LETERSI – Page 238 – Dielli

Numri 13, numer me fat ne letersine dhe kulturen shqiptare

October 27, 2016 by dgreca

Nga Sadik ELSHANI/

Per numrin 13 jane te lidhura shume mite, shume besetytni ne shume kultura e qyteterime boterore, Ne shume kultura ai merret si nje numer ters, i pafat, qe sjell vetem fatkeqesi. Shume rruge nuk kane shtepi me numrin 13, ndersa shume ndertesa nuk e kane katin e 13-te. Sidomos dita e premte me date 13 merre si nje dite teper terse. Por ne disa kultura ky numer eshte shume me fat. Ne Itali konsiderohet numer me fat. Ndersa per acteket ai eshte nje numer i shenjte. Amerika eshte krijuar nga 13 kolonite britanike. Ne besimin hebre 13-shi shenon moshen kur nje djale e arrin moshen e pjekurise dhe behet Bar Mitzvah. Per te mos u zgjatur shume, ne internet ka mjaft informacione lidhur mr numrin 13. Po per ne shqiptaret, numri 13 eshte numer me fat, apo i pafat?

Jane tre poete, shkrimtare te shquar te letersise shqipe qe kane lindur ne daten 13: Mitrush Kuteli (13 shtator 1907 – 1967), Migjeni (13 tetor 1911 – 1938), Dritero Agolli (13 tetor 1931 – jeton). Pra, Migjeni dhe Driteroi kane lindur ne te njejten date, ne te njejtin muaj, por ne vite te ndryshme. Qe te tre jane emra te medhenj ne letersine tone dhe secili ne menyren e vet origjinale e pasuroi dhe i hapi shtigje te reja letersise shqipe. Dhe ne muajin e letersise t’i kujtojme keta shkrimtare qe te perbashket e kane numrin 13, daten e lindjes se tyre.Ky shkrim i shkurter eshte nje reflektim per kete date ne letersine shqipe dhe asgje me teper.

Mitrush Kuteli eshte njeri nder shkrimtaret, perkthyesit, publicistet dhe financieret me te njohur shqiptare. Ai mbi te gjitha shquhet si mjeshter i tregimit te shkurter dhe se bashku me Ernest Koliqin (1903 – 1975) eshte themelues i kesaj gjinie letrare ne letersine shqipe. Per motivet e tregimeve te tij u mbeshtet ne traditen e pasur te prozes popullore: legjendat, perrallat, rrefimet, baladat, sidomos ato nga jugu i Shqiperise. Populli, historia e tij me gjithe vuajtjet, sfidat dhe qendresen heroike nder shekuj, ishin muza e Mitrush Kutelit. Ai shquhej per atdhetarizmin e tij ne jete dhe ne krijimtari, prandaj veprat e tij jane shume te fuqishme. Te kujtojme krijimet e tij poetike, “Poem Kosovar”, “Balte shqiptare” e shume te tjera. “Poem Kosovar” eshte historia dhe qendresa e shqiptareve te Kosoves per mbrojtjen e qenjes dhe tokes se tyre, shprehur me vargje shume te fuqishme me plot ndjenja atdhedashurie, shkruar nga nje atdhetar i pashoq. Kuteli e shkroi kete poeme pasi ai e kishte vizituar Kosoven me 1943, tani te bashkuar me Dheun Meme pas nje sundimi te eger 30 vjecar serb. Kuteli eshte autor i dhjetera permbledhjeve me tregime, kritika e studime letrare. Ka perkthyer me mjeshteri veprat e klasikeve te letersise ruse e asaj boterore. Perkthimi i romanit “Shpirtera te vdekura” te Gogolit eshte nje perkthim i perkryer mjeshteror e mjaft poetik.

