Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Ekzistenca e kombit shqiptar varet nga ekzistenca e kombit amerikan

by

Screenshot

Që nga zbritja e tyre nga shpellat e Karpateve në tokat ilire, të gjitha falangat dhe të gjitha regjimet serbe, të ndihmuara nga Kisha Ortodokse Serbe dhe Akademia e Shkencave, kanë bërë çdo gjë të mundur për ta zhdukur kombin shqiptar. Kjo është planifikuar edhe me shkrim, me projekte konkrete, si ai i Vasa Çubriloviqit, “Dëbimi i Shqiptarëve (Iseljavanje Arnauta)”.

Aty shkruhet qartë, ndër të tjera, se “Ekzistenca e kombit serb varet nga mosekzistenca e kombit shqiptar”. Prandaj sot mund të thuhet lirshëm se “Ekzistenca e kombit shqiptar varet nga ekzistenca e kombit amerikan”. Armiku i përbetuar që synon zhdukjen e kombit shqiptar nuk është vetëm Serbia, por edhe Rusia me vasalët e saj. Vetëm Amerika mund t’u dalë përballë dhe t’i frenojë.

Orientimi pro-amerikan i popullit shqiptar bazohet në përvojën historike; Amerika ka qenë gjithmonë në anën e shqiptarëve. Presidentja e Kosovës përfaqëson popullin e Kosovës, prandaj bashkëpunimi i saj i ngushtë me administratën e Presidentit Trump është detyrë parësore dhe obligim shtetëror. Nuk ka zgjedhje tjetër.

Pjesëmarrja e Kosovës, e përfaqësuar nga Presidentja Osmani, në Bordin e Paqes të krijuar nga Presidenti Trump ka rëndësi të jashtëzakonshme, me legjitimitet të lartë ndërkombëtar, të barabartë me të gjitha shtetet anëtare, edhe me ato që ende nuk e kanë njohur pavarësinë e Kosovës. 

Presidenti Trump jo vetëm që i tha Presidentes Osmani se ajo po bën një punë të shkëlqyer, por e siguroi atë se nëse Kosova dhe Serbia nuk shkojnë mirë, një telefonatë e vetme do të mjaftonte dhe ai do ta zgjidhte konfliktin. Kjo deklaratë publike e tij është jashtëzakonisht e rëndësishme për Kosovën.

Poashtu shumë i rëndësishëm ishte edhe takimi të nesërmen në Departamentin e shtetit me Sekretarin e Shtetit Amerikan Marko Rubio. Ky takim tregon se Amerika ka interes të veçant për Kosovën.

Është e qartë se Presidenti Trump e vlerëson lart Presidenten Osmani dhe preferon të bashkëpunojë me të në të mirë të dy shteteve tona. Ky është një mesazh i qartë për opozitën e Kosovës se SHBA e mbështet rizgjedhjen e saj.

Ata që e kritikojnë qasjen e saj dhe afrimin me Presidentin Trump nga zilia, duke theksuar interesin e saj për rizgjedhje, janë të pavlefshëm. Ajo po vepron në interes të Kosovës. Nëse interesi i shtetit përputhet me interesin e saj personal, nuk ka asgjë të keqe.

Edhe ata që nuk e pëlqejnë Presidentin Trump dhe nuk pajtohen me politikat e tij dhe për këtë e kritikojnë Znj. Osmani, si gazetari i njohur gjerman Michael Martens, nuk kanë lidhje me realitetin. Presidenti Trump është zgjedhur nga populli amerikan dhe do ta udhëheqë shtetin më të fuqishëm në botë edhe për tre vjet, duan apo nuk duan ata.

Deklaratat e Presidentit Trump në takimin e Bordit të Paqes janë një goditje e fortë ndaj politikave agresive, raciste, fashiste dhe hegjemoniste serbe në Ballkan. Shpresat e tyre për dobësimin dhe shkatërrimin e Republikës së Kosovës po shuhen dita-ditës. Të kapluar nga urrejtja ndaj shqiptarëve dhe nga budallallëku politik, i pret një vuajtje e përhershme.

Si Presidente e Kosovës, znj. Osmani e ka detyrë të bashkëpunojë edhe me Kryeministrin e Shqipërisë, Edi Rama. Por ajo duhet të ketë shumë kujdes në afrimin me të. Ai është një politikan i korruptuar dhe intrigant që nuk ka asgjë të përbashkët me vlerat e saj. Ai sheh vetëm interesin e tij personal.

Për më keq, Edi Rama është një pro-serb i theksuar dhe minues i të gjitha arritjeve të Kosovës që nga shpallja e pavarësisë. Përpjekjet e tij të hapura për rehabilitimin e shtetit gjenocidal serb nën udhëheqjen e kriminelit Vuçiq, ndarjen e Kosovës dhe vendosjen e Shqipërisë nën dominimin serb përmes projektit famëkeq “Ballkani i Hapur” janë shumë të rrezikshme. 

Shanset e znj. Osmani për ta distancuar atë nga përqafimi i tij me kriminelët serbë janë minimale ose inekzistente.

Ai ishte ndër kryesorët që e bindi ish-Presidentin Thaçi për krijimin e Gjykatës Speciale kundër Kosovës. Përpjekjet e tij për ta rehabilituar veten me kritika ndaj gjykatës, përfshirë edhe lutjen e tij ndaj Trumpit kinse për ta shpëtuar Thaçin, janë të kota — një farsë. Trump nuk ka ndonjë interes të madh për ta bërë këtë, por edhe po të kishte, vështirë se do të mundte, sepse kjo gjykatë nuk varet nga SHBA-të.

Presidentja Osmani, së bashku me Kryeministrin Kurti, përfaqësojnë vlerë kombëtare dhe shtetërore. Ata janë shpëtimtarët e Kosovës nga rreziku i shkatërrimit pas shpalljes së pavarësisë — liderë të shpresës dhe të ardhmes. Mendoj se është në interes të shtetit të Kosovës që ata të vazhdojnë së bashku në udhëheqjen e vendit. 

