Dom Vlash Palaj

Famullitar i Shkodrës/

Më 16 tetor të vitit 1938, zbriti në portin e Durrësit, me cilësinë e Delegatit Apostolik të Selisë së Shenjtë, Imzot Leone Nigris. Kjo nuk ishte hera e parë gjatë atij shekulli që një përfaqësues i Papës vendosej në Shqipëri për të ushtruar misionin e tij apostolik.

Delegati Apostolik gëzon një rol të veçantë në hierarkinë e Kishës, pasi përfaqëson drejtpërdrejt lidhjen me Atin e Shenjtë – garantin e unitetit universal të Kishës Katolike – si dhe me kishat lokale, të udhëhequra nga ipeshkvijtë. Duhet theksuar se, në mungesë të Nunciaturave Apostolike, Delegatët marrin përsipër edhe funksionin e koordinimit të marrëdhënieve diplomatike ndërmjet një shteti dhe Selisë së Shenjtë, subjektit të së drejtës ndërkombëtare që përfaqëson Vatikanin. Edhe pse më herët, gjatë shekujve të sundimit osman, kishin mbërritur në Shqipëri vizitorë apostolikë me misione të përkohshme, prania e Delegatit të parë Apostolik shënohet me emërimin në këtë post të priftit misionar Ernesto Cozzi, nga Papa Benedikti XV, në fund të vitit 1920. Ai e ushtroi këtë detyrë deri në vitin 1926, kur ndërroi jetë.

Pas Cozzit, Papati emëroi Delegatë të tjerë – të gjithë nga rajoni i Friulit. Imzot Giovanni Battista della Pietra S.J. shërbeu nga 24 marsi 1927 deri më 19 mars 1936; Imzot Ildebrando Antoniutti mori detyrën nga 15 gushti 1936 deri në mesin e vitit 1938. Shërbimin e Delegatëve Apostolikë italianë e mbylli Imzot Leone Giovanni Battista Nigris (1884–1964), i katërti dhe i fundit Delegat Apostolik i huaj, i cili shërbeu në Shqipëri deri në pranverën e vitit 1945, kur u dëbua nga regjimi komunist si persona non grata. Selia e tyre ndodhej në Shkodër, pranë Kishës Katedrale, në atë ndërtesë që nga populli njihej si “Shtëpia e Delegatit.”

Prania e tyre kishte një rëndësi të madhe për Kishën tonë, pas pesë shekujve të vuajtjeve dhe qëndresës për shkak të pushtimit otoman. Ajo simbolizonte gjithashtu një liri të caktuar besimi dhe mundësinë e një komunikimi të drejtpërdrejtë të prelatëve shqiptarë me Papën.

Të gjithë Delegatët, përveç shërbimit të tyre apostolik dhe diplomatik, u dërguan në Shqipëri nga vetë Papa me një mision të veçantë: për të ndihmuar në ringritjen e të gjitha strukturave kishtare lokale, duke u mbështetur te kleri vendas.

Këto qëndrime profetike të Papatit, në fakt, dhanë shumë fryte. U rithemelua e gjithë hierarkia e Kishës nga kleri vendas. Meshtarë dhe ipeshkvij, sidomos nga Dioqeza e Shkodrës, do të japin kontribut në të gjitha trevat shqipfolëse – si në Kosovë, ashtu edhe në Maqedoni.

Pas një shkëputjeje të detyruar prej pesë dekadash nga Selia e Shenjtë, si pasojë e regjimit komunist, rivendosja e marrëdhënieve diplomatike me Vatikanin hapi rrugën për një periudhë të re shprese. Brenda jo më shumë se 35 viteve të një lirie të pjesshme të besimit, Kisha jonë jo vetëm që rifilloi jetën e saj shpirtërore dhe baritore, por edhe dhuroi një numër martirësh , një dëshmi unike besimi dhe qëndrese në historinë e saj.

Plotësohej kështu profecia e At’ Pjetër Meshkallës, e lindur në zemrën e errësirës së persekutimit komunist, kur priftërinj, murgesha dhe besimtarë të thjeshtë u burgosën, u torturuan dhe u vranë vetëm pse nuk hoqën dorë nga feja.

“Kjo është një gjë që na bën unik si komb dhe si Kishë në botë,” do të shprehej ai.

Relacioni i Imzot Leone Nigris më ra në dorë nëpërmjet një tjetër friuliani – të dërguarit të Selisë së Shenjtë për të përgatitur terrenin e rithemelimit të marrëdhënieve diplomatike ndërmjet Vatikanit dhe Shqipërisë menjëherë pas rënies së komunizmit, në fillim të vitit 1991.

