Krijimi i një projekti të përbashkët shtetëror për mërgatën, i ndërtuar mbi vizion afatgjatë, koordinim institucional, arkitekturë të përbashkët veprimi dhe rikthim të interesit kombëtar si bosht organizues, përbën jo vetëm nevojë politike dhe analitike, por një imperativ historik për shndërrimin e mërgatës shqiptare nga kujtesë e së kaluarës në subjekt aktiv të ndërtimit të së ardhmes kombëtare.

Nga Prof.dr Skender ASANI

Në diskursin bashkëkohor mbi migracionin dhe mërgatën, mërgata shqiptare zë një vend të veçantë për nga mënyra e formësimit, funksioni historik dhe potenciali strategjik i pashfrytëzuar. Ajo nuk është produkt periferik i migrimeve moderne dhe as rezultat i lëvizjeve ekonomike klasike, por pasojë e drejtpërdrejtë e proceseve të dhunshme të zhvendosjes, represionit politik dhe mungesës së një arkitekture shtetërore funksionale në momente kyçe të historisë shqiptare. Në këtë kuptim, mërgata shqiptare duhet analizuar jo si objekt pasiv i proceseve globale, por si subjekt politik transnacional, i formuar përmes rezistencës historike dhe i mbajtur gjallë nga kujtesa kolektive.

Mërgata nuk lind si zgjedhje individuale, por si mekanizëm kolektiv mbijetese. Çdo përpjekje për ta reduktuar atë në statistikë ekonomike, folklor kulturor apo sentimentalizëm identitar përbën jo vetëm gabim analitik, por një akt real të çarmatosjes strategjike të interesit kombëtar shqiptar. Historia politike shqiptare dëshmon se në periudhat kur shteti ka munguar, është fragmentuar ose është shndërruar në instrument të forcave të huaja, mërgata ka marrë mbi vete funksione që në rrethana normale i takojnë institucioneve sovrane: prodhimin e diskursit politik, ruajtjen e kujtesës historike, artikulimin e kauzës kombëtare në arenën ndërkombëtare dhe ndërtimin e rrjeteve të ndikimit.

Rilindja Kombëtare shqiptare përbën momentin paradigmatik të këtij funksioni. Në mungesë të institucioneve shtetërore, mërgata u shndërrua në laborator të mendimit politik dhe në hapësirë të institucionalizimit informal të aspiratave shtetformuese. Shoqatat, klubet, gazetat dhe botimet e mërgatës nuk ishin shprehje spontane të nostalgjisë kulturore, por instrumente të vetëdijshme të ndërtimit të identitetit politik dhe kombëtar.

Në këtë periudhë, mërgata funksionoi si subjekt sui generis në marrëdhëniet ndërkombëtare joformale, duke vepruar përtej kufijve formalë të sovranitetit pa u shkëputur kurrë nga thelbi i tij. Kjo përvojë historike dëshmon se fuqia reale e mërgatës buron nga organizimi, vizioni strategjik dhe kapaciteti për të ndërtuar struktura të qëndrueshme veprimi, jo nga reagimi spontan apo mobilizimi emocional afatshkurtër.

Ky kontinuitet historik ndërpritet në mënyrë dramatike pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore. Rikonfigurimi gjeopolitik i Evropës krijoi një realitet thellësisht të pafavorshëm për shqiptarët. Riokupimi i trevave verilindore shqiptare nga konstruksioni jugosllav dhe izolimi ideologjik i Shqipërisë komuniste prodhuan një situatë ku veprimi i organizuar kombëtar brenda hapësirës shqiptare u bë praktikisht i pamundur.

Në këto rrethana, një pjesë e konsiderueshme e elitës kombëtare dhe e strukturave politike të orientuara drejt mbrojtjes së interesit kombëtar u detyruan të ndjekin rrugëtimin e mërgimit, kryesisht drejt Greqisë dhe Italisë. Krijimi i kampeve për këta aktorë politikë shqiptarë, të mbikëqyrura nga struktura perëndimore, përfaqësonte një fazë të veçantë të organizimit të mërgatës, me potencial real politik dhe ushtarak për rikthimin e projektit të çlirimit të trevave shqiptare nën okupim.

Megjithatë, ky potencial u perceptua si kërcënim strategjik afatgjatë. Përmes kanaleve të heshtura diplomatike dhe operacioneve diversante të dështuara, energjia e mërgatës u ridrejtua nga çlirimi i trevave shqiptare drejt projekteve të pamenduara mirë për rrëzimin e regjimit në Shqipëri. Ky ridrejtim prodhoi një pasojë të dyfishtë: dështim operativ dhe shpërndarje gjeografike të aktorëve politikë shqiptarë në Evropë dhe Shtetet e Bashkuara, duke realizuar një objektiv afatgjatë de-atomizimin e mërgatës rreth projektit kombëtar.

Në kushtet e pamundësisë për veprim të drejtpërdrejtë politik, mërgata shqiptare rimodeloi funksionin e saj historik. Ajo u shndërrua në arkiv moral, politik dhe historik të kombit, duke ruajtur narrativat e ndaluara dhe duke i transmetuar ato përtej kontrollit ideologjik të regjimeve autoritare. Kjo rezistencë nuk ishte pasive, por krijoi bazën për rishfaqjen e veprimit politik në forma të reja.