Partitë opozitare duhet të ndryshojnë dhe të punojnë shumë për t’u bërë konstruktive dhe të shpresojnë të marrin pushtetin. Testi i tyre i parë për të treguar se në të ardhmen do të orientohen drejt zhvillimit të demokracisë, ndërtimit dhe forcimit të shtetit, është vota për Presidenten Osmani. Ata deputetë që bojkotojnë parlamentin dhe largohen nga vendi i tyre i punës gjatë votimit janë kundër interesave të Republikës së Kosovës.

Bisedimet për zgjedhjen e Presidentit/es së Kosovës do të intensifikohen gjatë javës së ardhshme. Nuk ka asnjë kandidate të kualifikuar dhe unifikuese që i afrohet aftësisë së Presidentes Osmani për ta kryer me sukses këtë detyrë të rëndësishme. Vlerat e saj të pamohueshme, të shoqëruara me mbështetjen amerikane, dhe veçanërisht mbështetjen e popullit të Kosovës, e bëjnë rizgjedhjen e saj të pashmangshme.

Agim Aliçkaj,                                                                                                                                           Drejtor Ekzekutiv i Ligës Qytetare Shqiptaro-Amerikane,                                                                                                                                          Me 21 shkurt, 2026

Flamuri Shqiptar: Nga Emblemë Perandorake në Identitet Kombëtar

by


Historia, Kuptimi, Evolucioni — dhe Çështja e së Ardhmes

Nga Cafo Boga, MDY – 21 Shkurt 2026

Pak flamuj kombëtarë në Evropë janë aq vizualisht të fuqishëm — apo aq emocionalisht domethënës — sa flamuri i Shqipërisë me sfondin e kuq dhe shqiponjën e zezë dykrenare. Dizajni i tij është i thjeshtë, kontrasti dramatik, ndërsa simbolika e tij shtrihet nëpër shekuj. Por çfarë përfaqëson në të vërtetë? Nga e ka origjinën? Dhe nëse shqiptarët do të bashkoheshin ndonjëherë politikisht përtej kufijve aktualë, a duhet të ndryshojë ai flamur?

Të kuptosh flamurin shqiptar do të thotë të kuptosh udhëtimin e një simboli — nga perandoria te rezistenca e deri te shtetësia.

Origjina: Mesjetare, jo Mitike

Shqiponja dykrenare nuk e ka origjinën në Shqipëri, as në lashtësinë ilire. Edhe pse motive të ngjashme shfaqen në kultura të lashta të Lindjes së Afërt, emblema mori kuptim të qartë politik në Perandorinë e vonë Bizantine, ku simbolizonte sovranitetin perandorak dhe autoritetin mbi Lindjen dhe Perëndimin.

Nga Bizanti, simboli u përhap në Evropën mesjetare. Sundimtarët serbë e adoptuan; carët rusë e përfshinë në heraldikën perandorake; ai u shfaq edhe në Perandorinë e Shenjtë Romake. Në këto kontekste, ai shprehte legjitimitet dinastik dhe ambicie perandorake.

Transformimi i tij shqiptar ndodhi në shekullin XV me Gjergj Kastriotin – Skënderbeun. Qoftë si trashëgimi e familjes Kastrioti, qoftë si ndikim bizantin — apo një kombinim i të dyjave — shqiponja e zezë dykrenare mbi sfond të kuq u bë flamuri i rezistencës kundër zgjerimit osman. Në duart e shqiptarëve, ajo pushoi së përfaqësuari perandorinë dhe u shndërrua në simbol të unitetit, sfidës dhe sovranitetit.

Kur Shqipëria shpalli pavarësinë në vitin 1912, i njëjti flamur u ngrit sërish — duke lidhur rezistencën mesjetare me shtetin modern.

Kuptimi i së Kuqes dhe së Zezës

Në heraldikën mesjetare, e kuqja simbolizonte guximin dhe trimërinë; e zeza përfaqësonte autoritetin dhe qëndrueshmërinë. Kombinimi i tyre synonte të projektonte forcë — jo tragjedi.

Vizualisht, e kuqja dhe e zeza përbëjnë një nga kombinimet më të fuqishme në vexilologji. Dizajni është i fortë, i dallueshëm dhe i qëndrueshëm. Me kalimin e kohës, shqiptarët i shtuan ngjyrave edhe kuptime emocionale — sakrificë, qëndresë, mbijetesë — por themeli i tij ishte fuqia dhe sovraniteti.

Simbol i Përbashkët, Shprehje e Veçantë

Shqipëria nuk është e vetmja që përdor shqiponjën dykrenare. Serbia, Mali i Zi dhe Rusia përdorin variante të rrënjosura në traditën perandorake bizantine. Historikisht, ajo është përdorur edhe në Perandorinë e Shenjtë Romake.

Megjithatë, këto versione ndryshojnë dukshëm. Në Rusi, Serbi dhe Mal të Zi, shqiponja është pjesë e stemave të ndërlikuara — e kurorëzuar dhe e shoqëruar me mburoja apo simbole monarkike.

Shqipëria ruajti diçka të rrallë: një formë minimaliste — shqiponjën e zezë dykrenare mbi sfond të kuq — pothuajse të pandryshuar që nga koha e Skënderbeut. Ajo nuk evoluoi në një emblemë heraldike të shtresëzuar. Mbeti e drejtpërdrejtë në formë dhe e fokusuar në simbolikë. Kjo vazhdimësi i jep asaj qartësi të veçantë.

I njëjti simbol, narrativa historike të ndryshme.

