Ukraina, Palestina, Izraeli, Siria dhe Iraku janë kriza të ndërlidhura, të ziera dhe nganjëherë, në dukje, kanë qenë statike nga lufta e parë botërore.
Vehabizmi është religjion shtetëror në Arabinë Saudite, që ishte udhëzues për super- terroristin Osama bin Laden/
Shkruan: XHAVIT ÇITAKU/
Është ironike që udhëheqësit e botës fjalë për fjalë shpërthejnë tani e shumë kohë më parë se me siguri kemi mësuar nga historia se masakra të tmerrshme nuk duhet të përsëritën më. Mirëpo, këto tmerre tash e njëqind vjet më parë prej kur është gdhendur guri i bardhë i ndarjes së kufijve në Lindjen e Mesme, ato nuk pushuan kurrë për të mos thënë me pauza të gjata apo të shkurtra.
Si u ndanë kufijt e Lindjes së Mesme?
Kur Superfuqitë e botës ndanë mbetjet e Perandorisë Osmane Kryeministri Britanik, Lloyd George, kishte kërkuar që Britania e Madhe të sundoi mbi Palestinë nga Dan-i deri të Beer Sheva, si zona të shënjta të Biblës. Kryeministri, megjithatë, nuk ishte i sigurt se çfarë sihte Dan-i në të vërtetë. Ai kishte shfletuar Atlasin e Biblës të viteve 1800, por prapëseprapë nuk e kishte gjetë këtë qytet të lashtë. Një vit më vonë Komandanti Britanik në terren gjenerali Allenby e gjeti Dan-in por ai vend nuk ishte as përafërsisht ashtu siç e kishte paramenduar Kryeministri.Fuqitë e mëdha kishin rënë dakord se si ata do t’i ndajnë kufijtë në Lindjen e Mesme, që u mbështeten nga një fjalë e shpikur nga politikani britanik Mark Sykes, një zotëri nga klasa e mesme dhe ekspert i vetëshpallur në këtë fushë. Sykes dhe kolegët e tij injoruan zonat dhe kufizimet e mëparshme. Në konvikte kishin mësuar përshkrimet e lashta hartografike greke dhe emërtimin e zonës dy mijë vjet më parë. Pastaj at vënë drejtuesit lokal në krye të shteteve të porsaformuara dhe menduan se kishin krijuar funksionimin e rendit në ato shtete. Kështu u lind, siç duket me këto fjalë si lehtë, Lindja e Mesme ashtu siç ne e njohim tash atë. Dizajni i hartimit dhe vënies së kufijve ishte i paraparë dhe i menduar që bile në njëqind vjet të qëndroj si i tillë. Mirëpo, tash ajo kohë, ai plan dhe ai projekt mirë i menduar është një gjë e kaluar dhe ndoshta për shumë kë situata e tashme në atë rajon nuk është një gjë e papritur. Ne po shohim se si kombet në atë rajon po luftojnë për të mbijetuar, por shikuar në trendin e tashëm të përçarjes e të luftës, njëri nga ta edhe mund të zhduket.
Ukraina kishte një periudhë të shkurtër të lirisë gjatë kaosit pas luftës së parë botërore, por, pastaj, mori dominimin e Perandorisë Ruse përsëri. Tani ky shtet është duke u përpjekur për të humbur luftën dhe Perandorin Ruse përsëri, ndërsa Rusia dëshiron për të rivendosur rendin e vjetër, së pari me vjedhjen e Krimes, pastaj me luftën me intensitet të ulët në Ukrainën Lindore.
Bota nuk qeveriset mençur
Mund të thuhet dhe të konstatohet lirshëm se bota nuk po qeveriset mençur. Presidenti amerikan e pati “ pushtuar” Irakun dhe krijoj kaos në të cilin orgjitë e gjakut po gjejnë ushqim. Putin është duke ndjekur hijet e Perandorisë Ruse dhe ky është një problem serioz me një kompleks inferioriteti. Izraeli merr pjesë- pjesë të tokës palestineze, vrau afër 2000 veta, prej tyre shumë fëmijë, gra e pleq. Shkatërroi shkolla, banesa e shtëpi dhe në këtë mënyrë më këto ndërhyrje të tmerrshme ushtarake Izraeli ua nxiu jetën palestinezëve. Edhe në Siri mbretëron kaos i vërtetë. Në këtë shtet, për fat të keq, po shkojnë për të luftuar edhe shqiptarë që janë të përfshirë në masakra dhe tmerre të luftës që nuk kanë lidhje as me fe e as me Islam.
Ekspert dhe politikanë përshkruajnë skenar të ndryshëm për të ardhmen. Por e vetmja gjë që ne dimë është se nuk dijmë asgjë. Me 16 dhjetor 1915 ministri britanik i luftës z. Lord Kitchener kishte dilemë nëse vehabizmi mysliman ekzistonte edhe më tej. Ndërkaq, eksperti Sykes iu kishte përgjegjës: Unë mendoj se vehabizmi është një zjarr që po fiket. Në shumë ngjarje që ndodhen e mund të ndodhin akoma në të ardhmen po shihet se ky sekt fetar jo që është fikur por zjarri ka marrë flakë që zor se do të mund të fiket edhe për një kohë të gjatë. Vehabizmi sot është religjion shtetëror në Arabinë Saudite, që ishte një udhëzues për super- terroristin Osama bin Laden.
Atdhetari, mësuesi, gjuhëtari,Ilia Dilo Sheperi
Nga Anton Cefa/
Lindi në vitin 1872, në Sheper të Zagorisë, në atë trevë të begatshme atdhetarizmi, plot vlagë ideali, ndjenje dhe vullneti patriotik. Jetoi në periudhat më kyçe të historisë sonë, vlerësoi me zgjuarësi detyrat parësore të secilës prej tyre dhe i ndriçuar nga ato, përcaktoi rrugën e vet të jetës e të punës, duke u rreshtuar gjithnjë në krahun më përparimtar të shqiptarizmës dhe, me përkushtim fisnik, nuk kurseu asgjë në dobi të Shqipërisë.
