Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

DASHURIA MIDIS DËNIMIT DHE BESNIKËRISË?…

by

Jusuf Buxhovi

-Besnik Mustafaj: “Vera pa kthim”, roman, botoi “Ora”, Tiranë 2002:

Nëse “alibia” e ngjashmërive “të rastësishme” letërsinë e mbronë nga anatema e identifikimit të personazheve me realitet që atë mund ta kthejnë në një akuzë publike, megjithatë paradigma e “përsëritjes së ngjarjeve”, në romanin e Besnik Mustafajt “Vera pa kthim”, koherencën e kthen në një realitet jetësor thuajse të gjithëkohshëm që përthekon dramat e brendshme të ndikuara nga faktorët e shoqërorë-politik (në rastin konkret diktatura naziste, por që më tepër mund të jetë edhe ajo komuniste) ku dashuria kthehet në një stigmë “të pamundur” një në si ndëshkim makabër, ndërsa besnikëria “e panevojshme”, meqë “vetëm shkatërron njeriun”.

Romani, ndonëse duket se krijon stigmën e dashurisë dhe të besnikërisë në një raport “shkatërrues për njeriun” në rrethanat e pamundësimit të saj nga ndërhyrjet nga jashtë (përfundmi i Gorit në kampin nazist, që përkon fund e krye me kampin e diktaturës komuniste në Shqipëri), siç shfaqet ajo e rikthyer në një kujtesë e Sanës ndaj Gorit, që lehtë mund të cilësohen edhe për të kundërtën (varësisht nga këndvështrimi i leximit të tyre), megjithatë tragjicitetin e saj si reminishencë shpirtërore mbi të cilin mbështetet i gjithë prosedeu i rrëfimit romanesk, e ndërton mbi paralelizmat midis të shkuarës, që thuajse e përjashton të sotmen, ku edhe përjashtohet fare e nesërmja, paralelizëm ky i një obsesioni apoliptik të jetës pa dashuri ose me dashuri të mbikëqyrur? Në këtë trekëndësh kohor: të së djeshmes ( gjuhë e Gorit), të sotmes së Sanës (kujtesës), dhe të nesërmes, që përjashtohet fare nga ballafaqimi i të parës me të dytën, ku e djeshmja, thuajse në tërësi e mbizotëron të sotmen dhe e heq fare të nesërmen, pra ardhmërinë, mbindërtohet aspekti i përsëritjes së të njëjtës, si një filozofi, që sikur krijimtaria (në rastin tonë letërsia) i jep legjitimitet të plotë dhe të përhershëm vetëm aspektit të mbizotërimit të së keqes mbi të mirën, të urrejtjes mbi dashurinë si çështje që kanë preokupuar krijimtarinë nga antikiteti e deri te koha jonë . Në këtë aspekt, dy personazhet e këtij romani të Mustafajt, Sana, që nëpërmes kujtesës dhe “rikthimit të saj” imagjinar pas dekadash i referohet një dashurie “si mburojë shpirti” kur asaj “do t’i kalojë edhe koha”, gjëqë flet për një tragjicitet të skajshëm dhe, Gori, i cili “flet në të kaluarën”, jo vetëm që e demitizojnë besnikërinë, (ngaqë ajo kthehet në një kujtesë që venitet nga koha), por nxjerrin në pah faktorët real që atë e rrënojnë në tërësi (diktaturën fashiste) dhe e kthejnë në një viktimë të realitetit të trishtë jetësor, siç ishte edhe ai i jetës së Gulagut në diktaturën evneriste-staliniste në Shqipëri. Madje, për lexuesin që sado pak është i ngarkuar me këtë realitet të përjetuar apo të dëgjuar, epilogu (përfundimi i Gorit në kampin gjerman) disa ditë para se ai të çlirohej nga antifashistët, përjetohet si një realitet i komunizmit shqiptar dhe i kampeve të tij famkeqe ku kanë përfunduar tragjikisht ëndrrat, dija si dhe dashuria njerëzore, për t’ia lëshuar vendin dehumanizimit si një sindrom rrënues që edhe sot e gjithëditën me të madhe po e përcjell botën shqiptare në planin socio-kulturor dhe politik madje. Ndaj, vlerësimet, që romanit mund t’i vinë nga jashtë, ku nuk mungojnë edhe ato “te një Penelope shqiptare”, që pret dashurinë e të ngjashme, tretën kundruall realitetit shqiptar, ku edhe dashuria si çdo gjë tjetër e vlershme vritet nga diktatura dhe përmasat e saj çnjerëzore, pa gjasa që ajo të rikuperohet në rrethanat e ndryshimeve të mundshme…