Në këtë kontekst, figura e Adem Demaçit merr një rëndësi paradigmatike. Qëndresa e tij e gjatë riktheu kauzën shqiptare në boshtin e legjitimitetit moral dhe politik, duke shërbyer si katalizator për ringjalljen e organizimit ilegal dhe për konsolidimin e lobimit politik të mërgatës në Perëndim. Ky proces gradual krijoi kushtet për ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare, duke kulmuar me çlirimin dhe shtetformimin e Kosovës.

Vitet nëntëdhjetë shënuan rikthimin e mërgatës si aktor i drejtpërdrejtë politik. Mobilizimi financiar, diplomatik dhe lobues gjatë luftës së Kosovës dëshmoi se mërgata shqiptare, kur përballet me një imperativ historik të qartë, është e aftë të veprojë në mënyrë koherente dhe efektive. Megjithatë, mungesa e institucionalizimit pas përfundimit të konfliktit e la këtë energji pa kanalizim afatgjatë, duke e rikthyer mërgatën në gjendje fragmentimi dhe lodhjeje strategjike.

Sot, mërgata shqiptare përballet me një formë të re de-atomizimi, më të sofistikuar dhe më pak të dukshme, por po aq ekzistenciale. Fragmentimi aktual buron nga politika identitare, instrumentalizimi i organizimeve komunitare dhe zhvendosja e fokusit nga identiteti kombëtar drejt fragmentimeve kulturore, fetare dhe simbolike. Ky proces prodhon një mërgatë të paaftë për veprim kolektiv dhe të lehtë për t’u instrumentalizuar, duke rikthyer në forma të reja strategjitë historike të neutralizimit.

Përgjegjësia për këtë gjendje nuk qëndron vetëm jashtë. Shqipëria dhe Kosova kanë dështuar të ndërtojnë një politikë të përbashkët, të qëndrueshme dhe afatgjatë ndaj mërgatës, duke e trajtuar atë kryesisht si rezervuar elektoral, burim remitancash apo instrument simbolik në momente krize.

Përvoja e mërgatës hebreje dëshmon rëndësinë e vizionit afatgjatë, disiplinës institucionale dhe ndërlidhjes organike mes dijes, ekonomisë, politikës dhe kujtesës historike. Në mënyrë komplementare, modeli kroat dëshmon se pa institucionalizim formal të marrëdhënies shtet-mërgatë, kjo e fundit mbetet e fuqishme vetëm në momente krize dhe e pafuqishme në periudha normaliteti.

Për mërgatën shqiptare, gërshetimi i këtyre dy modeleve përbën bazën e ndërtimit të një platforme të re funksionimi, të mbështetur në vizion të përbashkët kombëtar, koordinim institucional ndërmjet Shqipërisë dhe Kosovës, ndërtim të rrjeteve profesionale transnacionale dhe rikthim të identitetit kombëtar si bosht organizues.

Analiza akademike dhe historike e mërgatës shqiptare dëshmon qartë se sfida e shekullit XXI nuk qëndron në mungesën e potencialit njerëzor, ekonomik apo intelektual, por në mungesën e një arkitekture strategjike që e kanalizon këtë potencial. Historia ka folur qartë: mërgata shqiptare ka qenë vendimtare kur është orientuar rreth ideve dhe vizionit strategjik, dhe është neutralizuar kur është zhytur në fragmentim dhe instrumentalizim.

Pyetja thelbësore nuk është nëse mërgata ka potencial, por nëse ekziston vullneti politik dhe intelektual për ta kthyer atë nga kujtesë e së kaluarës në subjekt aktiv të ndërtimit të së ardhmes kombëtare.

Trajtimi analitik dhe strategjik dëshmon se mërgata shqiptare ka qenë historikisht jo një fenomen periferik, por një faktor strukturor i mbijetesës kombëtare, i cili ka kompensuar mungesën e shtetit, ka ruajtur kujtesën historike dhe ka vepruar si subjekt politik transnacional në momentet më kritike të historisë shqiptare.

Nga roli shtetformues gjatë Rilindjes Kombëtare, te de-atomizimi i qëllimshëm pas Luftës së Dytë Botërore, nga rezistenca morale dhe politike në kushtet e represionit, deri te mobilizimi vendimtar në vitet ’90 dhe fragmentimi bashkëkohor, mërgata shqiptare paraqitet si një potencial strategjik që ose organizohet rreth vizionit dhe prodhon ndikim real, ose shpërbëhet dhe neutralizohet përmes fragmentimit dhe instrumentalizimit.

Në këtë kontekst, përgjegjësia historike bie drejtpërdrejt mbi Shqipërinë dhe Kosovën, të cilat nuk mund ta trajtojnë më mëgatën si rezervuar elektoral, burim remitancash apo instrument simbolik në momente krize, por si zgjatim funksional të sovranitetit të tyre politik dhe strategjik. Krijimi i një projekti të përbashkët shtetëror për mërgatën, i ndërtuar mbi vizion afatgjatë, koordinim institucional, arkitekturë të përbashkët veprimi dhe rikthim të interesit kombëtar si bosht organizues, përbën jo vetëm nevojë politike dhe analitike, por një imperativ historik për shndërrimin e mërgatës shqiptare nga kujtesë e së kaluarës në subjekt aktiv të ndërtimit të së ardhmes kombëtare.