Migjeni padyshim eshte njeri nder emrat me te dashur ne tere letersine shqipe, sidomos eshte i dashur nga rinia shqiptare. Ai ne tere krijimtarine e tij artistike, si ne poezi, ashtu edhe ne proze, solli dicka te re e te papare gjer atehere ne letrat tona: solli nje stil te ri, nje force te re e te fuqishme shprehese. Me Migjenin fillon nje periudhe e re ne letersine shqipe, ndarja nga tradicionalja dhe romantizmi dhe fillimi i realizmit kritik. Konceptet e reja qe futi Migjeni ne letersine shqipe, teknika artistike, figuracioni, vargu i lire dhe forca shprehese, tematika dhe realizmi me te cilat ai trajtoi problemet e shoqerise shqiptare te viteve te tridhjeta, i hapen letersise shqipe rrugen drejt bashkekohesise, drejt modernitetit, drejt orientimit europian. Migjeni se bashku me Lasgush Poradecin i dhane letersise shqipe vendin e merituar ne letersine dhe kulturen europiane.

Paraqitja e Migjenit ne letersine tone eshte nje dukuri qe rralle shfaqet edhe ne letersine boterore. Me fuqine e tij artistike, Migjeni erdhi si nje meteor ne letersine shqipe dhe vdekja e hershme na e mori si nje meteor, por me krijimtarine e tij mbeti ne qiellin tone letrar nje yll qe do te shkelqeje gjithmone. Dhe sa me shume kohe qe do te kaloje, aq me teper ai do te shkelqeje, sepse ka nje magjepsje me vepren e tij, me jeten e tij te brishte e te shkurter. Shkoi i ri dhe do te mbetet perhere i ri, i freket dhe aktual. Vepra qe na ka lene trashegim eshte e shkelqyeshme, e perjetshme dhe gjer me sot e paarritshme, e pakalueshme nga askush ne letersine shqipe. Pa i mbushur te njezeteshtatat e mbylli ciklin e jetes se tij, e mbylli krijimtarine e tij brilante dhe i hapi shtigje, horizonte te reja letersise shqipe.

Edhe Dritero Agolli, se bashku me Ismail Kadarene dhe Fatos Arapin, eshte poeti qe i ka prire brezit te tij. Eshte njeri nder shkrimtaret me te dalluar, me te dashur, me prodhimtare e me me ndikim ne letersine bashkekohore shqipe. Krijimtaria e tij eshte mjaft e pasur ne gjini e lloje te ndryshme krijuese: poezi, poema, tregime, novela, romane, drama, skenare filmash, reportazhe, etj. Por mbi te gjitha, ai eshte i njohur si poet ne kuptimin e plote te kesaj fjale – mjeshter i vertete i vargut. Qe ne krijimet e tij te para ne poezi, ai u paraqit si nje ze i forte origjinal qe solli nje hov rinor, optimizem e freeski ne letersine shqipe. Dritero Agolli krijoi nje model te ri te vjersherimit, si ne problematike, ashtu edhe ne figuracion dhe zhvilloi nje teknike mjeshterore shprehese te ndjenjave, vrojtimeve dhe shqetesimeve te tij. Lidhja e forte me token, natyren, me prejardhjen e tij fshatare e shpuri ne formimin e unit (kredos) poetik: “S’jam poet, jam fshatar i jugut”. Vargu i tij kundermon me eren e ugarit nga hullite e tokes se zeze dhe na ato vargje shpesh rrjedhe edhe shume raki. Me shume mjeshteri e perdor frazeologjine dhe urtesine popullore, duke i gershetuar natyrshem vlerat tradicionale te poezise ne menyra e forma te reja te shprehjes poetike. Me vargjet e tij plot frymezim, ai krijoi nje bote te tijen, nje bote agolliane ku thjeshtesia e komunikimit te drejtperdrejte, porosite e pergjithshme (universale) dhe shprehja e hapur e plot ndjenja, jane shtylla te forta ku mbeshtetet poezia e tij. Ngrohtesia njerezore e vargjeve te tij ka bere qe lexuesi qe shijon kete poezi, te njejtesohet (identifikohet) me vete poetin. Ky raport i ndersjelle poet – lexues eshte me teper i theksuar te Dritero Agolli sesa te ndonje poet tjeter ne letersine bashkekohore shqipe, duke e bere poezine e tij te afert pert te gjithe. Kjo fryme poetike eshte mjaft e pranishme edhe ne prozen e tij qe eshte mjaft e suksesshme. Vlen te theksohet, se shumicen e krijimeve te Agollit e pershkon nje fryme e holle e humorit, madje edhe ne situate qe mund te jene shume serioze.