Megjithqë, ky “epilog” që edhe është i pritshëm aty ku fatet e dashurisë dhe ato të përgjithshme njerëzore deri te përmasat e tragjikes më absurde përcaktohen nga faktorët politikë dhe ata të vetëdijes totalitare që ngritën në piramidat e pushtetit, është pasqyrimi brilant i kësaj ndjenjeje, që te Sana fiton një dimension ndër më të fuqishmit në letërsinë tonë të kësaj natyre. Autori, me filigranizëm, nxjerr në pah atë tragjikë që dashurinë e kthen në vuajtje të thellë gjithëkohore dhe gjithnënjerëzore, ndërsa dashurisë, tragjikja i atribuohet si një fatum i madhështisë së saj, si një zhdëmtim për besnikërinë ndaj saj?…

NDRE MJEDA (20 Nentor 1866- 1 Gusht 1937)

by

Saimir z. Kadiu/

Duke perkujtuar me mirenjohje te thelle ne pervjetorin #85 te ndarjes nga jeta nje personalitet te jashtezakonshem dhe polivalent te kultures shqiptare… studjuesin e mirefillte, gjuhetarin e thelle, poetin harmonioz, perkthyesin brilant te Getes, rilindasin e shquar, klerikun intelektual, mesuesin e popullit, parlamentarin e perkushtuar dhe atdhetarin e madh…

Dom Ndre Mjedja i mbylli sytë në Shkodër, më 1 gusht 1937, pas një veprimtarie të palodhur fetare, kulturore e atdhetare. Mori pjesë në Kongresin e Manastirit, themeloi shoqërinë kulturore “Agimi”, punoi shumë për gjuhën shqipe, shkroi poezitë e përmbledhura në “Juvenilja”, ndërmjet të cilave shkëlqejnë poemthat “Andrra e jetës”, “Vaji i bylbylit”, “Liria”, “Lisus”, “Skodra”…

“Mjeden e bâni të Madh e të padekëshëm dashunija e stërfuqishme për gjuhë shqipe. Ai njoftës i rrallë i gjuhve të vjetra, ai qi shkruente mjeshtrisht pesë gjuhë të mëdhaja europjane dhe lexonte e kuptonte njâ tri a katër tjera, dashunonte me nji dashuní të njomë e luftarake kët gjuhë të palavrueme t’onë. E dashunonte si Dijetar e si Atdhetar, e dashunonte edhe si Poet” (Ernest Koliqi)

Per mendimin tim modest, personaliteti polivalent i Mjedes e ben ate edhe me te madh se Naim Frasherin…

“GJUHA SHQIPE”

Përmbi za që lshon bylbyli,

gjuha shqipe m’shungullon

përmbi er’ që jep zymbyli,

pa da zemren ma ngushllon.

Ndër komb’ tjera, ndër dhena tjera,

ku e shkoj jetën tash sa mot,

veç për ty m’rreh zemra e mjera

e prej mallit derdhi lot.

Nji kto gjuhë që jam tue ndie,

jan’ të bukra me themel

por prap’ kjo, si diell pa hije,

për mue t’tanave iu del.

Prej Tivarit e n’Prevezë,

nji â giuha e kombi nji,

Ku lëshon dielli njato rreze

Qi veç toka jote i di.

Ku n’breg t’Cemit rritet trimi

me zbardh, Shqipe, zanin tand,

e ku Drinit a burimi

që shpërndahet kand e kand.

Geg’ e tosk’, malsi, jallia

jan’ nji komb, m’u da, s’duron;

fund e maj’ nji a Shqipnia

e nji gjuh’ t’gjith’ na bashkon.

Qoftë mallkue kush qet ngatrrime

ndër kto vllazën shoq me shoq,

kush e dan me flak’ e shkrime

çka natyra vet’ përpoq.

