LETERSI – Page 270 – Dielli

MITI I MBIJETESËS DHE FORCA PËRBASHKUESE E ASPIRATËS NJERZORE

October 27, 2015 by dgreca

Nga Sulejman DIDA*/
Libri “Diell i vështirë dhe koha e poezisë” i studiuesit Defrim Cani mendoj se përbën një prej botimeve të rëndësishme shqiptare të 20 viteve të fundit. Përmes studimit estetik-letrar hedh dritë mbi raportet e vështira të artistit dhe shoqërisë në kohën diktaturës komuniste si dhe mbi të jetuarit me jehonën e mitetve si energji ekzistence. Ndonëse ka në fokus artin poetik të Ferik Ferrës, studiuesi Cani analizon edhe relacionet e lirisë dhe artit të fjalës në gjithëkohësi. Eshtë një studim që i ka munguar shkencës së letërsisë.
Ndonëse kisha lexuar ndonjë vjershë të tij diku, vetëm studimi i zotit Cani më bëri ta njoh poetin Ferik Ferra, i cili për shkaqe që argumentohen në studim, nuk u njoh si poet për shumë vite, as në rininë e vet e as deri rreth moshës 60 vjeç. Por në art ai mbeti i ri. Gjithsesi, pa studimin në fjalë, lexuesit shqiptarë ende nuk do ta njihnin atë. Sepse në shkrimtarinë dhe publicistikën e sotme gati të gjithë flasim vetëm në përgjithësi dhe thjesht rrotull temës pa hy asnjëherë në brendësi, pa u ndalë te brendia e vetë temës, gjë që lexuesit ia bën të vështirë orientimin.
Në histori ka ndodhë që, një njeri i caktuar me ide, që shkojnë kundër rrjedhës, ose ka veshur, mes ujqërish lëkurën e ujkut dhe ka ulëritë si ata, ose është sakrifikuar duke shkuar dëm e, shumë rrallë është sakrifikuar si hero. Për diktaturën që ka përjetuar Shqipëria, nuk ka qenë e lehtë kjo e fundit, pra, e shndrrimit në hero. Sepse flaka e rrebelimit shuhej që para se të dukej në horizont. Nuk kishte kushte për art të lirisë apo për disidencë. Prirjet e veçanta të njerëzve janë shtypë nga ndikimi i përditshëm i politikës si dhe nga nevoja për me mbetë gjallë, me mbijetu si akumulim kulturor në një konstrukt njeriu të rrezikuar. Shkrimtarët e mbijetuar, gati në të gjitha rastet kanë humbur shenjtërinë e lirisë së shprehjes.

Por siç e nënvizon Cani, poeti Ferra nuk ka kënduar me zë të lartë që të mund të dëgjohej nga kujdestarët e regjimit. Madje, askush ndoshta nuk e ka ditur se ai shkruan poezi. Duke ndjekë mënyrën e jopublikimit të vjershave të veta, ai ka jetuar larg detyrimit joletrar për të shkruar në përputhje me skemat e gatshme. Ai ka ndjekë thjesht zërin e zemrës pa u rrjeshtuar në korin e kohës. “Ferra ka qenë poeti “i panjohur”, të cilin nuk e kanë detyruar të shkruajë tematikisht poezi si pjesa më e madhe e brezit të tij të poetëve, të cilët sot i kanë lënë letërsisë shqipe një varrezë të madhe librash”. (f.13)

Mbas analizave te thella letrare, estetike dhe filozofike, mbas zbërthimit të vlerave artistike përmes simbolikës dhe alegorisë së tekstit të shqyrtuar, studiuesi e cilëson Ferik Ferrën me rezultanten e paçmontueshme “poet brilant, elitar dhe prodhues”. (f.18)

Si e ruajti Ferra tharmin poetik e filozofik duke mos e “shkarkue” për një kohë të gjatë? Studiuesi Cani e gjen përgjigjen qoftë duke iu referuar shkencës së psikoanalizës, qoftë me subjekcion duke përbashkuar shenjat e dritës, të trashendencës shpirtnore të poetit Ferra si platformë e mbijetesës jo vetëm fizike.
“Dielli i vështirë…” është një vështrim hulumtues i poezisë si kumt, si letërsi e kohës së gjithëkohëshme me gjurmët dhe gjëmimet e kohës aktuale, një analizë e produktit letrar jo të zakonshëm dhe e faktorëve gjithpërfshirës psikologjikë e kulturorë, politikë e historikë, letrarë dhe joletrarë, që profilizuan poetin Ferra. Studiuesi argumenton në mënyrë shkencore se stili i krijimtarisë së Ferrës përbën një kualitet të veçantë të vargut shqip dhe se nuk ishte tipar i kohës në të cilën jetoi, i sistemit të shprehjes së asaj kohe, por një tipar individual i tij.

Me “Diellin e vështirë…” studiuesi Cani futet thellë në shpirtin e pezisë dhe sillet me të dhe me sistemin e saj në mënyrë krejt ‘familjare’. E merr brengën artistike, e shtjellon dhe e shprish me kompetencë dhe afinitet duke përdorur terma interesantë, terma të vjetër dhe terma të rinj, që nuk i kemi dëgjuar, por asnjëherë nuk na shkon mendja se janë përdorë pa finesë. Sipërfaqja e vogël poetike, parcela poetike, fjalë lider e ftillueshmërisë, kohë gjatësore etj. etj. të thëna apo të përdurura nga ndonjë autor tjetër do të më tingëllonin të çuditëshme. Do të tingëllonin të çuditëshme edhe në gojën e Canit në kontekst të ndryshuar. Por në studimin e poezisë së Ferrës dhe më gjerë, në optikën e mitit të mbijetesës këto terma, të përdorur si mjet dhe stil komunikimi e afrojnë lexuesin me lëndën poetike duke i dhënë një ‘antimit’, si një “ilaç” që e bën imun ndaj dritës së fortë të gjenialitetit, të cilën njeriu, në ‘kohë gjatësore’, gati asnjëherë nuk e përballon. Cani e përdor fjalën me mjeshtri dhe kompetencë të pashoqe. Mjafton te gjendet një emër apo mbiemër për çfarëdo gjë, si semantikë a metaforë, stilemë a ndajshtim e ai, e fut në punë si gdhendësi, që prej guri nxjerr figurën që kërkon.