Numri 13 vertet eshte numer me fat ne letersine tone, por nuk ishte me fat per vete jeten e shkrimtareve te permendur. Migjeni vuajti tere jeten nga tuberkulozi dhe vdiq teper i ri. Po ashtu edhe jeta e Mitrush Kutelit nuk ishte aq e lehte. Ne vitin 1947 e arrestojne dhe e denojne si “Armik te popullit” me 5 vjet heqje lirie. Ne keneten e Maliqit e varrosin te gjalle, por ne castet e fundit e shpetojne. Jetoi ne varferi e me shpirt te plagosur, por gjithmone i paperkulur e dinjitoz. Driteroi ndoshta ishte pak me me fat nga dy te paret. Sapo festoi ditelindjen e 85-te, por edhe ai i kishte dramat e jetes se tij.

Pra, per ne, per letersine dhe kulturen tone numri 13 eshte numer me fat, por per vete keta shkrimtare nuk ishte edhe aq me fat.

Filadelfia, tetor 2016

Sadik Elshani eshte doktor i shkencave te kimise dhe veprimtar i bashkesise shqiptaro – amerikane.

Realitete të çertifikuara me vlerë historike

October 21, 2016 by dgreca

(Rreth librit “Perëndimi Mistik” i Albana Melyshi Lifschin)/

NGA MHILL TANUSHI-LONDER/

Albana Melyshi Lifschin, shkrimtare e njohur shqiptaro-amerikane, pas një përvoje shumë të gjatë në letërsinë artistike me disa vepra të botuara në prozë dhe poezi, i është rikthyer publicistikës, pasionit të saj të vjetër dhe të pa ndërprerë që e ka mbajtur të lidhur ngusht me profesionin fillestar, gazetarinë. Shkrimtari dhe publicisti shpesh nuk qëndrojnë në një, nuk janë domosdoshmërisht e njejta gjë. Ka shkrimtarë që nuk kanë botuar ndonjëherë publicistikë, ashtu siç ka publicistë që nuk kanë shkruar ndonjëherë letërsi artistike. Por ama kur i njejti autor lëvron njëherazi edhe letërsinë artistike edhe publicistikën letrare, si në rastin e Albanës, atëherë mbështetja mbi realitetin është më e fortë dhe veprat janë më dinjitoze e i rezistojnë më gjatë kohës. Ndaj nuk është e rastit që tek të gjitha veprat e botuara të Albana Melyshit ndjehet fort kjo lidhje me realitetin.

Të gjithë e kemi vënë re që librat publicistik rrijnë shumë mirë në bibliotekat tona. Krahasuar me letësinë tjetër të shkruar, si romanet, tregimet, poezitë etj, në të vërtetë ato janë më të vlefshme për lexuesin, për historinë dhe për kohën. Ndësa tek letërsia tjetër, ndonëse ngasjet dhe ngjarjet marrin shkas nga realiteti dhe më pas vishen me imagjinatën dhe trillin artistik, me publicistikën ndodh ndryshe. Ajo është vetë realiteti i fotografuar në çast. Ngjarjet, personazhet, rrethanat, përshkrimet, janë realitete të çertifikuara, e kësisoj janë referenca të padyshimta për historianët dhe çdo të interesuar rreth ngjarjeve të caktuara. Por ndodh shpesh që publicistika humbet e harruar pasi botohet në ndonjë të përditëshme për shkak të pamundësisë, neglizhencës apo moskujdesit të autorëve, prandaj botimi i kësaj përmbledhje publicistike nga ana e Albanës duhet vlerësuar si një kontribut me vlerë në përgjithësi për letërsinë e në veçanti për historinë.

Publicistika letrare e përmbledhur në librin “Perëndimi Mistik” është një lloj dritë-hije nga dy kontinente, ashtu siç është e ndarë vetë jeta e Albanës shkrimtare e gazetare në mes Shqipërisë dhe Amerikës. Në rrëfimet e saj ndjehet përgjegjësia serioze e gazetares që shkruan e tregon bukur që është korrekte dhe shqetësohet për ato që thotë. Ajo qëmton me kujdes ngjarje dhe fakte interesante dhe i sjell në vëmendjen e lexuesit me natyrshmëri dhe me një stil të këndshëm. Në udhëtimet e saj nëpër Amerikë por edhe gjatë vizitave në kthimet e saj të herë pas herëshme në Shqipëri, Albana jo vetëm ka nuhatje të thellë në fakte e ngjarje, por ka edhe një të ecur të mençur të penës së saj, pa pretenduar t’i mbushë mendjen lexuesit, por me kërkesën që të hyjë thjeshtë në përfytyrimin e tyre.