Por me gjuhë kaq t’moçme e mjera

si nj’bij’ kjo që pa prind mbet:

për t’huej t’mbajshin dhenat tjera,

s’t’kishte kush për motër t’vet.

E njat tok’ që je tue gzue,

e ke zan’ tash sa mij’ vjet,

shqiptaria, që mbet mblue

sot nën dhe, edhe shqip flet.

FROM HARVARD TO MIRDITE AND BACK AGAIN – AN ANTHROPOLOGICAL EXPEDITION WITH A TWIST

by

by Rafaela Prifti
MA Cultural Anthropology

The first striking fact about the story of Through Mirdita in Winter is that it originates from Harvard University and, the second, is that, chronologically, the release of the book and its translation span from the early years of Albanian American relations to the renewal period of the diplomatic ties between two countries. There is one more standout feature that makes the publication unique. In its core, the book is an ethnographic work written by Stavre Frasheri, guide and interpreter of American anthropologist, Professor Cartlon Coon, who conducted fieldwork in Northern Albania in 1929-1930.


Professor Coon’s work has been credited as “a worthy contribution to knowledge of the Albanian people in the area of anthropology and related fields.” (1) Neither the Albanian, nor the American had been in Mirdite prior to 1929 which means both were first-time visitors in the region, when they first set foot there. It was the Harvard graduate from the Greater Boston area who was the initiator of the expedition that produced three books: Permes Mirdites ne Dimer (Korce, 1930), The Mountains of Giants (1949) Through Mirdite in Winter (New York, 2022). In cultural anthropology, the story represents a case of
the observer versus the observed.

Stavre Frasheri was genuinely grateful to have been presented with the opportunity to go to “the land of valor, about which many foreignershad written”,  he writes in the Preface. Up until the arrival of Professor Coon of Harvard to do studies in anthropology in Northern
Albania, Frasheri, an instructor at the American Missionary School in Tirana, admits that he was one of the Albanians who had not visited other parts of Albania. So, they both go on a trip North. Both were impressed by the preservation of an old cultural and social system in
which “family and kin are the main social units” giving consideration to the interplay of cultural and environmental aspects of life in Mirdite. At the end of the expedition, one publishes a physical anthropology study, the other a travel account of the same research
expedition. For the purposes of the book, Frasheri singled out one particular area out of the region, namely Mirdite. While Coon wrote for science which implies academic impartiality, Frasheri’s stated intention was the accuracy of the foreigners account but also, to arouse the Albanians’ interest about “our Highlands” as the author puts it. Seen n tandem, these books form a long lasting affiliation that mirrors the Albanian American relations.

When, in the Fall, Winter and Spring of 1929-1930, Professor Coon, accompanied by his wife, visited Albania, it was with the stated intention of doing research with an interest in the main outline of the culture as a whole and only in those details that bear specifically on the question of “who are the Geghs and how did they acquire their present anatomical characteristics?’ It was not until 1950, however, that Coon’s book The Mountains of Giants; A Racial and Cultural Study of the North Albanians Mountains Geghs was published. During that expedition Stavre Frasheri, his guide and interpreter, kept meticulous notes of the trip. Shortly after the expedition, Frasheri’s account Through Miredite in Winter was published in Albania in 1930. His goal, he claimed, was to describe the highlands of
Albania as seen by an Albanian, and thus juxtapose his account to the narrative “by foreign visitors to our country.” Admittedly, Frasheri was fact-checking Carltoon Coon, in  the course of the expedition. As mentioned, in the Preface of Permes Mirdites ne Dimer, he writes that his primary concern was ‘accuracy of the foreigner’s accuracy.  Considering that in the case of Mirdite both authors are studying the same ethnographic territory, the Albanian account is a unique case, for when added to that of Coon, it provides us with two perspectives of the “same events” – one from a trained anthropologist doing fieldwork, and the other by an educated insider exploring a remote part of his own country for the first time.