Një numër poetësh, shumë të mire, shkojnë dëm duke u arkivuar në pluhurin e harrimit, e ndoshta edhe të vdekjes, pikërisht, sepse, nuk ka një kritikë realiste për to, nuk ka një studim. Ndoshta jo një studim kaq të thelluar, pasi do të ishte një luks i pamundur, por një sitë vlerash, për hatër të shenjtërisë së krijimit. Nga ana tjetër, dhjetra poetë minorë dhe shkrues të tjerë janë fiksuar në libra studimorë dhe tekste shkollore për koniukturë e jo për vlera artistike. Faqet e shtypit të shkruar dhe portale të ndryshme mbushen përditë me lavdërime, që autorët miq i bëjnë njëri-tjetrit, kryesisht ata që kanë akses në këto gazeta dhe portale. Shkurt, mund të them se, ajo që po ndodh në jetën politike dhe publike në Shqipëri, po ndodh edhe me letërsinë. Po të kemi parasysh gjendjen ku ndodhet Shqipëria, jo vetëm ajo Shqipëria e letërsisë, del se ne po ndërtojmë profilin tonë më të shëmtuar. Kjo ngjet sepse, ndoshta na mungon dashuria për këtë vend. A keni harruar që De Rada e cilësonte edhe dashurinë për atdheun si dukuri estetike? (Parimet Estetike).

Studimi i Canit përshkohet jo vetëm nga këmbëngulësia e pashoqe për të vështruar sa më thellë e sa më imtësisht, por edhe nga shpirti krijues i cili shpaloset, nder të tjera, edhe në ritmin e frazës dhe shkallëzimin përmbajtësor. Ja një rast, jo i rastësishëm, kur ai jep këtë përkufizim për Homerin, ‘një misionar i madh i një qëllimi të nevojshëm dhe të domosdoshëm për njerzimin’. E nënvizova këtë sepse, ka një paralele që Cani heq qysh në krye të herës mes Homerit të verbër, siç thotë legjenda, dhe sjelljes së vetëdijshme të Ferrës apo të krijuesve të tjerë të mëdhenj, të cilët për ti shpëtuar përndjekjes dhe eleminimit fizik, ‘jetuan’ sikur nuk kanë parë asgjë dhe as kanë dëgjuar. Ndoshta Homeri nuk ishte aspak i verbër, por verbëria, kjo indiferencë gjeniale u zgjodh si një mjet, një alibi gjithëkohore për të shpëtuar poemën e madhe nga ndikimi politik i kohës, i kohës kur u shkrua, por edhe më vonë, për të ruajtur kështu gjeniunitetin e ngjarjes së ndodhur më herët. Sepse, akush tjetër nuk mund të kalkulojë një stisje koniukturale në poemë përveç autorit, pra pikërisht Homerit, por mjerisht ai është i vërbër, e, kjo gjendje sanksionon përgjithnjë mosndërhyrjen. Eshtë padyshim ngjashëm me detajin e thembrës së Akilit, siç e perifrazon autori Cani, një kompromis i përjetshëm.

Paralelizmi i guximshëm, i palëkundshëm e i paanashkalueshëm, që Cani bën mes Ferrës së kohës tonë dhe Homerit të lashtësisë, mendoj se ka në themel fillin përbashkues mes dy gjenive. Poeti Ferra, për të ruajtur thelbin e artit, dëshminë e fuqisë artistike, ka bërë siç thotë një proverb shqiptar, një sy qorr e një vesh shurdh, dmth, ka bërë sikur nuk po ndodh asgjë. Po nga ana tjetër në rregjistrat e shpirtit dhe mendjes së tij janë fiksuar britamat e kohës dhe gjëmimet e lindjes së kohëve të reja. Nëse Homeri do të pohonte shikimin e vet, aftësinë për me pa, sunduesit e asaj kohe, e ndoshta edhe çdo bandit i mundshëm, do të kërkonte vend në epope. Edhe Ferra, dhe jo vetëm ai, nëse do të dëshmonte talentin qysh në diktaturë, kjo e fundit ose do ta kthente për vete ose do ta ekzekutonte fizikisht. Heshtja e Ferrës, pra mosdëshëmimi talentit ishte si verbëria e Homerit.

Ferra është përdorur si provë letrare dhe formulë e mbijetesës e kohës së poezisë, në të ashtuquajturën “kohë e vështirë” të mohimit të lirisë së njeriut. Për studiuesin Cani, poeti Ferra është ‘etalon i vlerave filozofike të mbijetuara’, e, unë i jap të drejtë. Ai e vendos Ferrën në vendin që i takon në historinë e letërsisë shqipe.
George Bernard Shaw pat thënë dikurë se kritiku nuk e di si bëhet arti, nuk e di procesin krijues, sepse përndryshe do ta linte kritikën dhe do të merrej me krijimin e artit. Kjo thënie vlen për të gjithë taborret e opinondhënësve dhe kritikëshkruesit apo emulativët (mbushësit e tabelës së emulacionit, ku është katandisur media shqiptare). Siç e nënvizuam pak më parë, gati të gjithë shkruajnë për të gjithë dhe, gati të gjithë, pa iu afruar asnjëherë thelbit për të cilin flasin. Mjerisht kemi një kritikë që nuk njeh, jo vetëm procesin krijues, por as misionin e kritikës, parimet e saj. Po rasti i zotit Cani është krejt i ndryshëm nga turma e opinionaxhinjve, ai nuk është një kritik i zakonshëm, por një studiues i thuktë, që famirësisht njeh mirë edhe procesin krijues. Dhe merret fuqimisht me studimin e aktin krijues të poezisë, në rastin e dhënë të Ferik Ferrës, por edhe me strukturën dhe simbolikën e poezisë në tërësi. Në mënyrë të admirueshme ka argumentuar vlerat estetike të poezisë së Ferrës duke depërtuar edhe në aktin e krijimit. Një art i madh, që u ruajt i padëshmuar për dhjetra vite dhe që u shpalos, jo menjëherë mbasi ndryshoi sistemi politik, por me nge si një arkeologji e dhimbjes, një koncentrat gjëmues prej drite. Koha, në qenien e Ferrës, në shpirtin e tij prej të pamposhturi në pritje “për të jetuar, ishte shndrruar në simbolika dhe shprehje artistike”. (f.35). Nën ‘diellin e vështirë’, simbolet u kthyen në mardhënie kolektive, ishte pak a shumë një marrëdhanie e shenjave (ajo mes njerëzve me prirje rrebele). Brenda vargjeve të Ferrës, studiuesi Cani vëren me kujdes edhe rrethanat jashtëletrare të kohës së ‘diellit të vështirë’. Ai argumenton se tharmi artistik i Ferrës mbijetoi aq gjatë edhe për faktin se u mëkua me mitet e vjetra, që kanë frymëzuar njerzimin, siç janë letërsia antike, eposi i kreshnikëve e kështu me rradhë. Mitet vazhdimisht kanë shërbyer si energji ekzistence dhe forcë përbashkuese e aspiratës njerzore. Arti i Ferrës ka patur në këtë rast udhrrëfyes të pagabueshëm dhe dorëzani të fuqishme.

