Nga Rafael Floqi
Kur flasim për Shtetet e Bashkuara të Amerikës, shpesh përdorim fjalët demokraci, republikë, superfuqi apo vendi i mundësive. Por në thelb, ajo që e bën Amerikën të ndryshme nga shumica e kombeve të tjera nuk është vetëm fuqia ekonomike, ushtria apo teknologjia. Veçantia e saj qëndron në mënyrën se si u krijua dhe në idenë mbi të cilën u ndërtua. Amerika nuk lindi si një mbretëri, as si një perandori dhe as si një shtet etnik. Ajo lindi si një republikë kushtetuese, e ndërtuar mbi bindjen se pushteti nuk i përket sundimtarit, por qytetarëve.
Ky koncept sot mund të duket i zakonshëm, por në fundin e shekullit XVIII ishte revolucionar. Në një botë të dominuar nga mbretër, aristokratë dhe perandorë, amerikanët shpallën se qeveria merr legjitimitetin e saj nga pëlqimi i të qeverisurve. Kjo ide u bë themeli i eksperimentit më të madh politik të kohëve moderne.
Historiani britanik Paul Johnson shkruante se “Amerika ishte kombi i parë në histori që u krijua jo nga gjaku, por nga një ide”. Kjo është ndoshta fjalia që e përshkruan më mirë karakterin e saj unik. Shumica e kombeve janë krijuar rreth një gjuhe, një race, një feje ose një dinastie. Amerika u krijua rreth një dokumenti: Deklaratës së Pavarësisë dhe më pas Kushtetutës.
Më 4 korrik 1776, kur trembëdhjetë kolonitë shpallën pavarësinë nga Britania e Madhe, ato nuk po kërkonin thjesht vetëqeverisje. Ato po sfidonin idenë mijëravjeçare se pushteti vinte nga Zoti përmes mbretit. Në Deklaratën e Pavarësisë, Thomas Jefferson shkroi fjalët që vazhdojnë të frymëzojnë botën:
“Ne i konsiderojmë këto të vërteta si të vetëkuptueshme, se të gjithë njerëzit janë krijuar të barabartë dhe se janë pajisur nga Krijuesi me të drejta të patjetërsueshme, ndër të cilat janë jeta, liria dhe kërkimi i lumturisë.”
Në atë kohë, këto fjalë ishin një sfidë e drejtpërdrejtë ndaj rendit politik të botës. Për herë të parë një komb po shpallte se sovrani i vërtetë nuk ishte një mbret, por vetë populli.
Megjithatë, Baballarët Themelues e kuptonin se liria nuk mund të mbijetonte vetëm me deklarata. Ata kishin studiuar historinë e Athinës, Romës dhe republikave italiane. Ata kishin parë se si pushteti kishte prirjen të përqendrohej dhe të kthehej në tirani. Për këtë arsye, sistemi amerikan u ndërtua jo mbi besimin te politikanët, por mbi kufizimin e tyre.
James Madison, i konsideruar shpesh si “babai i Kushtetutës”, shkruante: “Nëse njerëzit do të ishin engjëj, nuk do të kishte nevojë për qeveri. Dhe nëse engjëjt do të qeverisnin njerëzit, nuk do të kishte nevojë për kontrolle mbi qeverinë.”
Kjo filozofi krijoi sistemin unik të ndarjes së pushteteve. Presidenti kontrollohet nga Kongresi. Kongresi kontrollohet nga gjykatat. Gjykatat kufizohen nga Kushtetuta. Asnjë institucion nuk është absolut. Asnjë njeri nuk është mbi ligjin.
Kjo është arsyeja pse republika amerikane ka mbijetuar për më shumë se dy shekuj, ndërsa shumë republika të tjera kanë përfunduar në diktatura ose grushte shteti. Themeluesit nuk besonin te njerëzit e përsosur. Ata besonin te institucionet që kufizonin dobësitë njerëzore.
Një nga shtyllat më të forta të këtij sistemi është Kushtetuta. Në shumë vende kushtetutat ndryshojnë sipas interesave të qeverive. Në Amerikë, qeveritë ndryshojnë, por Kushtetuta mbetet. Ajo nuk është thjesht një dokument juridik. Është kontrata morale e kombit.
Historiani Joseph Ellis shkruan se “arritja më e madhe e Baballarëve Themelues ishte krijimi i një sistemi ku pushteti i nënshtrohej ligjit dhe jo anasjelltas”. Pikërisht kjo e bën Amerikën një republikë dhe jo thjesht një demokraci.
Shpesh dëgjohet pyetja: pse amerikanët këmbëngulin që vendi i tyre është republikë dhe jo vetëm demokraci? Përgjigjja gjendet te vetë filozofia e themeluesve. Ata kishin frikë jo vetëm nga tirania e një njeriu, por edhe nga tirania e shumicës. Një shumicë mund të jetë po aq shtypëse sa një diktator nëse nuk ka kufij kushtetues.
John Adams paralajmëronte: “Demokracia nuk zgjat kurrë shumë. Ajo shpejt shpërdoron, rraskapitet dhe vret vetveten.”
Për këtë arsye Amerika u ndërtua si republikë kushtetuese, ku të drejtat individuale mbrohen edhe kundër dëshirës së shumicës.
Një nga shembujt më domethënës të këtij koncepti ishte George Washington. Pas fitores në Luftën Revolucionare, ai ishte njeriu më i admiruar në vend. Shumë donin ta shpallnin mbret. Ai mund të kishte sunduar për gjithë jetën. Por refuzoi.
Historiani britanik George III, kur dëgjoi se Washington do të largohej vullnetarisht nga pushteti, thuhet se deklaroi: “Nëse ai e bën këtë, do të jetë njeriu më i madh në botë.”
