Dr. Nikollë Loka/

Vilajeti i Kosovës, pjesë e të cilit ishte dhe sanxhaku i Shkupit, në fund të shek. XIX dhe në fillim të shek. XX, shtrihej në pjesën perëndimore të territoreve europiane të Perandorisë Osmane, me një sipërfaqe prej 32.000 km². Në lindje ai kufizohej me Bullgarinë, në perëndim me vilajetin e Shkodrës, Bosnjën dhe Malin e Zi, në jug me Selanikun, ndërsa në veri me Serbinë. Për shkak të pozitës gjeopolitike që zinte ky vilajet, e në këtë kuadër edhe sanxhaku i Shkupit, e kishin kthyer atë në vilajetin më të rëndësishëm e njëkohësisht një nga më problematikët e Perandorisë(Bello,2017). Në vitin 1888, qeveria osmane, me të drejtë vendosi që qendra e Vilajetit të Kosovës të vendosej në sanxhakun e Shkupit(Bello, 2017), duke I dhënë rëndësi të dorës së parë këtij sanxhaku në zhvillimet që priteshin.  

Për të penguar shkëputjen e popujve ballkanikë nga shteti, në periudhën pas kryengritjeve të grekëve, bullgarëve, serbëve, dhe vllehëve, atyre iu njohën disa veçori kulturore, njëra prej të cilave ishte dhe shkollimi në gjuhën amtare. Në realitet, popujt jomyslimanë edhe më përpara e kishin shkollimin në gjuhët e tyre, por në këtë periudhë ata filluan ta shfrytëzonin këtë të drejtë për formësim kulturor dhe identitar.(Yücedağ, Koç, 2020:35). Sipas planeve imperialiste të institucioneve fetare dhe arsimore greke, bullgare dhe serbe, pati përpjekje që në trojet shqiptare të rrënjosnin kombësitë greke, bullgare dhe serbe, në mes të kaosit të një mjedisi të përkeqësuar ekonomik, social dhe politik brenda shtetit osman(Anastasovski,2005:106). 

Si një Perandori e bazuar në fe, osmanët njohën grupet fetare(të njohura si milet), por politikisht secili grup u perceptua si i lidhur etnikisht me kishën kombëtare në të cilën ai aderonte. Prandaj, përderisa ishin nën juridiksionin e Patriarkanës së Kostandinopojës, të krishterët ortodoksë perceptoheshin si “grekë”, ndërsa nën juridiksionin e ekzarkatit bullgar perceptoheshin si “bullgarë”(Anastasovski, 2005: 43-44). E perceptuar politikisht si nënkuptim i kombësisë, përkatësia kishtare nënkuptonte gabimisht një lidhje me shtetin përkatës kombëtar(Anastasovski, 2005: 92). 

Krijimi i një kishe bullgare mbi parimin etniko-gjuhësor jo vetëm që përfaqësonte një njohje zyrtare të kombit bullgar, por në praktikë përcaktoi territoret nën juridiksionin e kishës për t’u pretenduar nga një shtet i ardhshëm bullgar. Politika “përça dhe sundo” e qeverisë osmane gjeti shprehje në nenin famëkeq 10 të firmanit të vitit 1870, i cili parashikonte mundësinë që eparkitë t’i bashkoheshin Ekzarkatit pas një referendumi të fituar me dy – të tretat e votave të popullsisë vendase(Daskalov,2013:200). Pra kisha bullgare u bë instrumenti kryesor për promovimin e pretendimeve kombëtare bullgare në gjysmën e dytë të shekullit të nëntëmbëdhjetë(Kitromilides, 1989: 182).   