Si ishte ajo kohë! Për të siguruar ekzistencën fizike poetit i është dashtë me krye edhe vetvrasje artistike, me djegë e me zhdukë çdo fletë poezie. Sepse poezia u kujton njerëzve lirinë, e liria ishte një sakrilegj. Poeti Havzi Nela, i ekzekutuar me varje në litar në vitin 1988, i ka pasë mësuar përmendësh një pjesë të vjershave të veta, shumë prej të cilave, mjerisht i mori në varr. Edhe Ferra i ka djegur poezitë. Të tjerë kanë bërë po ashtu. Gjithçka që sot kemi në dorë është si ajo lënda jokolektive që shpëton nga përmbytja. Sistemi totalitar përbënte, për të përdorur një term të Canit, një dijetari fatale e destinuar për falimentim, një humnerë, ku do të bien të urtët dhe bandidët. Një talent si Ferra etj nuk kishte asnjë rrethanë për të mbijetuar. Do të mjaftonte që dikush të dinte se ai ekziston, them si talent me prirje jokonformiste, dhe levat e sistemit, ‘pushtuesit totalitar të fjalës së lirë’ (f.100) do të kryenin likujdimin fizik, e ndoshta më parë edhe nënshtrimin dhe përdorimin e tij.
Një nga aksionet më fatale të pushtetit komunist në Shqipëri ishte edhe ‘vrasja’ e letërsisë së madhe, kryesisht e gjysmës së parë të shekullit XX, madje edhe vrasja që në embrion e çdo tendence për një krijimtari liberale. Atëherë, në kushtet e konsolidimit të programit shtypës të lirisë, energjitë krijuese u shvendosën në frontin e ‘ruajtjes së ekzistencës fizike dhe përceptimit kulturor të lirisë’. Poetët mbajtën qëndrimin e tyre ose duke heshtur ose duke sofistikuar artin e vargut dhe metaforën aq sa ekspertët vrasës nuk e arrinin dot. Por edhe kjo dukuri dënohej duke u akuzuar për ‘hermetizëm’.

Fatkeqsisht, edhe sot letërsia shqipe mbetet e paliruar nga kthetrat e aksiomave mbytëse të lirisë. Mbase edhe për këtë arsye, pirgje me libra kalben në bodrumet e magazinave a prapa qelqeve të librarive ku nuk i blen askush, madje injorohen si një mall fals dhe i skaduar. Cani i quan varrezë librash, madje prej atyre varrezave që as kanë lavdi as emër. E nënvizoj përsëri se një nga rreziqet që i kanoset letërsisë është kritika konuikturale (joprofesionale), shkrimet jo të sinqerta (të thelluara josesejo), tregu i monopolizuar i ideve e kështu me rradhë. Nëse do të kishim më shumë studime të tilla si ky i “Diellit të vështirë…”, do t’i bëhej një shërbim kulturës në tërësi dhe shkencës letrare në veçanti. Vetëm kështu do harrej gjithë ajo prurje amatore dhe koniukturale e letërsisë, gjithë ajo shkrimtari’ rifuxho, ndërsa do tu linim brezave si trashëgim një shportë më të vogël krijimesh shqiptare, por një shportë brilantesh. Nuk mungojnë studimet shkencore, edhe estetike si ky i Canit, por shumica janë për autorë të pohuar tashmë qysh nga koha e socrealizmit e një pjesë tjetër për autorë të “fabrikuar”.
Cani është marrë, meritueshëm, edhe me termat disident apo mospranus, kundërshtarë aktivë apo të heshtur të diktaturës. Edhe këtu ka treguar kompentencë, ka plotësuar një boshllëk, pasi në mungesë të dritës së mjaftueshme për ndriçimin e asaj kohe dhe katrahure, dhjetra autorë të sotëm shpenzojnë energji duke fabrikuar disidentë dhe kundërshtues të sistemit politik monist. (f.114). Mburren me plagët e marra e jo me talentin, aq sa të krijohet përshtypja se shoqërisë tonë i intereson më shumë përvoja e shuarjes së talenteve se sa drita që do ti dihmonte për të shikuar përpara.
Ky libër është një tekst jo shumë i lehtë për lexuesin e pamësuar. Eshtë një studim elitar, një lëndë informuese dhe formuese për studentët si dhe një plaformë për studimet letrare-estetike, veçmas të poezisë, këtij predikimi sublim të njeriut.

*-Rreth librit studimor “Diell i vështirë dhe koha e poezisë” të autorit Dëfrim Cani –

“HESHTJA E DASHURISË” e Malsore Llapashticës promovohet tek “Pjetër Bogdani”

October 27, 2015 by dgreca

Në Bibliotekën Kombëtare “Pjetër Bogdani” në Prishtinë, ditën e enjte, më 29 tetor 2015, në orën 12, promovohet përmbledhja me poezi “IL SILENEZIO DEL AMORE” (“Heshtja e dashurisë”) e Malsore Llapashticës. Përmbledhja në fjalë është botuar paralelisht në gjuhën italiane dhe në gjuhën shqipe. Përmbledhjen me poezi e ka përkthyer Klara Kodra, kurse redaktore e librit është Fatime Kulli, që të dyja nga Shqipëria, ndërkaq e ka botuar Shtëpia botuese Saentobook në Lecce të Italisë. Libri ka 39 poezi në gjuhën shqipe dhe po aq në gjuhën italiane. Vlen të përmendim edhe faktin se kjo përmbledhje me poezi është promovuar në dhjetorin e vitit kaluar edhe në Panairin e Librit “Fiera salentina” në Lecce.
Përndryshe, kjo është përmbledhja e tretë me radhë e krijueses së re Malsore Llapashtica nga Prishtina. Në fakt, Malsore Llapashtica në Kosovë ka botuar përmbledhjet me poezi: “ZOGU I MBYLLUR” (1997) dhe “I KAM MËRZITUR VRASËSITË” (2000). Ajo tash punon në Itali, ku edhe e ka botuar përmbledhjen me poezi “IL SILENEZIO DEL AMORE” (“Heshtja e dashurisë”).

