhe me udhëheqjen e Mexhlisit të Ulemasë së Shkupit.

Veprimtaria e “BESËS” u shtri në mbarë hapësirën shqiptare nën Jugosllavi, veçanërisht në Kosovë, por edhe në Tetovë dhe Luginë të Preshevës. I ngarkuari me punë pranë Legatës Mbretërore Shqiptare në Beograd, Seremet Xhaxhuli, i shkruante MPJ në Tiranë, se organizata e fshehtë e rinisë studentore “BESA”, në mbështetje dhe inkurajimin e vazhdueshëm nga i nënshkruari “nuk le rast pa i treguar” pjesës intelektuale të këtushme vuajtjet e Kosovarëve. “Disa kohë më parë”, shkruan më tej Xhaxhuli, “kryetari i kësaj organizate në një mbledhje të studentëve n’Universitetin e Belgradit, mbajti fjalimin, me anën e të cilit i shpjegoj gjendjen gjer e gjatë mjerimet, e shkaktuara prej zbatimit në një mënyrë çnjerëzore të Reformës Agrare në viset e Kosovës”. Në vazhdim ai e ngre lartë veprimtarinë e anëtarëve të kësaj organizate, që ishte me plotë sakrifica, prandaj ata meritojnë “çdo lëvdërim e përkrahje”, të cilët që tani po dëshmojnë me fakte se po bëhen prisat e vërtetë të Kosovës. “Me këtë rast”, shkruan Xhaxhuli, “mar lejen t’Ju lutem një herë që të kini mirësinë dhe t’i akordoni secilit antar të kësaj Organizate nga 60 fr. ari në muej. Këta janë sot 12 dhe bashkë me Fetah Sedllarin 13 veta. ..Këta djelmosha janë të zhveshur nga çdo interes dhe këtë ndihmë duhet që atdheu i tyre i lirë t’ia u akordoj jo si shpërblim, pse ky nuk shpërblehet, por si një përkrahje që të mos vuajnë nga uria si dhe të mos shtrëngohen të lënë për gjysmë studimet”.^[10] 

 Ibrahim Osman Kelemendi, shkollën fillore e kreu ne vendlindje, kurse ne Shkup, ne qershor te vitit 1938, e kreu maturen në Medresenë e Madhe Shtetërore të Aleksandrit.  Pas diplomimit ne Medrese, i vazhdoi studimet e historisë. Vitin e parë te studimeve në Shkup, te dytin dhe te tretin në Universitetin e Beogradit, kurse vitin e katërt në Universitetin e Zagrebit. Sipas indeksit te tij, Ibrahim Kelmendi e kishte te regjistruar dhe regullisht i kishte percjellë ligjëratat ne semestrin VII dhe VIII te vitit akademik 1941/42 ne Universitetin e Zagrebit. Ai me 25 qershor 1942 diplomoi ne grupin e historisë ne Fakultetin Filozofik te Universitetit të Zagrebit, duke fituar titullin profesor i historisë.^[11] 

Kjo dëshmohet edhe nga  lutja  e tij drejtuar Ministrisë së arsimit ne Tiranë,nga kuptptojmë   se ky,Vitin e pare e kreu në Shkup,vitin e dytë dhe të tretë ne  Beograd, kurse semestrin e VII në Perugja të Italisë,dhe të VIII-tin ,pra   vitin e fundit e kreu dhe diplomoi në Universitetin e Zagrebit, për histori dhe arkeologji, nën drejtimin profesorit me famë botërore, Grga Novak, në qershor të vitit 1942.^[12] 

Nga i njejti dokument mesojmë se ai fliste shqip,serbisht,turqisht,arabisht e nga pak ferngjisht.

Në ndërkohë ishte hapur shkolla Normale ne Prishtinë. Shkolla Normale “Sami Frashëri” e Prishtinës u çel me Vendimin e Ministrise se Arsimit, nr. 31, të 12 nëntorit te vitit 1941. Kjo ishte e para shkollë e mesme e këtij lloji në Prishtine. Rrethanat nën të cilat u hap kjo shkollë ishin tejet te vështira. Mungonte lokali shkollor, mungonte kuadri adekuat arsimor, mungonin tekstet dhe mjetet e nevojshme mësimore, e shumë çka tjetër.  Por nuk mungonte vullneti i arsimdashesve. Kështu prof. Ibrahim Kelmendi  u punesua si profesor i historise.^[13] 
Profesor Ibrahim Kelmendi mbante mesim nga viti i kaluar shkollor. Në këtë vit shkollor, krahas punes se profesorit, ishte edhe zevendës i Rektorit te Konviktit ne Prishtine. Ne Normale mbante mësimin nga: historia kl. III. IV. V. VII. VIII – 11 orë në javë dhe gjeografia (prej 12.V.1944,^[14]

Hapja e shkollave – nismë e ngritjes kombëtare

Një profesor i Gjimnazit të Prizrenit   në atë kohë, për  hapjen e shkollave shqipe,  ne Kosovë shkruan:

 “ Vjeti 1941, ka nji randesi të madhe për Kombin   Shqiptar, dhe ka me u rradhue ne analet e historisë s’one si nji jetë ugurmirë. Po ne ket vjet, me 17 Prill, Kosova e robnueme u bashkue me Nanën Shipni, dhe u perqafuenë pra vellaznit, qi gardhi i kufinit i kishte nda njenin prej tjetrit per ma teper se tridhet vet ”^[15].

Ernest Koliqi, si minister i Arsimit, me 1941-1942 dergoi në Kosovë nga Shqipnia permbi 200 mësues shiptar, nder ta edhe plot kosovar që mbas mbarimit te luftes i vuan themelet te forta arsimit në gjuhen shipe ne kete treve .^[16]

Me legalizimin e shkollës shipe ne “viset e liruara”, siq i quan në ate kohë,Ernest Koliqi, Minister i Arsimit, shtroi si  nevojë te domosdoshme edhe gjetjen dhe pergatitjen e kuadrit arsimor. Kuadri Kosovar, i cili gjendej ne shkollim e sipër jashtë Kosovës, nuk ishte ne gjendje t’i permbushte te gjitha këto kërkesa jetike për popullin e këtyre trevave. Ket nuk ishin ne gjendje ta përmbushnin   as mësuesit vullnetar qe erdhën nga Shqiperia, sepse nevojat dhe deshirat per te çelur shkolla shqipe ishin shumë me te mëdha sesa qe mendohej. Pothuajse, ne këte periudhë, nuk kishte mjedis qe nuk e kërkonte shkollën shipe.

Nisur nga kjo situatë e krijuar, Ministri i Arsimit, Ernest Koliqi, se bashku me Kemal Vrionin, me 12 nentor te vitit 1941, dolën me një Dekret te posaçem, sipas të cilit “ne viset e liruara” duhej hapur një varg shkollash te mesme të profileve te ndryshme’ Dekretligji u hartua sipas nenit 15 te Statutit Themelor te Mbreterisë dhe sipas nenit 2 të Dekretit Mbreteror, nr. 264, te 12 gushtit 1941.

Ne nenin dy te ketij Dekreti thuhej: “Shkollave te mesme qi gjinden sot ne Mbretni u shtohen edhe këto: Nje shkollë Normale në Prishtinë, Nji Lyce dhe Shkollla profesionale, ishte paraparë te hapeshin edhe ne këto mjedise: ne Korçë, Dibër, Gjilan, Ferizaj, Strugë, Gostivar, Ulqin dhe nji shkollë profesionale femërore ne Prizren  .

Mbështetur ne këto te dhena, shihet fare mirë se rrjeti i shkollave te mesme ishte shtrirë në mjaft mjedise shqiptare apo nëpër prefektura^[17].

 Duke i referuar të dhënave burimore të kesaj periudhe, shihet se pjesa dërrmuese e këtyre institucioneve edukativo-arsimore filluan se punuari ne vitin shkollor 1941/42. Ishin këto shkollat e para te mesme të hapura ne viset e liruara. Te gjitha këto shkolla punuan sipas instrukcioneve të Ministrisë së Arsimit te Shqipërisë.

Për hpjen e shkollave shqipe kanë kansideratë  te lartë te gjithë:“I ndjemi Tahir Zajmi, shkruente: « … Fitim i madh për Kosovë kje hapia dhe funksionimi i shollavet shqipe, te cilat qysh atëhëhere veprojne dhe lulëzojne te kërthnesta dhe me nji rrythem te shpejtë dhe të pandalëshem i falin Kombit pijoner te rijë qi do të jenë garantija ma e shëndoshte dhe uzdaja e se ardhemes s’atdheut. »

« E merita kryesore e kesajë veprimtarije patriotike te qeverise shqiptare, pa dyshim, i perket Ministrit t’Arsimit t’asajë kohe, Prof. Ernest Koliqit i cili, me vullnetin dhe me shpirtin e nji idealisti, nuk kurseu energjit e tij dhe mjetet shtetnore qi kishte ne dispozicion per t’a pajise sa ma mirë aparatin arsimuer ne viset e lirueme me elementa te shëndoshe që  i dhanë hov e gjallni shkollës shqipe.  ^[18]

Prof. Dr. Rexhep Krasniqi,^[19]në nji shkrim te tij shkruen: « … Ne mbeshtetje të gjendjes së studiume nga perfaqesues të Ministrisë se Aresimit, Kryetar i te cilit dikaster ishte atëhere Prof. Ernest Koliqi, u pregatit nji kurs veror për gjuhën shqipe ndeper të gjitha vendet e shenueme siper. Nji grup i percaktuem mesuesësh nën dreitimin e prof.. Ndue Paluces, Kolë Margjinit, Zeqeria Rexhes, etj, tue gjetë në vend perkrahjen e z. Tahir Zaimit qe kishte nji funksion politik në Prizren dhe të Ibrahim  Fehmiut , arsimtarit të vjetër zbatoi me vendosemëni dhe gëzim kursin ne fjalë qe, kishte për qëllim kryesuer me i njoftue rinisë shkollore të krahinavet në fjalë njohunite themelore të mësimit të gjuhës shqipe, dhe kështu, me pregatitë sheshin për ndjekien në rregull te vietiti sbkollor 1941-1942.

«Mbas studimit të nji planit të perpikët, Ministria e Arsimit, dërgoi 200 mesuese dhe mësues, të cilët nën dreitimin e Inspektorave dhe Drejtorave të emnuem, hapën nji sasi te konsiderueshme shkollash fillore, në qytetet e siper-shenueme e ashtu edhe nder katunde te mëdhaja…. »^[20]

Prof Ibrahim Osman Kelemendi me  nxënës

 Veprimtaria   arsimore e prof.Kelmendit

Me 6 prill 41 Gjermania naziste sulmoi mbretërine Jugosllave dhe Jugosllavia u shperbë. Gjermania Italia dhe Bullgaria,ndanë territoret e saj.Në këte vorbull zhvillimesh,Kosova u nda nga Mbretëria e Jugosllavisë dhe shumica e saj u bashkua administartivishtë me Shqipërinë, e cila ne atë kohë ishte nën ndikimin Italian.Ky bashkim nuk ndodhi përmes ndonjë marreveshje shqiptare,por ishte produkt i rrethananve gjeopolitike të luftës, megjithate kjo ishte për shqiptarët e Kosovës, hera e parë pas dekadash  lindje shprese.

Flamuri shqiptar valëvitej ne qytetet e tyre,shkollat hapeshin në gjuhën shqipe, dhë kufinjtë që dikur i ndanin tani pothuajse ishin zhdukur.Italia fashiste e cila sundonte Shqipërinë,qe nga viti 1939,e kishte interes te përdorte këtë bashkim për interesa ushtarake e politike,por pavarësisht motiveve të okupatorit, populli shqiptar i Kosovës perfitoi nga kjo periudhë terësishtë e ndryshme nga ajo që kishte jetuar më parë në Mbretërinë Jugosllave.

Për here të pare shqiptarët ne Kosovë ndiheshin te lirë të flasin gjuhën e tyre,të organizoheshin dhe te arsimoheshin.Kete fakt e permend edhe një raporti i CIA me 1953,ku parashtron me tone te çarta se Shqiptarët e Ksovës përjetuan një nga periudhat me te qeta dhe zhvillimore gjysmës së parë të shekullit te kaluar.Raportet e CAI-s  e theksojnë po ashtu  se një nga ndryshimet me te thella të kësaj periudhe është edhe fusha e arësimit. Nga Shqipëria u derguan shumë mësues dhe intelektual për ta ngritur rrjetin   arësimor në Kosovë. U hapë shkolla fillore dhe te mesme,u ngriten biblioteka me lteraturë shqipe dhe u krijun drejtori te arsimit publik.CIA e shenon poashtu se,ne një periudhe te shkurtër kohe ne Kosovë u botuan me shume libra shqip se sa ne Shqipëri.Kjo është një dëshmi se populli në Kosovë e pranoi me entuziazem këte periudhë. Mesimet dhe administrate zhvilloheshin ne gjuhen shqipe.Nxënësit shqiptarë ne Kosovë,qe deri atëherë kishin qenë të detyruar të mesonin serbisht apo mos të mësonin fare,tani kishin arsim kombëtar. Mësuesit jo vetem qe jepnin dije por brumosnin ndjenjat kombtare tek te rinjtë.^[21]

 Kësaj atmosfere për sendërtimin e aktivitet arsimor iu bashkangjit e dhe  Ibrahim Osman Kelmendi. Nga dokumentet e ruajtura kuptojmë se ky, përmes një lutjeje drejtuar Ministrisë së Arsimit, kërkoi të punësohet si profesor në Normalen “Sami bej Frashëri” në Prishtinë. Ja se çfarë ai shkruan në lutje: “I nënshkruari, Ibrahim Osman Kelmendi nga Presheva, kam nderin me Ju parashtrue lutjen qi poshtë vijon: Në vitin mësimuer 1941/42, kreva studimet e nalta në Fakultetin e Filozofisë, Grupi Historisë përgjithshme në Zagreb, tuj u diplomue me titullin ‘Profesor’, gja e cila vërtetohet edhe me dokumentat që po Ju bashkangjis. Prandaj lutem të kini mirsinë me m’emnue si Profesor në Shkollën Normale të Prishtinës”.