Simbolika dhe Perceptimi Ndërkombëtar

Simbolet kombëtare komunikojnë përtej kufijve. Një flamur i qëndrueshëm sinjalizon vazhdimësi dhe besim; një ridizajnim i papritur sinjalizon shkëputje ose transformim.

Shtetet që bashkohen shpesh ruajnë simbolet e vjetra për të forcuar legjitimitetin. Flamuri shqiptar ka mbijetuar mbi pesë shekuj në vazhdimësi simbolike dhe më shumë se një shekull si flamur zyrtar i shtetit. Kjo qëndrueshmëri forcon njohjen dhe identitetin e tij.

Ajo që i jep fuqi një simboli nuk është origjina ekskluzive, por thellësia e identifikimit dhe qëndrueshmëria në kohë.

Çështja e Bashkimit

Nëse shqiptarët do të bashkoheshin ndonjëherë politikisht përtej kufijve aktualë, a do të duhej të ndryshonte flamuri?

Historikisht dhe simbolikisht, ka pak arsye për ta bërë këtë. Shqiponja e kuqe dhe e zezë tashmë funksionon si emblemë bashkuese për shqiptarët në Shqipëri, Kosovë, Maqedoninë e Veriut, Mal të Zi, Çamëri (në Greqinë e sotme) dhe në diasporë.

Zëvendësimi i saj do të ndërpriste një vijë simbolike që shtrihet nga Skënderbeu deri te pavarësia e vitit 1912. Një flamur nuk është thjesht një shenjë administrative; ai është një enë e kujtesës kolektive.

Nga Arbëreshët te Diaspora Moderne

Historia e flamurit shqiptar është edhe historia e një populli që e mbajti atë përtej atdheut.

Pas vdekjes së Skënderbeut, shumë shqiptarë u vendosën në Italinë e Jugut, ku komunitetet arbëreshe ruajtën gjuhën dhe identitetin për shekuj. Shumë kohë para se Shqipëria të rishfaqej si shtet në vitin 1912, shqiponja mbijetoi në kujtesën e diasporës.

Nga fshatrat arbëreshe të Siçilisë dhe Kalabrisë deri te komunitetet shqiptare në Evropë dhe Shtetet e Bashkuara, flamuri kuqezi ka shërbyer si një atdhe i bartshëm. Ai shfaqet në festivale kulturore, tubime fetare, dasma dhe festa të pavarësisë — shpesh përpara se institucionet formale të arrijnë në ato komunitete. Në diasporë, shqiponja nuk debatohet si heraldikë; ajo përqafohet si përkatësi.

Kjo vazhdimësi — nga rezistenca mesjetare te prania globale — mund të jetë argumenti më i fortë për ta ruajtur atë. Flamuri shqiptar nuk është thjesht emblema e një territori. Ai është simboli i përbashkët i një kombi që përballoi ndarje, migrim dhe kohë — por mbeti i njohshëm për vetveten.

Një Simbol që Qëndroi

Shqiponja shqiptare kaloi nga tradita perandorake te heraldika familjare e deri te rezistenca, përpara se të bëhej flamur kombëtar. Ky evolucion është forca e saj.

Një komb mund të trashëgojë një simbol.

Por sapo një popull e përvetëson atë, ai bëhet i tiji.

Shqiponja kuqezi përfaqëson unitet, qëndresë dhe sovranitet. Fuqia e saj nuk qëndron në një lashtësi mitike, por në vazhdimësi — dhe vazhdimësia është një nga format më të forta të legjitimitetit që një komb mund të zotërojë.

ATHANAS GEGAJ VEPRIMTAR DHE STUDIUES SHQIPTAR NË AMERIKË  I SHQUAR PËR ROLIN E TIJ NË ÇËSHTJEN KOMBËTARE 

by

Nga Frank Shkreli/

(Fjala e lexuar në aktivitetin e veçantë të organizuar nga Fondi Humanitar, “Trieshi” në Nju Jork, me 22 shkurt, 2026, për të nderuar veprimtarinë dhe kontributin e shquar të Dr. Athanas Gegajt në fushë të ndryshme të krijimtarinë së tij patriotike dhe publicistike).  Përfshir rolin e tij si editor i gazetës Dielli dhe bashkëpunëtor i ngushtë i revistës Hylli i Dritës; angazhimin e tij politik në mërgim dhe bashkëpunimin me figura të njohura të diasporës anti-komuniste shqiptare, si dhe kontributin e tij fetar si françeskan. 

                                                                     ————————-

Falënderimet e mia Fondit Humanitar “Trieshi” dhe Kryetarit Gjon Gjokaj për ftesën në këtë tubim përkujtimor kushtuar jetës, veprimtarisë dhe kontributit të Dr. Athanas Gegajt në fushën e shkencës, gazetarisë, fesë dhe kulturës shqiptare. U kërkoj ndjesë për mos mundësinë e pjesëmarrjes me ju në këtë aktivitet me rëndësi për komunitetin shqiptaro-amerikan, për Malësinë e Madhe dhe për mbarë shqiptarinë.

Për fat të keq, unë nuk e kam njohur Dr. Athanas Gegajn, por kam dëgjuar shumë fjalë të mira për të, kryesisht, nga persona të komunitetit shqiptaro-amerikan që e kanë njohur mirë Dr Gegajn, disa prej të cilëve edhe kanë bashkpunuar me të.  Sipas tyre, ai ishte i lidhur ngusht me intelektualët dhe me patriotët më të dalluar shqiptarë në SHBA dhe më gjërë. Në kontekstin e diasporës, figura e tij shpesh përmendet krahas veprimtarëve më të dalluar të gazetës Dielli dhe të Federatës Pan-Shqiptare Vatra, e cila që në kohën e Nolit e të Konicës ka luajtur rol kyç në artikulimin e interesave kombëtare të Shqipërisë dhe shqiptarëve në kryeqytetin e Shteteve të Bashkuara në Washington. Si redaktor i gazetës Dielli, Athanas Gegaj është dalluar me shkrime dhe studime në mbrojtje të çështjes shqiptare. Ka nga ata që thonë se me kalimin në amshim të Fan Nolit më 1965 dhe me largimin e Athanas Gegajt si Kryeredaktor i Diellit, Vatra dhe Dielli nuk kanë shkëlqyer më si në kohën e tyre. Publicistika e tij prej vitesh lidhej ngusht me përpjekjet për ndërgjegjësimin ndërkombëtar mbi të drejtat e shqiptarëve, në përputhje me misionin prej disa dekadash të komunitetit shqiptaro-amerikan.