SINONIMET E NJË SHPIRTI TË TRAZUAR

October 25, 2015 by dgreca

Shënime rreth vëllimit poetik “Ekstremume ”,të Hamdi Skejës/
NGA PËLLUMB GORICA/
Të shkruash për librin e parë të një një autori, do të thotë ta rivendosësh atë në një konteks vlersues me të tjerët. Jemi të ngopur me qindra libra dhe letrarë, por risitë që sjellin ata janë të pakta. Në labirinthet e pafundme të shprehjes së ndenjave poetike, mendimi kritik duhet ta thotë fjalën e tij. Po botohen vepra letrare mediokre, e pa asnjë vlerë artistike, por edhe me tematikë të përsëritur, pra një nivel i ulët i artit, sepse nuk mund të vlersosh një libër nga ana e jashtme: kopertina, cilësia, titulli, emri. Ajo është si fasada e një ndërtese, por pa kushte komode jete. Impakti i parë, dashuria për të fillon kur e shfleton. Dhe është kënaqësi kur lexon një libër të mrekullueshëm si ky i Hamdi Skejës, duke zbuluar pak nga pak vlerat e tij shpirtërore dhe poetike.
Janë disa fakte që e bëjnë më të këndshme leximin e vëllimit poetik “ Ekstremume ”, të Hamdi Skejës.
-Përputhja midis ndjenjës dhe arsyes,për të krijuar një realitet të besueshëm poetik. Arsyeja dhe ndjenja që e kompensojnë njëra tjetrën, ku shpesh atë që le mangët apo nuk e rrok arsyeja si koncept logjik e kompenson, ndjenja, emocioni, pasioni e vrulli shpirtëror. Shpesh herë thotë Xhefersoni “ Zemra ka arsye që arsyeja nuk i njeh “ Kjo nuk ndodh me vëllimin në fjalë.
-Vëzhgimi zhbirues, intim i një realiteti jetësor, që çdo sy i zakonshëm mund të rrokë. Zhbirimi poetik i mjedisit vjen natyrshëm nëpërmjet një njohje, një detaji të elemeteve të natyrës, dhe kthehen në vargje frymëzuese përmes një sinqeriteti krijues intim.
-Peizashi i dashurisë, që është mbizotërues në vëllimin poetik “ Ekstremume ” mbeshtetet në një peizash të koklavitur përpjekjesh e pasionesh, ku i pari shërben si ndriçim i të dytit, e i dyti shërben si ushqim për të parën.
Por,të tre këto motive realizohen jo vetëm nëpermjet një gjetje të qelibartë poetike, edhe në konceptin real, intim e simbolik të mjedisit jetësor. Ajo që e dallon poetin Hamdi Skeja është edhe një tjetër veçori, guximi për të rrokur tema, problematika e fenomene të vogla në dukje, por që në fakt janë oksigjen që ushqejnë jetën. Duke shfletuar në detaje vëllimin poetik “ Ekstremume ”, të Hamdi Skejës takohemi artistikisht në një mozaik shpirtëror, i cili është rrethuar nga mistere ndenjash që kërkojnë një çelës për t’i zbërthyer ato. Çdo krijim i tij flet për një emocion, për një enigmë ndenjash, por, edhe një mbështjellje shpirtërore. Autori zbulon përmes figurës, idesë, mendimit, e muzikalitetit të vargut, shpirtin dhe botën e vet. Detajet jetësohen e herë abstragohen nëpërmjet një figuracioni dhe lartësohen të konkretizuara ndjenjërisht, duke lidhur reciprokisht arsyen e shëndoshë. Por ato herë kanë një masë të caktuar mendimi dhe herë një limit të tillë të kapërcyer gjithashtu. Edhe kur poeti duket sikur bën lojë fjalësh, ai prap nuk i largohet ndjesisë dhe rregullit poetik.
Nga pesë ciklet e ndara të vëllimit poetik, “ Ekstremume ” të Hamdi Skejës, ai për dashurinë është më i ndjeshmi, më i arriri artistikisht, me një sensibilitet njerzor që të bën ta duash jetën në çdo qelizë të saj. Për autorin ndjenja e dashurisë është zbukurimi i shpirtit. Jo me kot poeti një cikël të bukur poezish ia dedikon kësaj ndjenje, që në shekuj ka ‘‘mposhtur’’ njerëzimin. Përmes një aliteracioni të fuqishëm, ku gjithmonë urëlidhëse është ndjenja dhe arsyeja poetike, autori mundohet të përputhë ekstremitetet e të lartësojë portretin e dashurisë së vërtetë: “ Dashuroj Dashurinë e dashurisë/Përjetoj përjetimin e përjetësisë ”.
Është kjo dashuri jetike, e domosdoshme për vazhdimësi e arritje fitoresh, se ndryshe “ Vdes vdekjes së vdeksisë ” e nuk mund të “ Ringjallesh prej ringjalljes së dashurisë! ” Burimi i ngadhënjimit e i mposhtjes së gjithçkaje të keqe në jetë, është vetëm një, dashuria, sepse siç thotë dhe poeti kur ai është “ Plakur prej dhimbjes ” së plagëve të jetës, përsëri është rinuar dhjetëfish nga puthja dashurore. Poeti abandonon çdo pengesë, çdo vështërsi e përshtirosje për të shijuar deri në fund bukurinë e jetës, dhe “ Prangat e dashurisë ” i duron “ sepse ato nuk e lenë të jetë rob i vetmisë ”.