Në periudhën e parë të jetës, duke ndjerë jehonën burrërore të Lidhjes së Prizrenit, u bë shërbestar i gjuhës. Tek dituria, që fillon me gjuhën e ëmbël të nënave, ai vendosi altarin tek i cili do të lutej dhe edhe do të flijohej, po qe nevoja, për lirinë dhe begatinë kombëtare. Vetëm kultura do të davariste mjegullat e iniorancës që kishte endur robërimi shekullor, do të dritësonte ndërgjegjet e tulatura dhe do të ndizte zjjarrin e shenjtë të dashurisë për atdheun. Kështu, që në moshë të re, Ilia zuri vend në llogoret e arsimimit të popullit, edhe pse e dinte fort mirë se atje ai do të ndeshej, për jetë e për vdekje, me armiqtë e kombit: pushtuesit osmanë dhe Patrikanën e Stambollit.
Patrikana, armiku më i egër i gjuhës e i shkollës sonë- një nga armët më të rrezikshme në sendërtimin e qellimeve djallëzore të greqizimit të krahinave tona të Jugut- e ndoqi dhe e përndoqi me të gjitha mënyrat që dinte e që përdorte ajo dhe në të gjitha shtigjjet e liga dhe rrugët kriminale, që përshkonte ajo tinëzisht e haptas; por burri nuk jepej. Atëherë ajo vendosi ta zhdukte. A nuk kishte dënuar e ekzekutuar në mënyrat më barbare sa e sa kolegë të shkollës e të idealit të Ilias?
Nën padinë se “mësonte gjuhën shqipe dhe se shkollën greke të fshatit e kishte kthyer në shkollë shqipe, Patrikana e dënoi me vdekje. Padia qe më se e vërtetë: megjithse, shkolla shqipe në Sheper u hap në vitin 1917, Ilia e pati kthyer shtëpinë e vet në shkollë, ku mësohej gjuha shqipe, që në vitin 1907.
Dënimit kapital të Patrikanës, mësuesi i urtë iu përgjegj me stoicizmin e idealistit të vërtetë: “Edhe kur të më prisni kokën, në grykën time do të gjeni një “a”, një “b’ dhe një “c”. Nuk di ndonjë shkollë tjetër kombëtare që të jetë ndërtuar mbi themele të tilla të lavdishme vetëflijimi e heroizmi, por këtë dukuri kaq të thjeshtë e kaq të faktuar nuk e kanë pranuar dhe nuk duan ende ta pranojnë kojshitë tanë, të cilët edhe sot e kësaj dite, na e mohojnë gjuhën dhe shkollën amtare në Çamëri dhe gjithandej nëpër Greqi.
Mbas shpalljes së Pavarësisë, Ilia Dilo Sheperi e afirmoi veten si personalitet i fuqishëm në fushën e arsimit e të shkollës shqipe, duke bërë një punë të madhe për hartimin e teksteve dhe programeve mësimore të shkollave të shtetit të ri shqiptar, në përshtatje me kushtet e reja të krijuara në vendin tonë.
Idealin e përvojën e tij për ngritjen e shkollës kombëtare shqipe, ai e dëshmoi, gjithashtu, si pjesëmarrës aktiv i Kongresit Arsimor të Lushnjës (1920) dhe Kongresit Arsimor të Tiranës (1922).
Gjatë këtyre viteve, ai punoi pa u lodhur, si mësues në shkollat e mesme dhe si inspektor arsimi në zonat e Gjirokastrës e të Vlorës, duke i kushtuar një vëmendje të veçantë zgjërimit të rrjetit shkollor, pa lënë mbas dore përmirësimin cilësor të mësimit e të edukimit.
Veprimtarinë e frytshme në fushën e shkollës dhe të arsimit, Ilia, gjithnjë e shoqëroi me një aktivitet të dendur, në fusha të tjera në shërbim të çështjes kombëtare.
Në vitin 1919, më 23 nëntor, në prag të Kongresit të Lushnjës, ai qe në radhën e parë të atyre intelektualëve patriotë gjirokastritë, që themeluan shoqërinë “Vëllezëria”, në Gjirokastër, e cila zhvilloi një veprimtari të dendur “për mbrojtjen e kufijve të Atdheut, për njohjen e të drejtave tona kombëtare nga Fuqitë e huaja,… si edhe në drejtim të përhapjes së arsimit në gjuhën amtare. Shoqëria shënoi, gjithashtu, disa arritje sidomos në fushën kulturore-artistike, sportive, etj.” (Shefik Osmani, “Fjalor i pedagogjisë”, Tiranë, 1983, f. 705).
Dashuria e flaktë për gjuhën shqipe, aftësitë e shquuara intelektuale dhe përvoja e tij e gjatë si mësues u jetësuan në një hulli të veçantë të veprimtarisë së Ilia Dilo Sheperit, në atë të shkencës gjuhësore. Në vitin 1927, ai botoi tekstin: “Gramatika dhe sindaksa e gjuhës shqipe”, i vlerësuar si një nga tekstet më të mira të gramatikës sonë për arsimin e mesëm. I ndërtuar mbi kritere të rrepta shkencore, ky tekst ndikoi mjaft për të konsoliduar shumë pikëpamje deri atëherë të pastabilizuara. Për vlerat shkencore të kësaj vepre, prof. Enver Hysa ka shkruar: “Gramatika e tij plotësonte një zbrazti, dhe vinte një gur themeli në gramatologjinë shqipe. Kjo gramatikë është një burim me rëndësi për historinë e zhvillimit të gjuhës letrare e të terminologjisë shkencore gjuhësore të përdorur në të, ajo shërben edhe sot në punën e gramatikanëve si një vepër me vlerë të madhe që nuk mund të mos merret parasysh për idetë dhe mendimet e reja, për zgjidhjet shkencore që ka dhënë për probleme të veçanta, sidomos të morfologjisë, të fjalëformimit e të gjuhës letrare në veçanti.” (“Zagoria”, gazetë e shoqatës atdhetare-kulturore “Çajupi”, nr. 2, prill 1997, f. 3).