By the 1930s Albanians had established communities in Western Europe and had crossed the Atlantic ocean, yet the land north of Shkumbin river was thought of as an area of “primitive” culture, poverty and outlawry. So, while accompanying Coon, Frasheri seized the chance to
observe and write about the Mirdite social organization, family life, gender roles, blood feuds, weddings, death rituals. Frasheri noted the names of villages and the routes with the same diligence and attention that he described the interior of residences where the team spent the night, the kulla – the typical square shaped tower built for defensive purposes. In attempting a portrait of the Mirdite people, Frasheri recorded the hardships and shortages the inhabitants had to face. He also recorded the names of hosts and the conversations that took place around the table. The material and economic scarcity however contrasted sharply with their untarnished appreciation of life in its fullest and generosity of spirit.

Their lives revolved around granting and receiving honor, hospitality, respect for one’s social status and rank and a deep veneration for clergy. Frasheri, nevertheless, is critical of the low status of women and of the ever-present tragedies resulting from blood-feuds. He goes as far as venturing his own ideas for the advancement of the Mirdite people.

In observing Professor Coon at work, Frasheri narrates the reactions of the locals as the host would ask the men in a locality to go and be measured. Indeed Coon was conducting fieldwork as the first American physical anthropologist to set foot in Albania with the intention of actually doing a study on the typology of the Albanian Highlander. Undoubtedly, Coon benefited from and added to the body of literature by British and Americans who had trekked to those mountains before him. The search for answers revolving around the earliest Dynarics (Dynarid) unearthed in Mesopotamia dating from the Bronx and Cooper Age brought Harvard graduates like Professor Coon to Mirdite. His
theory of typology, although controversial and outdated, considers the ecophenotypic variation as a function of life station, which led him to study the uncertain contributions of heredity and environment. In this regard, The Mountains of Giants provides a cultural context of the social and economic implications of the Gegh household, or the
economics of men’s clothing and equipment production. Here is how authors make their observations about smoking in a social context: Coon notes its immediate socializing nature as “a ready means of polite interaction for men give each other cigarettes…” while Frasheri records the actual event without offering an interpretation or scientific characterization.

The presentation of Greetings and Oaths is of particular interest. Any greeting however trivial entails more than a handshake and a quick polite exchange. As Frasheri explains, it involves a solemn touch on both temples, and a lengthy inquiry after one’s health, all done with a certain formality. One has to take time when greeting, as a matter that cannot be rushed, nor taken lightly without risking to antagonize the party being greeted. There is a “ritualistic stalling” quality to it, as if to show absence of ill-intentions on both sides. Exchanging health-related questions about family members and offering the right
salutations for each answer, assures time for holding at bay rushed decisions and dispelling any suspicions. When it comes to hospitality, Mirdita is without compare. He writes “the guest will find an open door everywhere in this region, where he is greeted with the words: “Welcome! God has brought you here!”

Coon who was President of the American Association of Physical Anthropologists, set out to produce an anthropometric study of “the Mountain Geghs” as he described them, whereas Frasheri tried to capture that “special character” about Mirdite in his account Permes
Mirdites ne Dimer. That was in 1930, the first decade of the American Albanian diplomatic relations.

Thirty years later and more than seven thousand kilometers away, at an important Vatra event, two main protagonists meet in Boston and the story line moves to the next chapter. In the summer of 1960, Peter Prifti, was organizing a week-long seminar on Albanian Studies of the Pan-Albanian Federation of Vatra in his capacity as the Secretary of the Organization. One of the speakers he had invited to address the seminar along with Bishop Noli, Professor Thomas Nassi, and Arshi Pipa, was Professor Coon. He accepted the invitation and delighted the audience with personal stories with Albanians during the time of his 1929 expedition in Albania, remembers Peter. Years later, Professor Coon asked Mr. Prifti to translate Stavre Frasheri’s book and Peter agreed to do it. In 1979 the translation was completed and the manuscript was shelved in the repository of the Harvard’s University’s
Peabody Museum of Archaeology and Ethnology for another twenty years. In 1999, within the first decade of the reestablishing of the American Albanian ties, the Manager of Publication at Peabody favored the publication of the English translation believing that it made more sense to publish the manuscript than to let it rest in the Peabody storage, writes Peter Prifti in the Acknowledgments of Through Mirdite in Winter. In 2002, the East European Monographs published the work making it available to all English readers.

With the support of scholars, editors and consultants along the way, an American anthropologist, an Albanian interpreter/guide, and a former Vatra Secretary, contributed to make possible a publication that is not only available in two languages, Albanian and English, but one that has a narrative of its own.