Imzot Diego Causero, pjesë e Prelaturës Apostolike, të cilin pata fatin ta takoj në Udine, ma dorëzoi këtë relacion vetëm me të drejtë leximi, pasi do të publikohej më parë nga Dioqeza e Udines. Dhe në fakt, ashtu ndodhi. Istituto Paschini – Fonti per la Storia della Chiesa in Friuli e botoi atë në vitin 2022 nën redaktimin e Anesti Naci-t dhe prezantimin e Cesare Scalon, botoi relacionet nën titullin:’’Il drama dell’Albania nel racconto del Delegato Apostolico Leone G.B.Nigris (1938-1944)

Relacioni, në këndvështrimin historik, ka një vlerë të madhe, pasi pasqyron ngjarje jo vetëm të Kishës, por edhe të vetë vendit tonë, me një objektivizëm të detajuar dhe të kujdesshëm. Ndërsa në këndvështrimin kishtar ai çalon, pasi Delegati Apostolik, Imzot Leone Nigris, mendoj se nuk ishte figura më e përshtatshme për një detyrë të tillë. Ai shfaqi shenja paragjykimi ndaj Kishës lokale, me tendenca imponuese ndaj prelatëve vendas, duke e vendosur veten mbi ta, ashtu siç shkruante Dom Nikollë Mazrreku, duke iu referuar Atë Fluvio Cordignano S.J.: “…ma nalt ndër sferat e kullueta e të paqta t’Olympit.”

Këto qëndrime autoritare bënë që një pjesë e prelatëve shqiptarë ta anashkaloheshin deri në mospërfillje. Karakteri i tij i prerë dhe shpesh i rrëmbyer, tepër autoreferencial, mund të ketë ndikuar jo vetëm në mospërkrahjen nga ana e disa prej klerikëve dhe personaliteteve vendase të kohës, por edhe nga gjeneralët fashistë, të cilët u treguan indiferentë ndaj deklaratave të tij – ndonëse jo gjithmonë të pabaza – kundër qëndrimeve të tyre.

Duhet pranuar gjithashtu se situata në të cilën Imzot Nigris ushtroi misionin e tij apostolik ishte tejet e ndërlikuar. Pushtimi fashist i komprometonte jo vetëm pozicionin, por edhe figurën e tij si italian, edhe pse një pjesë e mirë e popullsisë – sidomos ajo katolike – e shihte këtë pushtim si njëfarë “shpëtimi”, duke e krahasuar me zgjedhën e gjatë osmane ose me masakrat e fqinjëve serbo-malazezë dhe grekë.

Këtë realitet, duket se e kuptonte edhe vetë Nigris. Edhe pse rrallë e shprehte haptazi, me qëndrimet dhe veprimet e tij linte të kuptohej se nuk shihte alternativë tjetër për mbrojtjen dhe mbijetesën e Kishës Katolike në Shqipëri, përveç bashkëjetesës me pushtimin italian.

Ky qëndrim solli përplasje të dukshme mes tij dhe prelatëve shqiptarë, të cilët, megjithëse ishin të lidhur shpirtërisht me Papën dhe kulturalisht me Italinë, besonin fuqishëm se fati i Shqipërisë duhej të vendosej nga vetë shqiptarët. Përplasje të tilla nuk pasqyrohen vetëm në këtë relacion, por edhe në shumë letra të tjera drejtuar Selisë së Shenjtë, ku shpesh vërehen tone kritike dhe qëndrime negative ndaj klerit dhe ipeshkvijve vendas.

Kriledjan Çipa/

Eugene Pittard ështё njё figurё e shquar poliedrike pёr Zvicrёn, njё antropolog, etnolog dhe prehistorian me autoritet nё Europёn e fillimit tё shek. XX. Mbi tё gjitha, pёr interesin tonё, ai ishte njё mik i madh i Shqipёrisё dhe shqiptarёve. Kontributi i tij pёr mbrojtjen e integeritetit tё shtetit tё sapokrijuar Shqiptar nё arenёn ndёrkombёtare në vitet 1920, si dhe studimet e tij mbi historinё, etnografinё, antropologjinё moderne dhe arkeologjinё e vendit tonё e njohim mё mirё tashmё, falё punёs sё palodhur tё gazetarit dhe studiuesit Kudret Isaj, i cili nё vitin 2023 botoi veprёn voluminoze kushtuar Eugene dhe Helena Pittard, bashkёshortes sё tij shkrimtares sё famshme tё njohur edhe si Noelle Roger:“Udhёtimi i mbramё i Helene dhe Eugene Pittard nё Shqipёri, Gjenevё-Tiranё (Nё gjurmёt e Kryqit tё Kuq shqiptar nё Gjenevё), Les Livres Rama, Tiranё, 2023”. Nё mёnyrё tё pavarur, njё kontribut tjetёr nё njohjen e aktivitetit arkeologjik tё Eugene Pittard nё Shqipёri, bazuar mbi materialin arkeologjik tё rigjetur nё laboratorin e arkeologjisё prehistorike dhe antropologjisё nё Universitetin e Gjenevёs, kanё dhёnё arkeologёt shqiptar e zviceran Rudenc Ruka, Jocelyne Desideri, Tobias Krapf dhe Arnjad Al Qadi, nё artikullin “Eugene Pittard: Archaeological Explorations in Southeast Albania, Iliria XLII, 2018, f. 35-56”.