Mbas daljes në pension, në vitin 1933, ai iu kushtua punës shkencore. Me politikën, Ilia merrej kur atdheu dhe politika kishin nevojë për personalitetin e tij. Pavarësia qe fituar, shteti shqiptar i 1913-ës i shpëtoi copëtimit të plotë, sado që një pjesë e mirë e trojeve mbetën nën robërinë e fqinjve. Kongresi i Lushnjës dhe Lufta e Vlorës i rivendosën themelet e Shqipërisë. Gjatë gjithë kësaj periudhe, ai kishte dhënë ndihmesën e vet, ndihmesën e vyer të një patrioti të madh. Për Shqipërinë e robëruar i qante zemra dhe i dhimbte shpirti, por e mbante shpresa. Një ditë qe shprehur: “Shqipëri pa Kosovë nuk ka, ashtu siç nuk ka Kosovë pa Shqipëri”.
Pushtimin fashist e priti me fyerjen dhe urrejtjen e një atdhetari. Ftesën “e politikës” me shkue në Romë për t’i vënë Viktor Emanuelit kurorën e Skënderbeut, e priti me përbuzje dhe e hodhi poshtë në mënyrë të prerë. Jetoi, duke u gëzuar për luftën kundër pushtuesit dhe i kënaqur që djali i tij, Jani, pa u lajthitur si shumë të tjerë nga propaganda pansllaviste me lëvozhgë internacionalizmi e demokracie, qe rreshtuar në krahun e drejtë të atdhetarëve të vërtetë, në krah të Mithat Frashërit; por e pau, e ndjeu dhe e paralajmëroi rrezikun e madh komunist që po i kërcënohej Shqipërisë.
Në vitet e luftës përjetoi edhe një fatkeqësi: djegien e bibliotekës nga gjermanët, me hjekësinë tinzake të Dushan Mugoshës. Pau aty të digjet e të bëhet shkrumb puna shkencore e sa e sa viteve: botimi i dytë i përpunuar i Gramatikës, përfunduar që në vitin 1935, një tekst stilistike për shkollat e mesme, punën e nisur për një fjalor të gjuhës shqipe, shënime dialektologjike, materiale folklorike e etnografike të mbledhura me mund nëpër fshatrat e Zagorisë, një libër të përkthyer nga greqishtja dhe një tjetër të përkthyer nga anglishtja dhe, sidomos, dy vëllime me fjalimet e tij, letra dërguar Patrikanës, Papës së Romës, personaliteteve të ndryshme evropiane, albanologëve, etj., shumë dokumenta të historisë sonë – një pasuri e vërtetë kombëtare e pa zëvendësueshme.
Vdiq në vitin 1945 dhe u varros në fshatin e tij të dashur, në Sheperin e sofrës së madhe patriotike, i nderuem prej të gjithëve.
Fatkeqësitë do ta ndiqnin edhe pas vdekjes. Fanatizmi komunist, me veprime të huaja për natyrën dhe zakonet shqiptare, të huajtura nga sllavët, simbas mësimeve të Miladinit dhe Mugoshës, nuk mjaftoi që i varrosi gjithë vlerën e veprimtarisë patriotike të një jete të tërë, por i dhunoi edhe kufomën dhe varrin.
Në vitin 1979, me urdhër nga qarqet më të larta të diktaturës, i thyen varrin dhe mbasi i zvarritën kockat rrugëve të katundit, i hodhën në humnerë. Ky procesion i llahtarshëm u krye në sytë e banorëve të Sheperit, nën mbikqyrjen e forcave të sigurimit. (Sipas dëshmisë së Foni Dilos, nip i Ilias).
Demokracia bëri përpjekje për vlerësimin e figurës së tiJ dhe i dha titullin “Mësues i Popullit”. Me jetën dhe veprën e tij atdhetare e shkencore, ai qe dhe do të mbetet mësuesi i të gjitha breznive të ardhshme shqiptare. Lapidari i tij, i ngritur me afsh dashurie e dhimbjeje, në zemrën e popullit të thjeshtë, që di të vlerësojë më shumë se të gjitha organizmat shtetërore dhe akademitë, pret një të ardhme më të qetë të atdheut, për t’u ngritur i mermertë mbi truallin për të cilin shkriu jetën
Botuar në “Dielli”, April-June 2000
Pirro Marconi drejtor i misionit arkeologjik italian në Shqipëri në vitet 1936-1938
Nga Gëzim Llojdia*/
1.Ardhja dhe qëllimi i një misioni arkeologjik italian në viset shqiptare dëshmohet nga të dhënat e AQSH,raporte,fotografi të ruajtur nëpër arkiva,fonde personale,shkrime gazetash etj.
2.Misioni Arkeologjik Italian në Shqipëri është themeluar në vitin 1924 nën patronazhin e Ministrisë së Jashtme Italiane. Ishte një element i një programi, që synon të zgjerojë hegjemoninë italiane me Adriatikun lindor …(Gilkes & Miraj 2000).
3.Prof Pirro Marconi në vitin 1939,shkruan për zbulimet e rishta arqeologjike në Shqipni (ekspoatimet) sic i quan mediumi shqiptar.Në pranverën e vitit 1924,thotë Marconi një misioni ynë i veçantë u nisë për në Shqipëri me qëllimin kryesor të këqyrë sipërfaqen e saj sidomos nga pikëpamja vjetërsirave romake. Marconi thotë se këqyrjet që do të kryenin në territorin shqiptar do të hedhin shumë dritë. Gërmimet që çuan në ringjalljen e Butrintit janë për shkak të misionit arkeologjik italian , i cili ka punuar për më shumë se 10 vjet nën drejtimin e L. M. Ugolini, P.Marconi dhe në fund të D. Mustilli shkruan , Benvenuto duke sjell një panoramë të përgjitshme të siteve arkeologjike dhe ekspeditave, që përshkruan këtë vend nga fillimi i shekullit të XX.
Pas vdekjes aksidentale të Pirro Marconi, i cili e kishte paraprirë atë edhe në karrigen universitare, Mustilli ka drejtuar në mes të viteve 1938 dhe 1941, Misionin arkeologjik italian në Shqipëri .