Ne Normalen e Prishtinës ia filloi punës profesor me orë speciale prej 11.11.1942 e deri me 31.12.1942, kurse prej 1 janarit 1943, ne bazë të konkursit te Ministrisë se Arsimit në  Tiranë, emerohet profesor ne provë. Ai ne fund te  vitit shkollor ,më 23.08.1943,nga drejtori i Normales Reuf Zajmi, e fitoi noten e cilësimit të përgjithshëm- shumë i mire si profesor ,dhe kishte kulturë të gjerë^[22] .

Rrjedhimisht, Ministria e Arsimit, me shkresën nr. 1584, kërkoi nga Drejtoria e Shkollës Normale “Sami bej Frashëri” në Prishtinë që të lajmërohet z. Ibrahim Osman Kelmendi, se “asht emnue si profesor pranë asaj shkolle” për lëndën e historisë dhe të gjuhësisë. Burimet arkivore nxjerrin në pah se Ibrahim Kelmendi paralelisht me Fakultetin Filozofik- Grupi i Historisë, kreu edhe Fakultetin e Letërsisë dhe Gjuhësisë. Kjo dëshmohet nga lutja e tij e datës 30 shtator 1942 drejtuar Ministrisë së Arsimit, në të cilën ai shkruan: “I nënshkruemi e kam nderin me ja u paraqit kët lutje: Sivjet e kam mbarue Fakultetin e Letërsis në Zagreb, dhe prandaj jam i lirë t’a luti kët Ministri, të më lejoj të marr pjesë në konkursin e profesorëve, i cili do të mbahet me 1.X.1942 në Tiranë”. Ibrahim Kelmendi ishte edhe zëvendes i rekktorit te konviktit në Prishtinë . 

Menjëherë pas aplikimit Profesor Ibrahim Kelmendi punësohet si profesor i historisë në gjimnazin “Sami Frashëri”, që sapo ishte hapur.

Përveç tij, në Shkollën Normale ,Dega e Liceut “Sami bej Frashëri” në Prishtinë, ligjëronin një numër i madh i profesorëve anë e mbanë trojeve shqiptare, disa nga te cilët po i permendim: Rexhep Krasniqi, Ahmet Gashi, Vasil Andoni , Ymer Berisha, Miftar Spahiu, Lazër Berisha, Musa Dizdari, Nuredin Nurja e shumë të tjerë, qe me punën e tyre të përkushtuar e mbollën farën e ndërgjegjes kombëtare shqiptare në Kosovë dhe në trevat veri-lindore^.[23] 1943/44 trupi mesimor i Shkollës Normane “Sami Frashëri” ne Prishtine, si profesor, e ngarkoi me mësimdhënie të këtyre lëndëve mësimore:  Gjuhë shqipe në kl. VII – 7 orë; italisht në kl. II A,B dhe kl. III – 7 orë; gjermanisht kl. VII e VIII (dega liceale) – 6 orë me gjithsej 20 orë në javë.

Profesorët ishin te angazhuar te gjithë edhe me mbi normë.Punen e bënin me vullnet dhe dëshirë.Duhet theksuar një rast kur mësimin e gjuhës gjermanishte prof. Idriz Ajeti kërkoi ta mbaje vullnetarisht, nga se inxh. agronom Adem Selimi (Gllavica) ishte angazhuar të mbaje orët e mësimit të bujqësisë, lënde kjo e cila kishte mbeur deri ateherë e paangazhuar me profesor.

 Shumë nxënes të kesaj shkolle, që pas Luftës së dytë Botërore e vazhduan shkollimin në shkolla të larta e fakultete dhe u benë mësues, profesorë,  mjekë, inxhinierë, gazetarë, shkrimtarë, publicistë e kuadro të tjera që u dhanë krah institucioneve ku punonin, por edhe vete kontribuan për shkollimin dhe ngritjen e kuadrove të reja në të gjitha trevat etnike shqiptare.

Faksimili dokumentit,nenshkruar nga drejtori i konviktiti Ibrahim Kelmendi

  I orientuar kah Perendimi

Kelmendi kishte qenë gjithherë një njeri i lidhur fort me lirinë dhe fatet e vendit, një person aktiv në luftën për çlirimin vendit nga pushtuesi, por dhe një njeri i hapur për vlerat, qoftë nga  ana e politikës apo e kulturës.  Me bindje ishte antifashist’ shkruan Tahir Berisha,ne librin e tij,^[24]. 

 Orientimi i tij politik ishte verejtur e ne bangat e shkollës se mesme.  Dr.Mustafa Memiç,  ^[25] (lindur ne Plavë) ne librin e tij, ne kapitullin “ Gjenerata e gjashtë 1930/31 -1937-1938, ne mesin e shumë te tjerëve permend edhe  Ibrahim Kelmendin  dhe thot se  ishte ballist…Me tutje shënon se  ne Organizatat e Lotiçevisteve dhe Frankovisteve  janë regjistruar, si pjesëmarres edhe  5 medresantë; Nasuf Gaxhoviç iu bashkua Lotiqeviçeve , Qamil Hasanagiç iu bashkua organizates  nacionaliste “Sllovenet e Jugut”  ndersa Adem Gllavica ,Ibrahim Kelemendi dhe Fetah Jashari  bashkepunuan me frankovistet  dhe ishin nacionalistë dhe irredentistë shqiptarë.

Veprimtaria ushtarake,  shtator -nëntor 1944

Posa u krijuan kushte reale që trevat shqiptare nën zonën pushtuese bullgare të bashkohen me Shtetin Shqiptar, nënprefekti i Gjilanit, Hamit Kruja, ftoi krerët shqiptarë të Preshevës, Kumanovës, Shkupit e të viseve tjera, që të ndërmarrin masa urgjente në organizimin politiko-ushtarak në atë pjesë shqiptare që iu bashkua Shqipërisë. Menjëherë pas kësaj, Profesor Ibrahim Kelmendi, la Prishtinën për t’u vendosur në Preshevë, duke u rreshtuar me krahun nacionalist shqiptarë. Paralelisht me organizimin e strukturës politike, në tokat e çliruara prej pushtuesit bullgar, filloi edhe organizimi ushtarak, me qëllim të mbrojtjes së këtyre tokave, nga pushtuesi komunist jugosllav.

 Ne veren e vitit 1944, merr organizimin dhe drejtimin e operacioneve per mbrojtjen e territoreve të Kosovës Lindore prej forcave partizane serbo-maqedonase etj. Ishte anëtar i Shtabit tê Zonës IV të Mbrojtjes kombëtare të Kosovës. Kur Kosova Lindore qe marre prej partizanëve serbo-maqedonas e tjerë, ai i mbeti besnik idealeve te veta, besnik dhe i paluhatshem njësive vullnetare qe kishin zgjedhur vdekjen me parë se jetën nën robëri te Jugosllavise. Se bashku me Mulla Idrizin, Adem Gllavicen dhe Luan Gashin, drejtepersedrejti me pushkë ne dorë mori pjese aktive ne te gjitha perleshjet ne Anamorave, Ferizaj, Gilan, Malësi te Preshevës e Drenice me forcat partizane.^[26]   

Prandaj  si i tillë ishte zgjedhur kryetar i Rinisë së Ballit Kombëtar të Kosovës.  Ishte anëtar aktiv i kreut më të ngushte te Komitetit te Intelektualëve të Lidhjes se Dytë të Prizrenit, dhe  qe caktuar për keshilltar te Komitetit te Rinisë Nacionaliste Shqiptare. Ishte në organin drejtues të Komitetit Demokratik Shqiptar.

 Prof Kelmendi lidhur me disa beteja të organizuara në Preshevë me rrethinën e saj, në gazetën ,,Besa” që dilte në Stamboll në korrik 1960, nën titullin ,,Kosova në Luftë”^[27] shkruan ;…. Për luftërat që u bënë mbrenda këtyre 3 – 4 ditëve na nuk ishim të organizuem, për të bamë një organizim civil dhe ushtarak u mbajt një mbledhje në Bashkinë e Preshevës , me 13 shtatorë , në të cilën përveç meje mueren pjesë: Petriti , Jetulla Seferi, Limon Staneci ,Adem Kamberi, dhe Imer Rama Sherbimet kryesore u ndan në këto mënyra; Ademit ia dhanë kryesinë e Bashkisë. Limon Staneci drejtimin dhe organizimin e nënprefekturave dhe mue mi lanë organizimin dhe drejtimin e operacioneve … Mbrenda 24 orëve përgadita listat e vullnetarëve Ballistë për krejt rrethinën e Preshevës, përveç disa katundeve afër Bujanovcit.Presheva kishte 300 vullnetarë,Rahovica 160, Miratoca 240 dhe kështu me rradhë edhe katundet e tjera që janë ma të vegjël, vullnetarët i ndava në grupet A dhe B.Si vijë kufini për të mbrojtë caktova udhën e hekurit që ishte lehtë për ta mbrojtë. Grupet ndëroheshin çdo dhjetë ditë.Në këtë mënyrë udha ruhej prej depërtimit të shkjaut dhe punët e vjeshtës në fusha kryheshin ..”

Anëtarë i Komitetit Qendror të Ballit Kombëtar për Kosovë 

 Si anëtarë i Komitetit Qendror të Ballit Kombëtar për Kosovë pas përforcimit të mbrojtjes kufitare të trojeve etnike, prof. Kelmendi do të kalojë me instruksionet e tija në Karadak e Sharr do të ndihmojë Mulla Idriz Gjilanin e Xhemë Gostivarin do të marrë pjesë në betejën e Ferizajit me rininë Nacionaliste së bashku me prof. Luan Gashin e Abdy Hencin e nacionalistët e tjerë. Këto ngjarje nuk mundi ti harroi kurrë.

Kështu ai ne  një letër dërguar Dr. Hamdi Oruçit me 1.12.1974, i shkruente për vuajtjet qe kalonin ato ditë nëpër malet e Kosovës por edhe për madhështinë e idilen e tyre.“Me kujtohën ditët e mizerisë neper male, dhe madhështija e natyrës te malevet te Sharrit e te majes Lubotenit. Me kujtohet nji pamje tue ardhe prej anes se Prizrenit neper nji rrafshnalt te mrekullushem. Diten e kalume m’u karshi Lubotenit. Perfundi kishim nji luginë te felle si xhehnemi. Shpijat gadi se nuk u shifshin prej ku na ndodheshim, dhe nga ana tjeter ngrihej madheshtija e Lubotenit me nji kafke bore, në mes te verës.Ne optimizmin t’em te asaj kohe t’a kalojme, zemra me peshperiste: Sa të mbarojnë këto halle, nji verë do ta kaloj në stanet e ktyne anëvet (me çobanët). Me dukej se fjala mallshti ishte krijue vetem per Luboten, dhe nga mbrapa kishim Korabin, nji mallshti tjetër, por jo aq e vrashtë sikur ajo e Sharit”.^[28]

   Ne një punim te tij Dr.Qerim Lita^[29], bazuar ne dokumentet e kohes, rezulton  se misioni i Profesor Ibrahim Kelmendit në këto treva, përfundoi gjatë muajit nëntor 1945. Kështu pasi një kohë kaloi duke luftuar në male, u këshillua te braktisë atdheun, dhe  me shokët me të ngushtë me 15.11.1945 u nis për në Greqi. Udhëtimi   ishte i veshtirë e me plot rreziqe dhe zgjati deri me 29.11.1945.

 Pikërisht në kohën kur bëheshin përpjekje maksimale për konsolidimin e Komitetit të NDSH-së së Shkupit, papritmas Ibrahim Kelmendit i erdhi një letër, e cila ishte nënshkruar nga Hysen Tërpeza. Letrën e solli Tefik Ferizi – Tanisheci, i cili asaj kohe ishte lidhja midis Komitetit të Shkupit dhe forcave ushtarake të Kopilaçes. Hysen Tërpeza kërkonte që anëtarët e Komitetit të NDSH-së së Shkupit, të shkojnë në Kopilaçe për t’u takuar me trupat e Syl Hotlës, ku do të mbahej një mbledhje, në të cilën do të sillet vendim që Komiteti i NDSH-së bashkë me forcat e armatosura të kalojë në Greqi. Në fakt, kjo kërkesë ishte e Muharrem Bajraktarit dhe e Mid’hat Frashërit drejtuar Shtabit Suprem të Kosovës, të tubuar rreth Adem Gllavicës, që forcat e rezistencës shqiptare antijugosllave dhe antikomuniste të kalonin në Greqi, për të hyrë në shërbim të planeve globale anglo-amerikane për destabilizimin dhe për rrëzimin e pushtetit komunist në Shqipëri dhe në Jugosllavi, kurse çështja e çlirimit dhe e bashkimit të tokave shqiptare të aneksuara prej Jugosllavisë do të “vijë si pasojë e ndryshimeve të sistemit në dy vendet fqinjë, të Shqipërisë dhe Jugosllavisë!”.

Me kalimin e një pjese të udhëheqjes politike të NDSH-së, si dhe të forcave të armatosura shqiptare në Greqi, organizimi politik dhe luftarak në këtë kohë u dobësua, por nuk u shua.

Vendimi për kalimin e njësive ushtarake të NDSH-së në Greqi, sipas zëvendës kryetarit të KQ të NDSh-së, Qemal Skënderi, erdhi menjëherë pas zgjedhjeve të përgjithshme të cilat u zhvilluan në Britani të Madhe, në të cilat fitoi opozita majtiste, përkatësisht Laburistët. I pyetur nga oficeri i UDB-së, se cila qe arsyeja kryesore që njësitë e armatosura të kalonin në Greqi, Qemal Skënderi përgjigjet si më poshtë:

“…Kur nga ai Kongres i tretë u kthyem në Shkup, dëgjuam se partia e Çerçilit ka humb në zgjedhje dhe në pushtet kishin ardhur laburistët. Ibrahim  Kelmendi erdhi në Shkup dhe momentin politik na e komentoi në këtë mënyrë: ‘të ishte Çerçili në pushtet, deri te lufta do të vihej shumë më shpejtë. Ardhja e Atli-ut gjithashtu nuk paraqet rrezik për ne, por deri te lufta do të vij më vonë, prandaj çlirimi ynë do të shtyhet edhe për një kohë të caktuar’.