Krahas ritrajtimit tё materialit arkeologjik, kёta tё fundit kanё meritёn e ri-identifikimit tё shpellёs ku ai ka gёrmuar, qё rezulton tё jetё shpella e Ventrokut, buzё liqenit tё Prespёs sё Vogёl nё zonёn e Korçёs, ndërsa mё parё mendohej se ishte Shpella e Trenit, po nё tё njёjtёn zonё. Njё njohёs i veprimtarisё sё tij, me sa duket, ka qenё edhe studiuesi dhe historian Petraq Pepo, qё ka shkruar pёr tё gjatё Luftёs sё Dytё Botёrore. Fokusi i kёtij shkrimi, do tё jet risjellja në vëmendje e aktivitetit arkeologjik tё Pittard, duke sintetizuar kontributet e sipёrcituara, por njёherёsh do tё prek shkurtimisht edhe aspekte tё tjera tё veprёs dhe kontributit tё tij. Shёnimet e punёs sё Pittard pёr kёrkmiet arkeologjike nё Shqipёri nuk janё gjetur ende tё plota, ndёrsa ai vetё ka botuar vetёm njё artikull tё shkurtёr pёr gёrmimet nё zonёn e Korçёs.

Kush ishte Eugene Pittard?

I lindur nё Gjenevё tё Zvicёr nё vitin 1867, ai ishte antropolog, etnograf, prehistorian, filantrop dhe publicist. Ishte i pari qё mbrojti njё doktortaurё pёr antropologji nё Universitetin e Gjenevёs nё vitin 1989, si dhe mё vonё duke u emёruar profesor nё kёtё universitet, themeloi Institutin e Prehistorisё dhe Antropologjisё. Ai themeloi Muzeun Etnografik tё Gjenevёs, si dhe njё sёrё laboratoresh e shoqatash me fokus shkencёn dhe komunitetin shkencor. Pittard, kreu njё sёrё fushatash kёrkimore me fokus prehistorinё dhe antropologjinё (kryesisht kraniometrinё e individёve tё gjallё dhe studimin e skeleteve) nё Francё, Zvicёr, Rumani, Shqipёri, Greqi e Turqi. Pёrveҫ se Profesor, ai arriti postin e Dekanit, Zёvёndёs Rektorit dhe Rektorit nё Universitetin e Gjenevёs. Pёr shkak tё meritave tё veҫanta dhe formimit tё tij poliedrik, universiteti e pajisi me njё autorizim tё veҫantё pёr tё dhёnё mёsim edhe pas daljes nё pension, duke e mbyllur karjerёn e tij tё mёsimdhёnies nё moshёn 81 vjeҫare. Pёrveҫ se, nё lёmin e shkencёs, ai pati dhe njё aktivitet tё rёndёsishёm nё politikёn ndёrkombёtare. Gjatё jetёs sё tij, ai u nderua mё njё sёrё medaljesh dhe ҫmimesh, duke u konsideruar si njё nga figurat mё brilante tё Zvicrёs.

Raporti i tij me Shqipёrinё dhe Shqiptarёt.

Me sa duket, njohja e tij me shqiptarёt ka ardhur nёpёrmjet antropologjisё, ku qё nё vitin 1894 ka shkruajtur njё punim me titull: “Kontribut nё studimin antropologjik tё shqiptarёve”. Dorshkrimi nuk u botua asnjёherё i plotё dhe pёr fat tё keq konsiderohet i humbur, megjithatё, nga ky studim janё botuar dy artikuj tё pёrmbledhur nё vitin 1902 nё Buletinin Shkencor tё Universitetit tё Bukureshtit dhe nё revistёn e Shkollёs Antropologjike tё Parisit. Mё vonё, ai i ka vijuar studimet e tij antropologjike mbi shqiptarёt gjatё ekspeditave nё Rumani, ku dhe jetonte e punonte njё komunitet i konsiderueshёm. Nё vitin 1941, sё bashku me studentin shqiptar Islam Zeko (nga dera e njohur e Zekatёve tё Gjirokastrёs) do tё botonte njё studim mbi antropologjin e shqiptarёve. Mё vonё, me vizitat e kryera nё Shqipёri, ai do tё bёnte studime tё tjera nё qytete si Shkodra, Durrёsi, Tirana, Elbasani, Vlora etj. Falё letёrkёmbimit tё pasur tё botuar nga Kudret Isaj, nё studimin e tij voluminoz, mёsojmё se ai krijoi kontakte dhe miqёsi tё forta me personalitete tё rёndёsishme tё Shqipёrisё si Ismail Qemali, Mithat Frashёri, Fan Noli, Rauf Fico, Pandeli Evangjeli etj, etj… Ai, sё bashku me tё shoqen vizituan Shkodrёn nё vitin 1910, ndërsa nё vitin 1921 vizituan Vlorёn, Korҫёn dhe njё sёrё qendrsh tё tjera, duke pёrfshirё edhe Himarёn, si dhe njё vizitё tjetёr në vendin tonë e realizuan nё pranverёn e vitit 1924.