”Me 20 Mars 1937 pasardhësi i Ugolinit, Pirro Marconi”shkruan Prof. As. Dr. Lida Fabian Miraj , vazhdonte gërmimet në zonën ndërmjet Teatrit e kanalit, që lidhte liqenin e Vivarit me detin, jashtë mureve rrethuese të periudhës greke, gjë që konfirmonte se Teatri ishte totalisht i gërmuar nga Ugolini. …”
Gazeta “Drita” 19 prill 1939, publikon në një seri shkrimesh nga cikli:” Zbulimet e rishta arqeologjike në Shqipni” të Prof Pirro Marconi,kur prof. italian flet për gërmimet e kryera rishtas në Finiq,kryesisht nekropoli i Finiqit dhe më pas Butrinti në epopenë virgjiliane,pozita e Butrintit etj.
Në një numër tjetër të gazetës, pra ai shkruan: I pari eksploatim arkeologjik,misioni arkeologjik i tanishëm, etj nëntituj, që i kushtohen misionit arkeologjik në jug të vendit të shqiponjave.
4.Marrëdhëniet mes Italisë dhe Shqipërisë dhe Italisë për Shqipërinë datojnw disa vite më parë dhe kishte një matricat jashtëzakonisht politike dhe strategjike,cilëson Stefano Magnani, në fakt ka një rëndësi jetike për kontrollin e Adriatikut dhe në të njëjtën kohë për një strategji më të gjerë të ndikimit politik dhe ekonomik në Ballkan….
Interesat strategjike dhe ekonomike (sidomos në sektorin e minierave dhe në sektorin e naftës), megjithatë, vazhdoi dhe arkeologjia u bëri thirrje për të luajtur një rol të rëndësishëm, funksioni i mbuluar në kontrollin shqiptar të situatës, sidomos pas konferencës së paqes e vitit 1921, kishte ofruar Italisë, mundësinë e kthimit për të pasur një rol aktiv në Ballkan. Deri në vitin 1923 vëmendje italiane në Shqipëri nga hetimet arkeologjike ishte thjesht episodik. Në tetor , ajo ishte e njëjtë, Paribeni ka bwrw bërë një vizitë të shpejtë, dhe më së fundi P. Biagio, i cili më pas ka botuar një llogari të gërmimeve dhe kërkimi i kryer në Shqipëri nga misioni italian dhe se jo çuditërisht kishte shpresuar se disa studiues të rinj italian e kanë pritur, në të ardhmen një studim të plotë arkeologjike të rajonit. Rasti është prodhuar në vitin 1923. Në shtator të atij viti, u nënshkrua një marrëveshje midis Francës dhe Shqipërisë e cila i dha mundësinë për të kryer gërmime dhe hulumtime në zona të mëdha të Evropës veriore dhe qendrore . Italia deri në atë kohë kishte shikuar, me besim tek një rezultati negativ të negociatave franko- shqiptare, edhe pse ishtë e qartë se misioni francez, i cili kishte qenë mbështetur fuqimisht dhe miratuar nga Justin Godart ,gjithashtu për qëllim konsolidimin e pranisë dhe interesat ekonomike të Francës në Ballkan.
5.
Pirro Marconi . Biografia e tij është vendosur në fjalorin biografik italian vëllimi 69( 2007). Nga një vështrim i përgjithshëm shqyrtohen të dhëna të rëndësishme për jetën dhe punën e Marconit.
P.Marconi : ka lindur në qytetin e Veronës më 1 janar 1897 dhe prindërit e tij ishin : violinisti Pietro , dhe Antonella (Nella) Levi . Ai u bashkua me fakultetin e letrave në Romë , ndërpreu studimet e tij në maj të vitit 1915 për tu marrë si vullnetar në Alpe . Ai u bë një oficer rezervist ,por mbeti në shërbim gjatë gjithë kohëzgjatjes së Luftës së Parë Botërore . Përvoja e luftëtarit do ti sillte dy medalje argjendi në vlerën e Kryqit Ushtarak të Meritës, ( Batalioni Monte Berico : Shkurt 1915 – gusht 1919 , Romë 1923) .
Pas shkarkimit të tij, ai ishte në gjendje të rifillonte studimet e tij, që kishte përfunduar në korrik 1920, me një tezë mbi përfaqësimin e Antinous , të dhënë për shtypin disa vjet më vonë (Antinoo. Saggio sull’arte dell’età adrianea, in Monumenti antichi pubblicati per cura dell’Accademia nazionale dei Lincei, 1923-24, vol. 29, cc. 1-302).
Biografia e karakterit ,asimilimi të figurave mitologjike dhe me sfond ideologjik të kultit të tij kanë ngjallur interesin e P.Marconi vetëm në bazë të analizës formale e përfaqësive dhe përcaktimin e ndikimeve të statuja tradicionale , të identifikuara të artit egjiptian .
Marconi pa në korpusin e përfaqësive një ” përmbledhje e artit Hadrian ” ,shprehje e një shije origjinale që nuk mund të zgjidhet në gjysmën e dytë të modeleve ikonografike ekzotike apo klasik , por është fjala për krijimin e një lloj krejt të ri, duke arritur për të krijuar një imazh të idealizuar të bukurisë melankolik e.
Pas diplomimit , Marconi mori pjesë në Shkollën italiane të Arkeologjisë në Romë , ku u takua me gruan e tij të ardhshme, Jole Bovio , me të cilin ka ndarë përvojën e shokut në Shkollën italiane Arkeologjike të Athinës ( 1923-1924 ) , në të njëjtën kohë ai mori një diplomë në filozofi ( 1923) . Në shtator 1925 ai mori shkallën në arkeologji dhe si rezultat i konkurrencës (1926) ai u bë inspektori i parë në mbikëqyrjen e Venetos dhe më vonë ( 1927) në Muzeun Kombëtar të Palermos , nga e cila ai u emërua drejtor në vitin 1929 .Vitet e veprimtarisë në Sicili shënoi prodhimin e Marconi: më shumë se njëqind veprave të tij , duke përfshirë monografi , duke pasqyruar aktivitetet intensive të gërmimit të kryera në krahinat e Agrigento , Palermo dhe Trapani .