Të nderuar pjesëmarrës!  Në një kohë kur historia shqiptare shpesh relativizohet, e më shumë shtrembërohet për arsye politike, ose lihet në heshtje të qëllimshme, ne shqiptarët e lirë në botën e lirë, jemi të detyruar moralisht dhe kombtarisht të flasim qartë dhe shpesh për figura që regjimi komunist i kishte shpallur “armiq”, por që historia dal-nga-dal, për fat të mirë, po i rehabiliton si patriotë të vërtetë. por jo siç duhet dhe siç meritoinë.  Një ndër ta është edhe Athanas Gegaj. 

Në vazhdën e figurave si Fan Noli dhe Faik Konica, si Kryeredkator i gazetës Dielli për nja një dekadë, ai e kishte kuptuar se diplomacia publike dhe ndikimi në opinionin amerikan ishin thelbësore për mbijetesën e Shqipërisë si shtet i pavarur. Por ajo që e bën figurën e tij të veçantë, është qëndrimi i tij i prerë kundër regjimit të vendosur nga Enver Hoxha pas vitit 1944 në Tiranë. Ndërsa Shqipëria u izolua pas prishjes me Yugoslavinë (1948), me Bashkimin Sovjetik (1961) dhe më pas edhe me Kinën, Gegaj e denoncoi publikisht shndërrimin e vendit në një shtet totalitar të izoluar edhe nga bota perëndimore.  Ai nuk e pranonte tezën se komunizmi ishte “mbrojtje e pavarësisë kombëtare”, siç e paraqiste regjimi.  Përkundrazi, ai argumentonte se izolimi ekstrem, shkatërrimi i elitës intelektuale dhe përndjekja e klerit dhe kundërshtarëve politikë të komunizmit, ishin goditje direkte ndaj identitetit historik të Kombit shqiptar. Në këtë kontekst, zëri i tij ishte pjesë e një rezistencë e fortë intelektuale në mërgim, e cila u përpoq të mbante gjallë narrativën e Shqipërisë perëndimore dhe demokratike. 

Bazuar në disa prej shkrimeve të Dr. Athanas Gegaj, si Kryeredaktor i gazetës Dielli për pothuaj një dekadë, Gegaj dallohej si njëri ndër më anti-komunistët qqë ka shërbyer në atë post.  Një element thelbësor i rolit të tij politik dhe gazetaresk ishte kundërshtimi i hapur ndaj regjimit komunist të vendosur pas Luftës së Dytë Botërore në Shqipëri, Kosovë dhe dhe në mbarë trojet shqiptare. Si shumë intelektualë të mërgatës, ai e konsideronte komunizmin si një deformim të aspiratave kombëtare dhe si një izolim fatkeq të Shqipërisë nga Perëndimi dhe nga bota.  Me gojë dhe shkrime, Athanas Gegaj nuk heshti përballë padrejtësive të komunizmit. Ai mbrojti me bindje idenë se liria politike dhe dinjiteti kombëtar janë të pa-ndashme.  Në një periudhë kur Shqipëria u izolua nga regjimi komunist, ai zgjodhi të flasë, të shkruaj dhe të veprojë — duke e konsideruar heshtjen si bashkëfajësi me regjimin e krimeve në Shqipëri.

Është fakt historik se historiografia zyrtare e periudhës komuniste, por edhe e tranzicionit 35-vjeçar, “post-komunist”, pas shembjes së Murit të Berlinit, vazhdon të heshtë për figura si Athanas Gegaj.  Historiografia zyrtare në Tiranë dhe  në Prishtinë, në shumicën e rasteve, vazhdon të minimizojnë kontributet e figurave të diasporës, si Athanas Gegaj, ndërsa çdo kritikë ndaj regjimit komunist — nga figura të dalluara të diasporës anti-komuniste ndaj regjimit të Enver Hoxhës — e kanë etiketuar gjithmonë, si “propagandë armiqësore”, ndaj Shqipërisë.  Në disa qarqe të caktuara si Akademia e Shkencave e Shqipërisë dhe Akademia e Shkencave e Kosovës, kjo heshtje e turpshme institucionale vazhdon edhe sot pas “shembjes”, zyrtare të komunizmit duke lënë në harresë shumë prej atyre që për dekada punuan për çështjen shqiptare këtu në Shtetet e Bashkuara: nga Washingtoni, New York-u, Bostoni e Detroiti dhe anë e mbanë Amerikës. Edhe Athanas Gegaj i përkiste atij brezi të pas Luftës së II Botërore, që e kuptoi se beteja për Shqipërinë dhe për shqiptarët nuk zhvillohet vetëm brenda kufijve etnikë të saj, por duhej të zhvillohej edhe në qendrat e vendim-marrjeve globale, siç ishte Amerika.  Megjithse sot klasa politike shqiptare, kryesisht, e edukuar nën sistemin komunist – ndodh që gjithnjë shpreh nostalgji për regjimin komunist enverist – ndërsa, njëkohësisht, merr kredinë për zhvillimet demokratike në Shqipëri dhe në Kosovë, pas shembjes së Murit të Berlinit me 1989.