Nga mbreast e kёtyre udhёtimeve, tё dy bashkёshortёt Pittard, kanё botuar njё numёr tё konsiderueshёm artikujsh pёrshkrimor nё shtypin ndёrkombёtar, si dhe njё pjesё e mirё e udhёtimeve tё tyre nё qytete tё ndryshme, janё pasqyruar mё sё mirё nё shtypin vendas. Krijon pёrshtypje pёrshkrimi i tij pёr festёn e pёrvjetorit tё parё tё Luftёs sё Vlorёs nё vitin 1921, tё shoqёruara me foto e pamje nga godina e atёhershme e Bashkisё sё Vlorёs, njё traditё, e cila mё vonё pas Luftës së Dytë Botërore pёr fat tё keq u ndёrpre. Fotot e arkivit tё familjes Pittard, ngelen dokumente me vlera tё rёndёsishme pёr njohjen e qyteteve shqiptare dhe traditave tё tyre nё fillimin e shek. XX. Kontributi i Eugen Pittard pёr shqipёrinё, ngelet i pazёvendёsueshёm. Ai dha një ndihmesë të madhe nё themelimin e Kryqit tё Kuq shqiptar, ndёrsa nё vitin 1921 emёrohet konsull nderi i Shqipёrisё nё Gjenevё. Nё vitin 1924 shёrbeu si i dёrguar special i Lidhjes sё Kombeve nё Shqipёri, ku dhe kontribuoi pёr menaxhimin e krizёs sё urisё qё kishte pllakosur vendin. Deri nё fund tё jetёs sё tij, ai ngeli njё mik dhe mirёbёrёs i madh i shqiptarёve, siҫ dhe vёrtetohet sё fundmi nga vepra e Kudret Isaj. Ai ishte njё figurё aq e dashur pёr Shiptarёt e viteve 1920-30, sa qё pritej me nderime publike nё ҫdo qytet apo lokalitet qё vizitonte. Nё vitin 1927, nga presidenti i kohёs Ahmet Zogu, pёr kontributin e tij tё madh ndaj Shqipёrisё dhe shqiptarёve ju akordua dekorata Komandeur me hyll (Grand Officier) i Urdhrit tё Skёnderbeut.

Kёrkimet arkeologjike nё shqipёri gjatё muajve Gusht-Tetor tё vitit 1921.

Nё interesin e tij si prehistorian, njё nga pikpyetjet e tij profesionale ishte, se a ka patur jetё gjatё epokёs sё gurit nё Shqipёri. Sigurisht qё ai, ishte i informuar mirё mbi historin antike tё Shipёrisё, si dhe ishte nё dijeni pёr gjejet e ndryshme arkeologjike ndёr vite. Ai thekson se: “E di mirё se disa fragmente stёrralli janё gjetur nё dy ose tre vende, por ato ende nuk kanё ndonjё domethёnie shkencore”. Megjithatё, kjo shёrbeu si indicie e mirё pёr fillimin e kёrkimeve dhe sondazheve arkeologjike nё zonёn e Korҫёs nё muajin shtator tё vitit 1921. Kjo ekspeditё ёshtё pasqyruara nё njё artikull tё shkurtёr tё shkruar prej tij, si dhe nё njё artikull tjetёr divulgativ nё shtypin e kohёs prej bashkёshortes sё tij. Po ashtu, nё pasqyrimin e aktiviteti arkeologjik, njё merit tё madhe ka edhe shtypi lokal vendas. Nё 15 shtator, ai do tё bёjё njё vizitё me karakter studimor nё Voskopojё, ku do tё bёjё vёzhgime antropologjike nё skeletet e qimiterёve mesjetare tё kishave.

Siҫ pasqyrohet nё shtypin lokal tё kohёs, nё gazetёn “Posta e Korҫës”, njё ditё mё vonё nё njё shpellё midis Shipckёs dhe Voskopojёs, ai do tё kryente sondazhe arkeologjike. Nga gjetjet e objekteve tё pёrftuara nga ekspedita nё Shqipёri nga Pittard, sipas arkeologёve Ruka, Desideri, Krapf dhe Al Qadi, nё njё kuti kartoni tё laboratorit tё prehistorisё dhe antropologjisё sё Universitetit tё Gjenevёs, ruhej njё tjegull me prejardhje nga Voskopoja, qё me shumё mundёsi ёshtё fryt i kёtij gёrmimi. Nё reportazhin e gazetёs “Posta e Korçёs” thuhet se, pasi mbёritёn nё Tren dhe u pritёn nga Devollitёt, ata vizituan malin e Trajanit dhe rrёnojat e fortifikimit Ilir. Po sipas kёsaj gazete, nё Tren gjeti dy shtatore prej mermeri, gjithashtu banorёt e Trenit i dorёzuan atij 7 monedha tё vjetra dhe dy figurina kuajsh prej balte, tё gjetura gjatё punimeve bujqёsore. Po atё ditё, vizituan liqenin e Prespёs sё Vogёl tek “Gryka e Ujkut”, ku vёzhguan njё shpellё tek udha e Progrit. Sipas vetё artikullit tё botuar prej Pittard, ai vizitoi njё numёr tё madh shpellash, ku bёri sondazhe e gёrmime nё sipёrfaqe. Sipas tij, vetёm njёra prej tyre dha rezultat, pasi nё shtresat e gёrmuara u gjetёn materiale stёrralli dhe fragmente qeramike. Kjo shpellё ndodhet nё skajin jugor tё liqenit tё Prespёs, nё njё shkёmb gёlqeror qё dominon rrafshinёn moçalore tё Ventrokut.