Në ciklin tjetër me një titull mjaft të gjetur “ Rrugë kotësie ”, poeti thekson se në labirintet e jetës gjen edhe trishtim, pakënaqësi, urrejtje, mosrelizime, që nuk është e lehtë për tu përballuar. Me mendje dhe zemër, me këmbë dhe me shpirt, poeti ecën në “ Rrugë kotësie ” pushon pak “ Në lëndinën e fatit të zi ” përballet me “ Zhgënjime të rënda të jetës ” dhe trishtohet përsëri kur nuk arrin të shoh dritë në shpirt. Poeti shtjellon praninë e mendimit, se është kotësia një element i kësaj bote që herë të çmend me mendësitë e kulluara, herë të mbyt me prapësi budallallëqesh kotsie. Ndaj dyshues poeti pyet “ Çdreq bote është krijuar me kështjella padrejtesie ” retorike kjo që të kujton dyshimin hamletian “ Që të rrosh apo të mos rrosh, kjo është çeshtja ”, në “ Këtë botë të çthurur pa moral.” Edhe kur ndonjëherë atë e mbulon pesimizmi, ai shpejt ngrihet mbi ndjenjat dhe nostalgjitë, mbledh forcat për ta shijuar jetën gjer në fund në çdo grimcë të saj. Jeta shpeshherë nuk është ashtu siç shkruhet,por ashtu si merr frymë, ashtu si bie ose lartësohesh, ashtu si qan ose si qesh. Janë pikërisht, të pashkruarat e jetës që të bëjnë të meditosh, të vuaj apo si gëzohesh. Sepse ndodh që gjatë përplasjes me dallgët e realitetit i “ Shembet çatia e ëndrrave ” humbet disi fillin e udhëtimit për ku je nisur,dhe bie në një plogështi, por ai as vet nuk do ta pranojë kur deklaron “ Si eca kështu, pa zbuluar kush jam, çfarë kam në shpirt ”. Poeti endet në rrugët bardhë e zi të jetës, të kuqe e të gjelbër, dhe kërkon të kap të bardhën e të braktisë të zezën, megjithatë fati e katandis në honin gri“ E kuqja e shpirti e gjakosur dhe gri dhimbja e prarosur ” – shkruan ai…
Mbas ciklit të dytë “ Rrugë kotësie ” poeti dikur e mbledh veten, mposht dhimbjen dhe trishtimin, hallet e paudhësitë, e pasi është rrëzuar “ Kalldrëmeve të dhembjes ” del në një horizont plot dritë e thërret i ngazëllyer “ Mbijetova ” duke gdhendur si një diçiturë të një ardhmërie plot shpresë vargjet: “Kur u ktheva në fillin e shpresës / për jetën u shërova …/ Mbijetova! ”
Natyrisht kjo poezi dhe të tjera i ngrenë hymne shpresës. Ato janë edhe refleksionet e mozaikut të ndenjave. Thërrmijat e tyre janë mbështjellë edhe me mëllef ndaj padrejtësive të kohës. Tek poeti ndjehet ky zhgënjimi për kohën që po jetojmë, e cila shmang vazhdimisht humanizmin, dhe është e parapanushme si bota e “ baltëzimit ” siç e quan ai. Sipas poetit, baltëzimin se duron as gëzimi as mjerimi, as vdekja, as mashtrimi. Thirrja e poetit është e thjeshtë dhe e sinqertë; “Mos baltëzo! ” Ndaj ai përherë ngre një piedestal shqetësimi kujdestar : “ I baltëzuari baltëzon, gëzimin dhe mjerimin përballë njerzimit.”
Poeti e mbyll vëllimin poetik me ciklin “ Rrënjët e mija ”ku bën jo vetëm një sintetizimin të një jete që iku, por dhe jep idenë e vazhdimësisë së traditave e ripërtëritjen e brezave. Diku gjen vargje të dobëta, prozaizëm pa figuracion, por ka dhe vargje që të frymëzojnë, të ngjallin nostalgji e njerzillëk, kur shkruan; “ Tek molla s’vijnë më burrat e vjetër/ të ulen këmbëkryq si dikur/, trishtueshëm erdhi një kohë tjetër / e vend të mollës është vënë një gur. ”
Autori, duke u shkrirë në rrëfimet poetike, që i ka bërë pjesë të vetvetes, tregon lidhjen me vendlindjen, hyn dhe bisedon me të, e “Shtëpinë, më se gjej si atëherë”, por shton idenë se familja është gjëja më e shtrenjtë në jetë dhe çel lulet e rëndësishme të shoqërisë. “ Ti ëndrra, qënia, shpirti im, /falë teje jetës i vura emrin gëzim.”
Më mirë se kaq nuk mund të përshkruhet lidhja midis brezave e traditave, përkushtimi familjar, lufta e vazhdueshme për të mbajur ndezur prushin e tyre.
Para se ta mbyllim këtë analizë ta shkurtër për vëllimin poetik “ Ekstremume ”, mund të përmendim disa të meta, që nuk ja zbehin vlerat poezisë të Hamdi Skejës. Së pari, poeti mund t’i shmangej deri diku rënjes në një pesimizëm e fatalizëm të pajustifikuar, në disa raste deri në ekstrem si : “ eca me ç’fat …”, “ fati im është pa fat…”, etjer. Së dyti, në mjaf raste ka përsëritje mendimi, ndjenjash e ide në të njëjtat poezi, ku fare mirë mund të vendosej në libër vetëm njëra nga ato. P.sh mendimi i të shprehurit tek “ Pesha e natës ” është përsëritur edhe tek poezia “ Zhgënjimi ” ashtu siç ndodh në anologjinë midis poezive të tjera. “ Rrugë e trishtuar ” dhe “ Ma thoni ”. Ka ndonjë poezi të varfër artistikisht si “ Mall mërgimtari ” ku poeti ndoshta, duke mos e njohur në intimitet kalvarin e kurbetit, që nuk po i ndahet edhe sot shqiptarëve, bie në prozaizëm e folklorizëm, kur shkruan vargjet si : “ Mërgimi më ka drobitur as gjumi i natës s’më zë ”. Por në përgjithësi poezitë kanë një figuracion origjinal të mbushur me metafora e krahasime djaloshare, që të mbeten në mendje. Mbisundon vargu koçiz, me idenë kryesore që përshkon, se kjo jetë ka nisur e do vazhdojë midis ekstremiteteve dhe vazhdimsisë së brezave, gërshetimit të madh të arkaikes me modernen, dhe se të jetosh nuk është thjeshtë luftë, por dhe fat.
Një moment tjetër në këtë vëllim poetik, janë vlersimet modeste të miqve për figurshmërinë e kësaj poezie befasuese, që është një përpjekje për të ndërtuar ndërmjet tyre sinonime, e për të vështruar të vërtetat e padukshme dhe të prekshmen njerzore. Rruga e zbërthimit të tyre natyrisht është një qëllim në vetvete, i dimesioneve të shpirtit, dhe një kredo për autorin.
Ne i urojmë autorit libra të tjerë po kaq të bukur, dhe vëllimit poetik “Ekstremume” rrugë të mbarë në duart e lexuesëve.