Duhet bërë e qartë se kur flasim për orientimin euro-atlantik të Shqipërisë dhe Kosovës, duhet të pranojmë  — ne këtu në Shtetet e Bashkuara dhe ata në Tiranë e Prishtinë — se themelet morale e politike të këtij orientimi perendimor nuk janë ata, por që idetë e lirisë e të demokracisë perëndimore janë mbajtur gjallë për dekada, me radhë të parë nga diaspora anti-komuniste e pas luftës në Amerikë – pikërisht, nga patriotë si Athanas Gegaj.  Ata ruajtën idenë e një Shqipërie të lirë, demokratike dhe të lidhur me Perëndimin, sidomos, me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, kur brenda Shqipërisë komuniste, kjo ide ishte e ndaluar për pothuaj një gjysëm shekulli sundim të regjimit sllavo-komunist të Enver Hoxhës. Athanas Gegaj nuk ishte “armik i Shqipërisë”.  Por ai ishte kritik i zoti, i një regjimi të dështuar e kriminel që zhduku më të mirët dhe më të edukuarit e Kombit. Dhe sot, kur Shqipëria e Kosova synojnë konsolidimin demokratik, është e padrejtë që zëri i Athanas Gegajt dhe të tjerëve si ai, të mbetet në hije si në kohën e Enver Hoxhës.

Zemra më dhemb si shqiptaro-amerikan – që edhe pas 35-vjet tranzicion – përjetojmë një anashkalim zyrtar nga historiografia shqiptare të këtyre figurave të Kombit, si Athanas Gegaj të cilët për një gjysëm shekulli ia kushtuan jetën dhe veprën e tyre, një Shqipërie të lirë e Demokratike, i njohur edhe për rolin e tij në historiografinë shqiptare. Nga Frank Shkreli – Dr. Athanas Gegaj: Gjergj Kastrioti-Skënderbe shembull i pavdekshëm i popullit shqiptar | Gazeta Telegraf

Kjo deklaratë — e dij se thirrje të tilla bien në veshë të shurdhët — nuk është vetëm një akt kujtese për veprimtarinë dhe kontributin e Dr. Athanas Gegaj. Por është një thirrje për një rishikim serioz nga entet akademike e historike shqiptare, të figurave të diasporës antikomuniste shqiptare në përgjithsi: Hapje të plotë të arkivave dhe trajtim objektiv dhe të paanshëm të debatit historik mbi kontributin e tyre, duke bërë një vlerësim institucional të pa-anshëm për ata që mbrojtën çështjen shqiptare në arenën ndërkombëtare, në gjysmën e dytë të shekullit të kaluar.  

Uroj që ky tubim sot këtu në Nju Jork të shënojë fillimin e një interesimi më serioz se deri tani të akademikëve dhe historianëve shqiptarë në Tiranë dhe Prishtinë, jo vetëm për Dr Athanas Gegaj por edhe për të tjera figura të njohura politike e kulturore të mërgatës antikomuniste shqiptare të pas Luftës së II Botërore, të harruar dhe të përjashtuar nga historiografia zyrtare shqiptare. Ata duhet të jenë të ndërgjegjëshëm se heshtja e deritanishme zyrtare e tyre dhe e enteve shqiptare akademike që ata përfaqësojnë, por edhe e universiteteve në Shqipëri e Kosovë, d nuk është asgjë tjetër veçse një vazhdimësi e shëmtuar e padrejtësisë historike dhe bashkfajsi që ato ente ndajnë me ish regjimin komunist.  

Për ata atje në Atdhe, ashtu siç është edhe për ne këtu në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, kujtesa e këtyre burrave të Kombit, si Dr Athanas Gegaj, është një akt drejtësie dhe detyrim kombëtar!  Urimet e mia Fondit Humanitar, “Trieshi”, për oganizimin e këtij tubimi në kujtim të njërit prej burrave më të nderuar të Malësisë së Madhe dhe të Kombit shqiptar, Dr Athans Gegajt. Qofshi të nderuar ju bashkvendas të tij për këtë përkujtim dhe ju pjesëmarrës aty në këtë përkujtim historic për jetën dhe veërimtarinë e Dr Athanas Gegajt. U lumtë!

Frank Shkreli

DR. ATHANAS GEGAJ, EDITORI I DIELLIT DHE SEKRETARI I VATRËS U PËRKUJTUA NË NEW YORK

by

Sokol Paja/

New York, 22 shkurt 2026 – Dr. Athanas Gegaj, editori i Diellit dhe sekretari i Vatrës u përkujtua në New York në një sesion shkencor të organizuar nga Fondi Humanitar “Trieshi” në “Tesoro D’Italia Restaurant” dhe me pjesëmarrjen e studiuesve, gazetarëve, historianëve e veprimtarëve të shquar të komunitetit shqiptar në mërgatën e Amerikës. Aktiviteti kulturor për të nderuar Dr.Athanas Gegajn si shembull i patriotizmit, shkencës dhe publicistikës me kontribute të qenësishme në shkencë, gazetari, fe e kulturë shqiptare u prezantua denjësisht nga Kolë Cacaj.

Në fjalën e mirëseardhjes kryetari i Fondit Humanitar Trieshi z.Gjon Gjokaj theksoi se Dr. Athanas Gegaj, një nga figurat më ikonike të kulturës dhe nacionalizmit shqiptar të shekullit të 20-të. Sipas z.Gjokaj, nga arritjet e mëdha të Dr. Athanas Gegaj dhe veprave të tij letrare në fusha të ndryshme të dijes teologjike, publicistike, politike dhe kulturore, dëshirojmë t’ju kujtojmë se emri i tij sot lidhet kryesisht me studimin monumental mbi historinë e “Gjergj Kastriotit – Skënderbeut”, një vepër e konsideruar nga shumë studiues si gurëthemeli i albanologjisë dhe historiografisë mesjetare të Shqipërisë.