 Udhëheqësit ballistë në mal, nuk e kishin aq të qartë pozitën e tyre dhe përsa unë e kuptova nga disa miq të mi të cilët e komentonin personalisht, pas atij momenti politik ndërkombëtar, ata moralisht kishin rënë dhe nga dita në ditë kufijtë jugosllav-grek, nga ana jugosllave bëheshin gjithnjë e më të përforcuar, saqë ekzistonte rreziku që gjatë dimrit ata (çetat) të eliminoheshin.

 … Mirëpo, pas marrjes së letrës nga Hysen Tërpeza dhe Luan Gashi, i përcjellë nga korrieri pas disa ditëve shkoi në mal, përkatësisht te çeta e cila më pas kreu lëvizje për në Greqi. ..

I  akuzuari nga shteti jugosllav Qemajl Skenderi, me tutje rrefen sedrejtë Greqisë shkuan udhëheqësit ballistë: Hysen Tërpeza, Hasan Kabashi, Luan Gashi, Ibrahim  Kelmendi, Adem Gllavica dhe Qazim Llugaxhiu. Din Hoxha me 7-8 luftëtarë ngeli në Tanishec kurse Sul Hotla, i cili nuk donte të shkonte, ngeli në Karadak…^[30]”.

Rruga e pakthim -mërgimi

Duke u larguar  Ibrahimi mori më vete, virtytet e çmuara të shqiptarit, mendjen e kthjellët për të kuptuar se ku ishim katandisur nga pushtimet e huaja, perpjekjen dhe zhvillimin  të luftërave shekullore dhe nevojën që shqiptarët kishin për të thithur ajrin e shëndetshëm të dashurisë për njëri – tjetrin si edhe për arsim e kulturë. Këta universe të përgjegjshmërisë nacionale   i shërbyen gjatë gjithë jetës. Ne Greqi qëndroi 4 vjet. Aty kaloi një jetë të vështirë dhe shpesh-here i kanosej rreziku nga partizanët grekë, por edhe nga personat e sigurimit jugosllavë qe ishin ne nje numër te konsiderueshem. Ne Greqi varësisht prej situatës së sigurisë e kishin transferuar prej vendi në vend, duke filluar prej Florine, ne Volos, Athine, ne ishullin Syros e pastaj ne ishullin Krete. Ne fund e kishin vendosur ne kampin e perqendrimit ne Lavrion – afer Athines. Ne kete qytet kishte punuar ne një garazhë amerikane. Refugjatët shqiptarë, përveç jetës se vështirë që bënin kishin e dhe mallin e atdheut- brengë e pa shuar. 

Ibrahim Kelmendi  anipse   perballej me një jetë te veshtirë dhe me plot brenga e rreziqe, ai panderprerë u mor me çeshtjen e te arratisurve ne Greqi, me vemendje te madhe percillte ecurite politike ne Kosovë, Shqipëri, ne rajon dhe ne pergjithesi. Veçanërisht ishte i angazhuar ne  ruajtjen e unitetit te shiptarëve në këtë vend, sepse partitë shiptare që vepronin ne Greqi ishin tejet te përçara e shpeshhere rezultonin me konflikte.  Gjate qendrimit ne Greqi prof. Ibrahim Kelmendi, Adem Gllavica dhe Jusuf Uke-Bregu ishin burgosur ne burgun e Pires afër Athines. Burgosja e këtyre figurave markante te levizjes shqiptare ngjalli indinjate te madhe te te arratisurit shiptarë në terë Evropën. Revoltë të veçantë zgjoi tek ushtarët shqiptarë në Kompaninë e kampit te Munihut, te cilët kishin organizuar protesta per lirimin e tyre^.[31]   “Shqiptari i di pergjegjesit qe i perkasin nga historia, nga gjeografia e vendit të tij ashtu edhe nga detyra e solidaritetit demokratik me kombet e tjerë të lire. Populli Shqiptar, ma parë se kushdo tjeter, ka marre armët për të dhanë kontributin e tij në mbrojtjen e botës kundra komunizmit per të rifituem pozitën e tij si Shtet i lirë e Sovran ne familjën ndërkombëtare, per te nxjer zanin e per t’u ndëgjuem ne mbrojtien e interesave e të drejtave te tij, ne zgjidhjet e fundit të problemevet t’ardhme të Ballkanit” shkruante Gazeta Shqipëria^[32]

Arritja ne Australi

Pas një udhëtimi mbi 50 ditor, me anije arriti ne Australi.Aty mundi  të krijojë një raport të rëndësishëm me shtetin e madh australian përmes punës intelektuale dhe kontributeve të shënuara shkrimore të tij, në atdheun e dytë.

 Udhëtimi me   anijen “Nelly X”, ndonëse i gjatë e i mundimshem, mundësoi qe me  23 shurt1953, të arrinë në Australi. Sipas shënimeve te ruajtura në Arkiven e emigracionit Australian, më 20/03/1953,vendoset ne Qendren  e Trajnimit Bonegilla^[33] për personat e emigruar ku i leshohet   Certifikata e Regjistrimit NAA : A2571,  si dhe Karta e veçantë  e Identitetit  në Bonegilla. Kështu  me 21/03/1953 , është i vendosur ne ketë adresë: 281 Napier St Fitzroy  Vic.el. 9415.  Duke lexuar me kujdes dokumnetacionin e kohës mesojmë ,se kush vinte nga Jugosllavia trajtohej si Jugosllav!

Gjithashtu nga certifikatat e meposhtme date 15.05.1955, rezulton se Ibrahim Kelmendi e ndërron mbiemrin ,ne fakt e shton, edhe emrin e babës Osman,dhe deklarohet me pelqimin (miratimin) e tij  se e ndryshon mbiemrin nga Ibrahim Kelmendi ne Ibrahim Osman-Kelmendi.

Edhe nga ky document,^[34]pra nga Certifikata e Regjistrimit NAA, mësojmë se Ibrahim Kelmendi arriti ne Australi me 23 shkurt 1953, por me  09/05/1953,e shënon Adresen e tij në:  22 Drummond St Carlton  .  

Sipas rregullave te emigrimit kërkohej edhe një person per tu kontaktuar ne rast nevoje. Kështu Ibrahim Osman Kelemendi e shenon emrin e Llukë Çunit (31 Gusht 1911 – 22 Maj 1980) .Ky ishte një udhëheqës i komunitetit shqiptaro-australian, i lindur në Prizren në Kosovë.

27/07/1955: Adresa e dhënë si Ringwood Rd Warrandyte .  Ne te njejten date me 27/07/1955 ngjanë edhe: Ndërrimi i Profesionit në Asistent Sekretar në Departamentin e Shëndetit të Komonwelthit, 240 Bourke St Melbourne,ngase ky e zotronte mirë gjuhën angleze dhe kishte eksperiencë.Me daten 18/05/1956: I u  dha natyralizimi, betimi u bë në Templestowe ^[35] .

Është e natyrshme  që shumë shqiptarë, të cilët e njohën dimensionin e lirisë përmes jetës në mërgim,  e admiruan ate, edhe per vendin e tyre .  Ibrahimi ishte një mëndje e hollë, i cili mbarte në vetvete një traditë kulturologjike dhe atdhetare të njohur, pasi që në fëmijërinë e tij, ai kishte marrë edukatën dhe amanetin e të parëve të tij . Anipse  e kishin larguar nga atdheu, në kohën kur i duhej më shumë vendit, ne Melburn, kaloi pjesën tjetër të jetës dhe   zhvilloi më tej personalitetin dhe profilin e tij prej publicisti, shkenctari dhe intelektuali, zemra e të cilit rrahu deri në çastet e fundit për fatet dhe te vërteten e  atdheut.

Ndihmonte  komunitetin shqiptar

Ibrahim Kelmendi,  për asnjë çast ai nuk u tërhoq nga parimi i tij, nga angazhimi në shërbim të çështjes shqiptare dhe të shqiptarizmës. Mbeti deri në ditët e fundit të jetës së tij i vendosur dhe këmbëngulës  për misionin që i kishte dhënë vetes në ndihmë të njerëzve  …. Pra ai  ishte e përfshirë tërësisht në veprimtaritë atdhetare që ndihmon  komunitetin shqiptar në  Melburn dhe me gjerë, veçanërisht  ata të ardhurit rishtaz, të cilët kalonin  momente shumë të vështirë për t’u integruar në jetën e re, pasi kishin jetuar në  Kosovë,Shqipëri apo në kampet e refugjatëve. Në vazhdim Ibrahimi , në  forma të ndryshme përpiqej t’i ndihmonte bashkevendasit  e tij, familjet e tyre për t’ua zbutur, sa të ishte e mundur, veshtirësitë   e ndryshme…Këte na tregon vetë ne parathenien e një doracaku qe e përgatitit enkas  për ta,për ta mësuar gjuhën angleze:
“Ne Gusht te këtij vjeti mora nji letër prej nji bashkatdhetari t’onë, ne te cilen këndoheshin kto fjalë:” Te lutem, te m’i shkruejsh disa fjalë inglisht me germa shipe”. Letra mbaronte me:” Shum te fala, Abdyli”.

As për nji çast s’mendova, se ndihma, qi ky mik i jemi me kërkonte, do t’i jipte zgjidhje problemit dëshrues me te cilin aj, dhe shum tjerë gjinden ball per ball. Te nesermit shkova ne dy librari per të ja gjetë Abdylit nji methodë qi mund t’i sherbente në këte çështje më randsi. Librat që i pashë ishin të mira dhe te shkrueme prej njerëzvet me eksperiencë në këte punë. Për fat te keq nuk gjeta nji, qi mund  t’i sherbeje Abdylit. Prandaj, aty për aty vendosa qi vet t’i shtrohem nji pune, tue përdorë shqipen si mjet spjegimi te shumë sendevet qi kerkojnë kuptim.

Nii dite, pastaj shkova ne dy shtypshkronja, për të pa se sa mund te kushtonte me i shtyp  400 libra prej nja 60 faqesh. Prej bashkfjalimesh qi pata, shtrydha se mund te arrije $2000-00. Nga friga se mund te mos shitet, m’u dasht me u përmbajtë prej avantures, e cila mund te me shtinte ne borxh per jetë.

Mbas nji bashkfjalimi qi pata me kryetarin e shoqnisë “Bajram Curri”, u vendos qi shoqnija t’a blente nji shaptillograf te mirë , nji maqinë shkrimi, dhe letrat , keshtu m’u ba e mundun me shkrue kët libreze, e cila ne gjith mungesat dhe ndonji te metë te saje, shpresoj se mund t’u sherbeje shqiptarvet për të  mësue nji inglishte elementare^[36]”

Kronikët qe u moren me personalitetin e Ibrahim Kelmendit e dijne se ky nuk ka lenë ndonjë autobiografi te shkruar. Por për punën dhe veprën e tij flasin arkivat, publikimet e tij, kujtimet e familjarëve, kujtimet e shokëve nga Melburni e si dhe shkrimet e tij të ndryshme . Ne ishim me fat që kontaktuam me një bashkëvendas te tij,me te clin kishin kaluar shumë vite se bashku ne gurbet.

Xheraldinë dhe Ibrahim Kelemendi

Burr më të mirë, kurrë nuk kam taku

Emrullah Etemi plak 90 vjeçar, lindur ne Norça te Preshevës por i  emigruar në Melburn  para 65 vjetesh,me  te cilin na” njohtoi”në distancë Skender Kadriu preshevar edhe ky nga Melburni,na zgjoi kersherinë për ta berë një bisedë me te , se sie njohi Ibrahim Kelemendin? një ditë, e thirrem ne telefon.I treguam  se jemi te interesuar me bisedu me ty, për profesor Ibrahim Kelemendin. U permallua por i erdhi mire qe i kemi “trokitur ne derë” per at burr me të cilin ka kalua  shumë vite në Melburn .

“Pasi kisha ba nja dy vite burg në Jugosllavi, e fillon rrefimin e tij bashkebiseduesi yne, ia mësyna kufirit slloveno -austriak, ne te zezen. Dola nga Bjeshkët e Trigllavit ne Austri. Organet shtetërore austriane, me morën ,me trajtuan mire,dhe pasi i kreva formalitetet zyrtare, me than: ku don  me shku? u thash ne Australi…  .Ne Australi na priten shume mire.U kujdesen për në.Na  sistemuan. Un isha me grua,ndaj  ma dhane një dhomë për banim.

Dikush nga shqiptarët kishte marre vesh se ka ardhe nji familje nga Kosova ,dhe nji njeri  vjen te banesa jonë e na kërkon.  Ai fare burri qe quanin Hasan ishte  nga Gilan,  na thirri me i shkua ne konak pas nje jave. Shkuem .Aty ishin ardhur  disa shqiptarë,por mes tyre  e pash në burr zotni , te qetë, i permbajtun,që diktonte një edukatë te lartë.Me pyeti  si me përvujteni se nga jam.?I tregova. Me tha se qenkemi vendas.U prezentu dhe tha  Ibrahim Kelmendi.Kisha dëgjuar per te se ka kryer shkolle te madhe,se ka qenë profesor ne Prishtinë,se ka liftue,se si e kishte kaluar  kufirin. Une e njihsha shtepinë e tyre por jo këte.Atë familje e njihte krejt Presheva. Filluam biseden dhe mbetemduke biseduar  me te deri ne mengjes.Hasani na thoshte mos keni gajle se neser jemi pushim. Ne mbetem te kënaqur, te gëzuar, që gjetem nji bashkevëndas shumë shumë te mirë, me te cilin vazhduam te shoqerohemi. Me te vetem vdekja e tij na ndau.Ato ditë ma emëroi djalin e parsalindur, me emrin Agim. Une nuk di me e pershkru personalitetin   e Ibrhimit,por po them shkurt,burr me te mire kurr nuk kam taku. Ai na këshillonte, na mësonte, na udhezonte, na ndihmonte me letra.Ne u bamë si anëtar te nji shtëpije.Kurr nuk e hiqte nga mendja gjendjen e familjareve te tij.E dinte  ku i ka lenë.

 Kur mori lajmin e pikllueshem  sei  kishte vdekur djali i vellait Qenani (sipas verzionit zyrtar Jugosllavë ,u ngulfat ne ujrat e Meksikos, duke  e prcjellur Titon, si gazetar i TVP) ai  u merzitë shumë u demoralizua .Thoshte se e kan mbytur jugosllavët për shkak te aktivitetit tim.Nga ajo kohë ai filloi te bjerë nga shendeti. U shtri ne spital.Kurr ma nuk e mori vedin si duhet.