HAPËSIRA FILOZOFIKE NË VEPRËN E NAIM FRASHËRIT

October 24, 2015 by dgreca

NGA IDAJET JAHAJ/
Naim Frashëri – ky gjigant i mendimit shqiptar, gjigant i ndjenjës dhe poezisë, këtë muaj[1] mbush 100 vjet nga vdekja e tij. Kombi e ka vajtur atë si rrallë kush, i ka dhënë titullin “kombëtar”, pas atij të Skënderbeut (heroi kombëtar). Ai bëri në poezinë e filozofinë atdhetare atë që bëri Skënderbeu me shpatë.
Ku nuk shtrihen e shkëlqejnë fushqetat shumëngjyrëshe të mendimeve të tij? Në të gjitha aspektet botëkuptimore që kërkonte shoqëria shqiptare në gjysmën e dytë të shekullit të nëtëmbëdhjetë, shekull në të cilin çështja kombëtare mori hov e flakë.
Kishte dalë para tij edhe shatërvani kombëtar i ndritshëm deradian, që skuqi qiellin shqiptar, por dielli-Naim do ta lbyrte atë, do ta ngrohte e do t’i jepte rreze këtij trualli. Një diell i fortë që u dha gjak të gjitha luleve të shpirtit të këtij kombi.
Vargjet e tij, sa delnin, merrnin me vrap të gjitha trevat dhe skajet e atdheut, tokën arbërore, thitheshin me etje nga populli i shumëvuajtur. Populli i shqipeve thithi me krenari këngën e ëmbël të Naimit, ajo u bë pjesë e qenies së tij, e të gjithë brezave. Lumi poetik naimian u bë abetarja e madhe kombëtare, abetare me shkronja zjarri. Ishte lumë i madh që fati po ia jepte Shqipërisë me bollëk: mijëra vargje për krenarinë etnike, për heronjtë, pellazgjinë, gjuhën, shkollën, mësimet, urtësinë, humanizmin, filozofinë, zotin, natyrën, pamjet e mrekullishme të jetës e gjithësisë, që dehin njeriun dhe vijojnë jetën e tij të përtërirë mbi tokë. Abstragimi i tij futet thellë në kozmos:

Botërat janë paanë,
Fund e krye nukë kanë;
Dielli është një yll i zjarrtë,
Që ndrin porsi top i zjarrtë,
Teje kanë lindur yjet endacakë,
Dora jote i ka ndezur porsi flakë.
Bija jote është endacakja Tokë,
Afërdita e Mërkuri me kaq shokë.
Që kur teje këto dritëza u ndanë,
Si pa mend enden qiellit të paanë…
…Se sa trupa ka të ndritur, madhështorë,
Por i shkurtër është syri ynë i gjorë…

Astronomia e tij poetike “zbret” në Tokë:

Dheu është një yll i qiellit,
Që lëvrin në hapësirë
Vjen rreth e rrotull diellit
Në të ngrysur, më të gdhirë…

Vëzhgimi i poetit ecën me shkencën bashkëkohore.
Ai zbret tek njeriu e njerëzimi, dhe këtu, në këtë planet, si një mrekulli të natyrës, si një pikëz të ndritshme në univers, zoti ka zbritur një komb-shumë të vjetër – Shqipërinë:

Bota që kur është zënë
Shqipëria gjallë ka qënë…

Atdheu për ‘të është fokusi, filozofia dhe qëllimi. Atij ai i evidenton çdo njohuri, çdo poezi. Ai përbën refrenin, sentencën, esencën, përvijimin dhe kuptimin e qenies:

Shqipëri, të qofsha falë,
Të kam nënë e më ke djalë!

Vargjet e tij ndriçojnë të gjithë shekujt, me aktualitetet të pashuar. Këtij atdheu ai i fal gjithçka: njohjen, iluminizmin, humanizmin, bukurinë, jetën, shkollën e diturinë, meritën e ekzistencës dhe madhështinë e heronjve. Në qoftë se atdheu do ndriçojë, atëherë do të shijohet më mirë edhe bukuria e botës dhe e jetës së banorëve të tij. Në këtë atdhe “jemi një fis e një farë”/; Për Shqipërinë / ditët e mira / paskëtaj vijnë / shkoi errësira.

Sërish aktualiteti, sikur Naimi të jetonte sot:

Do të ngrihetë kjo rezë,
Që na i rri mbi kokë e zezë!
…Mos e lini Shqipërinë
Duke marrë arratinë!

Midis njerëzve duhet të mbretërojë paqja, kultura, sjellja njerëzore:
Është vetëm njerëzia / Që i duhet njerëzisë/ … prandaj:
Bashkoni dhe ju q’u dua
Zënë e zemërën me mua,
Ish shumë trim shqiptari
Dhe i bukur si fill ari…
Vetë poeti ishte “një shkëndijë prej qielli / dhe një drudhëzë prej dielli”. Këtë dritë ai e shpërndante me çdo mjet e mënyrë poetike, me të gjitha degëzimet e lumit të tij të madh filozofik. Naimi ynë është ndër krenaritë filozofike të kombit, ndër më të mëdhenjtë.
Veshja poetike që u bënte këtyre mendimeve, i bënin ato të llamburinin me një dritë të madhe e të ëmbël, që nuk shlyhen nga kujtesa. Iluministi shkëlqen kur thotë: “Dhe dritë e diturisë – përpara do na shpjerë” / apo:
Hapu, hapu errësirë,
Pa jakë tëhu, o dritë,
Se arriti kohë e mirë,
U gdhi nata, u bë ditë!…

“Nga vlera e diturisë – tek froni i perëndisë” – filozofon ai.
Optimizmi i tij i përsëritur tejkalon edhe këtë shekull:
Kam shumë shpresë / te perëndia/
Që të mos jeshë / kështu Shqipëria/
Po të ndriçohet / të lulëzohet…