Nga sondazhi, nё shtresat e poshtme u gjetёn materiale stёrralli, ndёrsa rreth dy metra mё sipёr ishin depozituar disa materiale qeramike, madje prej tyre formohej njё enё e fragmentuar. Njё rёndёsi tё veçantё ai i kushton gjetjeve tё faunёs, ku fragmentet kockore tregonin praninё e dhive tё egra, ujqёrve etj. Me ndihmёn e njё prej prehistorianёve mё tё njohur tё kohёs z. Franchet, ai e daton qeramikёn e zbuluar midis periudhёs sё Neolitit dhe Bronxit tё Hershёm. Në njё riegzamini të bёrё nё materialin e qeramikёs dhe stёrallin e gjetur nё laboratorin e Universitetit tё Gjeneves, ekipi me nё krye Rudenc Rukёn, konfirmojnё datimin e materialin nё periudhёn e Neolitit. Pёrveç se nё Korçё, çifti Pittard gjatё ekspeditёs sё vitit 1921 ka qenё edhe nё qytetin e Vlorёs, por nuk e dimё me saktёsi a ka kryer sondazhe apo gёrmime arkeologjike në rrethinat e këtij qyteti. Megjithatё, kjo nuk ёshtё e pamundur tё ketё ndodhur, po tё marrim parasysh pohimin e tij, se: “Gjatё udhёtimit tim tё fundit shёnova nё hartё njё numёr tё caktuar shpellash, nё tё gjithё vendin”. Nga fotot e arkivit tё publikuara nga Kudret Isaj, me sa duke vёmendjen ja ka tёrhequr edhe Elbasani, ku ka fotografuar disa stela dhe shtatore tё periudhёs Romake. Ai, me siguri ka vizituar dhe rrёnojat e qendrёs antike tё Himarёs, siç sugjeron njё foto e realizuar prej tij. Pёr fat tё keq, njё numёr i madh shёnimesh nga kёrkimet e tij arkeologjike mbi prehistorinё e Shqipёrisё nuk gjenden mё nё arkivat publike tё instiucioneve tё Gjenevёs, ndёrsa njё pjesё e arkivave private nuk dihen me saktёsi ku kanё pёrfunduar, kёshtu qё pёr pjesёn tjetёr tё hulumtimeve tё tij nuk na ngelet gjё tjetёr tё pёrveçse tё hamendёsojmё.

Njё refleksion i shkurtёr.

Periudha e komunizmit dhe izolimi, ndёrpreu lidhje tё rёndёsishme me personalitete tё shquara si Eugene Pittard, Leon Rey, Margaret Hasluck etj, tё cilёt dhanё njё kontribut shumëdimensional pёr shtetin e sapoformuar Shqiptar, nё gjysmёn e parё tё shek. XX. Kjo ndёrprerje, bёri qё kontributi i tyre tё zbehet nё memorien tonё kombёtare. Puna e Kudret Isaj dhe Rudenc Rukёs me ekipin e kolegёve zviceran, ka meritёn se risjellin nё dritё njё pjesё nga kontributi i madh i Eugene Pittard nё ndihmё tё Shqipёrisё dhe shqiptarёve. Identifikimi pёr herё tё parё i periudhёs sё Neolitit prej tij, shёnon njё ngjarje historike nё historinё e kёrkimeve arkeologjike nё Shqipёri. Vlerёsimi publik dhe promovimi i kontributit tё kolosit Pittard nё favor tё kombit shqiptar, pavarёsisht pёrpjekjeve individuale tё sipёrcituara, ёshtё njё borxh qё ngelet ende pёr tu shlyer nё aspektin publik-institucional.

Fotot qё shoqёrojnё kёtё shkrim janё Cpyraight i Kudret Isaj.