Ibrahimi e shihte se shendeti   i tij binte dita ditës. Nji dite i  mori disa nga librat e tij te karakterit fetar, dhe i dhuroi në Xhamine e shqiptarëve, ndersa librat e tij shkencore dhe kishte shumë ia dha Anton Gurashit dhe ky i ka  dorezuar te gjitha  ne Biblioteken e qytetit ne Melburnë. Ibrahimi me kend rrinte e bente mik.E kishte ate veti.Por ishte modest dhe nuk livdohej.Kur ka vdekë,ta them si thojme ne atje , ma ka thye krahin.Sa mire qe keni berë qe po interesohi per te … (bised e berë në Face Time me me  19 dhjetor 2025)

Jeta në Mergimin e largët

Por, për  këtë punim ne kemi edhe një burim tjetër, me shumë të dhëna: Letërkëmbimi i tij derguar familjarëve, e veçmas Dr. Hamdi Oruçit që do publikohet për here të parë, nga ku, mund te kuptojme me thelle , mund ta lexojmë me qartësisht : Biografinë e tij shkruar si Letërkëmbim.

 Ne fakt doktor Oruçi, me rastin e vdekjes së prof.Kelmendit i kërkon  shoqës se tij  ,një skicë të shkurtër biografike . Ajo i pergjigjet :“Ju më kërkoni “gjithçka që mbaj mend” për burrin tim. Per këtë do të duhej një jetë për ta thënë :Ai lindi më 16 dhjetor 1916, erdhi në Australi në 1953.U martuam në vitin 1955 dhe vdiq më 24 janar 1979 në Spitalin Mbretëror të Melburnit nga” insuficienca renale kronike” dhe dështimi kronik i zemrës, pas vuajtjeve të gjata të cilat i duroi me shumë guxim dhe pa u ankuar. Mendoj se shkrimi i eulogjisë së burrit tim është bërë më mirë nga bashkatdhetarët e tij sesa nga unë, por nga njohja e gjatë dhe e afërt e Ibrahimit mund të them pa frikën e kontradiktës se ; Ibrahimi ishte një njeri me cilësi të mëdha personale: shumë parimor,i nderuar, i guximshëm dhe dinjitoz, i cili i impresionoi të gjithë  me butësinë, forcën e qetë dhe mençurinë e tij dhe kështu ishte një frymëzim për shumë njerëz.Tek ai nuk kishte asnjë gjurmë mashtrimi, hipokrizie, keqdashjeje apo vetëlavdërimi, gjithmonë deri në kulmin. dhe ai dëshpëroi për defekte të tilla tek njerëzit e tjerë, që aspironin.”

Duke shfletuar letrat e tij, mësojme se, me Dr. Hamdi Oruçin ishin berë miq letërkembimesh. Kurrë nuk u takuan fizikisht. Por  Doktori kenqej duke lexuar letrat e tij. Me  21.06.74 i shkruante : “I dashtun Hamdi, Thojshe se letrat t’ona kanë marë, formë , bisedë të lezetshme. E para  ishin te kursyshme ne spontanitet. I thojshim sendet qi duhët te thoheshin. Muhabeti ishte miqsuer, por aty ktu me dorza. Natyrisht, nuk njifeshim.Tash na qindrojme ne miqesi me gjith mendë , dhe vet vetiu kemi ma shumë për të than”…Kujtesa e tij, gjithnjë ruante me nostalgji tokën e Kosovës.

Ibrahimi  “e ka dashtë Kosovën me hallet, me vuejtjet, me mjerimet, me vajin dhe e ka kujtue e mbrojtë, herë me gjoks, herë me penë, herë me pushkë, e kudo, në kufi me Serbinë e ne mërgim”.^[37]

Ndonëse në largësi ai e përcillte me vemendje jetën dhe suksesin e familjarëve të tij. Mbesa e tij, Ajtene Mehmeti-Pllana , babain e te cilës ne Shkup e kishin denuar me 8 vite burg, sepse e kishte strehuar mikun e tij ne shtëpi, ne librin e saj^[38] shkruan: “Nje kohë kishte qendruar ne fshatrat e Kumanovës e pastaj ne Greqi e Gjermani. Dhe, pas emigrimit te tij ne Australi, askush nga familja me nuk u takua me te. I vetmi kontakt ndermjet nenës dhe dajës Ibrahim, ishin letrat qe i shkëmbenin shumë shpesh. Ato letra mund t’i lexonin vetëm nëna dhe babushi ynë, sepse ishin te shkruara në alfabetin arab. Letrat e tyre ishin me plot humor, e kujtonin te kaluarën, e kështu ç’malleshin njëherë ne dy tre muaj. Edhe korrespondenca  me Amirin ishte shumë e rregullt.Ne çdo njerën letër që na e dergonte daja Ibrahim, e shprehte nostalgjinë qe e kishte per Preshevën, per Kosovën: – “Sa fotografi qi me vine prej andej, grueja e jeme me thot: Të ngjet tye. Pra, simbas sajë: Ajteni me ngjet, Agimi me ngjet, Qenani me ngjet, Osmani me ngjet, Naxhija me ngjet. Pra të gjithë më ngjasin. Kështu, as në Australi nuk e ndij vehten të vetmuem”.

Nga e  djathta,autori Elez Osmani,Prof.Isa Memishi ,nipërit Nehat Hyseni  dhe Feti Shaipi duke u konsultuar për biografine e I.K.

Studimet shkencore te tij 

Në mergim Ibrahimi, nuk kishte marrë pjesë në veprimtari politike . Ai kishte vendosur te mirrej me shkrime dhe studime.

Sot dihet se  Ibrahim Kelmendi ka publikua këto punime  :,

Pak fjalë për të kaluarën e shqiptarve;  E vërteta mbi gjendjen e shqiptarve në Jugosllavi; Përbërja etnike dhe historike e Kosovës; Kosova në luftë;Të mësuem me u ba fqinjë të paduruem;Kosova në luftë me komunizmin; Perspektiva e imperializmit serb;Tito në mes të fortunës; Klika Hoxha-Shehu nuk është për Kosovën shqiptare; Jugosllavinë duhet me njoftë si Mozaik e pa harmoni; Një shtyllë  e Kosovës quhet Preshevë, Doracak per mësimin e Anglishtes,  Iliret në protohistori,origjina,kultura dhe përhapja e tyne, prej  Mytheve deri në Butmir etj.

Ilirolog i shquar

  Ibrahim Kelemendi, iu pat vue studimeve historike te Ilirëve e studimeve arkeologjike. Ai kërkonte çelsin, me hapë disa dyerë te mbylluna te historisë sonë.  Ne një letër derguar Artan Ilirit (alias Hamdi Oruçit )  shkruente ;  “Perpara se te vijshe në  Australi kam dijtë nga historia e vjetër e Ilirëve aq sa mund te dinte nji njeri qe kishte mbarue nji shkollë te naltë, e aqe sa diheshe deri atëhere.Tashti mbas njizet e sa vjeteve,mbas gjithe atyne studimeve historike, ne gjuhna te ndryshme, por sidomos ne gjuhen anglishte, jam ba i shkathët ne trajtimin e materialit te kësaj sheknce. Janë  ba zbulime te mbedha. Duhet pra nji pune e vazhdueshme. Ndoshta nuk kam me i a dalë ne krye, por po mundohem”. Sudjuesi Dr.Moikom Zeqo shkruen”Kelmendi me referimet e tij ngrihet në lartësinë e shkences së vërtetë e promovuese,parapelqen saktësinë akribike të shtjellimit mentor të tipologjisë së studimit.Evropianizimi i jetës prehistorike të kontinentit është një problem i hapur dhe jo i mbyllur. Problematiken e ndërlikuar arkeologjike e njeh mire  autori i librit” “Ilirët në protohistori^[39], origjina kultura dhe perhapja e tyre “  dhe  prej Mytheve deri në Butmir^[40];

Prof. Kelmendi ishte deklaruar që në krye të herës si kundërshtari politik dhe luftarak i regjimit shtypës jugosllavë. E gjithë kjo marrëdhënie që ky krijoi me të shkuarën e vendlindjes dhe me kohën, tregonte sa i lidhur kishte mbetur ai me tokën dhe emanetin e të pareve. 

Në mërgim, do ta zhvilloi me tutje idealin e tij, por në një formë tjetër. Këte do e dëshmoi me objektin  e studimit të tij, e sidomos për Ilirologjinë , duke gjurmuar  dhe perdorur  literaturë te thuktë shkencore dhe duke e përpunur më një stil të thjeshtë elegant, shkencor ku tërësia ishte ndërtuar mbi detaje analitike  nga shumë shkencetarë  te nivelit botror…Me një aftësi te jashtëzakonshme, provoi për të nxjerrë në pah dhe për të shpjeguar haptazi situata të ndërlikuara të historisë së kombit te vet.

Prof. Ibrahim Kelmendi ofron lexuesve në të njëjtën kohë botëkuptime të traditës dhe realitete njerëzore të asaj epoke. Në një botim te publikuar te   “Perpjekja jonë” ” Ilirët në protohistori,origjina,kultura dhe përhapja e tyne” nenvizon: –Thonë se Ilirët ishin Indo-Evropjanët e parë t ‘Evropës. -Thonë se gjuha e tyne mund të ketë sherbye si bazë ose substratum per gjuhët Italike e Keltike. -Thonë se ishte  amë e Greqishtes dhe e Latinishtes.   

Publicisti ,Gëzim Llojdia, ne një artikull te botuar shkruan: “Dëshmitë e prof. Ibrahim Kelmendit bërë publike në gazetën “Flamuri” që botohej në Romë të Italisë ( në vitin 1950) – Ka qenë viti 1950 kur prof Ibrahim Kelmendi ka shpalosur idetë e tij, ndërkohë ka hedhur teza të guximshme për prejardhjen e shqiptarëve…Duke shfletuar gazetën Flamuri (mjerisht jo te gjithë numrat) që botohej ne Romë gjejmë një seri shkrimesh të prof. Kelmendit që kanë gjuhën, mendjen dhe vlerësimin e tij për historine dhe  gjenezën e kombit më të hershëm në Europë. Nuk janë thjeshtë citime, por një analizë sintezë me fakte e dokumente që sillen të reja. Në këtë gjurmë 50 vite me vonesë shumë studiues shqiptarë po sjellin atë çka prof I. Kelmendi dhe të tjerë i kanë bërë të njohura,por që nuk janë njohur brenda kufijve të Shqipërisë për me të vetmin shkak thelbësor, regjimi. Populli më i vjetër i Ballkanit pa dyshim është populli shqiptar, i cili në kohërat e vjetra prej Adriatikut deri në Danub, tue përfshi edhe Ungarinë Perëndimore shprehet prof Kelmendi.. Të parët e tij quheshin Ilirë. Këta qenë ndër arianët më të parë që patën ardhë në Europë.Vendi i tyre quhej Iliri. Për Ilirët prof Kelmendi ka bërë të njohur teza të autorëve të antikitetit.Për ardhjen e tyre nuk ekziston ndonjë datë e saktë,çohet deri në shekullin XX përpara Krishti. Prof Kelmendi merr dhe citon Herodotin. Që i quan barbarë dhe thotë se u ngjanin thrakasvet. Të këtij mendimi kanë qenë edhe shkrimtarë të moçëm grekë”. ^[41] 

Ai ishte i nderuar dhe i respektuar nga të gjithë

 Ibrahimi mbeti një dijetar pothuajse deri në fund të ditëve të tij (derisa sëmundja, në muajt e fundit e la atë të shteruar nga energjia), duke lexuar thellësisht historinë, antropologjinë, parahistorinë, fetë krahasuese dhe filozofët – e lashtë dhe modernë. Në pllakën e zezë të granitit të guri  përkujtimor i varrit të tij, janë gdhendur,fjalët e mëposhtme ( Epitafi) :

“Një nderim për një njëri te mençur, me  integritet, guxim dhe dinjitet, i cili iu përkushtua mësimdhënies dhe zgjerimit të njohurive të historisë dhe kulturës shqiptare”.

Duke i dhenë  lamtumirën e fundit në dheun e largët

Zonja e tij perkujton me mall duke i shkruar Dr.Oruçit; “Çfarë mund t’ju them më shumë? Mund të vazhdoja për një kohë të gjatë, njeri i paharrueshëm, largimi i të cilit më ka lënë fare të shkretë dhe që do të kujtohet fort nga ata që e njohën në jetë; por ju, besoj tani që e keni ditur…    Unë do ta vlerësoja shumë një kopje të artikullit tuaj kur të botohej pasi po bëj fotokopje të artikujve për t’ia dërguar vëllait të burrit tim në Preshevë.^[42]” përfundon shoqja e tij, Zonja Jill  (Geraldine) .

“Me sy nga Presheva, me flakën e pashuar për lirinë e atdheut të vet, në  janarin e vitit 1979 ndërron jetë, duke u treguar shqiptarëve se gjurmet e tij, gjurmet e vetëtimës së Preshevës janë në çdo vis ku luftohet dhe jetohet për lirinë, bashkimin dhe prosperimin e kombit shqiptar. …Ideali dhe vepra e tij, le të ngeli një udhëndriçim për  gjenerata tjera”.^[43]

Revista” Koha e jonë,” me rastin e vdekjes se  profesorit shkruan:

” Humbja e Prof. Ibrahim  Kelmendit

Me keqardhje të thellë kemi marrë lajmin e vdekjes së dashamirit tone… Prof. I. Kelmendit, 

Prof. Kelmendi vdiq mbas nji sëmundje që e pat mundue gjatë, e me këtë humbje, mërgates i zhduket nji tjetër element i vleftëshem, i cili u shque per cilësite e tija të ralla: në fushën arsimore, kulturore e politike.

Na të revistës” Koha e Jonë”, që e patëm afër me inkurajime e nxitje, në ndërmarrjen tonë, do ta kujtojmë perherë me simpathi.