Kamera e tij filozofike rrok qiejt. Natyra për ‘të është një lumë i madh, me shfaqje e pamje të ndryshme e të panumërta. “Të lexojmë librin e madh të natyrës” – kjo ishte motua e tij. Meditimet të mrekullojnë:
“Sa e dua gjithë jetën,
Se atje gjej të vërtetën;
Yjtë, hënën, hapësirën,
Të mugtit, natën, ditën,
Mëngjesin, diellin, dritën,
Mbrëmjen, dh’ atë errësirën…
………………
Oshëtimën, pyjet, drurët,
Shkëmbenjtë, gërxhet e gurët,
Lulet, barërat që mbijnë,
E shpezët që fluturojë,
Edhe këngëra këndojnë,
E nëpër dega lëvrijnë…

Më tej tek “Mejtimi”:

Rri, mejtohem shumë herë,
Tek perëndon ylli i zjarrtë,
Edhe hapetë një derë,
Soje rrjedh një dritë e artë…

Oh, sa të bukura janë,
Fushatë që gjelbërojnë,
Qiejt, që s’kanë anë,
Dhe lulet që lulëzojnë…

Peneli i tij poetiko-filozofik prek çdo anë e lule të jetës së kombit si yllësi ndriçojnë lajtmotivet:
O malet e Shqipërisë e ju, o lisat e gjatë,
Fushat e gjëra me lule që u kam ndërmend ditë e natë.
Malet e fushat e tokës arbërore, ku punojnë si yjtë – shqiptarët, ai i qëndis me vargje e mëkon ndërgjegjen e brezave:

A e shihni gjithësinë? Yjtë diellin, hënën,
Dhenë, erën, retë, kohën, Kashtën e Kumtërit, shënjën?
Si janë përveshurë gjithë edhe lëçijn’ e punojnë,
Njëri-jatërit i ndihin, ashtu punën e mbarojnë.
…dhe burrat trima me besë dhe shpirtmirë e punëtorë,
Dhe fushatë gjithë lule e malet me dëborë…
Dua të dal majë malit të shoh gjithë Arbërinë
Vëllezërit shqiptarë si venë në punë e vinë…

Zjarri i atdhedashurisë naimiane është i pakrahasueshëm. “Bagëti e Bujqësia” e tij është një homeriadë shqiptare. Naimi – poet, mësues i kombit, mendimtar, ëndërrues, edukator, iluminist, humanist. Atdheut ai i nënshtron edhe perëndinë:

Nata atje është tjatër natë, edhe dita tjetër ditë,
Në pyjet e gjelbëruar atje rrijnë perënditë.

Për çdo sferë të krijimtarisë së Naimit mund të bësh studime, libra, filozofime e meditime. Frymëzimi që ai ka ngjallur në zemrat e shqiptarëve në çdo kohë, ka qenë epokal. Ai le gjurmë të madhe e të ndritshme edhe në një fushë tjetër filozofike – atë të fesë. Ndjek e predikon rrymën më të përparuar të islamizmit – bektashizmin. E quan atë fé të shqiptarëve, dhe i mëshon aq shumë, saqë u bë apostull shpirtëror të tij. E identifikon perëndinë me njeriun e njerëzimin:

Zot’ i madh e i vërtetë
Kur desh të dil në shesh vetë,
Krreu në jetë njerëzinë…
Për t’u treguar i tërë,
Vetë ay njeri ësht’ bërë…

Fetë janë të ndryshme, por zot ka vetëm një. Dhe ai është brenda njeriut, gjithësisë. Panteizmi i famshëm naimian bëri për vete zemrat e shqiptarëve, sepse në ‘të frynte era e pastër e thirrjes për Komb, bashkim, ndriçim e përparim, në emër të perëndisë. “Kush do të njohë perëndinë / le të shohë mirë njerinë / – thotë poeti filozof.
Në të gjitha aspektet që shkruan, i madhi Naim ndriçon njeriun e njerëzimin, stili i tij merr flakë sidomos kur i skuq si vetëtimë ajo – hyjnorja – Shqipëria:

Zemrën’ e varfër time aty ndër ju e kam mbuluar,
Tek buron nga gjithi juaj uj’ i ftoht’ e i kulluar;
Jam larg jush i dëshpëruar edhe s’e duroj dot mallë,
Po s’e di si dua unë, do t’ju shoh një herë vallë?!…

Vepra e Naimit kapërxen shekujt duke ndriçuar si një disk i madh diellor… si një pllakë e madhe plot flakë e melodi atdhetarie.
Vetë AI- identitet i Shqipërisë në botë.