Gazetari Gjekë Gjonlekaj diskutoi rreth kontributit të Gjon Gjekës Lucaj për hapjen e shkollës shqipe në Triesh, tezën e Gegajt se Kosova është e Shqipërisë dhe Kosova duhet të bashkohet me Shqipërinë. Ai ishte një rilindas besnik i atdheut, gjuhës shqipe dhe popullit shqiptar, persekutimin e Gegajt nga fashistët, bashkëpunimi me Mbretin Zog dhe miqësinë me Nolin e aspekte të veçanta të veprimtarisë dhe jetës publike e private.

Diplomati Virgjil Kule theksoi se e veçanta e Gegajt është se ndryshe nga ne të tjerët që kemi marrë si pikënisje Barletin, ai është bazuar në veprën e hershme të Anonimit ngaTivari për të shkruar në frëngjisht disertacionin e tij “Shqipëria dhe invazioni turk në shekullin XV). Vlerësimet e para shumë pozitive i erdhën Gegajt nga miku i tij i çmuar, i madhi Fan Noli i cili tha se vepra e Athanasit në frëngjisht mbi Skënderbenë ishte më e mbaruara që kishte parë dritën e botimit gjer në vitin 1949, si nga forma, nga lënda dhe nga baza dokumentare. Po atë vit Noli kishte përfunduar veprën e tij mbi Skënderbeun. Po përse këta figura komplekse të historisë intelektuale të popullit shqiptar janë interesuar dhe kanë shkruar për Skënderbeun? Përgjigjen për këtë pyetje na jep vetë Gegaj kur thotë në një intervistë të tij: Interesimi im për historinë e Skënderbeut është një gjë tipikisht shqiptare. Ai është heroi i kombit tonë dhe një fytyrë ndërkombëtare që zotëron në historinë e Europës në të XV-tin shekull. Për më tepër Skënderbeu është ai personalitet që ka nderuar dhe nderon çdo kohë popullin shqiptar, tha ndër të tjera diplomati Kule.

Editori i Diellit Sokol Paja analizoi veprimtarinë e Dr. Athanas Gegajt si editor i gazetës Dielli. Dr. Gegaj si editor dhe funksionar i Vatrës ruajti ndershmërisht balancat në Federatën Vatra e gazetën Dielli, promovoi kulturën, vlerat dhe idetë amerikane në jetën e komunitetit shqiptar, promovoi kulturalisht historinë, gjuhën, kulturën dhe identitetin kombëtar shqiptar, luftoi pa mëshirë diktaturën, tiraninë dhe regjimin shtypës të Tiranës, bashkoi, promovoi, zhvilloi dhe integroi komunitetin shqiptar në Amerikë, shërbeu si urë lidhëse e përbashkues i intelektualëve shqiptarë në Amerikë e Europë, lëvroi teza historike dhe identitare në dobi të kombit, atdheut dhe historisë kombëtare. Në shkrimet editoriale të Diellit, Dr. Gegaj synonte bashkimin e shqiptarëve përtej ndarjeve politike, krahinore apo ideologjike, qëndrimeve ndaj historisë apo periudhave të caktuara, duke e konsideruar unitetin kombëtar si vlerë themelore të shqiptarëve kudo vepronin e punonin. Editorialet informuese, argumentuese, bindëse e analizuese të Gegajt jo vetëm që informuan e ndikuan komunitetin por edhe e drejtuan dhe organizuan atë.

Studiuesi Dr. Paulin Marku në fjalën e tij theksoi se Dr. Athanas Gegaj është një figurë e rëndësishme në

historinë e Vatrës, veçanërisht, në profilin e tij si editor i gazetës Dielli për periudhën 1963-1971. Ai kishte profil të spikatur në diasporë sepse ishte aktiv në jetën komunitare shqiptare tē diasporës dhe në lëvizjet politike si (Blloku Indipendent, sekretar dhe redaktor i gazetës L’ Albanie Libre, organizator në Ballin

Kombëtar, punoi pak kohë për Komitetin Shqipëria e Lirë dhe në shtator të vitit 1963 zgjidhet editor i gazetës “Dielli”, cili kishte jetuar më parë në Itali, deri në vitin 1960, pastaj emigroi në Francë ku qëndroi për dy vite, deri në 1962, dhe pastaj u largua për në Amerikë. Dr. Marku ekspozoi një letër shpirtërore e patriotike të Dr. Gegajt drejtuar Gurazezit: “unë do të kryej detyrën deri në pikën e fundit, dhe nuk do

të veproj, në asnjë mënyrë, që organizata të pësojë përçarje. Sot jam, nesër nuk jam më. Por Vatra duhet të vazhdojë, sepse është gjëja më e bukur që ka komuniteti ynë. Është një trashëgimi madhështore, për ne të gjithë. I vetmi trashëgim, tha Dr. Marku.

Historiani Zef Ujkaj analizoi veprat “Albania”, të autorëve Athanas Gegaj dhe Rexhep Krasniqi, një botim i emigracionit politik, publicistik dhe intelektual, duke synuar të informojë dhe sensibilizojë opinionin ndërkombëtar mbi realitetin politik, historik e shoqëror e Shqipërisë së bashku, por edhe për rrjedhat historike të saj. Historiani Ujkaj theksoi se në kumtesën e tij “Broshura “Albania” e Athanas Gegajt dhe Rexhep Krasniqit”, kapitulli i parë paraqet një analizë të përmbledhur të përmbajtjes dhe sinimeve kryesore të veprave “Albania”. Kapitulli i dytë fokusohet në jetën dhe veprimtarinë e autorëve Gegaj dhe Krasniqi. Kapitulli i tretë i trajton rolin e Asamblesë së Kombeve të Robëruara e Evropës, si organizmi që mundësoi botimin dhe shpërndarjen e kësaj broshure mbi Shqipërinë, duke e vendosur atë në kuadër të veprimtarisë antikomuniste dhe lobimit politik në arenën ndërkombëtare. Gjithashtu analizon veprimtarinë së Komitetit Kombëtar “Shqipëria e Lirë” si strukturë politike e emigracionit shqiptar që bënin pjesë Krasniqi dhe Gegaj dhe prej nga u iniciua dhe u botua vepra “Albania”.

