Prof. Dr. Fejzulla BERISHA/
Ndermjet statusit juridik ndërkombëtar dhe integrimit evropian.
Pozita e Republikës së Kosovës në raport me Bashkimin Evropian paraqet një rast specifik në të drejtën ndërkombëtare bashkëkohore dhe në të drejtën evropiane, ku realiteti juridik i shtetësisë dhe procesi i integrimit evropian nuk ecin gjithmonë në mënyrë paralele. Në aspektin juridik ndërkombëtar, ekzistenca e shtetit dhe anëtarësimi në organizata ndërkombëtare ose rajonale janë kategori të ndryshme juridike. Për pasojë, mungesa e anëtarësimit në Bashkimin Evropian nuk cenon subjektivitetin ndërkombëtar të Republikës së Kosovës, por paraqet një çështje të veçantë të procesit të integrimit evropian.
Shtetësia e Kosovës në dritën e së drejtës ndërkombëtare
Në përputhje me parimet e së drejtës ndërkombëtare klasike, të kodifikuara në Konventën e Montevideos të vitit 1933, shtetësia mbështetet mbi katër elemente themelore: popullsinë e përhershme, territorin e përcaktuar, qeverinë efektive dhe aftësinë për të hyrë në marrëdhënie ndërkombëtare. Republika e Kosovës ushtron kompetenca efektive mbi territorin e saj, disponon institucione kushtetuese funksionale dhe zhvillon marrëdhënie diplomatike e ndërkombëtare me një numër të konsiderueshëm shtetesh dhe organizatash ndërkombëtare. Në këtë kuptim, ajo përmbush kriteret substanciale të shtetësisë sipas doktrinës deklarative të njohur gjerësisht në të drejtën ndërkombëtare.
Nga këndvështrimi juridik, njohja ndërkombëtare nuk ka karakter konstitutiv, por deklarativ. Prandaj, ekzistenca e shtetit nuk varet nga universaliteti i njohjeve, por nga përmbushja e elementeve materiale të shtetësisë dhe ushtrimi efektiv i autoritetit shtetëror.
Opinioni Këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë dhe rëndësia e tij juridike
Një moment me rëndësi të veçantë juridike për subjektivitetin ndërkombëtar të Kosovës paraqet Opinioni Këshillimor i Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë i 22 korrikut 2010, sipas të cilit shpallja e pavarësisë së Kosovës nuk ka shkelur të drejtën ndërkombëtare. Megjithëse ky opinion nuk trajton çështjen e njohjes ose të shtetësisë në kuptimin formal, ai konfirmon se e drejta ndërkombëtare nuk përmban ndonjë ndalim ndaj deklaratës së pavarësisë së Kosovës. Për rrjedhojë, legjitimiteti juridik ndërkombëtar i shtetit të Kosovës mbështetet mbi bazat e përgjithshme të rendit juridik ndërkombëtar.
Bashkimi Evropian si rend juridik sui generis
Bashkimi Evropian përfaqëson një rend juridik autonom dhe sui generis, i ndërtuar mbi vlerat e përcaktuara në nenin 2 të Traktatit për Bashkimin Evropian, përkatësisht: respektimin e dinjitetit njerëzor, lirisë, demokracisë, barazisë, sundimit të ligjit dhe të drejtave të njeriut. Po ashtu, neni 49 i Traktatit për Bashkimin Evropian përcakton se çdo shtet evropian që respekton këto vlera dhe angazhohet për promovimin e tyre mund të aplikojë për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Në këtë kontekst, kriteret juridike të anëtarësimit janë të lidhura me përmbushjen e standardeve të njohura si kriteret e Kopenhagës, të cilat kërkojnë:institucione stabile demokratike;sundim efektiv të ligjit;respektimin e të drejtave të njeriut dhe të pakicave;ekonomi funksionale të tregut;aftësi për të zbatuar dhe përvetësuar acquis communautaire.
Republika e Kosovës ka orientuar zhvillimin e saj kushtetues dhe legjislativ drejt harmonizimit progresiv me acquis communautaire dhe me standardet juridike evropiane, duke e bërë procesin e integrimit pjesë të rendit të saj kushtetues dhe të politikave publike.
Integrimi evropian si proces juridik dhe jo vetëm politik
Praktika e zgjerimit të Bashkimit Evropian demonstron se procesi i anëtarësimit përfshin një ndërthurje të elementeve juridike dhe politike. Megjithatë, përmbushja e standardeve juridike mbetet kushti themelor për avancimin drejt anëtarësimit.
Në rastin e Kosovës, vështirësitë që shfaqen në procesin e integrimit lidhen kryesisht me mungesën e një qëndrimi unik të të gjitha shteteve anëtare të Bashkimit Evropian lidhur me njohjen e saj shtetërore. Kjo rrethanë paraqet një situatë të pazakontë në praktikën evropiane, ku një subjekt me kapacitet shtetëror dhe me orientim të qartë evropian përballet me pengesa që burojnë nga divergjencat ndërmjet shteteve anëtare dhe jo nga mungesa e kritereve juridike themelore.
Parimi i integrimit progresiv dhe vendi i Kosovës në Evropë
Nga perspektiva e së drejtës ndërkombëtare dhe të drejtës evropiane, Republika e Kosovës përfaqëson një subjekt shtetëror me identitet juridik të konsoliduar dhe me orientim të qartë drejt rendit juridik evropian.
Prandaj, perspektiva evropiane e Kosovës nuk paraqet vetëm një aspiratë politike, por një proces të mbështetur mbi parimet e së drejtës ndërkombëtare, mbi vlerat themelore të Bashkimit Evropian dhe mbi parimin e integrimit progresiv. Në këtë kuptim, çështja e integrimit të plotë të Kosovës në Bashkimin Evropian duhet të shihet jo si çështje e ekzistencës së shtetit, por si fazë e mëtejshme e konsolidimit të subjektivitetit të saj ndërkombëtar dhe e integrimit të plotë në rendin juridik evropian.
Në dritën e zhvillimeve të së drejtës ndërkombëtare bashkëkohore dhe të së drejtës së Bashkimit Evropian, Republika e Kosovës përfaqëson një realitet juridik të konsoliduar, ndërsa integrimi i saj i plotë në strukturat evropiane mbetet çështje e vazhdimit të procesit të institucionalizimit dhe të afirmimit të mëtejshëm të subjektivitetit të saj në hapësirën juridike evropiane.