Julika Prifti/

Kur Radio Tirana më kërkoi të shkruaja një emision të plotë për Bajronin në vitin 1986, nisa të hulumtoj me dëshirë dhe kureshtje të madhe. Mblodha materiale në disa gjuhë, përktheva dhe krijova skena si për një dramë më vete. Më në fund, mbeta e kënaqur nga puna ime edhe nga komentet për emisionin që u pëlqye shumë nga dëgjuesit. Ndjenja e kënaqësisë ishte e lidhur edhe me zbulimin e fakteve të jetës së tij të panjohura deri atëherë nga publiku shqiptar.

Mbase e gjitha kjo do kishte vetëm në kujtesën time sepse, nëse e kam të saktë informacionin, programet e radios nuk janë ruajtur ngaqë mbi incizimet e vjetra janë regjistruar të reja, gjë që është për të ardhur keq. Por ja që mes dorëshkrimeve të babait këtë verë, gjeta edhe dorëshkrimin tim për Bajronin dhe shënime interesante për poetin e madh bashkë me materialet kërkimore të miat.

Në poemën e tij të njohur “Çajld Harold” Xhorxh Gordon Bajron veç përshkrimit aq të bukur të Shqipërisë ka dokumentuar edhe thesare të folklorit shqiptar. Në të vërtetë në dy këngë ose valle të kënduara ia vlen të thellohemi edhe më tej.

Këngët “Bobobo bobo” dhe “Në sevda tënde u llavasa” Bajroni i mblodhi gjatë udhëtimit nëpër Shqipëri në vitin 1809. Ato u botuan së bashku me poemën ” Çajld Harold” më 1912, me shënimet sqaruese e plotësuese në fund të tekstit. Në një kolonë teksti shqip e në anën tjetër përkthimi i lirë në anglisht, hera – herës mjaft larg ” ad literam” sepse Bajroni donte të jepte bukurinë e mendimit poetik.

Në shënime Bajroni jepte këtë sqarim: “Vërej se shqipja nuk është gjuhë e shkruar, për këtë arsye fjalët e dy këngëve që po i rrëfej lexuesit bazohet në fonetikë. Ato u mblodhën nga një grek që e flet dhe e kupton mirë shqipen”.

Ndryshe nga sa besonte Bajroni mbledhësi mund të mos e ketë ditur aq mirë shqipen ose nuk kishte njohuri për folklorin tonë. Duke lënë mënjanë edhe gabimet e shtypit e po ashtu dhe pamundësinë e alfabetit grek për të shprehur në mënyrë të saktë e besnike një seri fenomenesh karakteristike për gjuhën shqipe, në revistën “Albania” (1897 – 1909) bëhen përpjekje për të rindërtuar këto vargje me anë të logjikës së gjuhës e të këngës, por edhe në përkthimin e lirë anglisht. Ndihet si një punë e nxituar me pasaktësi e gabime, greqizmat ose u transliteruan keq ose u lanë mënjanë, kësisoj u cungua bukuria e këngës.

Në vëllimin e tretë ” Mbledhës të hershëm të folklorit shqiptar” janë botuar tekstet siç gjenden në origjinalin anglisht e si janë kopjuar te “Albania” duke plotësuar vende-vende boshllëqet e duke rregulluar gabimet. Megjithatë edhe aty kanë mbetur pa u plotësuar e vihet re ndonjë interpretim jo i saktë. Madje nga kënga e dytë janë lënë jashtë dy vargje me shënimin e bërë me sa duket te “Albania”: “Kënga e Bajroni zgjatet edhe me dy vargje të tjerë”. Ato së pari mund të jenë lënë jashtë nga vështirësitë që hasen për të dhënë në shqip kuptimin e tyre. Së dyti, sepse vetë Bajroni shfaq dyshimin: “Besoj se këto dy vargjet e fundit, ku ndryshon metri, i përkasin ndonjë balade tjetër,” thotë ai. Bajroni, si poet, ndien ritmin dhe kadencën, kap ndryshimin ritmik dhe prandaj bën atë vërejtje.

Ka shumë të ngjarë që kemi të bëjmë me një dukuri të njohur në folklor. “Për të dhënë një ide të dialektit shqiptar ose arnaut të Ilirisë, po përkthej këtu dy këngë popullore që këndohen me valle si nga burrat dhe nga gratë pa dallim,” shkruan Bajroni. Pra, kemi të bëjmë me një këngë që shoqërohet me valle, ose më saktë një valle e kënduar. Një pjesë e valleve të kënduara e ndryshojnë ritmin në fund. Koda më e shpejtë e më dinamike shënon njëherësh kulmin dhe mbylljen. Bajroni ka të ngjare të mos e ketë ditur këtë karakteristikë të disa valleve tona, prandaj edhe thyerjen e tetërrokëshit në gjashtë rrokësh e merr si pjesë e huaj që i është asimiluar rastësisht.

Transliterimi i saktë i këngëve të mbledhura nga Bajroni ka interes në radhë të parë për të dhënë hijeshinë e bukurinë e vërtetë folklorike sepse u zgjodhën nga një poet i njohur, por nuk mbeten jashtë edhe interesat gjuhësore dhe semantike.