Veprimtari Lulash Palushaj në kumtesën “Veprimtaria patriotike e shkencore e Athanas Gegajt” shpalosi vlerat akademike të Dr Athans Gegajt, formimin e tij si njohës i shumë gjuhëve të huaja, aspekte të veprimtarisë atdhetare në Amerikë, në Europë dhe profilin e tij si studiues i veprës së Skënderbeut etj.

Gazetari Zef Pergega në kumtesën “Origjina e Skenderbeut ne vepren e Athanas Gegajt” theksoi se Dr. Athanas Gegaj na tregoi se malësorët, si arbëreshët shqiptar në Itali, dhe jo arbëreshët e Italisë, janë esenca oigjinale e painfektuar e palcës kombëtare. Ai na mësoi se fatkeqësia e kombit tonë është se hyjnë në historinë e tij, njerëz nga politika, për të cilët u duhet njohur AND-ja, dhe dalin me brryla dhe arkivole, njerëzit që kanë merita! Të gjithë e

duam lirinë, por, pak vetë dalim, për ta mbrojtuar atë. Ka ardhur koha të mos e gremë flamurin e armikut dhe mos guxojë kush ta mbulojë fytyrën e Kastriotit në shesh të kombit. Ai na mësoi se s’ka si bëhet Shqipëria, kur braktiset nga dituria, se historia e Shqipërisë, nuk mund të shkruhet pa shqiptarët e botës së lirë dhe ata që jetojnë padrejtësisht në shtetet fqinjë dhe se pa malësorët s’ka komb me traditë

origjinale autoktone. Ai e konceptonte Gjergį Kastriotin si babai i kombit, por qeveritarët, nuk e pranuan si të tillë. Familjarë të Gjergj Kastriotit i gjen në Amerikë dhe në Kanada, që në fillim të shek. 17-të, madje në këto dy shtete, 400 prej tyre mbajnë mbiemrin Scanderbeg.

Ua kam shpjeguar se ky mbiemër, nuk është skocez, por shqiptar, tha ndër të tjera z.Përgega.

Gazetari Rafael Floqi, në kumtesën e lexuar nga Helena Lubonja Ujkaj shprehet se Athanas Gegaj nuk i besoi Biemmit nga naiviteti, por nga bindja se historia e Skënderbeut nuk mund të ndërtohet mbi një zë të vetëm. Debati mes Biemmit, Babingerit, Marineskut dhe Frashërit pasqyron rrugën e gjatë të historiografisë shqiptare: nga miti drejt dokumentit, nga rrëfimi heroik drejt analizës kritike.

Gazetari i shquar Frank Shkreli në kumtesën e lexuar nga Driton Sinishtaj shprehet se figura të larta të kombit si Athans Gegaj duhet të kthehen, njëherë e mirë dhe për hir të së vërtetës historike, në qëndër të debatit shkencor dhe akademik, jo vetëm si një përgjegjësi morale — por edhe si një detyrim akademik dhe kombëtar. Margjinalizimi zyrtar i figurave kombëtare anti-komuniste si Dr. Athanas Gegajt, një nga historianët më seriozë shqiptarë të shekullit XX, ishte një padrejtësi e madhe historike e regjimit komunist.

Nikollë Gegaj, nipi i Dr. Athanas Gegajt përshëndeti me një letër të pranishmit mbi rëndësinë e aktivitetit ndërsa nipi tjetër i Dr. Gegajt, Zef Volaj mbajti një fjalë falenderuese dhe emocionale. Gjithashtu, Ded Camaj njohës i Dr. Athanas Gegaj tregoi aspekte të veçanta të takimit me Dr. Gegajn në Itali kur organizohej festa e flamurit kombëtar.

Gjek Gjonlekaj apeloi në fund të aktivitetit që Shqipëria dhe Kosova duhet ti bëjnë nderimet më të larta Dr. Athanas Gegajt si personalitet i shquar kombëtar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Ky sesion shkencor ishte një aktivitet i shkëlqyer patriotik e kulturor ku u nderua Dr. Athanas Gegaj një ndër personalitetet më të shquara të Vatrës, Diellit e të shqiptarëve të Amerikës në vitet 60-të – 70-të.

Ismail Qemali në gazetën franceze “Le Bloc”

by

Në fillim të shkurtit 1902, u mblodh në Paris, Kongresi i Parë i Xhonturqve ose thënë ndryshe Kongresi i Opozitës Liberale Osmane. Ngjarja u përcoll me kërshëri nga shtypi europian. “L’illustrazione italiana”, më 15 shkurt 1902, paraqet këtë imazh nga Parisi, ku në qendër të fotografisë gjendet princi i kurorës Sabahaddin dhe në të djathtë të tij Ismail Qemal Vlora.

📰 Gazeta franceze “Le Bloc”, që botohej nga burrështetasi francez Xhorxh Klemanso (Georges Benjamin Clemenceau, 1841-1929), publikoi më 22 shkurt 1902, një shkrim ku pasqyrohej zgjedhja e Ismail Qemalit në Komitetin e Përhershëm.