Stavre Frasheri’s book would likely not have been written had Professor Coon not traveled for research to Mirdite. Yet it was Frasheri who tasked himself with writing down and keeping records of personal observations and inquiries alongside Professor Coon’s fieldwork. In the process, the Albanian interpreter and guide “discovered’ and enhanced his own understanding of the Northern region of his country. A self-styled ethnographer, Frasheri has possibly pioneered in the active participant field of the modern era. Thanks to the author’s commitment and drive as a cultural explorer, the book, broadly defined, is an ethnographic account of Mirdite in the late 20s. Also, by taking the assignment a step further, Stavre Frasheri’s work serves as a reminder to value any task as an opportunity for a potential exploring of our own.

1- Through Mirdite in Winter, Stavre Th. Frasheri, Translated into
English from the Original in Albanian by Peter R. Prifti, East
European Monographs, Boulder Distributed by Columbia University Press,
New York, 2002

DY ROMANE NGA MIRELA…

by

– mbresë leximi –

Visar Zhiti

Realiteti, tashmë edhe letrar i shqiptarëve, është pasuruar me jetët larg, jashtë Atdheut, nëpër botë, ku përpjekja për të arritur ëndrrën ka përplasje, humbje, dashuri, vështirësi plot, por gjithsesi shpalosje të forcës së njeriut në atë që quhet aq ftohtë me një fjalë: “integrim”.

Përkundrazi në letra kjo vjen marramendshëm, na i tregon bukur dhe Mirela Kanini, bijë shkrimtareje ndërkaq, mërguar familjarisht në SHBA, e cila si pakkush i është përkushtuar romaneve. I ka botuar në Tiranë, duke tërhequr vemëndjen e lexuesit edhe në diasporë. Dy më të fundit na i dhuroi dhe neve, jemi afër…

“Mëkatet e Zonjës Ema” dhe “Klienti”, botime të “Albas”, lexohen me ëndje, me kërshërinë se si është jo vetëm fati i shqiptarëve në një shtet të madh, metropolitan edhe në teknikë e në të menduar e në të ndjerë, por si është dhe e përditëshmja e tyre në atë realitet aq modern e aq të shfrenuar.

Në romanet e Mirela Kaninit personazhi shqiptar, grua, Ema apo Ana, kanë besueshmëri, janë të thjeshtë, njerëzorë, pa komplekse penguese a i tejkalojnë ato, natyrshëm madje, guximtarë, të shoqërueshëm, me miq, e shohin jetën në sy, dinë të duan, të vuajnë dhe të arrijnë, ndërsa imazhi i Shqipërisë ka një si përndritje të vegimtë, gjithsesi avionët fluturojnë normal dhe për në Rinas.

Romanet e Mirela Kaninit janë triller me aksion dhe enigma nga ato që shkaktojnë krimet që do zbulohen në fund, me befasira si skenare filmikë holliwoodianë, me llapsje psikologjike si ndriçime të fenerëve të makinave, është familja me krizat e saj sot dhe individi i traumatizuar, etj, ku mes kësaj shoqërie lëvrijnë dhe shqiptarët e saj dhe si rrugëzgjidhje për mbijetesë shpirtërore, jo ekonomike, që duket si e zgjidhur, mbetet ajo që ka qenë, e lashte sa vetë njeriu: dashuria. E sinqertë për veten dhe tjetrin, po aq njëlloj, dhe për jetën pafund.

Nderim Atit Të Shenjtë

by

Nga Eugjen Merlika/

Ditët e para të prillit 2005 pllakosën botën e globalizuar në të gjithë larmitë e saj politike, kulturore, fetare e ideologjike, në gjithë ndryshueshmërinë e popujve, të racave, të mirëqënies, të nënzhvillimit, me një lajm që, në sajë të televizionit, nga Roma u përcoll deri në skajet më të largëta në pak sekonda: Papa është sëmurë rëndë. Orë të gjata ankthi për shumicën e njerëzve, linja telefoni të mbingarkuara me Vatikanin, nëpërmjet të cilave kryetarë shtetesh e qeverish e personalitete të ndryshme informohen vazhdimisht mbi ecurinë e sëmundjes, kisha të mbushura me besimtarë që luten, rradhë të gjata qytetarësh të Romës e pelegrinësh nga Vende të ndryshme që ecin në rrugën e Pajtimit për në Sheshin e Shën Pjetrit.

