Prof. Dr. Sylë Ukshini/

Më në fund pas shumë prolongimeve dhe obstruksioneve të palës serbe dhe ruse, më 9 qershor 1999 u nënshkrua Marrëveshja Ushtarako-Teknike në Kumanovë, në vendin ku Serbia gjatë Luftës së Parë Ballkanike në tetor 1912 kishte mundur ushtrinë osmane dhe aneksuar territorin shqiptar të Vilajetit të Kosovës dhe të Manastirit. Kjo marrëveshje po ashtu i jepte fund okupimit të gjatë serb në Kosovës.

Marrëveshje e Kumanovës u nënshkrua ngan gjenerallejtënant Majkëll Xhekson (Michael Jackson) në emër të NATO-s, dhe Svetozar Marjanoviq nga Armata jugosllave dhe Obrad Stefanoviq i Ministrisë të Brendshme të Serbisë në emër të qeverive të Jugosllavisë së mbetur dhe Serbisë, sipas së cilës nga Kosova do të tërhiqeshin të gjitha trupat ushtarake, paraushtarake dhe policore serbe. Ndërsa një ditë më pas, me 10 qershor KS i OKB-së miratoi rezolutën e 1244 sipas së cilës Kosova u vendos nën administrimin civil (UNMIK) dhe ushtarak ndërkombëtar (KFOR) dhe në të njëjtën kohë morën fund bombardimet e NATO-s kundër caqeve ushtarake të shtetit serb.

Ramush Haradinaj/

Lufta çlirimtare e UÇK-së, me kauzën e saj të drejtë dhe pastërtinë, kishte arritur të bashkojë në ndihmë të saj të gjitha shtetet demokratike, NATO-n, e udhëhequr nga Amerika, e cila për tre muaj rresht bombardoi Jugosllavinë, shtetin e fundit gjenocidial në Evropë.

Marrëveshja e Kumanovës e nënshkruar 26 vjet më parë, shënon fillimin e tërheqjes së ushtrisë, policisë dhe paramilitarëve serbë, që kishin terrorizuar dhe ushtruar gjenocid mbi popullatën e paarmatosur shqiptare në Kosovë.

Për disa prej nesh që mbijetuam ferrin, kjo marrëveshje erdhi pas dhjetë vjet lufte. Më të vështirat ishin vitet 1990 deri më 1996, ndërsa nga 1997 deri më 1999 ndodhën dy mrekulli që ndryshuan rrjedhën e historisë sonë: së pari, na besoi dhe na përkrahu kombi ynë shqiptar; së dyti, na besuan dhe na qëndruan pranë Amerika dhe NATO.

Populli i Kosovës do të jetë gjithmonë mirënjohës ndaj aleatëve tanë për lirinë dhe pavarësinë e Kosovës. Shqiptarët përjetësisht i janë falënderues Amerikës për secilën etapë të historisë sonë!

Prof.Dr.Fejzulla BERISHA/

Në diskursin ndërkombëtar, shpesh Kosova përmendet si një vend që “aspiron” t’i bashkohet Evropës. Një vend që duhet të “arrijë” standardet evropiane. Një vend që kërkon të bëhet pjesë e një komuniteti vlerash të cilit ende nuk i përket. Kjo është një paraqitje thellësisht e gabuar. Kosova nuk është një komb që synon të bëhet evropian — Kosova është Evropë. Dhe këtë e ka dëshmuar jo vetëm në mënyrë deklarative, por në mënyrë thelbësore: në rrënjët e saj historike, në ndërgjegjen e saj qytetare, në vlerat për të cilat ka luftuar dhe në mënyrën se si ndërton shtetin e saj.

Trashëgimia antike dhe themelet evropiane
Që në antikitet, territori i Kosovës ishte pjesë përbërëse e botës romake dhe më pas bizantine, duke ndarë me pjesën tjetër të Evropës Perëndimore dhe Lindore të njëjtat forma të organizimit qytetar, ligjor dhe kulturor. Qytetet si Ulpiana, Municipium Dardanorum dhe Theranda dëshmojnë jo vetëm për zhvillim urban të avancuar, por edhe për përkatësi të qartë në hapësirën e qytetërimit greko-romak — i cili përbën bazën e kulturës politike dhe juridike të Evropës së sotme. Ligji romak, koncepti i res publica, e drejta qytetare — të gjitha këto u shtrinë në këto troje shumë kohë para se të lindnin shtetet moderne të Evropës.