Dhe Washington e bëri. Pas dy mandateve u kthye në fermën e tij në Mount Vernon. Ai krijoi traditën sipas së cilës presidenti është shërbëtor i republikës dhe jo pronar i saj.
Në shumë vende, pushteti shihet si pronë personale. Në Amerikë, të paktën në teori, pushteti është një amanet i përkohshëm i qytetarëve.
Një tjetër element që e bën Amerikën të veçantë është vendi që ajo i jep lirisë individuale. Amendamenti i Parë i Kushtetutës mbron lirinë e fjalës, të shtypit, të fesë dhe të protestës paqësore. Këto nuk konsiderohen privilegje të dhëna nga shteti. Ato konsiderohen të drejta natyrore që shteti nuk mund t’i heqë.
Presidenti Ronald Reagan shprehej: “Liria nuk është kurrë më shumë se një brez larg zhdukjes. Ajo duhet mbrojtur vazhdimisht.”
Kjo kulturë e lirisë ka krijuar një popull që shpesh është skeptik ndaj autoritetit. Amerikani tipik nuk e sheh qeverinë si zotërues të jetës së tij. Ai e sheh atë si një shërbëtore të kufizuar nga Kushtetuta.
Kjo është arsyeja pse protestat, debatet e ashpra dhe kritikat ndaj qeverisë konsiderohen pjesë normale e jetës publike. Në shumë vende, kritika ndaj pushtetit shihet si mungesë patriotizmi. Në Amerikë, shpesh konsiderohet shprehje e patriotizmit.
Një tjetër veçori e jashtëzakonshme e republikës amerikane është karakteri i saj emigrant. Amerika nuk u ndërtua nga një etni e vetme. Ajo u ndërtua nga valë të panumërta emigrantësh që erdhën nga Europa, Azia, Amerika Latine dhe pjesë të tjera të botës.
Në këtë kuptim, identiteti amerikan nuk bazohet te prejardhja. Ai bazohet te pranimi i një grupi parimesh.
Historiani Samuel Huntington shkruante: “Ajo që i bashkon amerikanët nuk është gjaku, por besimi në kredon amerikane.”
Pikërisht kjo është arsyeja pse një shqiptar, një italian, një irlandez apo një korean mund të bëhen amerikanë pa humbur identitetin e tyre origjinal.
Ky pluralizëm është një nga forcat më të mëdha të republikës. Ai ka sjellë energji, kreativitet dhe inovacion. Por ka sjellë edhe sfida të mëdha. Megjithatë, sistemi amerikan ka arritur t’i mbajë bashkë këto dallime përmes besimit në Kushtetutë dhe sundimin e ligjit.
Një aspekt që shpesh nënvlerësohet është forca e shoqërisë civile amerikane. Kur Alexis de Tocqueville vizitoi Amerikën në vitet 1830, ai mbeti i mahnitur nga aftësia e qytetarëve për t’u organizuar vetë.
Ai shkruante: “Amerikanët formojnë shoqata për gjithçka.”
Sipas tij, sekreti i demokracisë amerikane nuk ishte qeveria federale, por qytetarët aktivë. Kisha, universitetet, organizatat bamirëse, klubet qytetare dhe komunitetet lokale krijuan një kulturë përgjegjësie që nuk varej nga shteti.
Ndoshta karakteristika më e admirueshme e republikës amerikane është aftësia për vetëkorrigjim. Amerika ka bërë gabime të mëdha. Skllavëria ishte një njollë e tmerrshme morale. Diskriminimi racor zgjati shumë. Ka pasur padrejtësi sociale dhe ekonomike.
Por forca e sistemit nuk ka qenë mungesa e gabimeve. Ka qenë aftësia për t’i korrigjuar ato.
Abraham Lincoln, gjatë Luftës Civile, e përshkroi Amerikën si:
“Shpresa e fundit më e mirë e Tokës.”
Ai e kuptonte se eksperimenti amerikan nuk ishte i përsosur, por ishte i vlefshëm sepse krijonte mundësinë e përmirësimit.
Një shekull më vonë, Martin Luther King Jr. nuk kërkoi rrëzimin e republikës amerikane. Ai kërkoi që ajo t’u qëndronte besnike premtimeve të saj. Në fjalimin e tij historik “I Have a Dream”, ai iu referua Deklaratës së Pavarësisë dhe Kushtetutës si një çek që Amerika ende nuk ua kishte paguar të gjithë qytetarëve të saj.
Kjo është forca e madhe e republikës amerikane: aftësia për të debatuar, për t’u korrigjuar dhe për të ecur përpara pa shkatërruar themelet e saj.
Sot Amerika përballet me polarizim politik, tensione kulturore dhe sfida globale. Megjithatë, parimet themelore mbeten të njëjta si në vitin 1776. Besimi se pushteti buron nga populli. Besimi se ligji është mbi individin. Besimi se liria është e drejta më e çmuar e njeriut.
Kjo është arsyeja pse Amerika mbetet një republikë ndryshe. Jo sepse është e përsosur. Jo sepse nuk gabon. Por sepse është ndërtuar mbi një ide që vazhdon të frymëzojë miliona njerëz në mbarë botën: se qytetari i lirë është themeli i një shoqërie të drejtë dhe se qeveria ekziston për t’i shërbyer popullit, jo për ta sunduar atë.
Siç tha Abraham Lincoln në Gettysburg:
“Qeveri e popullit, nga populli dhe për popullin nuk do të zhduket nga faqja e dheut.”
Ndoshta asnjë fjali nuk e përmbledh më mirë arsyen pse Amerika mbetet, edhe sot, republika më e veçantë në historinë moderne.