Nga Rafael Floqi/
Në fundin e çdo maji, kur Amerika hyn në pragun e verës dhe qielli mbushet me flamuj që valëviten mbi qytete, fusha dhe varreza ushtarake, vjen një ditë që hesht më shumë sesa flet. Memorial Day nuk është vetëm një festë kombëtare amerikane. Është një liturgji kujtese. Një çast kur kombi më i fuqishëm i botës përkulet para të rënëve të vet, para atyre që nuk u kthyen më nga luftërat e historisë. Në Arlington, mbi kodrat e bardha të varrezave ushtarake, mijëra flamuj të vegjël vendosen pranë çdo guri mermeri. Era lëviz ngadalë mbi emra që dikur ishin djem, bija, baballarë, studentë, emigrantë, ëndërrimtarë. Disa prej tyre mbanin mbiemra anglezë, irlandezë apo italianë. Por mes atyre emrave ka edhe mbiemra shqiptarë — emra që kanë ardhur nga Korça e Gjirokastra, nga Malësia e Madhe, nga Kosova, Çamëria, Ulqini e Tetova. Emra njerëzish që e gjetën Amerikën si strehë dhe më pas e mbrojtën atë me jetën e tyre.
Memorial Day është dita kur Amerika kujton bijtë e saj të rënë. Por për shqiptarët e Amerikës, kjo ditë ka një jehonë edhe më të thellë. Ajo prek kujtesën e emigrimit, mallin për lirinë, dhimbjen e luftës dhe mirënjohjen ndaj një vendi që për shumë shqiptarë u bë atdheu i dytë. Historia e shqiptarëve në Amerikë nuk është vetëm histori fabrikash, restorantesh, biznesesh apo sakrificash emigracioni. Është edhe histori uniformash ushtarake, histori betejash dhe varresh të mbuluara me flamurin amerikan.
Kur shqiptarët e parë mbërritën në brigjet amerikane në fillim të shekullit XX, ata sillnin me vete plagët e Perandorisë Osmane, varfërinë e Ballkanit dhe ëndrrën për liri. Amerika për ta nuk ishte vetëm tokë pune; ishte një premtim. Dhe shumë prej tyre besuan se ky premtim duhej mbrojtur.
Prandaj, kur Amerika thërriti bijtë e saj në luftë, shqiptarët nuk qëndruan mënjanë.
Në Luftën e Parë Botërore, shqiptarë emigrantë veshën uniformën amerikane dhe shkuan në frontet e Francës. Mes tyre përmendet Sotir Noke, një ndër shqiptarët e parë që shërbeu nën flamurin amerikan. Ishin burra që kishin ardhur nga një komb i vogël pa shtet të konsoliduar, por që në Amerikë gjetën një ideal më të madh: lirinë.
Më vonë erdhi Lufta e Dytë Botërore — lufta që ndryshoi botën. Shqiptaro-amerikanët luftuan në Evropë, në Paqësor, në qiell dhe në det. Disa nuk u kthyen më. Jorgji Josifi ra në Normandi, në tokën ku aleatët shkruan një nga kapitujt më dramatikë të historisë moderne. Të tjerë, si Spiro Kosta, Llambi Qiriazi apo koloneli Llazar Papen, u dalluan për trimëri dhe sakrificë.
Historiani Viron Prodani ka dokumentuar afro pesë mijë shqiptarë që shërbyen në Luftën e Parë Botërore dhe mijëra të tjerë në Luftën e Dytë Botërore. Këto shifra janë më shumë se statistika. Janë dëshmi se shqiptarët nuk ishin vetëm spektatorë të historisë amerikane; ata u bënë pjesë e saj me gjakun dhe jetën e tyre.
Fan Noli, që e njihte shpirtin e emigrantit shqiptar më mirë se kushdo, thoshte se shqiptarët i kishin Amerikës një borxh të madh moral për mbështetjen ndaj Shqipërisë. Dhe shumë shqiptarë e paguan këtë borxh me shërbim ushtarak.
Por historia nuk ndaloi aty.
Nga Koreja në Vietnam, nga Lufta e Gjirit në Afganistan dhe Irak, breza të rinj
shqiptaro-amerikanësh vazhduan traditën e uniformës amerikane. Në fotografitë familjare të komuniteteve shqiptare në Detroit, Bronx, Boston apo Connecticut, shpesh sheh një djalë të ri me uniformë ushtarake amerikane dhe pranë tij një flamur kuqezi. Dy identitete që nuk përplasen, por bashkëjetojnë me krenari.