Monumentet dhe topografia e Agrigento arkaike dhe klasike përfaqësojë një nga pikat kryesore të interesit të “periudhës siciliane” të Marconi.Tashmë në vitin 1926 ai botoi zbulimin e katër eshtrave, zbuluar kohët e fundit në jug të tempullit (I telamons Olympieion Agrigento, në Buletinin Art, VI [1926], f. 33-45)
Në të njëjtin vit pas një marrëdhënie të gjatë të gërmimeve në disa kisha i përshkroi hulumtimi i kryer në kishat e S. Biagio dhe S. Nicholas , kryesisht matëriali ka të bëjnë me vendet e caktuara të adhurimit , të tilla si të ashtuquajturit: ” oratori i Phalaris ” dhe tempullin e Demeter.
Një monografi e interesit të përgjithshëm për qytetin ( Agrigento , Firence 1929 ) u pasua nga një e dytë e Agrigento . Shenjtë i hyjnisë dhe tempulli i quajtur Volcano chtonie ( Romë 1933) . Në këtë publikim Marconi ka vijuar me rezultatet e një gërmimi të kryer në veriperëndim të portit V, të fortifikimeve të qytetit , gjatë të cilit solli në dritë një vend të shenjtë kushtuar hyjnive chthonic , i zhvilluar në tarraca me pamje nga Kolymbethra shkëmbore . Me interes të barabartë është hulumtimi i kryer në Segesta , në skenën e teatrit , hulumtim i skenës dhe teatërit. Lajme nga gërmimet e antikave , në tempullin e Fitores ( gërmimi i tempullit të Fitores dhe TEMENOS , Romë 1931) .
Marconi solli në dritë tempullin e prishur në vitet 1928-1929 . Sipas një praktikë të përhapur në atë kohë , gërmimet përbëheshin nga një gërmim i vërtetë i cili kishte për qëllim për të liruar vendin nga ndërtesa, e cila i përkiste viteve të 480-460 p.e.s. Vëmendje e konsiderueshme i është kushtuar dekorimeve. Arti figurativ (Selinunte adoleshente , Romë 1929 Skulpture dhe plastike në Sicilin e lashtë (Historia , IV [ 1930 ] , f 645-674). Italicity në artin e Greqisë së lashtë , në të cilin ai shkoi përcaktimin tiparet e një ” teori arti ” , ndikuar menjëherë nga trendet mbizotëruese në kulturën italiane dhe politikë të periudhës ,neo – idealizmi dhe nacionalizmi i mbështetur nga regjimi fashist .
Në të njëjtët vite, Marconi publikoi një studim të përgjithshëm të pikturës së romakëve ( Romë 1929) .Në këtë vëllim ai përshkruan rreth tre shekuj e pikturës , nga shekulli i dytë para Krishtit, shkatërrimin e Pompeit , me qëllimin e deklaruar për të demonstruar origjinalitetin e artit romak .
Afresket në Villa e Mistereve të cilit Marconi më vonë u ka dedikuar një studim monografik (Villa e Mistereve , Bergamo 1938) të cilat përfaqësojë shembullin më të dukshëm të këtij arti , pas të cilit sipas tij , është e mundur për të identifikuar një personalitet të plotë artistik .
Nga vitet 1931-1933 , Marconi ishte superintendent i Antikiteteve. Në dhjetor 1933 ai u emërua profesor i jashtëzakonshëm i arkeologjisë, në Universitetin e Cagliari (tetor 1935). Prodhim shkencor i këtyre viteve u fokusuar kryesisht në çështjet e Artit romake (Augustus i Ankona , në Buletinin Art , XVI [ 1932 ], f . 149-157 , Roman Verona, Bergamo 1937) dhe Picena kultura artistike . Puna e bërë në rajonin e Piceno (shekujte V – VII para Krishtit) , duke bërë publike disa komplekset të një rëndësie dhe adresimin e çështjeve në thellësi deri tani të injoruara .
Në dhjetor 1936 u emërua drejtor i misionit arkeologjik italian në Shqipëri .
Në vitet 1937-1938, ai ka hulumtuar pjesët e brendshme të zonës arkeologjike të Butrintit , duke e kthyer vëmendjen e saj , në sajë të bashkëpunimit edhe me Luigj Cardini në fazat parahistorike .
Kjo stuhi e aktivitetit u ndërpre tragjikisht pas kthimit nga një udhëtim në Shqipëri ,ishte 30 prill 1938, kur Marconi humbi jetën në një aksident ajror në qiellin e Formia .
Mbeti e papërfunduar , ndër të tjera , hartimi i një sinteze të re të përgjithshme të artit romak , që Marconi ishte gati për të kryer në vitet e mësimdhënies në Napoli .