Familjarve e farë e fisit te të ndjemit u paraqesitn ngushllimet tona te sinqerta.^[44]

Tevona  “Koha e Jonë “ nr.10.12.13, Tetor -Nandor- Dhetor 1979,f.45, ne dy faqe te saj, ne rubriken “Idhnime” per Ibrahim Kelmendin e boton një “Perkujtim” ^[45] nga  Artan Iliri,(alias dr.Hamdi Oruçi)   

   “Zemra ne vajtim”   (Nekrologji  )

Me vonesë e me zemër te thyeme, Qendra Islame Shqiptare Amerikane lajmon humbjet e dhembshme te cillat janë ndie thellë nga i gjithë komuniteti shqiptar ne mërgim, e madje edhe ma thellë nga bashkesija myslimane shqiptare në Shtetet e Bashkueme t’Amerikes. Marrim pjesë me zemra në vajtim, sepse ndamja e tyne ka lanë në mesin t’onë nji boshllek te math i cili ndihet ditë e ma shumë… 

…Ne Jenar 1979 ndërroj jetë në Melbourne t’Australisë Profesor Ibrahim Osman Kelmendi nga Presheva e Kosovës. Lajmi i vdekjes se tij u ndie n’Amerikë me vonesë dhe u prit me nji keqardhje shum të thellë, jo vetëm ndër masat shqiptare në mërgim por posaqërisht nga te gjithë intelektualët shqiptar dhe nga ata qi paten fatin me i lexue studimet e tija te botueme here mbas here ne revistën “Përpjekja e Jone”. Prof. Kelmendi u diplomue në shkencat e Historisë, në Universitetin e Zagrebit te Kroacisë, mike  e  shqiptareve . Ndoshta ishte i pari kosovar qi kreu studimet e nalta universitare për nji arsim te mesem.

Gjatë vjetit 1941, kur Kosova ishte bashkue me Shqipninë, Prof. Kelmendi u emnue si profesor historije ne Liceun e Prishtinës bashkë me shumë arsimtarë të ardhun nga Shqipnija. Kur Kosova u ba shesh sulmesh nga brigadat komuniste serbo-malazeze e maqedone, ai u bashkue ne mal me grupe te ndryshme te qindreses nacjonaliste kosovare , tue u detyrue ma vonë me dalë ne Greqi prej ku, mandej emigroj për në Australi ku gjeti paqë e qetsi shpirtnore tue   bashkue fatin e vet me nji zojë bujare australiane, Zojën Geraldine e cilla i ndeji pranë deri ne çastet e fundit të jetës se tij.

Me te gjitha brengat e vuejtjet e mërgimit, Prof. Kelmendi nuk pushoj aktivitetin e tij në shërbim te historisë se Kombit Shqiptar. U pajis me nji dijeni te thellë ne studimin e shkencave te paleologjisë, anthropologjisë, arkeologjisë e po edhe filozofise fetare, dhe në saje te gjurmimeve dhe kerkesave te tija te vazhdueshme mujti me përpilue nji seri studimesh te çmueshme rreth gjenezes apo  origjinës te Popullit Shqiptar. Ne kohnat e fundit, Prof. Kelmendi u ba vullnetarisht bashkepuntori ma i vlefshem ,qi ka mujte me pasë revista e kësaj Qendre Islame; “Përpjekja e Jonë”. Studimet ma interesante dhe te cillave ai u dha randësinë  ma te madhe kjenë “ILIRET NE PROTOHISTORI” tue u përepjekë me shfrytëzue çdo njoftuni historike apo  arkeologjike për te mujtë kësojit me arrijtë te burimi i origjines s’onë. “Me vjen keq, thoshte, qi Kombi i jone nuk e pervehtesoi emnin “ILLYRI” në vend te fjales “SHQIP” e “SHQIPNI”, me te cillat nuk dijm se çka me ba, ndersa fjala “ILLYRI” asht e njoftun nga mbarë bota intelektuale europjane e cilla merret me kta studime…“ Në kët pike  Prof. Kelmendi ishte ma shum se studjoz e gjurmues i thellë: nji mystik i thelle. Këte e provoj ma se mirit me studimin e fundit  të tij: “PREJ KRIJIMIT DER NE BUTMIR” dhe aty aj derdhi te gjitha forcat intelektuale e shpirtnore te cillat do te mbesin nji burim studimi e gjurmimi për pasardhësat e tjerë shqiptarë. Kush e ka lexue këtë studim te fundit ka per te mujt me kuptue se sa bukur e rrjedhshem asht perpilue, i cilli i ka vue vulen ma te mirë ne gjuhën shqipe fazavet te ndryshme te kulturës se gurit tue përfshi edhe epokën e “Neolithit” (Gurit te Rij) deri te Epoka e Bronzit të Hershem e të Vonshem me te cillin fillon edhe format e ndryshme te shkrimit. Fatkeqsisht sëmundja e pameshirshme e rrembeu parakohet, bash ne momentin ma vendimtar të jetës se tij, tue na i tha, kësisojit edhe krahet t’onë në mërgim. Le të shpresojmë se rrugen e Prof. Ibrahim Kelmendit do t’a ndjekin me qinda studjoz  te ardheshem shqiptarë. Ne numrin e ardhëshem do te merremi ma gjanesisht me Studimet e tija.

Qendra Islame Shqiptare – Amerikane perulet me pervujteni para kujtimit te këtij arsimtari dhe studjozi te palodheshem, dhe Zojës se tij Geraldine n’Australi si edhe far e fisit ne Kosovë, i shprehim ngushllimet t’ona ma te thella.^[46]

 I lehtë i qoft dheu i huej!

Përkujtim:

Nga Artan Iliri

I lehte te qoftë Dheu i huej, Ibrahim, e shpresojme se nji ditë ke me pushue ne vendlindjen tande nën hijen e Lubotenit e te Sharrit,në Presheven tande.

…Ai u lavdërua nga shumë miq shqiptarë dhe australianë dhe u varros nga familja dhe miqtë e tij shqiptarë.

Ibrahim Kelmendi kishte cilësi të mëdha personale; shumë lartë parimor, i guximshëm dhe dinjitoz, i cili i bëri përshtypje të gjithëve me butësinë, forcën e qetë dhe mençurinë e tij. Tek ai nuk kishte asnjë gjurmë mashtrimi, hipokrizie, keqdashjeje apo vetëlavdërimi.

Ibrahimi mbeti një dijetar deri në fund të ditëve të tij, duke lexuar thellësisht historinë, antropologjinë, protohistorinë, fetë krahasuese dhe filozofinë.

Gruaja e tij bukuroshe e lindur në Australi, zonja Geraldine dhe Komuniteti Shqiptar, ndër të tjera, në gurin e varrit të tij shkruante këtë: “NJË TRIBUT PËR NJERI ME DINJITET, INTEGRITET, GUXIM DHE DINJITET”.

“Një nderim për një njeri me mençuri, integritet, guxim dhe dinjitet, i cili iu përkushtua mësimdhënies dhe zgjerimit të njohurive të historisë dhe kulturës shqiptare”. Dhe kjo frazë i thotë të gjitha.!

Gazeta “Flamuri”^[47]  Prof. Ibrahim  Kelemndi  ndërroi jetë

Me 24 te Kallndorit,1979, në Melbourne  te Australisë ka nderrua jetë,atdhetari mirenjohun,luftetari I përmendun i Shqipnisë Ethnike Profesor Ibrahim Këlmendi. I ndjeri pat lengue per shum kohë. Kur i mbylli syte, ai ende nuk I kishte kishte kapërcye 65 vjetët. Vorrimi âsht bamë më 26 të Kallndorit dhe mbarë bashkësia Shqiptare e qytetit të Melbourne-it i ka bame nji nderim të posaçem njeriut që aqë shum e deshti dhe aqë shum punoi e u-flijue per tokën Shgiptare te Kosovës, për Shqipninë Ethnike.

Vdekja e Profesor Ibrahim Keimendit asht humbje e randë  për mbarë çashtjen Shqiptare, sepse ai kishte nji pergatitje te shëndoshe kulture, nji ndergjegje te fortë kombëtare, qe ishin nji pasuni me vlerë…

Lufta që perlau mbarë Ballkanin dhe qe i zbriti kufijt e rregjimet, i dha shkas dhe u a çeli rrugën atdhetarëvet kosovare të hudhen në  perpjekje per t’i u bamë theror çashtjes se Shqipnisë Ethnike, për të mbrojtë tokat kosovare.

Ne këtë  grumbull të madh atdhetarësh te permendun, rreth të cilit mblidheshin Kosovarët, qe luftojshin per Kosovë e për Shqipni Ethnike, bante pjesë edhe dallohej për guxim e squetësi edhe Ibrahim Këlmendi.

Profesor Ibrahim Këlmendi ka pasë qenë Kryetar i Komitetit Krahinuer të Ballit Kombëtar ne Prishtine. Ai pat qenë edhe Këshilltar i Komitetit të Rinisë për Mbrojtjen e Kosovës. Qe të dyja detyrat ai i pat krye me nderë e me burrëni. Ka qëndrue me pushke në dorë deri në ditën qe  u detyrue te largohet nga vendi   tij per te marrë rrugën e mërgimit. Komiteti i Rinisë për mbrojtjen e Kosovës e pat caktue atë si kryetar të vullnetarëvet të Preshevës.

Profesor Ibrahim Kelmendi asht dallue edhe si historian dhe në faqet e fletores FLAMURI të Ballit Kombetar, janë të shpërndame shum shkrime me vlerë historike qe kane te bajne me Kosovën edhe me Shqipninë Ethnike.

Prof. Këlmendi ka shkrue edhe per të përkohshemen « Albania», botimin e Komitetit Kombëtar Demokrat « Shqipnia e Lirë», per gazetën BESA edhe per revistën fetare myslimane «Perpjekja e Jonë». 

E ka dashtë Kosovën me hallet, me vuejtjet, me mjerimet, me vajin dhe e ka kujtue e mbrojtë, here me gjoks, herë me pendë, here me pushkë, e kudo, në kufi e ne mërgim. Me luftën e tij, me punën e tij, me shkrimet e tij, Profesor Ibrahim Kelmendi me siguri ka zanë nji vend nderi ne historinë e re Shqiptare. Ai do të kujtohet me nderim nga brezat e ardhshëm si njeri i pendës dhe si luftëtar lirije.

N. B.

“Shqiptari i Lirë” 

Bashkësia Shqiptare në Vajtim,

Ndersa ish drejtori dhe kolegu i tij në Gjimnazin  e Prishtinës,prof. dr.Rexhep Krasniqi, ne gazetën  “ Shqiptari i Lirë” qe e nxirrte ne Nju Jork dhe redaktohej prej tij ne rubrikën  Bashkësia Shqiptare në Vajtim,bënë këtë shënim:

  “Në Jenar 1979, ndrroi jetë në Melbounrne të Australisë Prof. Ibrahim Osman Kelmendi nga Presheva e Kosovës. Lajmi i vdekjes së tij u ndikëtu me vonesë dhe u prite me keqardhje të thellë prej të gjithë atyne qe  kanë pase rastin me e njoftë ate personalisht ose me lexue studimet e shkrimet e tij që, ne pergjithësi, merreshin me histori të kombësisë shqiptare dhe shkenca ndihmëse si paleologii anthropologji, arkeologji,edhe filosofi fetare, etj. Studimet e tij janë botue ne shtypin e mergimit dhe sidomos në rivisten fetare”Perpjekja e Jonë”, që drejtohet nga mjeku i ynë Dr. Fejzi I. Domni, në  New York.

Ibrahim Kelmendi ka qenë ndër të pakët shqiptarë nga Kosova që edhe ne kohën e shtypjes së egër të Jugosllavis mbretnore ka pasë guximin dhe vullnetin me ndjekë studimet universitare. U dipllomue ne shkenca histo-rike në Universitetin e Zagrebit, kryeqytetit kroat, popullit të vetëm mik të shqiptarëvet, ne Jugosllavine e Serbomedhajëvet. Ai ka qenë ndoshta I pari kosovar qe kishte krye nji degë universitare për arsim të mesem.

Ishte vjeti 1941 kur Kosova ishte e bashkueme me shtetin shqiptar dhe ne të gjitha krahinat perkatëse u hapen shkolla fillore dhe të mesme shqip per te paren herë. Për mungesë arësimtarëve vendas, Ministria e Aresimit në Tiranë, nder rrethana të vështira, u detyrue të bajne nji fushatë per t’iu mbushë mendjen mesuesëvet në Shqipni për te shërbye në Kosovë…

Ne fund te vjetit shkollor 1943/44, kur Kosova ishte ba shesh sulmesh nga brigadat komuniste serbe, malazeze, maqedone, po edhe të partizanëvet te shokut Enver Hox ai u bashkue ne mal me grupe ndryshme të qëndresës nacionaliste kosovare, por ma ne fund, me luftarë të tjerë u detyrue te shperthej rrugën deri në Greqi. Prej këndej, dhe mbas rrethanave dishpruese të jetës në kampe, kaloi ne Gjermanin Perendimore dhe prej këndej në Australi. Këtu mbas pakë kohë, gjeti punë te përshtateshme, paqe e qetësi shpirtnore, ashtu dhe bashkëshorten e vet besnike te jetës Zojen australiane Geraldine, nenpunëse me edukate të zgjedhun.”^[48]

 Shkruan :  Petraq Ktona

PROFESOR IBRAHIM KELMENDI: — nëse do të jetojnë shkollat shqipe në Kosovë, ne e kemi fituar punën.

Më 24 janar të këtij viti kaloi në jetën e amshueshme, në Melburn të Australisë, Prof. Ibrahim Kelmendi. Ai lindi në Preshevë të Kosovës më 16 dhjetor 1916. Mësimet fillestare i mori në vendlindje, gjimnazin në Shkup, ndërsa studimet universitare i përfundoi në Zagreb.^[49]

Që në fillim të Luftës së Dytë Botërore, pikërisht kur Kosova u bashkua me mëmë Shqipërinë, Ibrahimi u angazhua në trupën e arsimtarëve që shërbyen si profesorë në gjimnazin e sapokrijuar të Prishtinës.

Por me përfundimin e luftës dhe rivendosjen e pushtetit komunist jugosllav, Kosova u rizaptua. Ibrahimi nuk mundi të kthehej sërish në një Kosovë të robëruar dhe, pa pritur gjatë, u arratis për në Greqi me shumë shokë të tjerë.