Krishterimi i hershëm dhe përkatësia shpirtërore

Në shekujt që pasuan, krishterimi perëndimor zuri vend të rëndësishëm në Kosovë, veçanërisht nëpërmjet priftërinjve françeskanë dhe lidhjeve me selinë papnore. Bazilikat paleokristiane në Ulpianë, në Nikadin, në Harilaq apo në Dresnik dëshmojnë se Kosova ishte jo vetëm pjesë e përhapjes së krishterimit, por edhe ruajtëse e kësaj tradite evropiane, pavarësisht pushtimeve dhe ndikimeve të jashtme. Kjo përkatësi shpirtërore dhe kulturore me Perëndimin ka qenë konstante, përkundër ndryshimeve të forcës dhe historisë.

Skënderbeu dhe rezistenca evropiane nga zemra e Kosovës
Kur Gjergj Kastrioti Skënderbeu, me rrënjë familjare nga Drenica, ngriti flamurin e rezistencës ndaj Perandorisë Osmane, ai nuk mbrojti vetëm një territor shqiptar, por një kufi të qytetërimit evropian. Ai konsiderohej nga Papa si “mbrojtësi i krishterimit”, dhe nga mbretërit evropianë si aleat strategjik. Rezistenca e tij, e mbështetur nga qytetet e Kosovës si Novobërda, Prizreni dhe Vuçiterna, ishte në thelb një përballje për ruajtjen e Evropës nga zgjerimi i Lindjes autokratike.

Rilindja Kombëtare dhe përthithja e ideve iluministe evropiane

Në shekujt XIX dhe XX, kur popujt e Ballkanit u ngritën në kërkim të lirisë dhe shteteve të tyre kombëtare, Kosova ishte epiqendër e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Prizreni, Gjakova, Peja dhe Mitrovica u shndërruan në qendra politike, arsimore dhe kulturore, ku u shpërnda ideja evropiane e shtetformimit, e frymëzuar nga Iluminizmi francez, liberalizmi italian dhe nacionalizmi gjerman. Një numër i madh i ideologëve shqiptarë, si Abdyl Frashëri, Sylejman Vokshi dhe Hasan Prishtina, e panë të ardhmen e shqiptarëve si pjesë e një Evrope të kombeve të lira, jo si provincë osmane apo periferi sllave.

Lëvizja e rezistencës paqësore dhe pavarësia demokratike
Në fundin e shekullit XX, Kosova dha një nga shembujt më të rrallë në historinë evropiane moderne: rezistencën paqësore dhe qytetare ndaj okupimit dhe shtypjes sistematike. Udhëhequr nga Presidenti Ibrahim Rugova, Kosova ndërtoi institucione paralele, mbrojti identitetin kombëtar dhe promovoi kulturën e mosdhunës — një qasje që do ta admirojnë edhe sot në Evropë si model i qytetërimit politik. Pas periudhës së luftës çlirimtare të UÇK-së dhe ndërhyrjes humanitare të NATO-s në vitin 1999, Kosova u drejtua me vetëdije drejt ndërtimit të një shteti demokratik multietnik, me kushtetutë moderne dhe orientim të qartë euro-atlantik.

Sot: Evropa është në ne, më shumë sesa ne jemi në Evropë
Edhe sot, Kosova është ndër vendet më të reja në Evropë që përkundër sfidave të mëdha të brendshme dhe jashtme, është e përkushtuar fuqishëm ndaj vlerave që përbëjnë thelbin e Bashkimit Evropian: sundimi i ligjit, barazia, drejtësia sociale, liria e shprehjes dhe respektimi i të drejtave të pakicave. Kushtetuta e Kosovës garanton të drejta të barabarta për të gjitha komunitetet, përfaqësim proporcional në institucione dhe mbrojtje të trashëgimisë kulturore të të gjithëve — shumë më shumë sesa shtete që janë pjesë formale të BE-së, por që s’respektojnë këto parime.