Shkrumbohet Kisha e Shënë Marisë në Kozare
Një qeri djeg afresket dhe ikonostasin 300 vjeçar/
Imzot Ignati – Afresket dhe kolonat e mbetura tregoj dhimbjen tragjike/
Nga Sulo GOZHUNA/
KUÇOVË – Një zjarr i rënë nga një qeri apo dhe të njdonjë arsyeje tjetër në orët e vona të mbrëmjes të 24 orëve më parë ka bërë që kisha së bashku me Ikonostasin dhe me Afreskat 300 vjeçare të mos jetë më mes besimtarve ortodokës, por dhe të bësimeve të feve të tjera që në rast festash mblidheshin pranë saj si i vetmi objekt besimi dhe kulturor i zonës dhe më gjerë. Kisha që edhe në kohën e diktaturës u ruajti si syt e ballit, vdes sot në ditët tona. Ndonse ende ngjarja është e pa zbardhur nga organet kopetente hetimore banore të fshatit Salcë – Kozare ku dhe ndodhet kisha shekullore, kanë pohuar jashtë kamrave dhe fotove se në mbrëmjen ditës së enjëte shumë besimtarë dhe banor të fshatit dhe për rreth tij kanë vizituar kishën dhe kanë filluar ritualin e faljeve dhe ndezjen e qirinjëve. Banor të fshatit thanë për gazetën se rreth orës 10.30 – 11.00 minuta kanë vrejtur tym dhe më pas flak në ambjetet e kishës, të alarmuar këta të fundit duke lajmruar njëri tjetrin kanë rendur drejt saj por zjarri ka qënë tepër i fuqishëm dhe ndëryrja e tyre edhe pse vendimtare ka rrezultuar pa sukses. Gjatë këtyre përpjekjeve në luftë me flakët për të shpëtuar tempullin e shenjët banorë kanë parë se çatija e saj që mbante mbi supe peshën e rreth 300 vjetve është shëmbur për disa minuta për para tyre duke iu gjengjezuar përpëlimit të flakve. Edhe zjarrfiksit e qytetit të cilit nuk kanë munguar nga çasti që janë lajmruar nuk kanë mundur të shpëtoin pikturat e murosura si dhe ikonostasin, ndonse kanë luftuar për disa orë me flakët e zjarrit të ulura këmbkryq të vëndosura për të shuar tragjikisht tempullin e shënjët, ndërsa kanë mundur të shëptojën haurin e saj. Pranë bëimtarve dhe kishën që vazhdonte të tymosej nga cikrimat e fundit të po jepnin shpirët ka mbritur dhe Metropoliti i Beratit, Kaninës, Vlorës, dhe gjithë Myzeqes Imzot Ignati. I shoqëruar nga sekretati Metropolitit At Kristaq Sybashi dhe prifti i Kuçovës At Bartolomeo Bullari dhe i shoqëruar nga banorët e zonës Imzot Ingani duket qarët se dhimbja e ka trishtuar: “Është trishtim dhe dhimbje teksa shikon këtë tragjedi, është një tempull bësimi që deri më tani banorët e zonës e kanë ruajtur si sytë e ballit, por që nga ky moment nuk do ta kemi më mes nesh ashtu si më parë. Ndaj bëjë apel që monumente të tilla ti ruajmë e mbrojn nga të gjithë llojët e agjentve atmosferik të merën masa për ti ruajtur këto pasuri të pa përsëritshme të njerzimit si dhe ishte kisha e Ungjëllizimit (Fjetja e Shën Marisë) në fshatin Salc-Kozare, e cila daton që prej fundit të viteve 1700 dhe fillimit të viteve 1800. Ndjesi për afreskat të cilat në këtë moment vajtojn në heshtje në mjerim të plotë. Keqardhje për këtë monument sa të vjetër dhe të rrallë për formën arkitektonike dhe afresket murale unike që ndodheshin në këtë Kishë. Të njëtën veprim bëjën dhe kolonat e mbetura por që na tregojn rrugën nga kanës ardhur dhe dhimbjen që po mbajn mbi supe. Por do të punojm së bashku me besimtarët që të rikthejm jo vetëm kishën e besimit të tyre por do punojm që këto afreska të rindërtohen e nëse mundemi të shpëtojm sa të mundemi nga afreskat e murosura qoft dhe një prej tyre si dëshmi e gjallë e një tragjedije të tillë, pasi ato flasin në gjuhën e tyre në këtë moment mjerimi. Janë piktura nga i njëti zograf ikonografik e argjiograf, pasi ky i fundit pikturon figurat e shënjëtorve dhe të tilla kisha me të tilla afreska ka dhe në disa kisha të myzeqesë“, do të përfundonte prononcimin e tij Imzo Ignati. Pak histori Kisha e Ungjëllizimit (Fjetja e Shën Marisë) në fshatin Salc-Kozare – daton qëë prej fundit te viteve 1700 dhe fillimit te viteve 1800. Eshtë një një kishë e tipit bazilikal. Monumneti përbehet nga tri navata, qëndrorja ka një gjerësi prej 4.4 m dhe një gjatësi prej 15.9 m. Dy navatat anësore kanë një gjerësi prej 2.1 m dhe gjatësi të njëjtë sa navata qëndrore. Navatat ndahen midis tyre nga dy kolonada me kollona katrore. Absida ndodhet në Lindje dhe ka formë gjysëm rrethore, nga ana e jashtëme ajo ka tri kontrafortë guri. Në pjesën jugorë të kishës ndodhet portiku i përbërë nga 8 kollona në formë rrethore prej guri ku mbështeten harkadat, interkolumi këtu është rreth 1m. Narteksi i kishës paraqitet një kuadrat në formë drejtëkëndshi me përmasa (10.7 x 5.8 m). Struktura ndahet në dy ambjente nëpërmjet një kolonade të përbërë nga tri kollona në formë katrore. Të të dy anët e narteksit ndodhen dy amjente të tjera shërbimi. Ndërsa në anën veriore të kishës ndodhet një ambjent shërbimi me përmasa (18.8 x 3.2 m) i cili shkon paralelisht me drejtimin lindje-perëndim të monumentit. Në pjesën Jugore ndodhet edhe këmbanorja e kishës. Kisha e Ungjillizimit së Kozarës spikat së tepërmi për vlerat që prezanton ruajtja në një gjendje të mirë e afreskut mural, i cili shtrihet në gjithë sipërfaqen e brendshme të mureve. Në afresk paraqiten skena të ndryshme nga historitë biblike. Në këtë kishë në vitin 1996 u vodh këmbana 1 metër e gjatë me perimetër 130 cm. Vlen të përmendet se – Edhe pas të gjitha ankesave të bëra në çdo institucion përkatës që prej vitit 2004, pasi muret e kishës dhe çatia ishin prishur dhe uji që hynte brenda po shkaterronte afreskëtm askush deri sot nuk vuri dorë për restaurimin e saj, deri natën e mbrëmshme kur zjarri shkrumboi gjithçka.(Dergoi per Diellin Sulo Gozhina)
“FLI TË BËHET NATË”
Një libër si këngë serenate, kushtuar dashurisë dhe mallit me Autore Mimoza Berisha/
Shkruan:Kadri Tarelli/
Në sallën “Odeon” të pallatit “A.Moisiu” në Durrës, më datën 17. 08. 2014, Klubi i shkrimtarëve dhe artistëve durrsak, zhvilloi përurimin e librit “Fli të bëhet natë” të autores durrsake Mimoza Berisha. Në sallën e mbushur me dashamirës të letërsisë dhe poezisë, mësues dhe miq të Mimozës, veç shkrimtarëve dhe artistëve durrsak, merrnin pjesë edhe të ftuar Zejnepe Alili Rexhepi, autore e librit “Refleksione lirike” dhe Safet Hyseni nga Maqedonia, bshkë me ta edhe aktori Agim Xheka nga Tirana.