Në kampin e Haxhiqiqarit në Pire, ku herë pas here unë e takoja Ibrahimin, ai gjendej së bashku me shokët e tij: M. Adem Glavicen, Ejup Binakun, Luan Gashin, Abdul Hencin etj. Në atë kamp ende e kujtoj se si kalonim ditët me biseda të ngrohta dhe të thella. Rrinim shpesh bashkë dhe ndanim hallet tona politike e shoqërore. Nga grupi i ngushtë prej 7–8 vetash, Ibrahimi ishte më i urti dhe më i maturi. Gjithnjë kujdesej që, kur fliste, të mos lëndonte askënd.

Shpeshherë shëtisnim në oborrin e madh të kampit duke biseduar. “Dëgjo, Petraq — më thoshte — nëse do të jetojnë shkollat shqipe në Kosovë, ne e kemi fituar punën.” Ibrahimi kishte besim të madh në popullin kosovar, sidomos në brezin e ri. Shpesh më tregonte se sa zemër i jepnin fëmijët e shkollave fillore e të gjimnazit. Më zell e mësonin gjuhën dhe historinë, dhe dukej qartë krenaria e tyre kur lexonin mësimet shqip.

Një herë tjetër më bëri një përshkrim të gjatë të çështjes kosovare dhe të mundësive për ribashkimin e Kosovës me Shqipërinë. 

U ndava me Ibrahimin në tetor 1948, kur unë, bashkë me grupin e refugjatëve politikë, u larguam për në Itali. Ibrahimi, me katër-pesë shokë dhe Prof. Abas Ermenjin, u ndaluan nga autoritetet greke që të linin Greqinë. Më vonë, Ibrahimi, bashkë me shokun e tij, inxhinier Adem Glavicen, u largua për në Gjermani dhe prej andej emigroi në Melburn të Australisë. 

Për Prof. Ibrahim Kelmendin ruaj kujtimet më të mira: si burrë me karakter të fortë, si shqiptar patriot dhe si shok i sinqertë, i dashur dhe i urtë. I përjetshëm qoftë kujtimi i tij.^[50]

Dekorimet

Familjarët e tij , me xhelozi ruajnë,dokumente personale te tij, letra-doreshkrime te tij,Dekorata,Mirenjohje  e Falenderime, dhëne nga personalitete e botës shqiptare, posmortum për Ibrahim Kelmendin.

   Me 27.08.2021 Presidenti i

 Shqipërisë Ilir Meta e dekoron  Ibrahim Kelmendin (pas vdekjes ) me

Titullin  “KALORËS  I URDHËRIT TË SKËNDERBE

Kurse, emërtimi i Shkollës Fillore të Preshevës, të qendrës me katër paralele të ndara, me emrin e profesor Ibrahim Kelmendit i bënë nderë Preshevës dhe paraqet mirënjohje, falenderimin dhe përkujtimin më të mirë për sakrificat dhe kontributin e tij për çështjen kombëtare, duke shërbyer si shembëlltyrë e shkëlqyeshme atdhedashurie dhe për edukimin e mirëfilltë patriotik e intelektual të gjeneratave të reja. 

Më 28 nëntor 2012, Presidentja e Kosoves,   Atifete Jahjaga e dekoron me Urdhërinë e Lirisë, për organizim dhe udhëheqje në luftën për çlirim kombëtar dhe demokraci.

Gjithashtu ne Prishtinë , një rrugë  e mbanë emrin Ibrahim Osman Kelmendi, për ta perkujtuar këtë figur te çmuar atdhetare.

Jeta e tij mund të perkufizohet kështu:një luftëtar i  kalitur  që kërkon atdheu, që mund t’i bëjë një njeri i denjë shpirtërisht dhe moralisht si Ibrahim Osman Kelemendi.

Elez Osmani New-York -Prishtinë 2022-2026

Literatura  për këtë punim:

Ibrahim Kelmendi:Një shtyllë  e Kosovës quhet Preshevë,   Prishtinë 

“              “             Hurrah English Badihava                        Melburn

Leterkëmbimi i tij me dr.Hamdi Oruçin 1971-1979

Akademik, Jashar Rexhepagiqit dr.Abdullah Vokrri,mr Abdylazis Veseli…

Shkolla Normale “Sami Frashëri” Prishtinë 1941-1944

 Ajtene Mehmeti-Pllana;Tetëdhjetë vjet tregime “Prishtinë 2018, F.245,

   Qerm Lita,Veprimtaria kombëtare, arsimore, ushtarake dhe politike e profesor Ibrahim Kelmendit 1942-1945  https ;/koha.mk

 Revista:  “Koha Jonë “ Paris, koleksioni,biblioteka e Vatres New York

Revista:   “Perpjekja e Jonë”,  NewYork, Koleksionin e posedon  autori

Gazetat:”Shqipëria” koleksioni ruhet ne Arkivin Personal te Idriz Lamaj

 Shqiptari i Lirë, 1957-1963   ,  Shqiptari i Lirë,   1964-1982.  Arkivi i Idriz Lamajt

Gazeta “Flamuri”qe botohej ne Romë ,1951 disa numra, Arkivi i Idriz Lamajt

Gazeta “Besa”. Qe botohej ne Stamboll disa numra ,Arkivi i Idriz Lamajt

 Dr.Mustafa Memiç “Velika Medresa i njeni učenici u revolucionarnom pokretu” Skopje 1984, (Medresa e Madhe dhe nxënësit e saj ne levizjen revolucionare , botuar ne Shkup me1984)  

Arkivi Kosovës (Arkivi Kombëtar i Kosovës)

“Vjetar” 1968, 1972, 1983, 1985,

 Dr. Abdullah Vokrri Shkollat dhe arsimi në Kosovë ndërmjet dy luftërave botërore (1918-1941), Prishtine, 1990

Dr. Abdullah Vokrri Shkolla Normale e Prishtinës 1953-1974, Prishtine, 2004;

Dr. Jashar Rexhepagiq Zhvillimi i arsimit dhe i shkollave tê kombësisè shgiptare në territorin e Jugosllvisë së sotme deri në vitin 1918, Prishtinë, 1968;

 Dr. Qazim Lleshi, Normalja e Gjakovës, Gjakovë, 1987;

Tahir Z. Berisha Emra që nuk harrohen I, Prishtinë, 1994, II- 1996

Prof. dr. Abdylaziz Veseli Shkollat dhe arsimi shgip në Prefekturën e Prishtinës gjatê periudhes 1941-1944 II, Gjilan, 2003;
747

Mehmet Gjevori, Kujtime e shpalime, Prishtine, 1998;  Emision dokumentar ne TVP me Autorin E.O

Mehmet Gjevori, Shkolla teknike e Tiranes, Prishtinè, 2003;

Akad. Jashar Rexhepagiq Sami Frashëri dhe pedagogjia e Rilindjes Kombëtare, Prishtinë, 2005;

Prof. Dr. Hysni Myzyri Arsimi Kombëtar Shqiptar 1908-1912, Prishtine,1996;

Musa Kraja, Mësuesit për kombin shqiptar, Tirane, 1993

Fazli Hajrizi ,Gjimnazi i Mitrovicës, Prishtine, 2000;

Vehap Shita :Zekria Rexha. Prishtine, 2007,

DR. Ismet Dermaku , Nikolla N. Naço-Korça (1843- 1913), Prishtine, 2000,

Murat Z. Gecaj ,Nëpër udhët e shkollës shqipe, Tiranë, 2001;

Hysni Myzyri Shoqëria e të shtypurit shkronja shqip, Tiranë, 1979

Hysni Myzyri Mësonjëtorja e parë shqipe e Korçës, Tiranë, 1987,

Dr. Muhamet Pirraku Mulla Idriz Gjilani, Prishtine 1995

Dr. Muhamet Pirraku Ripushtimi jugosllav i Kosovës 1945, Prishtine,1992;

Dr. Muhamet Pirraku Myderriz Ymer Prizreni, Sharr, 2003;

Gani D. Ratkoceri Prof. Ahmet Gashi, Tiranë, 2005;

Gani D. Ratkoceri Adem Selimi(Gllavica) Tiranë, 2003;

Dr. Rexhep Krasniqi, Kongresi i Berlinit e Verilindja e Shqipnisë, Nju Jork 1998;

Skënder Zogaj Jusuf Uka Bregu, Prishitine, 2002;

---

[1]Ne mungesë  te të gjithë numrave të gazetes “Flamuri” vetëm disa shkrime tij te botuara  jane te gjetura ne tre numra te Gazetës Flamuri

[2] Dr.Hamdi Oruçi “Koha jonë” Idhnime f.45

[3] Po aty

[4]   Feti Shaipi parathënia e librit te punimeve te IbrahimKelmendit “Nji shtyllë e Kosovës quhet Preshevë”

[5]

[6] Nehat Hyseni: Profesor Ibrahim Kelmendi, intelektual e patriot me të cilin krenohet Lugina e Preshevës .www  Bota sot – on line më,15 Prill  2019 

[7] Po aty

[8] Qerim Lita Veprimtaria kombëtare, arsimore, ushtarake dhe politike e profesor Ibrahim Kelmendit 1942-1945 https:/ Koha.mk   

[9] Burimi i cituar me parë

[10] Qerm Lita,Veprimtaria kombëtare, arsimore, ushtarake dhe politike e profesor Ibrahim Kelmendit 1942-1945  https ;/koha.mk

[11] Akademik, Jashar Rexhepagiqi, dr.Abdullah Vokrri,mr Abdylazis Veseli…

“Shkolla Normale “Sami Frashëri” Prishtinë 1941-1944”.. f.147 ,Prishtinë 1997

[12] Feti Shaipi,libri i cituar

[13] Akademik, Jashar Rexhepagiqit dr.Abdullah Vokrri,mr Abdylazis Veseli…

“Shkolla Normale “Sami Frashëri” Prishtinë 1941-1944”.. f.146 ,Prishtinë 1997

[14] Po aty f.152

[15] “Koha Jonë nr.4.5.6. vjeti XII Maj-qershor 1973,f.29. Artikulli është nenshkruar me pseudonim Besim Liria

[16]   Dr. Abdullah R. Vokrri, “Shkollat dhe arsimi në anën e Llapit brenda viteve 1878-1944,” Prishtine, 1995, f. 106

[17] Themelimi i Shkolles Normale “Sami Fashëri” ne Prishtine f.107

[18]  Koha e jonë ,e perkohshme politike-kulturore- shoqnore,nr 1.2.3. Vjeti XIV, janar – Shkurt- Mars, Paris 1975,f,32

[19] Dr. Rexhep Krasniqi lindi në Gjakovë , Kosovë  më 1906  dhe aty mbaroi shkollën  fillore në gjuhën shqipe gjatë vjetëve 1916-1918. Shkollën e mesme e kreu në Theresianum Freistadt të Austrisë dhe në vjetin 1934 nga Universiteti i Vjenës, Austri, morri titullin akademik të Doktorit në Filozofi. Teza e doktoratës ishte « Kongresi i Berlinit dhe Shqipnia Verilindore ».  Nga  viti 1957 jetoi në New York.

[20]  Koha e jonë e perkohshme politike-kulturore- shoqnore, nr 1.2.3. Vjeti XIV, Janar – Shkurt- Mars, Paris 1975,f,33

[21] www-Histori epike

[22] (shkresa  nr.27/I Res.dt.16.6.62 e Komisionit te Shkollës Normale,ne Prishtinë,dërguar MA në Tiranë mbi përsonelin mësimor në kontratë (AQSH f.295 v.1942,d.173.fl.78 -cituar sipas akademik, Jashar Rexhepagiqit dr.Abdullah Vokrri,mr Abdylazis Veseli…

Shkolla Normale “Sami Frashëri” Prishtinë 1941-1944.. f.147

[23] Shih më gjerësisht librin e cituar: Shkolla Normale “Sami Frashëri”…  

[24]  ” Emrat që nuk harrohen kurrë, Prishtine, 1994.)”

[25] Dr.Mustafa Memiç “Velika Medresa i njeni učenici u revolucionarnom pokretu” Skopje 1984, (Medresa e Madhe dhe nxënësit e saj ne levizjen revolucionare , botuar ne Shkup me1984) ne faqen 141

[26] Feti Shaipi ;Një shtyllë  e Kosovës quhet Preshevë,   

[27] Te gjithe artikujt e gazetës “Besa” jane te botuara ne nje permbledhje: Një shtyllë  e Kosovës quhet Preshevë,   

[28] Fragment nga Leterkembimi I tij me Dr Oruçin

[29] Dr . Qerim Lita Punimi i cituar

[30]    Qerm Lita,Veprimtaria kombëtare, arsimore, ushtarake dhe politike e profesor Ibrahim Kelmendit 1942-1945  https ;/koha.mk

[31] Skender Zogaj :Jusuf Uka Bregu ,Prishtinë 2002

[32] Gazeta “Shqipëria” nr. 18,15 Qershor 1951, New York. Koleksionin e saj e ruan z.Idriz Lamaj

[33] Kampi i Migrantëve Bonegilla ishte qendra më e madhe dhe më jetëgjatë e pritjes së emigrantëve në Australinë pas Luftës së Dytë Botërore. Ajo funksionoi nga viti 1947 deri në vitin 1971 dhe priti mbi 300,000 emigrantë prej më shumë se 50 vendeve. Bonegilla ishte e ndarë në 24 blloqe, secili funksiononte si një fshat i vogël:

[34] Anija e emigrantëve “MS Nelly” transportoi emigrantët e parë gjermanë sipas skemës dypalëshe të kalimit të asistuar të nënshkruar më 29 gusht 1952. Anija u nis nga Bremeni në fillim të nëntorit dhe mbërriti në Melburn më 5 dhjetor 1952.  Ndersa Ibrahim Kelemndi udheton ( si duket) me radhën e dytë po me kete anije, siç shifet nga dokumenti.( Arkivit Kombëtar i Australisë)

[35]  Keto dokumente na i dergoi Ali Ymeri,nga Melburni,i cili ka sigurua Dosjen e tij nga Emigraconi dhe i jemi mirënjohës  .