Në gjysmën e dytë të shekullit të nëntëmbëdhjetë, serbët, grekët dhe bullgarët përdorën institucionet arsimore dhe fetare me qëllim që të “bindnin” popullsinë vendase se i përkisnin kombit serb, grek apo bullgar(Roudometof,2002:91). Në Kosovë, ku popullësie ishte e përzier dhe mbizotërues ishin shqiptarët, pastaj serbët etj., përpjekjet e bullgarëve për të formuar një identitet të ri dhe konfliktet me identitetin mbizotërues osman arritën kulmin në fund të shek. shekulli XIX(Nurdogan,1496). Rivaliteti midis Serbisë dhe Bullgarisë filloi në vitin 1895, kur qeveria e Sofjes i kërkoi Stambollit të emëronte pesë peshkopë bullgarë në tokat shqiptare dhe maqedonase(Hoti – Dani, 2014:70).  

Përpjekjet për të bullgarizuar rajonin me anë të “komiteteve bullgare” dhe përpjekjet për bashkimin e rajonit me Bullgarinë e madhe që ata imagjinonin shkaktuan një shqetësim të rëndësishëm si midis shqiptarëve që përbënin shumica e popullsisë dhe të tjerët(Nurdogan: 1496). Pushtimi i lehtë i Rumelisë Lindore në vitin 1885, i ndihmoi bullgarët të organizonin një lëvizje kombëtare të integruar në rajon. Me shfaqjen e një rreziku sllav si rezultat i aktiviteteve separatiste të bullgarëve, Perandoria Osmane u përpoq të siguronte që rajoni të qëndronte në kufijtë e tij administrativë dhe të parandalonte përpjekjet për krijimin e një identiteti kombëtar, veçanërisht me ndihmën e mësuesve bullgarë(Nurdogan,1496). 

Sulltan Abdulhamidi II ishte nën presionin ushtarak, politik dhe ekonomik të shteteve perëndimore për të njohur shkollat ​​jomuslimane, të përfshira në aktivitete kundër sistemit, prandaj ai u përpoq të merrte masa për të parandaluar hapjen e shkollave të tilla, por nuk ishte në gjendje të arrinte një sukses të plotë. Komiteti bullgar Qendror Edirne-Maqedoni, i cili u themelua në Sofje në vitin 1890  dhe Ekzarkati bullgar kontribuan në hapjen e shkollave të tilla në vilajetin e Kosovës. Kryesia bullgare ndonëse kishte probleme të rënda financiare, dërgonte çdo vit 1 milion franga në shkollat ​​e rajonit me mbështetjen e Ekzarkisë dhe caktoi 1500 mësues në shkollat ​​bullgare të rajonit, një fakt që tregon masën e mbështetjes së dhënë(Nurdogan,1496).  Në vitin shkollor 1899-1900, në vilajetin e Kosovës u hapën 174 shkolla fillore bullgare me 5780 nxënës dhe 15 shkolla sekondare me 813 nxënës, që bëjnë gjithsejt 6593 nxënës(Bozeva-Abazi,2033:244). Vetëm në sanxhakun e Shkupit, në vitin shkollor 1911-1912 kishte 60 shkolla bullgare me 114 mësues; ndërkohë që kishte 27 shkolla serbe me 37 mësues; 4 shkolla turke me 37 mësues dhe 1 shkollë greke me 4 mësues(Bozeva-Abazi,2033:247). Shumica e mësuesve bullgarë ishin diplomuar në shkollat ​​e larta të Ekzarkatit dhe ata nuk u përmbajtën kurrë nga mbjellja e farës së urrejtjes ndaj të tjerëve. Për më tepër, një pjesë e tyre nuk zotëronin as diplomën e mësuesit. Porta e Lartë iu drejtua Ekzarkatit bullgar nëpërmjet Ministrisë së Drejtësisë për të ndërmarrë veprimet e nevojshme ligjore ndaj këtyre personave për kualifikimet e të cilëve dyshohej dhe, nga ana tjetër u dërgoi udhëzime të shumta drejtorëve të Arsimit rajonal për të parandaluar caktimin e personave të tillë si mësues(Nurdogan,1496). Disa prej këtyre mësuesve u bënë udhëheqës të bandave bullgare dhe u përpoqën të nxisnin një revoltë masive(Nurdogan,1496-1497). Hetimet e kryera në lidhje me krimet politike të kryera në rajon zbuluan se aktivitetet e lartpërmendura në Kosovë u intensifikuan, veçanërisht nga fundi i viteve 1890. Në këtë pikë, thelbi i problemit ishin aktivitetet ilegale të mësuesve nëpër shkolla, të cilat pothuajse u shndërruan në një vatra lufte në lëvizjen arsimore bullgare(Nurdogan,1496-1497).    