Unë pata kënaqësinë të them fjalën time si mësues i Mimozës, njëkohësisht si lexues i poezisë. Aty theksova:
Kam folur edhe më parë nga kjo foltore e nderuar, por të them të drejtën, këtë herë ndihem disi ndryshe: i privilegjuar, mund të them i lumturuar, por edhe në vështirësi, pasi po flas për Mimozën, nxënësen time, gjimnazisten e viteve të shkuar, sot poete. Cili mësues nuk e lakmon një ditë e ngjarje të tillë? Cili nga kolegët mësues nuk ndjehet në siklet kur ka përballë ish nxënësen e tij me një vepër në dorë, që thotë: “Më lexoni edhe mua, pasi kam diçka për të thënë”? Nuk është një orë mësimi e “profesori” thotë ato që duhen thënë. Sot po flas për poeten, kolege në fushën e letarve dhe krijimtari. Pavarësisht se kam shkruar shumë artikuj në shumë gazeta të përditëshme, pavarësisht se edhe unë kam botuar librin “Misionarë në udhën e dijës”, sot fjala duhet menduar e matur mirë, pasi po flas për një poete. E këta poetët e shkrimtarët, janë një lloj soji që s`të falin kur gabon, qoftë edhe kur e tepron.
Gjithsesi e prita me shumë kënaqësi ftesën dhe fjalën. Kam bindjen se jam i saktë në gjykimin tim kur mendoj se, cilido prej nesh kur kalon një kohë të gjatë në punë e në jetë, rri e bën llogarinë e viteve. Artitekti numëron veprat e ndërtuara, mjeku pacientët e shëruar, piktori e skulptori pikturat e skulpturat që e kanë bërë të njohur, shkrimtari e poeti librat e shkruar, ndërsa mësuesi numëron “yjet”, nxënësit që u bënë dikushi në jetë. Ata janë vepra e tij, me ta mburret, me ta e mat edhe hijen e shtatit të tij.
Pas kaq shumë viteve mësues në shkollën e Mesme të Katundit të Ri, sot ndjehem i vlerësuar, sepse pata mundësi t`u jap mësim shumë djemëve dhe vajzave, të mençur e të talentuar, të cilët pasi mbaruan shkollëne mesme, ndoqën studimet e larta dhe arritën të bëhen kuadro me vlerë, duke i shërbyer bashkësisë, qytetit, vendit dhe kombit. Natyrisht, për të mos e marrë për vete gjithë kënaqësinë, të gjithë këta nxënës të mirë, mes tyre edhe poete Mimoza, të cilën e kemi mes nesh, janë produkt i shumë mësuesve ndër vite, por që meritat u mbeten në dorë mësuesve të shkollës së mesme, pasi ata janë të fundit që i përcjëllin në udhët e jetës e të dijes. Gjithsesi unë po veçoj disa, pa u mbetur hatri shumë të tjerëve, sepse bëhen aq sa nuk numërohen dot. Mes tyre përmend:
Dom Gjergj Meta, shërbyesi i zotit në katedralen “Shën Luçia” këtu në Durrës, që po shkëlqen edhe në publicistikë e filozofi, Agron Myftari ushtaraku i specializuar në Turqi, sot dëshmori i atdheut, Arben Çeku diplomat kariere ish ambasador, prof. dr. Mitat Mema, rektor i Universitetit “A. Moisiu” në Durrës, me doktoraturë të mbrojtur në Spanjë dhe që mban firmën e mbretit Huan Karlos. Shpend Shahini prof. doktor, i shkencave bujqësore, pedagog në Universitetin Bujqësor të Kamzës, Alban Allkoçi doktor shkencash, pedagog në fakultetin e inxhinerisë elektrike në Universitetin Shtetëror të Tiranës, Pëllumb Berisha ish deputet, shtojmë këtu disa pedagogë të universitetit “A. Moisiu” Durrës, Hazbi Lika pedagog i shkencave politike me shumë artikuj të publikuar në shtyp, Shqipe Kusi pedagoge për shkencat ekonomike, Shkëlqim Sula drejtor i auditit në këtë universitet. Veç tyre ka edhe të tjerë, përmend Julian Priska i dipllomuar për fizikë bërthamore, shtojmë këtu ekonomistë, arsimtarë, mjekë, agronomë, veterinarë, gazetarë, stomatollogë, ushtarakë, radha e emrave të tyre është shumë e gjatë.
Mbase e teproj në fantazi, por kur numëroj gjithë këta yje, më dukej se një copë qielli ishte bosh. Për kë është lënë vallë? Pyesja veten dhe shtoja: Në gjithë kata yje, s`doli një poet, që të ndriçojë me zjarrin e shpirtit dhe forcën e fjalës? Tani e besoj. Ajo copë qielli e gjeti hënën, poeten Mimoza Berisha, që aq bukur i shkojnë vargjet e këngës popullore kënduar nga Eli Fara: “Rreth e rrotull yjet, në mes tyre hëna”
Mos t`i mbetet qejfi Mimozës, pasi kur mora në dorë librin, mbeta pak në mëdyshje. Në kapak shkruhet “poezi”. U bë kohë që, rrallë lexoj të tillë libra, sidomos të poetëve të rinj, të cilët në emër të modernizmit e vargut të thyer i rendisin vargjet “Një më hu, një në kërcu”, pa rimë, pa muzikë. Lodhu sa të duash e hajde gjeje ku rreh nervi i poetit, kur mendimi s`duket gjëkundi. Le të thonë si të duan, unë e dua poezinë që, veç mendimit të ngjeshur e fjalës së zgjedhur, të këndojë, të ketë rimë, të ketë melodi, të kënaq buzën dhe veshin. Merreni si shaka. Të tillë “poezi” mua më ngjasojnë me rrugën që bënim çdo mëngjez nga Durrësi në Katund të Ri, vite të shkuar, gjithë gropa e baltë, e ne kërcenim sa në një anë në tjetrën, ec e ndalo, si topalli që çalon nga të dy këmbët. Në fund lodhje e mendje të çoroditur. Mimoza nuk është si ata. Ajo ka bërë libër me poezi, ndaj duhet përshëndetur. Po kisha edhe një merak tjetër: Unë nuk jam poet e as mësues letërsie që ta shpie fjalën degë më degë. Druhesha e kisha frikë, mos janë vjersha që të venë në gjumë, meqë Mimoza kastile na fton “Fli të bëhet natë”!? Poetët i njohin dhe i ndajnë mirë këto punë. Vjershat janë rradhitje fjalësh që rimojnë, por s`kanë mendim e as zjarr shpirti, aq më pak ide filozofie. Përsëri them: Mimoza ka bërë poezi. Lëxojeni dhe do të bindeni.