Në paraditën e 2 prillit zëdhënësi i Vatikanit, Joakin Navarro Vals, i komunikon shtypit botëror fjalët e fundit të Papës. Është mesazhi i Tij i fundit dhe i drejtohet të rinjve të cilëve, pesë vite më parë në Tor Vergata, i u kishte besuar misionin më të lartë e më të vështirë: “Ju takon juve të ndryshoni botën!”. Fjalët e fundit, të nxjerra me ndërprerje e me shumë vështirësi, janë këto: “Un dhe u thirra, ju erdhët un u falënderoj.” Ka një kuptim të thellë në këtë frazë. Ati i Shenjtë, që tashmë e ka mbaruar misionin e tij të jetës tokësore e pregatitet të marrë gjykimin për veprën e jetës së tij atje lart tek Krijuesi i Gjithësisë, projekton në t’ardhmen hijen e atij misioni, vazhdimësinë e tij, e përciell atë tek brezi i nipave, tek ata që do t’i japin formën shekullit të ri. Është sendërtimi i thelbit të veprës së Tij, për më shumë se një të katërt qindvjeti në drejtimin e Kishës së Romës, synimi më i lartë që njeriu Vojtila i kish vënë vetes që në rininë e Tij: të luftonte me të gjitha forcat për të ndryshuar botën në ato pjesë ku ajo është ndërtuar keq. Në kllapinë e çasteve të fundit të jetës ndoshta i shfaqet misioni i pakryer plotësisht e kërkon që, deri në frymën e fundit, të  porosisë vazhdimin e tij.  

Asnjëherë në historinë e njerëzimit jeta e një njeriu dhe vdekja e tij kanë qënë objekt i interesit të kaq shumë njerëzve. Pjesëmarrja shpirtërore e popujve të ndryshëm të botës së krishterë e jo, në dramën e dhimbëshme të aktit të fundit të jetës tokësore të Papës Vojtila, është një dukuri e pashembullt. Ajo tregoi forcën cilësore të karakterit të personazhit, ndjeshmërinë e hollë ndaj problemeve madhore të njerëzve, kushtimin deri në vetmohim për zgjidhjen e tyre, koherencën në respektimin e parimeve të Ungjillit, ngulmimin e pafund në përballimin e betejave për lirinë e paqen. Ai nuk ka fuqi ushtarake apo ekonomike. (Dikur Stalini pyeste: “Sa divizione ka Papa?”). Fuqia e Tij është morale, shpirtërore. Ajo buron nga zbatimi i mësimeve të Krishtit e, si e tillë, ajo është fuqia e bariut që i prin tufës së deleve duke i rënë fyellit. Muzika e atij fyelli magjeps, rrëmben, entuziazmon, ngre peshë shpirtëra individësh, bashkësish, popujsh, sepse ajo muzikë ka në qendër të frymëzimit njeriun, krijesën e Zotit në shembëlltyrën e Tij, njeriun që jeton mbi këtë tokë, që përpiqet, punon, dashuron, urren, mëkaton, pendohet e së fundi largohet për të ndërruar jetën e për t’u gjykuar në “Mbretërinë e qiejve”

Funerali i Gjon Palit II, që do të zhvillohet më 8 prill në katedralen e Shën Pjetrit, ka gjasë të jetë më madhështori e më i ndjeri i gjithë historisë së njerëzimit. Prania e rreth dyqind dërgatave nga të gjitha shtetet, e katër Presidentëve në jetë të SHBA, e më shumë se njëqind kryetarësh shtetesh apo qeverish, nderimi para arkivolit nga miliona vetë prej shumë Vendeve të botës, miliardët e ngujuar para televizorëve në të gjitha anët e globit, do t’i japin formën një ngjarjeje epokale, që do të ruhet gjatë në kujtesën historike të planetit.