🌍 Ismail Qema Vlora kishte spikatur në qarqet intelektuale europiane si përkrahës i parimeve liberale. Ai përkrahte parimin e decentralizimit të Perandorisë Osmane, respektimin e të drejtave kombëtare dhe rivendosjen e kushtetutës osmane. Ismail Qemal Vlora ishte një figurë kyçe si e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare ashtu edhe e Revolucionit të Turqve të Rinj. Ismail Qemali, së bashku me eksponentë të tjerë të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, u përfshinë në lëvizjen e Xhonturqve, duke pasur parasysh synimin për rivendosjen e kushtetutës së vitit 1876. Ata e shikonin atë si një mundësi për të realizuar të drejtat kombëtare shqiptare. Por, Ismail Qemali i mbeti besnik vizionit dhe ideve të tij, prandaj ai u nda me Turqit e Rinj që në kongresin e zhvilluar në Paris më 1902, pavarësisht se ai ishte edhe një prej organizatorëve të tij.

Ismail Qemali vendosi si kusht kryesor për pjesëmarrjen e tij në këtë kongres, përfaqësimin aty të të gjitha etnive të Perandorisë, në mënyrë që të formuloheshin dëshirat e të gjithë popujve. Kushtet e tij u pranuan dhe ai shkoi në Paris. Pas debatesh të gjata e të nxehta, shumica e Kongresit të Turqve të Rinj, e kryesuar nga princi Sabahedin dhe e përkrahur nga Ismail Qemali, dha pëlqimin t’u drejtohej një thirrje Fuqive për një regjim në përputhje me parimet e Kushtetutës së 1876. Ky organizim duhet të përfshinte të gjithë elementët etnikë në Turqi, duke u garantuar liri e drejtësi dhe mbrojtje të të drejtave kombëtare të tyre. Por, një ndarje e thellë u shënua lidhur me çështjen e ndërhyrjes së huaj. Grupi, i kryesuar nga filozofi Ahmed Riza, i cili këmbëngulte për një pushtet qendror të fortë, e kundërshtonte me forcë çfarëdolloj ndërhyrje të jashtme. Kështu që midis Turqve të Rinj filluan të merrnin formë dy rryma kryesore, njëra që favorizonte nacionalizmin turk dhe tjetra otomanizmin liberal.

🇹🇷 Xhonturqit përkrahnin idenë e pushtetit të qendërzuar, ndërsa kombësitë joturke si shqiptarët dhe armenët ishin për decentralizimin e pushtetit. Ideja që përkrahte Ismail Qemali ishte dhënia e autonomisë për kombësitë joturke në perandori. Ismail Qemali mori pjesë në kongresin e xhonturqve si shqiptar. Ai kurrë nuk u bë xhonturk. Parulla e Ismail Qemalit ishte: “As me turqit e vjetër as me turqit e rinj, por të punojmë për vatanin”. Ismail Qemali ka bashkëpunuar me xhonturqit vetëm kur kjo ishte në interes të çështjes shqiptare. Ai kishte rezervat e veta ndaj krerëve xhonturq, ashtu si edhe krerët xhonturq kishin rezervat e tyre ndaj tij.

Megjithatë, xhonturqit kishin nevojë për njerëz të kalibrit të Ismail Qemal Vlorës. Ata i propozuan atij kryesimin e organit të tyre më prestigjioz të shtypit, gazetës “Osmanllë”. Ai nuk e pranoi propozimin, për arsye se, siç thoshin xhonturqit, “Ismail Qemali përpara çdo gjëje mendon për Shqipërinë.”. Sejfi Vllamasi, në librin “Ballafaqime politike”, shkruan se: “Ismail Qemali, i shquar si diplomat e patriot shqiptar, dhe me një prestigj të konsiderueshëm në Shqipëri e në Turqi dhe jashtë kufijve të perandorisë, peshonte rëndë. Për këtë shkak, xhonturqit e urrenin dhe ia kishin frikën”.

Ismail Qemali e shikonte bashkëpunimin me Turqit e Rinj si pjesë e luftës së përbashkët të shqiptarëve dhe turqve për vendosjen e rendit kushtetues në Perandorinë Osmane. Por, nga ana tjetër, ai kërkonte të ruante pavarësinë e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare nga lëvizja xhonturke. Ai nuk dëshironte që shqiptarët të identifikoheshin si turq, osmanë apo myslimanë. Siç do të tregonin më pas faktet, politika dritëshkurtër dhe nacionaliste e xhonturqve, vuri në rrezik jo vetëm ekzistencën e popullit shqiptar, por edhe vetë ekzistencën e pavarur të kombit turk, i cili shpëtoi vetëm falë revolucionit të udhëhequr nga Mustafa Qemal Ataturk.

🇦🇱 Ismail Qemal Vlora e shikonte vijimin e bashkëpunimit midis turqve dhe shqiptarëve në luftën e përbashkët për ta futur Turqinë në rrugën e reformimit dhe njohjes së të drejtave kombëtare dhe autonomisë për popujt brenda Perandorisë, duke u dhënë atyre autonomi sa më të gjerë në përputhje me nenin 23 të Traktatit të Berlinit. Largpamësia politike e Ismail Qemalit shfaqet edhe në letrën e datës 18 tetor 1900, nga Brukseli, ku ai flet lidhur me të ardhmen e Perandorisë Osmane. Pavarësisht verbërisë proverbiale të xhonturqve, Ismail Qemali e kishte kuptuar që herët rrezikun që u kanosej shqiptarëve nga shpërbërja e Perandorisë Osmane. Nuk do të kalonte asnjë dekadë dhe parashikimet e Ismail Qemalit do të bëheshin realitet.

Ismail Qemal Vlora i priu shqiptarët, duke e vendosur kombin mbi fenë. Kjo mundësoi krijimin e shtetit shqiptar mbi tri fe të ndryshme. Ai veproi njësoj si baballarët e kombit dhe hartuesit e Deklaratës së Pavarësisë së SHBA-ve në vitin 1776, të cilët pavarësisht se i kishin shërbyer Perandorisë Britanike, në fund e luftuan shtypjen e padrejtë dhe e udhëhoqën kombin e tyre drejt lirisë dhe pavarësisë.

Dr. Evarist Beqiri