Për lexuesin shqiptar janë mjaftë interesante disa fakte historike, një pjesë të panjohura, të treguara bukur e me ndjenjë, siç janë rrëfimet për Amishët – një popull i çuditshëm amerikan që jeton i mbyllur brenda zakoneve e dokeve të veta fisnore, jashtë kontakteve me botën e qytetëruar, misionin komunist të kultit të Xhim Xhonsit që bëri vetvrasjen më të madhe të shekullit me rreth 1000 njerëz, apo lirinë e shprehjes me kushtetutë të protestës deri në lejimin e aktit të djegjes së flamurit amerikan, e shumë e shumë rrëfime të tjera të ngjashme. Ashtu sikurse edhe lexuesi amerikan, nëpërmjet reportazheve e shënimeve të Albanës gjatë udhëtimeve në vendlindje njihet me copëza të historisë dhe të realiteteve të hershme e të vona shqiptare.

Libri më i ri “Perëndimi Mistik” i Albana Melyshi Lifschin është një vlerë e shtuar në publicistikën letrare shqiptare e më gjërë. Ai lexohet me një frymë, sepse ngjarjet janë interesante që të mbajnë të mbërthyer deri në faqen e fundit dhe janë të rrëfyera me një gjuhë të thjeshtë dhe me një stil të jashtëzakonshëm profesionist.

ALFONS GRISHAJ NE SOFREN E “DIELLIT”

October 18, 2016 by dgreca

Alfons Grishaj/

1-PENELI FRYMOR

Pa penel frymor…,/

Shtëpitë si fantazma neutroni ,/

Shtojzovallet si mermer i palëmuar ,/

Njeriu si kurth i ngrehur në korrnizë ,/

Ndjenjat si akulli kozmik ,/

Nektari si pluhur shkretëtire,/

Dashuria si far i fikur,/

Kënga si përshpëritja e një memeci !/

Kompozimi i luleve në burgun vazo/

Petalet copë–copë si copat e pëlhurës së vjetër./

Me penel frymor ,

Prarim i jetës si serë diellore

Mbledh dritën dhe ngrohtësinë

Brenda kulmit të ligjit natyral, ku shpërthejnë gonxhet në lule.

E fshikëza e mëndafshit mbulon lakuriqësinë

e larvës që bëhet flutur!

E ne , ne gëzojmë frytin frymor…

Endërrojmë shtojzovallet , shijojmë rrezet plot jetë,

Duke shpërfillur mesazhin hyjnor !

KURIOZITETI I FEMRËS

Mes nesh delikate perëndia femër !

Poret si inxhi me diademë misteri,

Dridhet në reverance kavalieri,

Zbuten luanë , në këmbë ngrihen mbretër. 4

Por atje , tej në shekuj molla zemër,

Histori e krijesës që sot njeri,

Kaluan mijëvjeçarë , por jo evari ,

Kureshtja, padurimi i njëjti emër! 8

Kredhur në hijesira, zgjohet me diellin,

Në fushat plot grurë falet me melin

Me lugë druri përzier padurimi… 11

Sa veshi dhe syu peshore mundimi,

Si gazele e etur mbrrin tek burimi,

Në vend të trofesë , ajo puth velin ! 14

ZOGJTË

Eufoni e krahëve fluturakë,

Më e mrekullueshmja gjuhë mbi tokë,

Frymorë aerodinamike këmb e kokë

Vepër e përkryer e Hyut , portret farkë. 4

Pashpresë provuar në tmerrin darkë,

Në gjallesa mbi dhe as ngjasim as shokë,

Kaluar oqeanit , degën e ullirit rrokë,

Solle shpresën e jetës mbi Noes Arkë. 8

“Stinët” e Vivald’ nisin me pranverën,

Muza e proshkët zgjon dhe Minerven.

