Gjon F. Ivezaj/
Historia e popullit shqiptar është një nga historitë më të lashta dhe më të ndërlikuara të kontinentit evropian. Në zemër të Ballkanit, ndërmjet perandorive, pushtimeve dhe transformimeve të mëdha politike të shekujve, shqiptarët kanë mbijetuar si një popull autokton me gjuhë, kulturë dhe identitet të veçantë. Që nga koha e ilirëve e deri në ditët moderne, historia shqiptare nuk ka qenë vetëm histori e ekzistencës biologjike të një populli, por histori e rezistencës së vazhdueshme për të mbrojtur kujtesën, tokën, gjuhën dhe dinjitetin kombëtar.
Në studimet historike dhe gjuhësore moderne, shqiptarët konsiderohen pasardhës të drejtpërdrejtë të popullsive ilire që banonin në Ballkanin Perëndimor shumë kohë përpara krijimit të shteteve moderne sllave. Gjuha shqipe, si një ndër degët më të vjetra të familjes indo-evropiane, mbetet një dëshmi e vazhdimësisë kulturore dhe historike të këtij populli. Përkundër pushtimeve romake, bizantine, osmane dhe trysnive të ndryshme politike gjatë historisë, shqiptarët arritën të ruajnë identitetin e tyre kombëtar nëpërmjet gjuhës, traditës, zakoneve dhe kujtesës kolektive.
Megjithatë, historia moderne e Ballkanit solli një nga padrejtësitë më të mëdha ndaj shqiptarëve: copëtimin e trojeve etnike shqiptare. Pas rënies së Perandorisë Osmane dhe krijimit të shteteve të reja ballkanike, shumë territore me shumicë shqiptare mbetën jashtë kufijve të shtetit shqiptar të vitit 1912. Kjo solli ndarjen e shqiptarëve në disa shtete dhe krijoi një realitet politik ku miliona shqiptarë jetuan si pakica kombëtare në trojet e veta historike.
Në Kosovë, shqiptarët përjetuan dekada të tëra represioni politik, diskriminimi institucional dhe mohimi të të drejtave kombëtare. Regjimet e ndryshme serbe ushtruan politika të asimilimit, të spastrimeve etnike dhe të kufizimit të arsimit e kulturës shqipe. Universitetet, shkollat dhe institucionet shqiptare u mbyllën ose u kontrolluan vazhdimisht. Lufta e Kosovës në fund të shekullit XX ishte kulmi tragjik i një shtypjeje shumëvjeçare. Mijëra civilë humbën jetën, qindra mijëra u dëbuan nga shtëpitë e tyre dhe një pjesë e madhe e trashëgimisë kulturore shqiptare u shkatërrua. Megjithatë, pavarësisht dhimbjes, populli shqiptar i Kosovës arriti të mbijetojë dhe të ndërtojë institucionet e veta shtetërore mbi parimin e lirisë dhe të vetëvendosjes.
Edhe shqiptarët në Maqedoninë e Veriut kanë kaluar një histori të gjatë sfidash politike dhe identitare. Ata janë një komponent historik dhe autokton i atij territori, por për dekada me radhë janë përballur me përfaqësim të pabarabartë në institucionet shtetërore, me kufizime në përdorimin e gjuhës shqipe dhe me mungesë të zhvillimit ekonomik proporcional në zonat ku jetojnë. Demonstratat shqiptare në Maqedoni nuk lindën nga dëshira për konflikt, por nga nevoja për barazi dhe njohje institucionale.
Protestat për legalizimin e Universitetit të Tetovës, demonstratat për përdorimin zyrtar të gjuhës shqipe dhe kërkesat për përfaqësim të drejtë në administratë ishin shprehje të një kërkese legjitime qytetare. Shumë shqiptarë ndiheshin qytetarë të rendit të dytë në shtetin ku jetonin, ndonëse përbënin një pjesë të rëndësishme të popullsisë. Konflikti i vitit 2001 në Maqedoni ishte rezultat i akumulimit të gjatë të pakënaqësive politike dhe sociale. Marrëveshja e Ohrit solli përmirësime të rëndësishme në të drejtat e shqiptarëve, por shumë analistë dhe intelektualë shqiptarë vazhdojnë të argumentojnë se zbatimi i plotë i barazisë mbetet ende sfidë.