Karol Vojtila, ish arqipeshkvi i Krakovias, që u shugurua Papë, për një rastësi të çuditëshme, në ditën kur Enver Hoxha festonte 70 vjetorin e lindjes, bir i atij brezi të lindur fill mbas luftës së parë botërore, shpirt poeti e trup atleti, prelati i parë jo italian në fronin e shën Pjetrit mbas 445 vitesh, ka mbartur në vete një seri parësish. Ka kohëgjatësinë më të madhe të qëndrimit si Papë, mbas Piut IX e, ndoshta, mbas Shën Pjetrit, ka vizituar shumicën e Vendeve të botës, duke udhëtuar më shumë se gjithë parardhësit të marrë së bashku, ka numurin më të madh të fjalëve të shkruara e të shqiptuara, një seri mahnitëse enciklikash, letrash apostolike, mesazhesh, diskutimesh, librash. Ai ishte i pari Kryetar i Kishës katolike që hyri në një xhami në Siri, i pari që hyri në një sinagogë në Izrael, i pari që puthi tokën në të cilën shkonte si mik. Ai ishte një nga nismëtarët më të zellshëm të dialogut ndërfetar me përfaqësuesit e besimeve të ndryshme e, kryesisht, me ata që i besojnë një Zoti të vetëm si myslimanët e ebrejtë. Ai ka kurajon të sfidojë haptas e të kërkojë falje për episodet e turpëshme të së shkuarës së Kishës së Romës si inkuizicioni, të kërkojë falje tek muri i Jeruzalemit për tragjedinë e ebrejve në shekuj, të kërkojë falje në emër të Evropës së krishterë për dukurinë e shëmtuar të  shitblerjes së skllevërve nga Afrika.

Veprimtaria e Tij i kalon shumë caqet zyrtare të Vikarit të Krishtit. Ajo rrok në thellësi mesazhin e Mjeshtrit dhe synon t’i avitet atij në metodën e përhapjes e të vënies në jetë, megjithë vështirësitë që paraqet epoka bashkëkohore me tërësinë e saj jo të favorshme. Imazhi i Tij, që është bërë pjesë integrale e qënies sonë, do të jetojë gjatë por fjala e Tij do të na mungojë shumë e do të jetë mjaft e vështirë për atë që do t’i zerë vendin t’a plotësojë atë mungesë. Shprehja zhbiruese e syve, buzëqeshja çarmatosëse e fytyrës, lëvizjet e duarve në përshëndetje, trupi i kërrusur dhe ecja karakteristike do të mbeten të ngulitura në kujtesë si figurat e prindërve që nuk janë më, sepse Ai qe një prind për të gjithë. Dorën e Tij të ngrohtë mbi shpatulla, fjalën e Tij ngushulluese e t’ëmbël, pjesëmarrjen e Tij në dertet e popujve, në këta 27 vite Pontifikati i kanë provuar një pjesë e madhe e botës. I kanë munguar ato vetëm dy popujve të Rusisë e të Kinës, në të cilët komunizmi nuk i fali kurrë Papës polak ndihmesën e dhënë për shëmbjen e tij. Ishte një brengë e madhe në shpirt dëshira e paplotësuar për të shkuar në kryeqytetin rus. Nuk e di nëse Patriarku Aleksej e ka ndërgjegjen e qetë për murin që ngriti mes tij e Papës polak. Ndërsa Kina, kaq shumë e dëshiruar kohët e fundit nga Evropa si partnere ekonomike, sa t’i heqë edhe embargon e armëve si shenjë vlerësimi për “demokratizimin” e saj, ndaj Vatikanit e personalisht ndaj Atit të Shenjtë ka mbajtur qëndrimin tipik komunist. Një qëndrim të tillë mbajti dhe Enver Hoxha e banda e tij më 1981 kur, në brigjet e Puljes, Papa Vojtila do të hidhte vështrimin e Tij dashamirës mbi “ tokën e dashur të Shqipërisë” e do të lutej për të.