Mbi bisqet jeshil dirigjent kardinal. 11

Zogjtë e zogjve qumështor racional,

Sa polenë e jetës kulmon eternal,

Muzika e shpendve , Hadit i kyç derën! 14

Alfons Grishaj

Tetor , Miçigan

Bob Dylan – fitues i çmimit Nobel për letërsi

October 13, 2016 by dgreca

Këngëtari dhe shkrimtari amerikan Bob Dylan – fitues i çmimit Nobel për letërsi/

Komiteti i Nobelit shpalli kantautorin amerikan Bob Dylan, fitues të çmimit Nobel për letërsi.Në arsyetim thuhet se ai u shpërblye për “krijimin e shprehjeve të reja poetike në traditën e madhe të këngës amerikane”.Bob Dylan, është këngëtar, artist e shkrimtar që vlerësohet se ka ushtruar ndikim në muzikë dhe në kulturën amerikane për më shumë se pesë dekada. Bob Dylan, 75 vjeçar, kishte filluar karrierën e tij muzikore në vitin 1959, në kafenetë e Minesotas.

Këngët e tij si Blowin’ in the Wind janë bërë himne të kundër luftës dhe e lëvizjeve për të drejtat civile në Shtetet e Bashkuara.”Ai me gjasë është poeti më i mirë i gjallë”, tha anëtari i Akademisë Suedeze të shkencave, Per Wastberg.

Vitin e kaluar çmimin e fitoi shkrimtarja bjelloruse, Svetlana Alexievich.Secili çmim Nobel ka vlerën e afro një milion dollarëve.

Çmimi për letërsi ishte i fundit për këtë vit.

Ai mori emrin nga zbuluesi i dinamitit Alfred Nobel, që ishte edhe themelues i tij dhe është ndarë që nga vitit 1901 për arritjet në shkencë, letërsi dhe paqe, sipas amanetit të tij.