Në këtë libër, dy zjarre e mbajnë ndezur shpirtin e poetes: dashuria dhe malli. Ato si fjalë s`ngjasojnë, por në thelb s`bëjnë dot pa njëra – tjetrën. Veç koha i ndan e i dallon. E kanë thënë të moçmit, se dashuria është zjarr e flakë që të ngre e të çon në shtatë qiejt nga ku s`ke dëshirë të zbresës, ndërsa malli, kjo magji e shpirtit, të lëndon, të bën të vuash, të tret, të djeg e të zhurrit së largu. në faqet e librit, ndjejmë Mimozën me shpirt të butë e të ndjeshëm, që sinqerisht përjeton dashurinë, këtë ndjenjë hyjnore, lidhur gërshet me mallin e kujtimet për vendlindjen, për prindrit, nënën, babën, motrat, shoqet e shokët e shkollës. Kur flet për fëmijërinë, Mimoza bëhet e vockël, e brishtë, që kërkon ndihmë, strehë e mbrojtje. Mjafton të lexoni: “Në tokën time”, “E mira nënë”, “Jam larg tokës sime”, “Dëshirat e një pulbardhe”, “Mallit, di si t`i përgjigjem”, etj. Këto dy ndjenja do t`i zbuloni dhe do t`ju prekin trup e shpirt, që në nisje të librit, pa arritur në faqen e fundit.
Pikërisht në këtë hulli endet frymëzimi i shpirtit të saj, që i ngjason lumit Erzen në muajt e dimrit, kur fryhet e del nga shtrati, valëzimit të grurit në pranverë, të ftohtit në ditët e shkurtit, të nxehtit në vapën e gushtit, freskisë së puhisë detare, pulbardhës që fluturon mbi valë, gëzimit në diellin e mëngjezit dhe trishtimit të hënës që rronitet netëve. Pavarësisht shpirtit ëndërrimtar e romantik, Mimoza i këndon lumturisë dhe brengave, ku fryma e optimizmit ndjehet në të gjitha poezitë e saj edhe kur ka pak vend për shpresë. Kjo përbën një vlerë të shtuar, sepse cilido kupton e mëson, se jeta duhet përballuar e jetuar ashtu siç është, pa zbukurime. Mimoza nuk qahet e as ankohet, veç i flet zemrës, duke bërë shumë pyetje që enden pa përgjigje, sepse kërkon e lakmon të bukurën në shpirtin e saj dhe të gjithkujt. Gjykojini vetë ç`forcë e melodi kanë këto vargje:
“…Dita s’po na do,
po na ndjek me gurë,
na paska inat…!
Fli, fli të bëhet natë…”. Poezia: “Fli, fli të bëhet natë”
Unë jam hëna, ti je dielli,
larg sa larg, nuk di kurkund,
të të mbaj pranë, mund të më djegësh,
të të kem larg, kam frikë se të humb. Poezia: “Unë dhe ti, si dielli me hënën”
“Ti më the: më lër të të puth flokët,
Se pe hënën të ulur në flokët e mi.
Unë sa dëgjova zërin, ktheva kokën,
Erdhe si frymë e lehtë, e mbolle stuhi”. Poezia: “Erës”.
Unë e vlerësoj si poezia më e bukur e librit, ku në katër vargje gjen një univers frymëzimi.
“Një grusht dhe, at… atdhe,
Ta mbaj përherë me vete në gji,
të më mbrojë nga e keqja,
mos ndihem vetëm, kur s`kam njeri”. Poezia: “Lavdi nga lavdia jote “babait tim”
“Do të ulem në shkallët e mia të vjetra,
Në diell flokët e lagura unë do thaj,
Në dollap varur përparsja e shkollës,
Që kur ika, nënës ia lashë si pajë”.
Poezia: “Mall për shtëpinë ku u rrita”.
Kur janë larg dy zemra dhe në heshtje flasin,
Pëshpërima e tyre s`ju dëgjohet kurrë.
Çdo natë numërojnë yjet, largësinë masin,
Forcë e dashurisë lëviz çdo gur.
Poezia: “Forcë e dashurisë”.
Libri i Mimozës, është si këngë serenate, që i këndon jetës dhe dashurisë, ndaj u vjen përshtat të tre brezave: Rinisë, ku dashuria ulet këmbëkryq dhe ndez e ledhaton trup e shpirt. Brezit të mesëm, që të lodhur nga hallet e ditës, mos harrojnë se duhet të lenë pak vend edhe për dashuri. Të moshuarëve, të cilët në heshtje përtypin kujtimet dhe i shtyn në vitet e shkuar, duke psherëtitur para filxhanit të kafesë: Eh, kur ishim edhe ne të rinj!!
Kur mbarova së lexuari librin, s`di pse m`u kujtuan fjalët e Rumiut, poetit e filozofit persian të mesjetës, i cili me siguri, për Mimozën ka shkruar këtu e 800 vjet të shkuar:
I thashë natës, “Mbase je e dashuruar me hënën, sepse kjo kurrë s’qëndron gjatë”. Nata u kthye e më tha, “Nuk është faji im. Kurrë nuk e shikoj diellin, nga ta di që dashuria është e pafund?”.
Urime Mimoza, dhe libra të tjerë kaq të bukur!
Në mbyllje, po citoj dy vargje të ujdisura nga fjalët e të vuajturve në dashuri:
“I trishtuar, trazoj prushin fshehur nën hi,
s`më vjen ligsht që u plaka, më vjen keq që s`jam i ri”.
Faleminderit poete Mimoza!(Ne Foto: Gjergj Vlashi, M. Berisha, N. Spathari. Z. Alili dhe S. Hyseni)
Durrës më 17. 08. 2014