[36] “Hurra  English Badihava “ parathenia f.4

[37]  “Flamuri” organ I Partisë Demokratike Agrare  Shqiptare “Balli Kombetar” nr. 219- 220 viti XXIX (XXXII, me 2.05.1979, 

[38] Ajtene Mehmeti:Tetëdhjetë vjet tregime “Prishtinë 2018, F.245,

[39] F.4  Iliret ….Prishtine 2008. ( Ky punim,fillimisht është i  botuar te “Perpjkja e Jonë “ Ne NY nr. 3 dhe nr.4 ,1972 ka mbi 120 f.  “ ,e perkohshme fetare kulturore ,Qendra  “Albanian – Amerikan Islamic Center inc.New York – New Jersey

[40]   Punimi ne fjalë, poashtu është i  botuar te “Perpjkja e Jone “  vol.V ,12 novembar 1976, nr.7-8  ,e perkohshme fetare kulturore ,Qendra  “Albanian – Amerikan Islamic Center inc.New York – New Jersey

[41]   Gëzim Llojdia :marrë nga:www. Pashtriku.ortg, 10. 04. 2014 ) 

[42] Letër dërguar Hamdi Oruçit

[43] Eugen Shehu, wikipidija , enciklopedia e lirë

[44] Revista “Koha e jonë” nr.7-8-9,vjeti XVIII,korrik-gusht-Shtator,1979 f.26

[45] Perkujtimin e plote e kemi radhitur te komunikimi i tij me bashkeshorten e Kelmendit ne kapitullin e dytë

[46] Perpjekja e jonë, e përkohshme fetare dhe kulturore, (Zani i myslimanëve shqiptarë ne SHBA)

Vol. X.  nr 9-10 march-aprill 1981   f.121-123  

(Artikulli nuk është i nenshkruar,por editor i Revistes ishte Dr. Fevzi Domni,i cili ishte mik i tij)

[47] Gazeta “Flamuri” organ I Partisë Demokratike Agrare  Shqiptare “Balli Kombetar” nr. 219- 220 viti XXIX (XXXII, me 2.05.1979, 

[48] Gazeta Shqiptari i Lirë organ I Komitetit “Shqipëria e Lirë”,vjeti XXII,numër i posaçëm , 1978-1979 f.13 ,New York

[49] Ketë shkrim e  ka gjetur Sylejman Kadriu nga Melburni ,ne mes te faqeve te Fjalorit te I.Kelmendit. ndaj nuk e dijme se ku e ka botuar Petraqi.( . Në mërgim Dr. R. Krasniqi në bashkëpunim me Dr. Xhelal Mitrovicën, boton të paren fletore (revistë) në gjuhën shqipe n’Aaustrali (melburn) me emnin « Vatra   shqiptare» që u botuan  disa numra.Ka mundesi te jete botua te kjo gazetë!

[50]   Petraq Ktona-1904-1980/  Petraq Ktona lindi në katundin Dardhë të Korçës, në një familje të mirënjohur atdhetare dhe u rrit në Rumani, në djepin e nacionalizmit të kolonisë së shqiptarëve të Bukureshtit. I ushqyer atje me veprimtarinë kombëtare të mërgimtarëve të vuajtur dhe me veprat letrare e historike të rilindësve tanë, u kthye në vendlindje, në trevën e patriotëve të vjetër e të rinj, dhe filloi veprimtarinë e vet si gazetar. 

Shënim me rastin e ditës së kalimit në amshim të Krye-Heroit Kombetar (6 maj 1405 -17 janar 1468) – në kuadër Akademisë.

Përkujtimore, kushtuar Dr. Athanas Gegajt

Nga Frank Shkreli

Si çdo vit, më datën 17 janar, populli shqiptar, kudo, e përkujton Heroin Kombëtar, Gjergj Kastriotin, Skënderbeun (6 maj 1405 – 17 janar 1468), në ditën e kalimit të tij në amshim. Gjergj Kastrioti ndërroi jetë në Lezhë, më 17 janar 1468, në moshën 63-vjeçare. Eshtë figura më e shquar në historinë e shqiptarëve, Heroi i Përgjithmonshëm kombëtar i popullit shqiptar. Frank Shkreli: Gjergj Kastriot Skënderbeu, i përgjithmonshmi i fisit shqiptar | Gazeta Telegraf.

Me këtë shënim modest dëshiroj të lidhë, nëse mund t’ia dal pa bezdisur dhe pa konnfuzuar lexuesin: kujtimin e 17-Janarit, 1468 – ditës së ndarjes nga kjo jetë e Heroit Kombëtar të shqiptarëve, Gjergj Kastriotit-Skenderbe dhe, njëkohësisht, njërin prej autorëve të parë biograf shqiptar të Skenderbeut — Dr. Athanas Gegaj (1908–1989) dhe një nga historianët shqiptarë më seriozë të diasporës, por jo vetëm — i formuar në shkollën perëndimore të historiografisë, larg presioneve ideologjike të historiografisë komuniste. Emri i tij lidhet ngushtë me studimin monumental, mbi Gjergj Kastrioti – Skënderbeu (1405–1468) “Shqipëria dhe invazioni turk në shekullin e XV-të”, një vepër kjo themelore për albanologjinë dhe historiografinë mesjetare shqiptare. Peshkop Fan Noli, vet autor i një libri të rëndësishëm mbi Skenderbeun, botuar më 1949, e ka vlerësuar librin e Dr Athanas Gegajt, të shkruar frëngjisht, mbi Skenderbeun, si “më e mbaruara që kishte parë dritën gjer në vitin 1949, si nga forma, nga lënda dhe nga baza dokumentare”. Fjala është për veprën, “L Albanie et l’invasion turque au XV-e siècle’, ose “Shqipëria dhe pushtimi turk në shekullin e XV-të”, të Dr Athanas Gegajt.

Ndërkaq, jeta dhe veprimtaria e Dr Athanas Gegaj, ish-Editor i gazetës Dielli për më shumë se një dekadë, do të jetë në qëndër të diskutimeve nga disa ekspertë, njohës të mirë të Dr Gegajt, Search Results for “dr athanas gegaj” – Dielli | The Sun — më 25 Janar 2026 në Akademinë Përkujtimore, titulluar: “Athanas Gegaj – shembull i patriotizmit, shkencës dhe publicistikës”. Njoftohet se Fondi Humanitar “Trieshi” në Nju Jork, organizon këtë aktivitet të veçantë për të nderuar veprimtarinë dhe kontributin e Athanas Gegajt – malësorit nga Trieshi i Malësisë Madhe — në fushën e shkencës, gazetarisë, fesë e kulturës shqiptare. Kjo akademi përkujtimore do t’i kushtohet, pra, pikërisht Athanas Gegajt, birit të Trieshit, një prej personaliteteve më të rëndësishme jo vetëm të Malësisë së Madhe, por edhe të mbarë botës shqiptare. Sipas njoftimit të Fondit Humanitar, “Trieshi”, ai tubim do të trajtojë, në mënyrë të plotë, veprimtarinë e Dr Athanas Gegajt, duke vlerësuar — përveç dy veprave të tij të rëndësishme shkencore — edhe rolin e tij të rëndësishëm si editor i gazetës Dielli në Boston të Shteteve të Bashkuara dhe bashkëpunëtor i ngushtë më heret i revistës françeskane, Hylli i Dritës, në Shqipëri. Duke pasqyruar, gjithashtu edhe angazhimin e tij politik në mërgim dhe bashkëpunimin me figura të njohura shqiptare, si dhe kontributin e tij fetar si klerik françeskan dhe krijimtarinë e tij të gjërë publicistike.

Bravo i qoftë Fondit Humanitar “Trieshi”, që kujton dhe nuk harron këtë burrë të madh të Malësisë së Madhe e të Kombit shqiptar — Dr. Athanas Gegaj (1908–1989), njërin prej historianëve shqiptarë më seriozë të diasporës dhe më gjërë, por si shumë intelektualë të tjerë të kalibrit të tij të mërgatës shqiptare, gjithnjë i përjashtuar dhe i harruar për dekada të tëra nga historiografia zyrtare komuniste e deri në ditët e sotëme. Nga gjithë veprimtaria dhe kontributetet në fusha të ndryshme të dijes, gazetarisë dhe kulturës, Athanas Gegajt, vlen të ritheksohet, si më lartë, se emri i tij lidhet, veçanërisht, ngushtë me studimin monumental, “Gjergj Kastrioti – Skënderbeu (1405–1468)”, një vepër, që nga shumë ekspertë shqiptarë dhe të huaj, konsiderohet, gjithnjë edhe sot, si themelore për albanologjinë dhe historiografinë mesjetare shqiptare.

Patjetër që në këtë rast lind pyetja se si është e mundur që autori i një vepre të tillë të vlerësuar, ndërkombtarisht, mbi Heroin Kombëtar të Shqiptarëve, Gjergj Kastriotin Skenderbe, për dekada të tëra u mbulua në heshtje, u la në hije, jo vetëm gjatë regjimit komunist, por edhe këto 35-vjet tranzicion faqezi. Shumë mirë që Fondi “Trieshi”, kujton javën që vjen birin e tij të famshëm Dr Athanas Gegajn, pasi për arsye ideologjike, edhe ai si shumë të tjerë — viktima të përjashtimit komunist — mbetet i përjashtuar dhe i harruar, zyrtarisht, nga entet e larta akademike të Shqipërisë dhe Kosovës. Janë këto ente shtetërore të shqiptarëve të cilat do duhej që figura të Kombit si Athans Gegaj të kthehen, njëherë e mirë dhe për hir të së Vërtetës historike, në qëndër të debatit shkencor dhe akademik, jo vetëm si një përgjegjësi morale — por edhe si një detyrim akademik dhe kombëtar.

Atëherë, pse përjashtimi, pse heshtja, ke kanë frikë entet zyrtare akademike shqiptare dhe përfaqsuesit e tyre, që vazhdojnë të lënë në harresë, qëllimisht, figura si Dr Athanas Gegajn dhe veprat e tyre të vlerësuara, ndërkombtarisht, por të ndaluara dhe të përjashtuara në atdheun e tyre, nga ideologët e djeshëm komunistë. Por sot gjithnjë apologjetë të politizuar të atij regjimi barbar – gjithnjë benikërisht flasin dhe veprojnë në rolin e “historianëve” të oborrit ideologjik komunist? Pse vazhdon kjo sjellje e enteve shqiptare akademike si në Shqipëri ashtu edhe në Kosovë, edhe 35 vjet pas shembjes së komunizmit zyrtar, ndaj këtyre figurave më të njohura të mërgatës shqiptare të pas Luftës së II Botërore? Personalitete të nivelit dhe kapaciteteve por edhe kontributeve historike të Dr Athans Gegajt, Ernest Koliqit, Martin Camajt e shumë të tjerëve, Frank Shkreli: Fletërrufeja kundër Ernest Koliqit dhe Martin Camajt. Me këtë rast të kujtimit të jetës dhe veprimtarisë së Dr Athanas Gegajt në Nju Jork, iç kam pyetur shpeshherë edhe publikisht në të kaluarën: pse kjo vazhdimsi e turpshme përjashtimi të disa prej figurave më të dalluara të Kombit dhe kontributeve të tyre historike – nga të dy shtetet shqiptare, të cilat sot pretendojnë se janë “demokratike” dhe në rrugën euro-atlantizmit?

Margjinalizimi zyrtar i figurave kombëtare anti-komuniste si Dr. Athanas Gegajt, një nga historianët më seriozë shqiptarë të shekullit XX, ishte një padrejtësi e madhe historike e regjimit komunist të Enver Hoxhës. Heshtja zyrtare sot ndaj këtyre figurave pas shembjes së Murit të Berlinit dhe ndryshimeve madhore politike në Evropë pas vitit 1990, është një turp madhor kombëtar. Ju lutemi enteve zyrtare në Tiranë dhe Prishtinë: për derisa vazhdoni me këto qëndrime të politizuara zyrtare ndaj këtyre figurave të mëdha të Kombit, mos na flisni për shkencë, për histori e drejtësi. Se historia nuk mund të përdoret si instrument politik, në shërbim të një dogme ose një tjetre! Heshtja e vazhdueshme nuk u bën nder!

Urime e Fondit Humanitar, “Trieshi” për organizimin e kujtimit të Dr Athanas Gegajt! Uroj që Akademia Përkujtimore me 25 janar në Nju Jork, kushtuar jetës, veprimtarisë dhe kontributit të Dr Gegajt të jetë një konferencë e denjë dhe të jetë, njëkohsisht, edhe fillimi i një interesimi më të gjërë në trojet shqiptare për këtë figurë dhe të tjera personalitete të mërgatës antikomuniste shqiptare të pas Luftës së II Botërore, tani në amshim, të harruar dhe të përjashtuar. Me qëllimin e doemosdoshëm për të rivendosur, më në fund, Dr Athanas Gegajn dhe të tjerë si ai, në vendin që u takon në historiografinë zyrtare shqiptare, për fat të keq, gjithnjë të kontrolluar dhe të cunguar nga mbeturinat e një sistemi që vazhdojnë të përdorin historinë në interes të një narrative të caktuar të pushtetit.

Frank Shkreli

———————————

Cili do ishte sot mesazhi i Gjergj Kastriotit-Skenderbe për shqiptarët, sipas Dr Athanas Gegajt – marrë nga një intervistë e tij dhënë Zërit të Amerikës, me rastin e 500-vjetorit te vdekjes se Skenderbeu – Kjo intervistë është transmetua nga Zëri i Amerikës më 18 e 19 Janar të vitit 1968) Intervista e plotë në — ORA E SHQYPNISË: Athanas Gegaj Intervistë ne 1968 mbi Gjergj Kastrioti-Skenderbeun –

VOA: Sipas mendimit t’uaj, Zoti Gegaj, ç’kuptim ka, ose ç’kuptim duhet të ketë jeta e Skëndërbeut për Shqiptarët në kohë të sotme?

GEGAJ: Jeta e veprat e Skenderbeut janë një shëmbëll i pavdekshëm në gjiun e popullit shqiptar. Kujtimi i tij i drejtoi të gjitha luftat e orvatjet për liri, që bëri populli shqiptar gjatë shekujve të robërisë deri në ditën e indipendencës së tij.