Në politikën e tyre shoviniste, shtetet ballkanike u përpoqën të përdornin në mënyrë strategjike numrin dhe vendndodhjen e shkollave “të tyre”, si dëshmi për t’i treguar Europës se popullsia e tyre banonte dhe në vilajetin e Kosovës, në përputhje me aspiratat e tyre territorial (Anastasovski,2005:374). Bullgarët e përqëndruan veprimtarinë e tyre në sanxhakun e Shkupit, si qendër e vilajetit, por edhe për faktin se atje kishte popullsi bullgare, por edhe sllavo-maqedonase dhe shqiptaro-ortodokse, të cilët duhet të bullgarizoheshin perms shkollimit në gjuhën bullgare.

.

Ambasador Flamur Gashi/

Dardania asnjëherë më shumë se sot nuk ka pasur nevojë për njerëz me vlera të mëdha dhe të dëshmuara kombëtare, patriotike dhe fetare siç i kishte, miku im Dr.Rexhep BOJA.

Ishte fat i madh që në krye të Bashkësisë Islame të Kosovës (BIK), në periudhën më të vështirë për vendin (1990-2003), të ishte Dr.Rexhep BOJA!

Dr.Rexhep BOJA, ishte bashkëpunëtor i afërt i Presidentit të Kosovës Dr.Ibrahim RUGOVA.

Dr.BOJA, ishte një shqiptar i kulluar, prijes fetar dinjitoz, shkencetar, diplomat dhe humanist i madh.

Ne te gjitha takimet ne nivelet me te larta boterore, ne SHBA, Europe, ne Lindjen e Mesme dhe kudo ne bote, Dr. Rexhep BOJA mbi te gjitha e kishte çeshtjen kombetare dhe lirine e Dardanise, si dhe perfaqesimin sa me dinjitoz te kombit tone.

Ka qene fat i madh per Dadanine dhe kombin tone, qe ne fillimvitet ’90-te e deri ne lirine e saj me 1999, qe ne balle te proceseve politike dhe perfaqesuese te kishte njerez si Dr.Ibrahim RUGOVA, Prof.Anton ÇETTA, Prof.Zekirja CANA, Prof.Mark KRASNIQI, Dr.Rexhep BOJA, Imzot Nike PRELA, Imzot Mark SOPI, Prof.Fehmi AGANI, Adem DEMAÇI dhe personalitete te tjera te ketij kalibri te nivelit intelektual dhe kombetar.

Mbi 30 vite miqesi dhe bashkepunim me Dr.BOJEN, shume takime dhe biseda te gjata me te, kane qene teper te vlefshme per mua çdohere ne sherbim dhe ne te mire te kombit tone.

Jo rrallehere Dr.Rexhep BOJA, ka kryer ne vende te ndryshme te botes sherbime me vlera te jashtezakonshme edhe per institucionet shteterore te Shqiperise, pune qe i bente me shume deshire dhe pasion, pa buje dhe ne heshtje te plote…

Faleminderit per ç’do gje qe ke bere per kombin tone, Dr.Rexhep BOJA!

I dashur mik, prehu i qete ne token e Daradanise, qe aq shume e deshe dhe bere per te !

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 15 Shtator 2024

“La Gazetta di Puglia” ka botuar, të dielën e 22 majit 1927, në faqen n°3, bisedën ekskluzive me Armando Brasinin, arkitektin e Tiranës së Re të zgjedhur asokohe nga Ahmet Zogu, të cilën, Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Qeveria e Ahmet Zogut për rilindjen e Shqipërisë

Tirana e re e madhe në konceptimin e mrekullueshëm të Armando Brasinit 

Biseda me artistin e madh

Romë, 21 maj.