Në Mal të Zi, shqiptarët kanë ruajtur identitetin e tyre ndër shekuj në Ulqin, Tuz, Plavë, Guci dhe rajone të tjera historike. Edhe pse shpesh të margjinalizuar ekonomikisht ose politikisht, ata kanë mbetur faktor i rëndësishëm i stabilitetit dhe i bashkëjetesës në rajon. Historia e shqiptarëve në këto territore është histori e rezistencës paqësore dhe e përpjekjeve për të ruajtur gjuhën dhe kulturën kombëtare.
Në të njëjtën kohë, edhe vetë shteti shqiptar përjetoi një nga diktaturat më të ashpra të Evropës gjatë regjimit komunist të Enver Hoxhës. Për afro pesëdhjetë vjet, shqiptarët jetuan në izolim total politik dhe kulturor. Burgosjet politike, internimet, ekzekutimet dhe ndalimi i lirisë së mendimit krijuan trauma të mëdha kombëtare. Elita intelektuale dhe fetare shqiptare u godit rëndë, ndërsa populli jetoi nën frikë dhe kontroll absolut shtetëror. Kjo periudhë mbetet një kujtesë e dhimbshme për rëndësinë e lirisë, demokracisë dhe pluralizmit.
Sot, në shekullin XXI, shqiptarët gjenden të shpërndarë në disa shtete të Ballkanit, por të lidhur nga një identitet i përbashkët kulturor, historik dhe gjuhësor. Në këtë kontekst, shumë intelektualë dhe studiues shqiptarë kanë argumentuar se bashkëpunimi ndërmjet liderëve shqiptarë në Shqipëri, Kosovë, Maqedoninë e Veriut dhe Mal të Zi është i domosdoshëm për mbrojtjen e të drejtave kombëtare dhe për forcimin e pozitës së shqiptarëve në arenën ndërkombëtare.
Ky bashkëpunim nuk duhet kuptuar si thirrje për konflikt apo destabilizim të rajonit, por si koordinim diplomatik dhe politik për mbrojtjen e të drejtave të shqiptarëve sipas standardeve evropiane dhe ndërkombëtare. Në një Evropë moderne, popujt kanë të drejtë të ruajnë identitetin e tyre, të kërkojnë barazi dhe të mbrojnë kulturën e tyre kombëtare në mënyrë demokratike dhe paqësore.
Në konferencat ndërkombëtare dhe institucionet evropiane, liderët shqiptarë duhet të paraqiten me vizion të përbashkët strategjik, me gjuhë diplomatike dhe me argumente historike, juridike e njerëzore. Ata duhet të kërkojnë respektimin e të drejtave të shqiptarëve në çdo shtet ku jetojnë: të drejtën për arsim në gjuhën amtare, përfaqësim të drejtë institucional, zhvillim ekonomik proporcional dhe mbrojtje të trashëgimisë kulturore.
Një komb nuk forcohet vetëm me emocione patriotike, por me dije, institucione të forta, arsim cilësor dhe unitet kulturor. Shqiptarët nuk duhet të ndërtojnë të ardhmen mbi urrejtjen ndaj popujve të tjerë, por mbi vetëdijen për historinë dhe mbi dinjitetin kombëtar. Kombet e mëdha nuk maten me numrin e luftërave që kanë bërë, por me aftësinë për të mbijetuar me identitet dhe për të ndërtuar paqe me drejtësi.
Historia shqiptare është histori vuajtjesh, por edhe histori qëndrese. Është histori e një populli që, edhe pse i ndarë nga kufijtë politikë, ka ruajtur gjuhën e tij të lashtë, këngët, zakonet dhe ndjenjën e përkatësisë kombëtare. Në një botë ku identitetet shpesh treten nga globalizimi, mbijetesa e kulturës shqiptare mbetet një dëshmi e forcës shpirtërore të këtij kombi.
Prandaj, rruga e shqiptarëve në të ardhmen duhet të jetë rruga e mençurisë politike, e diplomacisë moderne dhe e unitetit kulturor. Vetëm përmes dijes, bashkëpunimit dhe respektit ndaj vlerave demokratike mund të sigurohen të drejtat e plota të shqiptarëve dhe një paqe e qëndrueshme në Ballkan.