Në një kohë kur disa vende evropiane rrëshqasin drejt populizmit, autokracisë dhe intolerancës, Kosova shpesh është një përjashtim pozitiv. Shoqëria civile është aktive, media është kritike dhe pluraliste, të rinjtë janë të orientuar drejt dijes dhe mobilitetit, dhe shpresa për një të ardhme në bashkësi me popujt e lirë të Evropës mbetet gjallë.

Kosova nuk është një kandidate për Evropë — Kosova është Evropë
Të mohosh përkatësinë evropiane të Kosovës, do të thotë të mohosh vetë historinë e Evropës. Kosova nuk ka nevojë të imitojë Evropën, sepse ajo e ka ndërtuar vetveten mbi themelet e saj. Është një ndër të paktat vende në rajon që ka mbrojtur vlerat evropiane në kushte të pamundura, shpeshherë pa mbështetje, vetëm me idealizëm, me dinjitet dhe me përkushtim.

Nëse Europa ka ende një shpirt, ai është pikërisht shpirti i atyre që luftuan për liri, që ndërtuan shtete të drejtësisë dhe që nuk u nënshtruan as pushtimit, as korrupsionit, as tiranisë. Kosova është pikërisht një nga ato histori.

Dhe ne, shqiptarët kudo që jemi — në atdhe apo në diasporë — duhet ta themi këtë me krenari, pa frikë dhe pa kompleks:

Kosova është Evropë. Në çdo kuptim të fjalës.

Përfshirja e diasporës në të ardhmen e përbashkët nuk është çështje ndjeshmërie kulturore, por pjesë e arkitekturës sonë kombëtare në kuptimin më të gjerë. Ajo mund dhe duhet të jetë një urë e vazhdueshme ndërmjet vendlindjes dhe botës, ndërmjet së kaluarës së pashlyer dhe një të ardhmeje të projektuar me maturi.

Nga Prof.dr Skender ASANI

Sot jemi mbledhur në këtë konferencë për të ndriçuar një dimension të shpeshanashkaluar të historisë sonë – atë të atij faktori që, ndonëse i pranishëm përtej kufijve gjeografikë, ka qenë vazhdimisht pjesë përbërëse e zhvillimeve të brendshme kombëtare. Ky faktor nuk është tjetër veçse komuniteti shqiptar jashtë atdheut – një komunitet që nuk e përjetoi largësinë si ndarje, por si angazhim; që nuk e kuptoi mërgimin si mospjesëmarrje, por si thirrje për ndërveprim.

Në harkun kohor 1912–2008, historia shqiptare është shoqëruar me tensione të pandërprera ndërmjet aspiratave të natyrshme dhe rrethanave të imponuara. Brenda këtij konteksti, komunitetet shqiptare në mërgim – të krijuara si pasojë e migrimeve të detyruara, zhvillimeve ekonomike, apo valëve të trysnisë politike – kanë mbajtur të gjallë një vetëdije që nuk u varros as nga distanca dhe as nga koha. Në vend që të shuheshin në kujtesën e qytetarisë globale, ato ndërtuan ura komunikimi që tejkalonin kufijtë administrativë dhe barrierat ideologjike.

Që nga përpjekjet e para në fillimshekullin XX për të afirmuar një prani shqiptare në qendrat e vendimmarrjes ndërkombëtare, e deri te angazhimet e organizuara në dekadat e vona të shekullit të kaluar, diaspora nuk ka vepruar thjesht si faktor mbështetës, por si pjesë e mekanizmave që ndikonin rrjedhat e brendshme.
Në periudhat kur rrëfimi i brendshëm rrezikonte të fshihej nga rrjeti i interesave gjeopolitike, diaspora shqiptare shërbeu si bartëse e rrëfimit alternativ. Duke përdorur mjetet e shtypit, platformave kulturore dhe kanaleve diplomatike, ajo krijoi një pasqyrë të realitetit të heshtur në hapësirat shqiptare – një realitet që shpesh nuk përkonte me përfaqësimin zyrtar.