Armando Brasinit – arkitektit princëror, që zotëron më së shumti sensin e romanizmit dhe dhe se Duçe denjoi një përkufizim lapidar, për t’ia treguar Fatit të Italisë perandorake si interpretuesin e përsosur, ndër bashkëkohësit kryesorë të fuqisë rilindëse trashgimtare në artin arkitekturor – Presidenti i ri i Republikës së Shqipërisë, Gjeneral Zogu, i besoi detyrën për t’i dhënë një gjurmë të shkëlqyer qytetërimi italian kryeqytetit të ri të shtetit të tij.

Tirana e ardhshme, ashtu siç duket në vizionin e konceptuar nga Brasini, do të jetë e denjë për shprehjen më të madhe artistike të Italisë së re, të Italisë së Musolinit.

Artisti i shquar na priti, me dashamirësi të hapur dhe gazmore, në studion e tij në “Via dei Prefetti”, ku shkëlqejnë dritat e artit me vlera të pallogaritshme. Dhe duke na treguar planin dhe vizatimet madhështore të veprës madhështore romake që do të nisë pas pak ditësh në kryeqytetin shqiptar, ai na tha :

— Kam ndjesinë se i kam dhënë projektit tim një prekje italiane, duke marrë frymëzim nga stili thjesht fashist, domethënë kthjelltësia dhe madhështia të kombinuara, pa pretendime arkitekturore.

— Do të dëshironit të na shpjegoni, profesor, në detaje projektin tuaj, për të cilin tashmë kemi një vizion të shkëlqyer ?

— Shikoni. Ndërtesat kryesore përbëhen nga dy portikë pallatesh, të cilat formojnë hyrjen kryesore të Sheshit të Qeverisë në Tiranë. Këto dy ndërtesa janë më në harmoni me Tiranën e vjetër; dhe, megjithëse janë thjesht italiane, ato harmonizohen me xhamitë e afërta. Kështu integrohet pak orientalizëm.

Pjesa e brendshme e sheshit përbëhet nga ndërtesa, ndër të cilat më luksozet janë ato të destinuara për Senatin dhe Parlamentin, ndërtesa të lidhura me një hark triumfal që të çonjnë në rrugën e madhe që të çon në Pallatin Presidencial.

— Ndërtesa dominuese, edhe për anën piktoreske, siç duket në vizatim.

— Pallati Presidencial, në fakt, vazhdon Brasini – qëndron mbi një kodër dhe përbëhet nga një portik madhështor me kolona dorike 15 metra të larta. Në portikun e përmendur, një lozhë e vogël e përbërë nga harqe të vogla plotëson çatinë dhe kurorën. Pranë portikut dy ndërtesa masive e lidhin atë; këto ndërtesa janë zbukuruar me dy fitore që simbolizojnë horizontet e reja shqiptare të parë nga Ahmet Zogu. Mes dy godinave dhe sheshit ndodhet rruga që lidh Pallatin Presidencial me vetë sheshin; dhe ajo rrugë do të jetë afërsisht një kilometër e gjysmë e gjatë dhe do të jetë e rrethuar nga kopshte dhe kazerma me palestra për arsimin ushtarak. Prandaj do të jetë një kompleks me të vërtetë madhështor ! Sheshi – siç e thashë tashmë – do të ketë formën e një guacke dhe do të rrethohet me harqe të thjeshta, në stilin e një ujësjellësi romak, me hapje më të mëdha në hyrje të rrugëve.

— Cilat janë ndërtesat e tjera të shquara nga pikëpamja arkitekturore dhe dekorative ? – e pyetëm ne.

— Ndërtesat ministrore — u përgjigj bashkëbiseduesi ynë i shquar. — Ato kanë të njëjtën arkitekturë : një derë monumentale, e cila nga një distancë do të japë vizionin e shumë tempujve të bashkuar, duke i dhënë vetë ndërtesave dinjitet të madh dhe duke paraqitur një formë ventilatori, që do të ketë një gjerësi prej 300 metrash dhe një thellësi afërsisht 170 metra.