Te kënga e parë, vargu 5 në origjinal është: “Ha pe nderi escrotini”. Te “Albania” është dhënë “Hape derën e shkretë”. Duhet të ishte “Hape derën shkretënë” sepse kësisoj ruhet i plotë edhe ritmi edhe rima, edhe fonetika historike. Duhet përmendur se shqipja ka pasur shumë më tepër fjalë proparaoksitone.

Dy vargjet e fundit të këngës ” Bobobo bobo”, “Plu hari te tire te/ Pluhur cia pra seti”, nga “Albania” janë lënë bosh, kurse nga instituti janë plotësuar në mënyrë hipotetike. “Pluhuri të errëtë/ pluhuron çaprazetë”. Në përkthimin e lirë këto vargje jepen: “Mos ngri shumë pluhur se të rëndohen armatimet”. Rindërtimi më i afërt i tyre do të qe: “Pluhuri që tirretë ( ngrihet) të pluhuron çaprazetë “. Te kënga e dytë “Në sevdanë tënde u llavdosa” plotësimet dhe korrigjimet e bëra nga redaktori Qemal Haxhihasani (1916-1991), folklorist dhe historian me shumë reputacion, duken me vend, me përjashtim të vargut “E ti m’u bëre e pabesë si një dhëndro të lartë” ku kuptimi ka mbetur i errët dhe greqizma ” dentroi” (dru) e përkthimit fillestar është marrë si fjala shqipe dhëndër. Mendoj se rindërtimi më besnik do të ishte: “U dashurova vashëzo me zemërën të haptë. / E ti më braktise si një dru i thatë”. Edhe përkthimi i lirë në anglisht këtë kuptim ruan: ” Ti më abandonove si nje pemë yë thatë”. Dy vargjet e fundit që i mungojnë tekstit tek “Albania”: “Udi vura dorini, udiri cicova cilti mora”, në përkthimin e lirë të Bajronit janë: “Ç’ndjesi provova kur vura dorën time mbi gjinë tënd/. Unë dorën e hoqa po ajo më dridhet akoma”. Përafërsisht mund të rindërtohet në formën: “U të vura dorënë në gjinj që t’ i mora/ U dorëthatë ç’heq (?) u edhe të ftohtë mora” që mund të ketë edhe rindërtime të tjera më të sakta.

Për këto ndijesi që e gjen tek poezia popullore shqipe, Bajrpni shprehet me habi se gjen një lloj paragonizmi me ato që thotë Sokrati i lashtë ndër shkrimet e veta.

Studiuesit e folklorit mund t’i kenë analizuar edhe më tej këto vargje dhe këngë. Nëse jo, ky shkrim mund të jetë një nxitje që do të jepte një rezultat të kënaqshëm edhe për lexuesit e sotëm.

Artisti shqiptar Erjon Hajnaj do të hapë ekspozitën e tij personale më 11 Korrik, nga ora 5:00 PM deri në 8:00 PM, në Sullivan Family Gallery pranë Bay Arts, me adresë 2875 Lake Rd, Bay Village. Ftohet mbarë komuniteti shqiptar në Ohio për të marrë pjesë në këtë ngjarje të rëndësishme kulturore dhe artistike.

Në vitin 2023, në qytetin e Worcester-it në Massachusetts, u hap konkursi “Poems In and Out of Places” sponsorizuar nga projekti Mapping Worcester in Poetry i krijuar nga Profesorja Susan Elizabeth Sweeney që punon në College of the Holy Cross. Ky projekt është pjesë e ekspozitës The Poem Next Door, për të cilën Sweeney fitoi një bursë dhe që aktualisht është e hapur për publikun në Muzeun Historik të Worcester-it. Ekspozita paraqet poezi nga gjashtë poetë të njohur amerikanë që kanë jetuar dhe shkruar për Worcester-in, ndër ta Elizabeth Bishop, Frank O’Hara, dhe Stanley Kunitz.

Mbi 100 krijues morën pjese në këtë konkurs dhe 27 u vlerësuan e u përzgjodhën fitues e nën-fitues nga Poeti Laureat i Worcester-it, Oliver de la Paz. Komuniteti shqiptar u përfaqësua nga dy poete: Julia Gjika dhe Irena Kaci, poezitë e së cilave u vlerësuan fituese. Irena, si gjithë krijueset/it e kishte hartuar poezinë e saj në anglisht, kurse Julia në shqip. Përkthimin në anglisht të kësaj poezie e realizoi vajza e saj, poetja e përkthyesja Ani Gjika.

Në datën 16 qershor 2025 në një nga sallat e Muzeut Historik të Worcester, MA u realizua ceremonia e recitimit të poezive fituese. Poezinë e Julia Gjikës e recitoi autorja në shqip dhe Ani Gjika në anglisht.