Kjo energji, e kanalizuar përmes organizimeve shoqërore dhe politike në qendrat perëndimore, nuk përbënte vetëm një reagim emocional, por ishte ndërtuar mbi një vetëdije strategjike për nevojën e ndërkombëtarizimit të çështjeve që përndryshe mbeteshin të mbyllura në një rreth të ngushtë rajonal.
Në këtë kuptim, diaspora veproi si reflektim i një kujtese kolektive, por edhe si instrument për të përkthyer këtë kujtesë në gjuhën e diplomacisë dhe të interesit ndërkombëtar.

Nga fundi i shekullit XX, sidomos në dekadën e fundit para shpalljes së pavarësisë, veprimtaria e mërgatës shqiptare mori një trajtë gjithnjë e më të organizuar. Pavarësisht mungesës së një statusi zyrtar, ajo e krijoi një formë përfaqësimi të pashpallur, duke vepruar në hapësira që u qëlluan të mbeteshin bosh nga strukturat e ligjshme.

Mobilizimi i diasporës në atë periudhë nuk ishte vetëm reagim ndaj rrethanave, por pjesë e një filozofie që e konsideronte lirinë si projekt afatgjatë, të përbashkët dhe jo të përkufizuar nga një lokalizim gjeografik. Rrjedhimisht, çdo qytet ku u ngrit një zë për të drejtat e të pambrojturve në trojet shqiptare, u bë vazhdimësi e rezistencës që zhvillohej në mënyrë më të drejtpërdrejtë brenda vendit.

Në kohën kur konturet e shtetformimit filluan të bëhen më të dukshme, diaspora shqiptare në botë u shndërrua në një ndërmjetëse mes brendisë dhe jashtësisë. Ajo nuk e kërkoi vetëm përkrahjen e faktorit ndërkombëtar, por më shumë se kaq – ndikoi që ky faktor të kuptonte natyrën e çështjes shqiptare si një kërkesë për përfshirje në arkitekturën e vlerave perëndimore, jo thjesht si problem rajonal.

Kjo arritje nuk ishte rastësi. Ajo ishte rezultat i një pune të gjatë, të heshtur, të organizuar dhe të përkushtuar, nëpër ambasada joformale, në zyre avokatësh, në universitete dhe salla konferencash. Në këtë mënyrë, zëri që doli nga zemra e diasporës shqiptare nuk u dëgjua vetëm si klithmë emocionale, por si arsyetim politik, i ndërtuar mbi parime të drejtësisë ndërkombëtare.
Nuk mund të anashkalohet një e vërtetë thelbësore: diaspora shqiptare nuk dha vetëm zë, por edhe kapital – kapital financiar, moral, kulturor dhe diplomatik – në funksion të çështjes së Kosovës. Ajo nuk ishte vetëm përkrahëse, por bashkëfinancuese e lirisë. Ndihmat ekonomike, organizimi i lobimeve ndërkombëtare, strukturimi i ndihmës humanitare dhe financimi i aktiviteteve politike e kombëtare në dekada të ndryshme, ishin pjesë e një investimi që nuk kërkoi kthim, por drejtësi. Tashmë është koha që ky kapital të transformohet në shtetformim.

Politikëbërja, që doli nga ky investim, ka për obligim të ndërtojë institucione që nuk harrojnë burimin e energjisë së tyre. Ndërsa diaspora ndihmoi në krijimin e shtetit, shteti ka për detyrë të rikthejë këtë borxh historik në formën më të dinjitetshme: me investim për institucionalizimin dhe përkujdesjen e qëndrueshme ndaj diasporës. Jo si dekor simbolik, por si pjesë aktive e strategjisë kombëtare për zhvillim, integrim dhe bashkëvendimmarrje në të gjitha nivelet e mundshme.