— Ne nuk mund të mos shprehim admirimin tonë për konceptimin dhe stilin tuaj arkitekturor mbi të cilin bazohet puna e madhe që ju është besuar.

Shtojmë se konceptimi dhe stili, duke kujtuar traditat romake, nuk preken nga asnjë plagjiaturë, janë me origjinalitet të padiskutueshëm dhe – siç deklaroi vetë arkitekti Brasini – janë për shkak të frymëzimit që artisti i madh romak tërheq vazhdimisht, me admirim të përkushtuar, nga interpretimi i artit të tij në këtë romanizëm fashist të ripërtërirë.

— Me besimin më të zjarrtë, të pandryshueshëm, gjithmonë me urdhrat e Duçes së dashur ! – përfundoi plot entuziazëm arkitekti Brasini.

Alessandro Conte

Prof. Dr. Sylë Ukshini/

Në aktet diplomatike të Republikës Federale të Gjermanisë, Kosova zë një vend të merituar, sidomos ngaa viti 1981, kur shpërthyen demonstratat studentore, në të cilat u kërkua ngritja e statusit të Kosovës në shkalë republike. Aty, krahas relacioneve të ndrshme diplomatike, gjejmë edhe një material të përgatitur për Ministrinë e Jashtme Gjermane në Bon me titull: “Marrëdhënia jugosllavo-shqiptare nën ndikimin e zhvillimeve të fundit në Kosovë”, hartuar në korrik të vitit 1981 nga Bernhatd Tönnes, Referent për Shqipërinë/Bullgarinë në Departamentin e Kërkimeve Bashkëkohore në Institutin e Juglindjes në Munich. Mes tjerash aty thuhet:

“Status quo-ja aktuale në Ballkanin Perëndimor është vendimtare, veçanërisht për Enver Hoxhën, i cili me të gjitha mjetet e pushtetit të tij do të parandalojë bashkimin e Kosovës me Shqipërinë, apo edhe një bashkëpunim më të ngushtë se deri më tani. Bashkimi i 1.5 milionë kosovarëve me 2.7 milionë shqiptarët e Republikës Popullore do të shkaktonte një valë liberalizimi të pakontrollueshëm, e cila do ta shkatërronte brenda nazëa regjimin e Hoxhës, i cili bazohet ekskluzivisht në terror. Për më tepër, Hoxha ka frikë se një bashkim i Kosovës do të shkaktonte një sulm hakmarrës nga ushtria jugosllave ose nga agjentët terroristë të UDBA-s, që jo vetëm do të kërcënonin regjimin e tij, por edhe pavarësinë e fituar me shumë sakrifica të shtetit shqiptar.

Këmbëngulja e palëkundur e Enver Hoxhës për “zgjidhjen e Shipërisë aë vohël” ka një ndikim stabilizues në politikën e brendshme jugosllave. Për më tepër, Hoxha parandalon një eskalimin të trazirave në Kosovë. Gjatë jetës së tij, Shqipëria:

1. Nuk do të dërgojë as forcë të armatosur dhe as agitatorë në Kosovë;

2. Nuk do të dërgojë armë në Kosovë;

3. Nuk do të ofrojë bazë për diversantë dhe terroristë nga Kosova;

4. Nuk do t’u japë azil refugjatëve politikë nga Kosova.

Pas vdekjes së Hoxhës, i cili është aktualisht në shëndet të mirë, do të shpërthejnë të gjitha digat në çështjen e Kosovës. Frika e Hoxhës nga një hakmarrje jugosllave do të ndahen nga pasardhësit e tij, por kjo frikë do të jetë e nënshtruar nga nevoja për të konsoliduar pushtetin e sapo fituar brenda. Dobësia e politikës së brendshme të regjimit të pasardhësve shkaktohet nga fakti që strukturat aktuale të sistemit të qeverisjes së Hoxhës janë të përqendruara ekskluzivisht në personin e Sekretarit të Parë të Partisë dhe nuk janë identike me strukturat e kërkuara nga Kushtetuta e Shtetit dhe Statuti i Partisë.