[1] Tetor 2000, me rastin e 100 vjetorit të vdekjes së poetit të madh

Për poezinë dhe poetin

October 24, 2015 by dgreca

Zëri unik i poetit Xhevdet Bajraj në vëllimin “Copa ime e qiellit”/
NGA VIOLETA ALLMUCA/
Shkrimtare/
Në çdo kohë poeti gjithnjë vështron diçka të padukshme brenda e jashtë qenies së tij. Pastaj ai e zbulon botën nëpërmjet fjalës, ëndrrës, kohës, endjes, dashurisë, vetmisë, kujtesës apo metaforës duke e bërë botën të dukshme. Në qiellin e madh poeti Xhevdet Bajraj kërkon hisen e tij. Në zgjim, vargjet pothuajse melankolike i lindin pa pikëpyetje, i rrjedhin si mollët e pjekura, i qasen si atdheu, e përgjumin mbi një cigare të fikur. Në tymin e saj është liria, helmi, rrezet e fshehura të diellit. Aty është edhe poeti, koha dhe hapësira e tij poetike. Më herët kam lexuar disa poezi të Xhevdet Bajrës dhe jam befasuar. Në thelbin e tyre kam zbuluar, se autori që kishte ardhur nga një qytezë e vogël e trojeve shqiptare shkruante më shumë për dimrin e vendlindjes se sa për verën djegëse të Meksikës. Pra Bajraj i ishte nënshtruar poezisë po aq sa i është nënshtruar paqes, vendlindjes, emocioneve, jetës e realitetit. Xhevdet Bajraj është një profet i artit të fjalës dhe na bën ne të flasim me poezinë, me botën, me kohën duke krijuar hapësirën e tij artistike. Teksa përdor figurat letrare për të ngjizur vargun, ai u jep atyre jetë dhe zë për të komunikuar me njeriun. Poeti kërkon vetëm një udhë, aty ku shkohet tek vargjet, ku gjen frymëzimin, dhimbjen, shpresën edhe kur ka pezm. Prandaj poezia e tij ka peshën e fjalës, si aleatin më të mirë të krijuesit. Çka është më e veçantë, Bajraj i bindet poezisë po ashtu siç edhe poezia i përulet poetit. Secili ka trashëgiminë e tij. Gjatë ditënatës ata kanë diellin dhe hijen e tyre. Mëngjeseve fjala kryqëzohet nëpër imazhet e fytyrës së njeriut, atij njeriu që nuk i mungon asgjë, përveç hapat në një tokë ku ka lënë peng shpirtin. Ai bën dialog me vargjet duke përdorur ndjenjën e brendshme për të kërkuar të vërtetën filozofike, kundër së keqes, ose monolog me veten kundër konfliktit njerëzor. Duke urryer luftën ky poet i lirë është i dashuruar me lirinë. Kurrë nuk kam pranuar që një shkrimtar ta krahasoj me një të ngjashëm si vetja e tij, pasi nga ngjashmëritë nuk duhet të përfitojë askush. Poetët nuk mund t’i zgjidhin problemet e globit por mund të shkojnë tek krijimi nëpërmjet lirisë së fjalës. Vetja e vërtetë e këtij poeti krijon një fluks paralel me botën e madhe përreth lirisë njerëzore. Ja çfarë shkruan ai tek poezia: “Në këngën time”: Nëse në këngën time hasni një njeri, në ditën me diell, tek pi ujë në lumë, me gjunjët mbi gurë, e lini të qetë, ai u lind i lirë. Të gjithë poetët i këndojnë lirisë, por me zërin tokësor poeti Bajraj shkruan për lirinë e munguar të atdheut të vërtetë. Secili i këndon lirisë sipas kultit të tij! Liria nuk ka hapësirë. Është e pafund. Pse Bajrës i rikujtohet atdheu? Sepse ai sigurisht i mungon. Pa atdhe sipas gjasave nuk mund të ndjehesh i lirë. Mund të zenë dhimbjet, të shfaqen sëmundjet, të shohësh ëndrra dimri. Kjo është pastaj një zhgjëndër e vërtetë. Le të shohim përsëri vargjet e tij. Në poezinë “Maja e vetmisë” poeti shkruan: Diku në dhe të huaj, në emër të lirisë, bredh nëpër botë, apo në poezinë: “Valle me Fyell” poeti thotë: Lumi i gjakut doli nga shtrati, Ç’ves, dikush jeton përditë, e unë përditë vdes! Në poezinë “Paqe” Xhevdet Bajraj revoltohet nga mëkatet kundër lirisë: Botën e përzë nga dhoma me të mbyllur dritaren, flamurin kuqezi e ruaj për varr. Një poet me kulturë universale me ide e një stil po aq universal në boshtin e origjinalitetit të tij poetik sjell atë, që në poezinë e sotme njihet si çlirim i shpirtërores. Çdo varg i këtij poeti ka një metaforë. Ky frymëzim magjik me ndjeshmëri të thellë, me fuqinë e fjalës, realisht i bën vargjet që t’i përshkojë një rrymë e brendi dashurie të cilat na bëjnë ta konsiderojmë këtë poet, një vlerë të madhe të poezisë shqiptare. Tek lexoj me emocione poezinë “Diku Përtej Oqeanit” më lind pyetja: pse shamija e dhimbjes ndjek diellin dhe pëllumbi ulet mbi një gur varri, si plis i gjallë, ku diku përtej oqeanit, një burrë qan shqip. Sa madhështi ka poeti në këtë poezi meditative veshur nga metaforat! Kush qan përveç një poeti kaq të talentuar? A nuk i ka poeti ëndrrat, pëllumbat, varret, simbole poetike dhe pse ëndërron vetëm shqip? Pse ëndrra kthehet në vargje për një copë Shqipërizë? A është Xhevdet Bajraj një poet që burim frymëzimi ka atdheun dhe që ende bën lutje shqiptare? A ka poezia e Bajrës reflekse surrealiste? E kam menduar edhe këtë! Ai shkruan për ëndrrat e njeriut shqiptar, ashtu siç shkruan edhe për botën, pasi trualli i tij poetik lutet për paqe! Krijuesi e ka fituar betejën me poezinë duke e mbushur atë me jetë. Tipizimi universal i spektrit krijues përshkohet nga mesazhe të thella ku emocioni dhe perceptimi i dedikohet një ëndërrimtari të përjetshëm të shpirtit njerëzor. Tek profili i tij krijues janë ngjizur bashkë nëpërmjet ideve filozofike, talenti artistik dhe identiteti poetik. Është mesazhi që vjen nga gjuha e shpirtit e cila është gjuha e të gjitha poezive që të magjepsin me shprehësinë dhe vizionin e lirisë universale e cila harmonizon energjinë e krijuesit me vargun e lirë, formën dhe figuracionin. Tematika poetike e ndjeshme për lexuesin e gjerë do ta bënte këtë poet të mrekullueshëm të udhëtonte me lexuesin në ballë të poezisë shqipe dhe më gjerë. Ai është padyshim sot njëri nga poetët më të mirë që ka krijuar përmasën e tij të veçantë artistike, një mjeshtër i vargut të zgjedhur me fuqinë e shprehjes letrare, me një ndjeshmëri të thellë dhe gjuhë të pastër shqipe e cila latohet e sjell tingullin poetik. Ai e shndërron ëndrrën në një himn poetik. Ja një poezi që më ka mbetur në mendje “Ëndërrime“: I strehuar në një shpellë të fildishtë, lëpij plagët në hijen e kujtimeve, O Zot, më fal që ëndërrova aq shumë, dashuria ishte tepër larg, e jeta ishte tepër e shkurtër. Ai e kthen në shpresë e dritë të pafundme ndjenjën e prekshme rrezatuese, të bukurën e dhembjen si një vlerë estetike me frymë. Ta bësh këtë nëpërmjet vargjeve është një akt përpos artistik edhe njerëzor. Është si ta pushtosh botën dhe njeriun pa luftë, por me dashuri. Këtë mund ta bëjë vetëm një poet unik që na ka pushtuar të gjithëve duke ëndërruar dhe kënduar shqip në universin e madh të poezisë.