Të nderuar pjesëmarrës,
Ndërsa sot analizojmë me sy shkencor rrugëtimin e gjatë të diasporës shqiptare në raport me zhvillimet në Kosovë e më gjerë, ne nuk jemi thjesht përballë një kapitulli të mbyllur. Përkundrazi, jemi në prag të një kapitulli të ri që kërkon të ndërtohet mbi trashëgiminë e këtij kontributi.
Përfshirja e diasporës në të ardhmen e përbashkët nuk është çështje ndjeshmërie kulturore, por pjesë e arkitekturës sonë kombëtare në kuptimin më të gjerë. Ajo mund dhe duhet të jetë një urë e vazhdueshme ndërmjet vendlindjes dhe botës, ndërmjet së kaluarës së pashlyer dhe një të ardhmeje të projektuar me maturi.
Konferenca jonë sot nuk është vetëm një reflektim retrospektiv, por një ftesë për bashkërendim. Sepse në fund të fundit, kombi nuk matet me metra katrorë toke, por me thellësinë e lidhjes që mbijeton edhe kur gjithçka tjetër tenton të harrohet.

Le ta bëjmë këtë takim një nisje të re për të trajtuar diasporën jo si një trup të jashtëm, por si një pjesë të pandashme të vetes sonë.
(Fjalë përshëndetëse mbajtur në Institutin e historisë “Ali Hadri” në Prishtinë, në kuadër të Konferencës shkencore “Diaspora shqiptare dhe çështja e Kosovës (1912–2008)”).

Hisen Berisha/

Kosova po kalon një periudhë të zymtë të stagnimit politik për shkak të vakancës institucionale, e cila nuk është më një pasojë e ndasive politike apo kalkulimeve të përkohshme, por është shndërruar në një strategji të qëllimshme që synon ruajtjen e një status quo-je të paralizuar, ku askush nuk merr përgjegjësi dhe asgjë nuk lëviz.

Në thelb të kësaj strategjie qëndron frika nga ndryshimi i raporteve të fuqisë në skenën politike të vendit, nëse ajo lihet të ecë lirshëm drejt zgjedhjeve dhe garës së ndershme demokratike.

Fyerjet e rënda dhe sulmet personale të vazhdueshme ndaj kundërshtarëve politikë nuk janë rastësi. Ato nuk janë vetëm produkt i polarizimit, por pjesë e një taktike të qëllimshme për të pamundësuar formimin e një konsensusi minimal dhe për të penguar ndërtimin e një alternative reale që mund të sfidojë pushtetin aktual. Zvarritja sistematike e procesit të konstituimit të Kuvendit, në këtë kontekst, shfaqet si pjesë përbërëse e kësaj taktike, sidomos duke pasur parasysh qëndrimet e shprehura në vazhdimësi se çdo zhvillim politik duhet të qëndrojë pezull derisa të përfundojnë proceset juridike ndaj krerëve të UÇK-së në Hagë.

Kjo qasje, në dukje pasive, në realitet është aktive dhe e dëmshme. Ajo synon të mos krijojë as kushtet më minimale për lirim të përkohshëm për mbrojtje në liri të liderëve të UÇK-së, sepse rikthimi i tyre eventual në skenën politike do të përmbyste ekuilibrat aktualë. Prania e tyre do të fuqizonte një alternativë që natyrshëm do të kishte mbështetje të gjerë popullore, por edhe mbështetje të fuqishme ndërkombëtare, me theks të veçantë amerikane, diçka që aktualisht mungon në mënyrë dramatike.

Ky vakum i krijuar në mënyrë të qëllimshme nuk është një fenomen i izoluar. Ai ndodh në një mjedis gjeopolitik gjithnjë e më agresiv ndaj Kosovës, ku Rusia dhe Serbia po bëjnë gjithçka për ta mbajtur vendin në krizë permanente, pa zgjidhje, pa stabilitet dhe pa institucione të qëndrueshme e përfaqësim serioz ndërkombëtar. Në këtë kontekst, vakumi institucional që po mbrohet me zell nga një pjesë e klasës politike në Kosovë i shkon për shtat drejtpërdrejt interesave të Moskës dhe Beogradit. Ky është një kaos i kontrolluar që u shërben jashtë vendit, por dëmton brenda çdo aspekt të jetës politike, demokratike dhe shtetërore.