Pas 11 Shtatorit, kjo lidhje u bë edhe më emocionale.
Sulmet terroriste mbi Kullat Binjake prekën drejtpërdrejt komunitetin shqiptar. Mes viktimave ishin edhe shqiptaro-amerikanë si Rrok Camaj, Simon Dedvukaj dhe Mon Gjonbalaj. Ata nuk ranë në një fushëbetejë tradicionale, por u bënë pjesë e tragjedisë që ndryshoi historinë moderne amerikane.
Dhe pas atij mëngjesi të errët shtatori, shumë të rinj shqiptarë vendosën të hynin në ushtrinë amerikane. Për ta, ishte një akt patriotizmi, por edhe mirënjohjeje ndaj vendit që kishte shpëtuar Kosovën nga shfarosja më 1999.
Në Afganistan dhe Irak shërbyen qindra shqiptaro-amerikanë. Disa prej tyre humbën jetën. Emra si Ervin Dervishi apo Gentian Marku mbeten sot pjesë e kujtesës së heshtur të Memorial Day. Ata ishin bij emigrantësh shqiptarë, por ranë si ushtarë amerikanë.
Kjo është madhështia dhe tragjedia e emigracionit: të lindësh me kujtesën e një atdheu dhe të vdesësh duke mbrojtur një tjetër.
Në shumë komunitete shqiptare të Amerikës, Memorial Day nuk është një ditë abstrakte kalendarike. Është një kujtim personal. Ka familje shqiptare që kanë fotografi të djemve të tyre me medalje ushtarake. Ka nëna që kanë marrë telegramin e zi të ushtrisë amerikane. Ka veteranë që ende mbajnë plagët e Vietnamit apo Irakut.
Në paradat e Memorial Day në New York, Michigan apo Connecticut, shqiptarët marshojnë me flamurin amerikan në njërën dorë dhe atë shqiptar në tjetrën. Dhe kjo pamje përmbledh historinë e tyre më mirë se çdo fjalim politik.
Sepse shqiptarët e Amerikës e kuptojnë ndoshta më mirë se shumë të tjerë çmimin e lirisë.
Ata kanë ardhur nga troje ku liria është mohuar, ku diktaturat kanë burgosur mendimin, ku luftërat kanë djegur shtëpi e kanë ndarë familje. Kanë parë komunizmin, spastrimin etnik, emigrimin e dhimbshëm. Për këtë arsye, Amerika për ta nuk ka qenë vetëm një superfuqi; ka qenë ideja e shpëtimit.
Ndoshta prandaj flamuri amerikan valëvitet ende me aq dashuri në trojet shqiptare. Ndoshta prandaj në Kosovë ka rrugë me emrin e presidentëve amerikanë dhe statuja kushtuar miqësisë me SHBA-në. Për shqiptarët, Amerika nuk është thjesht një aleat diplomatik; është simbol i lirisë.
Dhe Memorial Day është dita kur kjo mirënjohje bëhet më e ndjeshme.
Sepse në heshtjen e kësaj dite dëgjohen edhe emrat shqiptarë.
Ndoshta jo gjithmonë të shkruar në tekstet e mëdha të historisë. Ndoshta jo gjithmonë të njohur nga publiku i gjerë. Por të gdhendur në kujtesën e diasporës shqiptare.
Një gur varri në Arlington mund të mbajë një mbiemër shqiptar. Një fotografi e vjetër në Bronx mund të tregojë një ushtar të ri me sy nga Ballkani dhe uniformë amerikane. Një nënë shqiptare në Detroit mund të ndezë një qiri për birin që nuk u kthye më nga lufta.
Këto janë historitë e heshtura të Memorial Day.
Dhe ndoshta pikërisht aty qëndron madhështia e kësaj dite: jo tek paradat apo ceremonitë zyrtare, por tek kujtimi njerëzor. Tek fakti se liria amerikane është mbrojtur nga njerëz të ardhur nga çdo cep i botës, edhe nga shqiptarë që dikur zbarkuan në Amerikë vetëm me një valixhe, një ëndërr dhe një shpresë.
Sot, ndërsa Amerika ul kokën përpara të rënëve të saj, edhe komuniteti shqiptaro-amerikan përkulet me respekt. Sepse në historinë e madhe amerikane, shqiptarët kanë lënë gjurmën e tyre të besnikërisë, sakrificës dhe nderit.
Dhe ndërsa flamujt lëkunden mbi varret e bardha të ushtarëve, duket sikur historia pëshpërit një të vërtetë të thjeshtë:
Liria amerikane është mbrojtur edhe nga bij shqiptarësh.