SILVA TERNAVA DHE -PERGAMENE E FJETUR

October 8, 2016 by dgreca

Nga Eduard M. Dilo/Nju Jork/
Vëllimi poetik “PERGAMENE E FJETUR” i poetes Selvie Ternava – Silva, është një libër me vlera të mëdha sa artistike aq dhe shoqërore, edukative, atdhetare. Ç’fleton faqet dhe shikon që vargu i saj plot ngjyra, i brumosur me ndjenjë të theksuar patriotike, (brumosur me aktualitetin që kalon Kombi ynë), e Kosova në veçanti, është një varg tërheqës, varg që të ndez ndër deje gjakun e të bën ta ndjesh veten të detyruar për sa nuk ke kontribuar për Kombin, për lirinë e Kosovës…
“Pesë minuta ne shtëpinë time gjysh e babagjysh
sytë e zgurdulluar me erë baroti të etur për pikë gjaku të njomë
Pesë minuta me bakllaven e ndotur
si ujkonja e vërsulur mbi shtatin e pafajësisë…
Pesë minuta në butësinë e fëmijës pa buke, pa ujë, ne çmenduri…
Pesë minuta në token e Bekuar të Arbërisë
dem baba dem pa emër, pa shenja mbi dhe…
Pesë minuta shkretëtirë e trishtuar përcjellur me tymin e zi
Pesë minuta hienat gjakatare holokaust mbi trupin e ri
Pesëmijë vjet lashtësie mbi shtatin e Parajse Iliri..”
Gjithçka ne kete poezi vjen thjeshte, realisht, me një te vërtetë te pa mohueshme, tejet prekëse e tmerronjëse, ne atë pese minutash qe poetja bukur ka shpalosur gjithçka. Është një merite tepër e madhe e poetes qe ne pak rreshta te flasë aq shume, te zhvilloje ngjarjen me ngjyra tejet realiste.
E pra ne vargun e saj, ajo është thjesht vetvetja, është thjesht Silva! Stili i saj tepër i veçante, e bën qe ajo te ece me një hap te sigurt ne shtigjet poetike sa te bukura aq te vështira.
Ajo, derdhet ne varg ashtu e virgjër neper deje te shpirtit, dhe lundron me ta ne boten e pafund me ngjyra te shkëlqyera te ylberta, duke shikuar me kthjelltësinë koralet ne fund te oqeanit, te shpirti qe shpërthen e arrin yjet duke u kthyer ne horizonte. Me vargun e saj plot shije dhuron, përcjell secilit një buzëqeshje te çiltër ashtu si është e thjeshte e brishte…
Derdhet si kroi me gurgullimën e vete, rrjedh si ujëvarat e bjeshkëve qe zbukurojnë mjediset tona, dhe shuan etjen e shtegtarit qe vapa i ka plasaritur buzët…, vargu i saj zgjat jetën, i jep vazhdimësi vazhdimësisë… , te tille e gjejmë ne ketë vëllim poetik poeten tone Silva.
Vargu i saj prek gjithçka, ne te gjejmë dashurinë si Nene, gjejmë dhimbjen për ngjarjet e trishtuara qe kane lëne gjurme, njëkohësisht gjejmë dhe vargjet e ëmbla e te bukura për te ëmblën e te dashurën dashuri.
Sinqeriteti ne vargun e saj, e si e tille vjen thjesht, pa buje, me një buzëqeshje te ndrojtur, por me një hap qe që dita -ditës shkel ne siguri.
Vargjet e saj të çojnë në bankat shkollore, në auditorët, te çojnë aty ku Nenat lotojnë për fatin e bijve të tyre që nuk u dihet, të çojnë larg deri në Zelandën e Re, aty ku ka emigruar…
Janë vargje të mbushura plot mesazhe dashamirëse domethënëse, me to shëtit sa në bulevardet plote drite e shkëlqim, aq dhe në ato rrugicat plot pluhur e gurë, që kane një bukuri tejet te veçante, se janë rrugicat e femërisë, janë rrugicat e Atdheut ne rindërtim…. Janë ato rrugica ku gjendet pragu i shtëpisë, ku hodhëm hapat e pare, ku u rrezuam e ku lozëm, janë rrugicat ku pragu i shtëpisë ka marre ngjyrën e dheut qe nga lashtësia…
Nuk është rastësi te shkruarit e saj aq bukur, aq me ndjenje, qysh e vogël, ashtu me atë urtësinë qe e karakterizon, merrte lapsin e shkruante poezi, ku ja lexonte motrave, Nënës, Shoqeve dhe vëllezërve. Zjarri i luftës mori mes flakëve shume ditarë e kujtime, mori me vete plot vargje te lëne përgjysmë, zhuriti dhe zhduku romanin qe ishte gati për botim. Qysh ne moshe te re, u vlerësua me çmime te ndryshme, Radio Prishtina lexonte pjese nga krijimtaria e saj, etj.
Dhe vjen pra Silva ne ketë vëllim te pare poetik, shkruar thjesht, kuptueshëm edhe pse ne dukje duket sikur nuk do ta kapesh vargun e saj, por kur zhytesh ne te, bëhesh pjese e tij, bie ne mendime, se ka një gjykim te thelle, te menduar, te studiuar e lëmuar mjeshtërisht.
Ne prezantimet qe ka bere me lexuesit sa nëpërmjet medieve virtuale aq dhe gazetave, ka marre vlerësime qe do ti deshifronte gjithkush qe shkruan. Poezitë e saj janë vlerësuar perla dhe te domosdoshme për tu përkthyer ne gjuhe te huaja, nëpërmjet tyre lexuesi i huaj do mësoje do te për kulturën traditën dhe përjetimet e popullit tone,për gjenocidin e ushtruar mbi popullsinë civile shqiptare, ne mijëvjeçarin qe kaloi, nga gjakataret shfarosjes serbe.
Një prezantim dinjitoz ne ketë vëllim poetik, një libër qe zbukuron çdo biblioteke te lexuesve dhe admiruesve te saj te shumte kur e kane prone te tyre.
Gjuha e përdorur është një gjuhe e ëmbël, një gjuhe e konsideruar “Gjuhe Hyjnore, Gjuhe Perëndish”.Pra si përfundim themi qe vargjet e saj janë te freskëta, te brishta, impresive, te ëmbla, e gurgulluese si ujët e Valbonës. Janë vargje zemre, vargje me mendime magjike, vargje margaritarë.