Edhe incidentet e kontrolluara duken gjithnjë e më shumë si manovra për të devijuar vëmendjen e opinionit publik nga kriza e thellë dhe permanente politike. Kur nuk ka institucione, nuk ka debat serioz dhe kur partitë nuk garojnë për ide e programe, atëherë incidentet dhe tensionet artificiale bëhen “agjenda e ditës”.

Ndërkohë, Shtetet e Bashkuara, së bashku me Bashkimin Evropian – përfaqësuar së fundi nga vizita e znj. Kaja Kallas – kanë përcjellë një mesazh të qartë se nuk ka më kohë për stanjacion dhe llogari të brendshme partiake. Kallas e vizitoi Prishtinën për të dërguar një sinjal të prerë që Kosova duhet të dalë nga ky qorrsokak politik. Pritshmëritë ndërkombëtare janë të thjeshta: krijimi i institucioneve, rifillimi i dialogut, garantimi i stabilitetit dhe avancimi drejt integrimit evropian. Mosveprimi nuk është më opsion dhe për çdo vonesë të mëtejshme, do të ketë pasoja.

Në fund, dilema për Kosovën është e qartë: ose do të mbetet peng e një logjike politike që i frikësohet garës së ndershme dhe mbështetjes ndërkombëtare për alternativat e reja, ose do të zgjedhë rrugën e përgjegjësisë, konsensusit dhe partneritetit me Perëndimin. Zgjedhja nuk është e lehtë, por është urgjente dhe koha nuk pret më. Orët dhe ditët e ardhshme mund ta zhbllokojnë situatën. Deklarata e fundit e Fatmir Limajt për gatishmërinë për debllokim, nëse lexohet me kujdes mes rreshtash, jep indikacione se marrëveshja mes NISMA-s dhe LVV-së është e mundur. Në këtë rrethanë, zhbllokimi i procesit mbetet çështje ekskluzive e vullnetit politik të Kurtit, i cili tashmë mban çelësin e formimit të institucioneve.

Përpjekjet e vazhdueshme për të imponuar mënyrën e zgjedhjes së kryetarit të Kuvendit përmes ndryshimit të formës së votimit nga i hapur në të fshehtë, në mes të së njëjtës seancë apo vazhdimeve të saj, përbëjnë një shkelje të qartë të normës kushtetuese dhe rregullores së Kuvendit. Kjo praktikë jo vetëm që minon integritetin procedural të legjislativit, por është edhe precedent i rrezikshëm për shtetin e së drejtës.

Ndryshimi i formës së votimit nuk mund të bëhet arbitrarisht në mes të seancës. Edhe sikur të tentohej në fillim të saj me votim dhe dakordim politik, do të mbetej i kontestueshëm për sa kohë që nuk është në harmoni me frymën dhe germën e Kushtetutës. Kushtetuta, në gërmën e saj, vendos parimin e transparencës në procesin e vendimmarrjes parlamentare thekson se “votimi është rregullisht publik”. Votimi i fshehtë është përjashtim dhe mund të përdoret vetëm kur parashihet shprehimisht nga Kushtetuta ose Rregullorja e Punës së Kuvendit.

Kjo që po ndodh nuk është vetëm çështje teknike apo taktike parlamentare, por thelbësisht një akt manipulativ me rregullat, në funksion të vullnetit politik të një subjekti që pretendon legjitimitet absolut, ndërsa në praktikë e shkel atë.

Alternativa ndaj mosveprimit prej shtetari të Kurtit është që Gjykata Kushtetuese ta japë opinionin juridik-kushtetues për hapjen e rrugës drejt krijimit të institucioneve. Edhe koha në dispozicion prej tre muajsh për shqyrtimin e kërkesës nga kjo Gjykatë mund të shkurtohet nëse Presidentja paraqet kërkesë të njëjtë, meqë vetë Gjykata ka vendosur që nuk jep opinione në pyetje hipotetike pa vendim të formës së prerë. Në fund, e vërteta është se Kurti dhe LVV nuk i kanë votat për ta bërë qeverinë – përkundër spekulimeve publike se mund t’i kenë. Prandaj bllokada ka vazhduar pikërisht sepse ai është frikësuar të hyjë në afatet kushtetuese që do të çonin në një zgjidhje të imponuar nga Kushtetuta.