Muzeu ka në plan që këto 27 poezi t’i botojë në një libër më vete kopje të së cilit do të bëhen pjesë e përhershme e Muzeut të Worcester-it. Po ashtu është planifikuar që secila poezi të gdhendet në pllakë metalike dhe secilën pllakë ta vendosin në ambjentin që përshkruhet në secilën poezi.

Presim me padurim ditën kur karshi kishës shqiptare “Fjetja e Shën Mërisë” në Worcester, MA, pranë hyrjes veriore të godinës Illyrian Gardens, do të vendoset pllaka me poezinë e Julia Gjikës shqip dhe anglisht.

GRATE E MOSHUARA TE ILIRIAN GARDENS

Larg nga bota që bie erë luftë, netëve të qeta vonë,

ulur në një stol jashte kishës Shqiptare në Worcester, MA

kuvendojnë gratë e moshuara të Iliran Gardens. Unë jam një prej tyre.

Kur diktatura komuniste dështoi, Amerika na u bë shtëpi.

– Ika nga fshati pasi isha bërë gjyshe, – thotë flokëgrija V.

– Sollëm ato pa të cilat s’ rrojmë dot, – shton G., kujtimet

i lulëzojnë përditë përpara syve si kacurrelat e saj në kokë.

– Lavdi Zotit, për këtë kishë shqiptare, thotë P., pëllëmbët bashkë e sytë përpjetë,

– Na mblodhi Fr. Spiro, Fr. Mark dhe këmbana e Kishës, nën këtë qiell lirie.

Rrethuar me parqe, me muzetë e qytetit,

katër liritë e Rooseveltit arrijnë tek ne nga cdo cep i Massachusettsit.

I thithim ato thellë. Duke ditur se e ardhmja jonë është e sigurtë këtu, nxjerrim frymë.

Rikthimi i pranverës na fton të dalim nga apartamentet.

Në stinën e ringjalljes,

ne ecim nëpër oborrin e Kishes dhe ndalojmë të lutemi përpara saj.

Vetëm një herë shkova në atdhe, – thotë L., që ka hequr rrobat e zeza.

Dhe shton: erdha të pleqërohem këtu pranë djalit të vogël,

se pensioni i Shqipërisë ishte sa 1/6 e asistencës së këtushme.

– Sa bukur dukej mbeska jote, – i thotë z-nja P. z-njës L.

me gjoksin e shalëkat jashtë, njësoj si vajzat amerikane.

– Kështu vishen tani dhe në Shqipëri, ja pret L.

Gratë e moshuara s’ kërkojnë shumë: shëndet për veten dhe për fëmijët.

Një herë në dy vjet oborri i Kishës gjallërohet me këngë e valle

të Festivalit Shqiptar. Këtë vit, gjithashtu, Shqiptarët përtërihen

duke ndarë ushqimin e traditat me shumë Amerikanë.

Shqipëria s’ është një vend i largët, por i gjallë, këtu mes nesh.

E shkruaj këtë cdo ditë në fletore. E sjell në shtëpi, në shtëpinë time të re

në Salisbury Street, një pjesë e së cilës shkon pranë Kishes Shqiptare

dhe do mbajë emrin e Heroit Kombëtar GJERGJ KASTRIOTI SKENDERBEU!

– Zoti e bekoftë Amerikën!, lutem unë. Kështu luten të gjithë shqiptarët e Worcester MA.

* * *

THE ELDERLY WOMEN OF ILLYRIAN GARDENS

Far from the world that smells of war, in the late quiet evenings

sitting on a bench outside the Albanian church in Worcester, MA

speak the elderly women of Illyrian Gardens. I am one of them.

When the Communist dictatoriship failed, we made America our home.

I left my hometown after becoming a grandmother, says silverheaded V.

We brought what we can’t live without, adds G., memories

blooming before her eyes daily like the white curls on her head.

Thank God for this church, says P., palms together and eyes up,

Father Spiro, Father Mark and the church bell gathered us under this free sky.

Surrounded by parks, the city’s museums,

Roosevelt’s four freedoms reach us from all the corners of Massachusetts.

We breathe them in. Knowing our futures are safe here, we breathe out.

The return of spring invites us to leave our apartments.

In the season of the resurrection,

we walk around the church parking lot and stop to pray in front of it.

I went back home only once, says L. who no longer wears black,

I came to spend my old age here near my youngest son

because the Albanian pension is 1/6th of the assistance they provide here.

How beautiful your niece is, P. tells L. Her low cut blouse,

her thighs out like the American girls.

That’s how they dress in Albania now, too, L. responds.

Elderly women don’t ask for much—just health for themselves and their children.

Every other year the church’s parking lot thrives with the songs and dances

of the Albanian Festival. This year, too, Albanians are renewed

sharing their food and traditions with many Americans.

Albania is not a distant country, but a living one, right here among us.

I write this down every day in my notebook. I bring it home into my new home

on Salisbury Street, a part of which crosses my Albanian Church

and will soon bear the name of our National Hero, George Kastriot Skenderbeu.

God bless America! I pray. That’s what all Albanians of Worcester pray.