Jeta dhe vepra e Skenderbeut janë të bazuara në bashkim të gjithë shqiptarëve. Si në kohëra të kaluara, ashtu edhe sot, jeta dhe veprat e Skenderbeut janë te bazuara mbi vëllazerim të gjithë shqiptarëve, mbi lirinë e vendit nga i huaji, mbi të drejtat e barabarta të çdo qytetari, mbi respektin e çdo shqiptari të ndershëm, dhe mbi ruajtjen e traditave tona, atë të besës, të burrërisë, të mikpritjes dhe të krenarisë kombëtare.

Për më tepër, Skenderbeu na mëson se shqiptari nuk do të kursejë gjësend për t’i ardhur në ndihmë një shqiptari tjetër dhe për të krijuar një atdhe të përbashktë shqiptar, ku secili të jetojë i lirë dhe të punojë për atë vend që na e lanë trashigim të parët tonë. Ky vend është Shqipëria e Shqiptarëve, ku secili është zot në shtëpi të tij dhe kërkon të jetojë me dignitet e në bashkim, ashtu siç na mësoi Skenderbeu. E ku na mësoi edhe një gjë tjetër: Shqipëria është e gjithë shqiptarëve. Këta do ta mbrojnë me çdo mjet e me çdo sakrificë për Atdheun e Shqiptarëve, dhe si vdiset për liri, pa u bë skllav i huaj, pa përulur karakterin burrëror të popullit shqiptar.”

Marrë nga intervista e Dr Gegajt me rastin e 500-vjetorit të vdekjes së Gjergj Kastrioti – Skenderbeu – transmetuar nga Zëri i Amerikës më 18 e 19 Janar të vitit 1968).

Arian Galdini/

17 janar 2026, Lezha e heq qytetin si rrobë dhe mbetet nyje. Kalldrëmi i lagur e nxjerr ftohtësinë deri në shputë, pragu i gurit, i çarë në mes, ka një copëz të nxirë në buzë, si shenjë e një shkëndije të vjetër që s’u shua kurrë. Era e lumit rri mbi rrugë pa zë dhe i jep ditës një rregull të rreptë, këtu fjala s’duhet të jetë zbukurim. Më 17 janar 1468, këtu u shua Gjergj Kastrioti Skënderbeu, i lindur rreth vitit 1405.

Në dhomën e fundit drita e dimrit hyn e drejtë, pa mëshirë, si gjykim. Një letër e palosur mban njollën e dyllit, të mpiksur si vulë e fjalës, gota e ujit ka një pikë në buzë që nuk bie, sikur edhe uji ta ketë mësuar heshtjen. Pëlhura mban erën e barit të thatë dhe, në atë erë, jeta duket e rralluar, jo nga dobësia, por nga një lloj dinjiteti që s’ka nevojë të dëshmohet me zë.

Temperatura ra, fryma u rrallua, pulsi u dobësua. Pastaj ndodhi ajo që shënimi i ftohtë s’e mban dot, kur trupi u mbyll, mbi të gjallët u hap një peshë. Kur ai ra, u duk ura, lidhja e përbashkët u tendos, si hekur që s’mban dot më nxehtësinë e duarve. Dhe historia, pa pritur të thahej zjarri, e bëri të prekshme zbrazëtinë, më 1478 ra Kruja. Tryezat u ftohën më shpejt se buka.

Skënderbeu nuk nis si legjendë, nis si njeri i marrë peng nga epoka. I biri i Gjon Kastriotit, i çuar herët larg, i rritur nën disiplinë perandorake, i veshur me emër që s’ishte i tij, Iskander, me titullin “bej”, që e shndërron emrin në detyrë. Në këtë skenë, një vend i vogël shikon vetveten të shkruar me dorë të huaj. Dora e huaj e ka një mësim të vogël që duket i arsyeshëm, ule kokën një herë, dhe pastaj quaje uljen “urtësi”.

Frika ishte monedha, koha, plaçka.

Ai e pa nga brenda se si pushteti e shet qetësinë e shpejtë dhe e blen heshtjen me premtime, duke u dhënë njerëzve një dritë që i çon në qorrsokak.

E pa edhe më kthjellët, njeriu bëhet vegël jo kur e detyrojnë me shpatë, por kur e bindin se një dorëzim i vogël “s’është gjë”.

Dhe pikërisht aty nis përmbysja e një kombi, te ulja e parë, te pazarllëku i parë, te fjala e parë e shkelur.

Në vitin 1443, pas betejës së Nishit, ai e këput shërbimin osman dhe u kthye drejt vendit të vet.

Kthimi i tij s’ishte ndërrim rrobash, ishte kthim i brendshëm, heqje dorë nga siguria e gatshme për të hyrë në rrezikun e vet.

Aty liria del si kosto, bukë e pakët, gjumë i prerë, fjalë e mbajtur pa dëshmitar.

Emri i tij kërkon pagesë, jo duartrokitje.

Një vend i vogël, kur e gjen një njeri të tillë, s’e gjen vetëm si udhëheqës.

E gjen si masë të brendshme, si kufi që nuk lejon të bëhesh i lehtë për t’u blerë.

Kufiri nuk bërtet, nuk kërcënon, nuk shitet, ai thjesht rri.

Dhe rënia e tij tregon sa shumë e mbante.

Në Lezhë, më 1444, princat shqiptarë lidhen në bashkim dhe Skënderbeut ia besojnë timonin e rrezikut.

Tryeza është dru i vjetër, me gërvishtje thike, buka pritet pa zhurmë, kupa nuk mbushet deri në buzë, sikur teprimi të ishte mëkat i kohës.

Një dorë dridhet një çast mbi kripë, pastaj shtrëngohet mbi dorën tjetër, vendimi nuk shpallet, ngulitet.

Aty ku fjala rri vetëm si fjalë, gjithçka çahet.

Besëlidhja ishte hallkë, kush e këputte, dilte nga buka dhe nga mbrojtja.

Fjala u kthye në kufi të brendshëm, kufiri kërkoi pranim, pranim kërkoi pasojë kur shkelet.

Pa pasojë, besimi ikën si frymë në xham, dhe xhami s’e mban, nis të ecë zëri pa përgjegjësi.

Kur zëri ecën pa përgjegjësi, turmat shtohen e njeriu zvogëlohet.

Duhet thënë edhe hija që e rrit madhështinë, sepse e bën të vërtetë, bashkimi ishte i vështirë.

Krenari krahinash, llogari shtëpish, zili e vjetër, frikë e re, të gjitha si rërë nën këmbë.

Armiku i lidhjes shpesh rri brenda, i veshur si krenari dhe i parfumosur si “të drejtë”.

Skënderbeu e mbajti lidhjen duke paguar me veten, besueshmëria e tij u bë ngjitësi i një trupi që s’kishte luks të çahej.

Kruja, më 1450, është furrë ku digjet durimi, derisa të mbetet vetëm ai që s’thyhet.

Murad II vjen me forcë të madhe, qëndresa e suksesshme e bën Skënderbeun të njohur në botën perëndimore.

Në Perëndim, fjala mbërrin si metal: “Kruja s’u dorëzua”.

Në rrethim, barku ulëret më fort se çdo flamur, prandaj liria del nga gjeste të vogla që kushtojnë.

Buka është e fortë, thyen dhëmbin, kripa matet me majë thike, që të mos shuhet mëngjesi, uji ruhet në fund të enës, si të ishte fjalë e shenjtë.

Te porta, rojtari e kthen shpinën nga ryshfeti, mban vijën e hollë që ndan mbrojtjen nga turpi.

Dikush mbyll grushtin fort për të mos marrë racionin e dytë, ai racion është vjedhje e nesërmes.

Këtu fillon karakteri, te grushti që s’merr racionin e dytë.

Qëndresa e tij ishte e gjatë (1444–1466) dhe përpjekjet kundër tij u kthyen shumë herë, deri në numrin trembëdhjetë.

Numri rri si shenjë e djegur në dru, jo për t’u shitur si lavdi, por për të treguar sa herë prova u kthye dhe sa herë përgjigjja mbeti e njëjtë.

Madhështia e tij nuk është një shkrepëtimë, është vijimësi që ha bukë e pi ujë të rralluar.

Dhe vijimësia rri te grushti që s’merr racionin e dytë.

Skënderbeu e dinte se lufta s’bëhet vetëm në fushë.

Bëhet edhe në pritje, në letër, në dyer që mbyllen, në biseda ku pala tjetër peshon frikën e vet.

Ai siguroi mbështetje nga Napoli, Venediku dhe papati, dhe Papa Calixtus III e emëroi kapiten i përgjithshëm i Selisë së Shenjtë.

Por emërimi s’është furnizim, dhe nderi s’është miell.

Vula vjen, mielli vonohet.

Lajmëtari sjell pergamenën, jo thesin, kalë i rraskapitur, çizme me baltë, fytyrë që kërkon të duket e gëzuar dhe s’ia del.

Ai zgjat letrën me dyll të freskët, askush s’e ha dyllin, askush s’e ngroh barkun me vulë.

Këtu diplomacia bëhet e hidhur, prandaj bëhet e vërtetë.

Aleati lëviz sipas frikës dhe interesit, shtëpia mbahet sipas disiplinës së vet.

Kush e var frymën te fjala e tjetrit, e sheh veten pa këmbë kur vjen stina e vështirë.

Skënderbeu pranoi ndihmën pa u bërë shërbëtor i saj, kërkoi aleancë pa e shitur boshtin shqiptar.

Ai që e bën këtë tregti fiton tokë, por humb njeriun.

Disa herë e vërteta rri pas qelqit.

Në Vjenë, në Armaturën Perandorake, ruhen përkrenarja dhe shpatat e lidhura me emrin e Skënderbeut, institucioni e mban lidhjen me kujdes dhe e ndan faktin nga legjenda.

Qelqi ndalon dorën, zemra pastaj mëson të mos gënjejë.

Kaq mjafton në trup, prova e plotë rri poshtë, si themel.

Kjo saktësi ia heq tymnin, dhe i mbetet hekuri.

Sepse një hero i madh nuk ka nevojë për përralla që të rritet, rritet nga sjellja e atyre që e kujtojnë.

Nëse një komb e nderon me gënjeshtër, e dobëson; nëse e nderon me dokument, e forcon.

Dhe në këtë forcim, madhështia nuk bëhet zhurmë, bëhet besueshmëri.

Një komb mbahet edhe me fjalë që s’e humbin rrugën.

Marin Barleti, me veprën e tij latinisht Historia de uita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis, e futi figurën e Skënderbeut në raftet ku Evropa e mësonte veten, botimi i Romës lidhet me shenjën “Per B.V.” dhe me emrin e Bernardino dei Vitalit, në datimin 1508–1510.

Latinshja ia hapi portën e bibliotekave, jo për zbukurim, por për të kaluar kufijtë e mendjes së kohës.

Kështu, figura nuk mbeti vetëm në malet e veta, hyri në një gjuhë ku e huaja bëhej e kuptueshme.

Barleti lexohet me dy sy, mirënjohje dhe kritikë.

Por qarkullimi i hershëm tregon këtë, figura u pa si njeri kufiri, si mbajtës i një vije që nuk rrëzohej lehtë.

Dhe kur një figurë futet në gjuhën e botës, ajo bëhet provë, a mban njeriu fjalën, a paguan me veten kur koha kërkon t’i blejë ndërgjegjen.

Këtu historia e një vendi të vogël bëhet pyetje e madhe njerëzore.

E vërteta është se kjo pyetje nuk i përket vetëm Shqipërisë.

Çdo vend i vogël, në çdo shekull, e njeh tundimin, ta shesë hallkën një herë.

Një herë e vetme mjafton që porta të duket “e padëmshme”, e pastaj të bëhet e pashmangshme.

Skënderbeu s’është i madh vetëm se u përball me perandori, është i madh sepse e kuptoi se humbja nis brenda, kur njeriu pranon të bëhet vegël për Kombin dhe Zotin.

Sot rrethimi shpesh s’vjen me ushtri.

Vjen si shpërbërje e brendshme, fjala e lehtë, marrëveshja e shkelur, ligji i nënçmuar, besimi i tretur.

Në këtë terr, Skënderbeu nuk na duhet si ikonë e varur për të mbuluar turpin, por si matje e sjelljes që s’të lejon të gënjesh veten.

Ai e kthen krenarinë në detyrim për të qenë i denjë.

Dhe, pa listë, pa manual, pa rreshtim, këto tri veprime ndodhin në një frymë, dora mat kripën që të mos shuhet mëngjesi, rojtari mbyll portën ndaj ryshfetit që të mos hapet turpi, dhe letra me dyll mbetet e palakuar që të mos përkulet fjala.

Nëse këto prishen, fjala bëhet e lirë si tym dhe jeta bëhet e shtrenjtë si varr.

Nëse këto mbahen, edhe kur jeta është e varfër, dinjiteti nuk shitet.

Përkrenarja rri në qelq, e ftohtë, e qetë.

Varri rri në Lezhë, i heshtur, i palëkundur.

Dhe pragu i çarë e di, fjala peshohet para se të dalë nga goja.

Dora e ndien peshën. Dhe s’e merr.

………

Shënime dhe burime

1. Encyclopaedia Britannica Editors (2026) ‘Skanderbeg’, Encyclopaedia Britannica, last updated 13 January 2026, accessed 17 January 2026.

2. Kunsthistorisches Museum Wien (n.d.) ‘The Skanderbeg Helmet and the Skanderbeg Sword’, Imperial Armoury (Neue Hofburg), accessed 17 January 2026. (Përfshin: lidhjen me emrin që prej fundit të shek. XVI; inventarin 1593 “helmeta dhe dy shpata”; inventarin 1596 dhe trajtimin e legjendës së “gjurmëve të gjakut”; paqartësinë se cila nga dy shpatat e inventarit “mbijetoi”; shënimin se A 550 s’ka gjurmë gjaku; dhe “messer” A 145 rreth 1490, i lidhur më vonë.)

3. Library of Congress (n.d.) The History of the Life and Deeds of Scanderbeg, the Prince of Epirus (Barleti, Marin), [Rome: Bernardino dei Vitali, to 1510], accessed 17 January 2026.

4. Internet Archive (2010) Historia de uita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis (publication date: 1508; impressum: Rome, Per B.V.), accessed 17 January 2026