Ishte shtator 1991. Në qytetin e Latinës vinte për vizitë Papa Gjon Pali II. Në stadiumin e qytetit Ai do t’i epte kungimin gjithë adoleshentëve që ishin krezmuar ato ditë. Mes tyre ishte edhe një vajzë shqiptare që vinte nga Grabiani, një fshat, kamp internimi i Lushnjes. Babai e porositi që kur t’i afrohej Atit të Shenjtë për të marrë osten t’i thoshte se ishte shqiptare e t’i kërkonte të lutej për Vendin e saj. Vajza e plotësoi porosinë e Papa i vuri dorën mbi shpatulla e i buzëqeshi ëmbël. Me atë buzëqeshje ndoshta desh t’i thonte asaj vajze të re se Vendi i saj ishte në zemrën e tij.

 Do t’a vërtetonte këtë me vizitën që bëri më 25 prill 1993, kur solli mesazhin e shpresës për “ tokën e fshikulluar nga përndjekjet”, mirëkuptimin dhe dhimbjen e sinqertë të babait për bijtë e martirizuar sepse predikuan Ungjillin e Krishtit “ Ajo që ka ngjarë në Shqipëri , të dashur vëllezër e motra nuk ishte parë kurrë në historinë e njerëzimit.” Janë fjalët e Gjon Palit. II në mitingun e Tiranës. Është pohimi i një të vërtete historike së cilës shumë të tjerë nga Perëndimi i kanë anashkaluar. Papa këtë të vërtetë e shpall me forcë, madje dhe në hollësi, kur flet për priftërinjtë e besimtarët e përndjekur nga regjimi. Por mesazhi i Atit të Shenjtë nuk synon të ndalet vetëm në këtë të shkuar aq të hidhur e të dhimbëshme e nuk kufizohet vetëm në sferën e viktimave reale të diktaturës komuniste.  “Kam ardhur për t’i shfaqur çdo shqiptari admirimin dhe mbështetjen në këtë fazë delikate të kalimit historik dhe shumë të dëshiruar, të ringjalljes shoqërore dhe shpirtërore..” ishin fjalët përgëzuese dhe inkurajuese që Kreu i Kishës katolike botërore i drejtonte një populli bujar e mikpritës, por që në gjirin e tij kishte vetëm një të dhjetën e tij katolikë. Dëshmojnë për strategjinë e  atij institucioni për t’i dhënë përparësi harmonisë e mirëkuptimit në shoqëritë e kombet shumë fetare për të shmangur kundërshtitë e ndryshme që mund të lindnin nga këta faktorë e, që në historinë e vjetër e të re të botës, kishin shkaktuar male kufomash.

Në atë vizitë Ai i bëri një thirrje kontinentit të vjetër duke u shprehur: “Evropa nuk duhet të harrojë!”. Donte t’i kujtonte asaj se misioni historik i saj nuk mbaronte me rrëzimin e Murit të Berlinit, se nuk mund të quhej i kryer përderisa në Evropë të kishte Vende të tilla si Shqipëria që “dilte nga një dimër i dhimshëm vuajtjesh” , e të cilat komunizmi i kishte kthyer në gërmadha. Ringjallja e tyre materiale e morale ishte një detyrë e çastit dhe e së ardhmes për kontinentin që me kohë do të bëhej një entitet i vetëm politik.          

Në atë frymë dashamirësie ndaj Shqipërisë duhet parë edhe emërimi i kardinalit të parë shqiptar në historinë e gjatë të kishës së këtij Vendi, në personin e Mikel Koliqit, njërit ndër klerikët më të shquar që patën fatin të mbijetojnë ndaj kalvarit të gjatë të terrorit komunist.

Zëri i Papës Vojtila tingëlloi i fuqishëm e i paprerë, vite me rradhë , për të ndaluar masakrat në ish Jugosllavinë dhe pati një ndikim të madh në vendimin e NATOs për të ndërhyrë ushtarakisht në Kosovë, në prani të genocidit serb mbi banorët shqiptarë të saj.

Këto e të tjera konsiderata mbi rolin e luajtur në historinë e botës, në mënyrë të veçantë ndihmesa tepër e rëndësishme në shembjen e komunizmit e në fitimin e lirisë, na bëjnë që të përulemi me nderim sot para arkivolit të Tij, e të respektojmë thellë në zemër Karol Vojtilën si një kampion të Krishterimit, të lirisë e të paqes në botë. 

Romë, 6 Prill  2005                 

Marrë nga vëllimi : “Përsiatje njerëzore, letrare, shoqërore, historike” OMSCA-1 Tiranë 2011