Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

ANNA KOHEN: Nuk harrroj vlerat humanitare dhe bujarinë e shqiptarëve

by

Intervistoi: Fadil Shehu

Përshëndetje Dr, Anna. Thuhet se vëndlindja juaj është Shqipëria, Greqia apo Amerika. Cilës prej këtyre vëndeve i përket vëndlindja juaj?

Përshëndetje, Unë kam lindur në qytetin e lashtë të Vlorës, Shqipëri në Gusht të vitit 1945 menjëherë pas luftës së dytë botërore, duke u rritur në një familje me prindër hebrej.Ndonëse prej vitesh jetoj në Amerikë, Vlora ime mbetet e shenjtë. Kam kujtime kaq të bukura nga vitet e fëmijëris dhe rinisë sime. Në çdo kohë kam qenë e respektuar dhe vlerësuar nga komuniteti i këtij qyteti dhe institucione shtetërore, duke mos harruar kurrësesi, miqësinë e hershme me shoqet e mia. Ndaj kujtoj me nostalgji, mirënjohje e krenari Vlorën, Shqipërinë.

Si mjaftëhebrej familja juaj gjeti mikëpritjen, bujarinëshqiptare. Si erdhën ata në Vlorë, në  këtëqytet tëpanjohur mëparë?

Për të parët e mi, prindërit e mi, të cilët jetonin në Greqi, jeta e tyre po bëhej gjithnjë e më e vështirë për shkak të Holokaustit, i cili si kudo kishte shtrirë kthetrat e tij, ç’ka bënte që jeta e qindra dhe mijëra hebrej, në këtë vënd katrahurë, po bëhej përherë e më e vështirë dhe e pa sigurtë. Falë zotit familja ime shpëtoi për mrekulli nga kthetrat vdekje prurëse të Holokaustit, ku vetëm 15 përqind e hebrejve në Greqi mundën të mbijetonin, pasi shumica e tyre u depërtua me forcë nga gjermanët,duke i çuar në kampet më famëkeqe të europës.  Pothuajse të gjithë hebrejtë e kapur prej tyre, u pushkatuan apo vdiqën nga torturat çnjerëzore. Duke përjetuar këtë terror të tmershëm, familja ime dhe të afërmit e mi,mundën të shpëtonin dhe me mjaftë sakrificë emigrauan fshehurazi deri në Janinë dhe më pas në qytetin e Vlorës.

Ndërkohë kur ata po integroheshin në jetën e këtij qyteti, pa pritur largohen për tu strehuar disa kilometra larg Vlorës, në fshatin midis kodrave Trevllazër. Çfarë po ndodhte me jetët e tyre?

Kur lufta e dytë botërore nuk kishte përfunduar ende, Holokausti kishte shtrirë metastazat e tij dhe në Shqipëri. Ekzistonte pasiguria, pasi nazistët ishin përhapur kudo. Kjo situatë bëri që sërish familja ime,të afërmit e mi të largoheshin të detyrar nga Vlora, për tu fshehur në fshatin Trevllazër. 

A ekzistonte mes tyre ndnjenja e frikës, pasi nëse do tëzbuloheshin nga ushtria gjermane, do tëdërgoheshin si mijëra të tjerë hebrej, në kampet vdekjeprurëse në Auchvic, Buchenvalit…duke u zhdukur përgjithmonë?

Holokausti nuk mbahet mënd vetëm për miliona që humbën jetët e tyre në mënyra me çnjerëzore prej tij, por do të kujtohet dhe për humanizmin e milionave të tjerë, që ndihmuan popullin hebre. Në Europë është një vënd i vogël që quhet Shqipëri, ku fatmirësisht kam lindur unë, ku mikëpritja proverbiale ndaj të huajve është pjesë e traditës shekullore e shqiptarëve. Familja ime si dhe e mjaftë hebrejve të tjerë, jo vetëm që shpëtuan, por madje banorët e këtij fshati ndan shpirtëra, shtëpitë, bukën…jetët e tyre.Unë nuk jam e mbijetuar, por një fëmijë e të mbijetuarve, lindur në qytetin e Vlorës. Banorët e këtij fshati mysliman mundën të realizonin identitete emrash nga hebrej në shqiptarë mysliman, Gjyshja ime Anetta u bë Fatime, gjyshi Elia në Ali, babai nga David në Daut, Mamaja nga Nina në Bule.Në fshat të gjithë e dinin se aty jetonin hebrej, por askush nuk i tradhëtoi. Më kujtohet një ngjarje mjaftë interesante. Kur isha vetëm 6 vjeçe, një ditë po ecja në rrugë të lagjes në Vlorë, me mamanë time, befas dëgjoj një zë gruaje që thërriste: “Bule,Bule”! Kthej kokën pas dhe dalloja një grua gati vraponte drejt nesh, duke mbajtur këmbët përballë nesh. Nisi ta puthte e përqafonte mamanë,me lotët që i rridhnin çurkë në fytyrë.Për momentin mbeta e shtangur. Nuk e kisha idenë se cila ishte kjo grua, e cila së bashku me mamanë lotonin e përqafoheshin gëzueshëm. Më vonë mamaja më tregoj se kjo grua ishte një nga gratë e fshatit Trevllazër, që dikur kishte shpëtuar prindërit e mi, ku mamaja ime atje ishte pagëzuar me emrin Bule. Siç e shihni populli shqiptar, vuri jetën e vet në rrezik, për të shpëtuar hebrejtë. Faleminderit që na shpëtuat jetën! Ne, nuk do t’ju harrojmë kurrë!

Si i kujtoni vitet e arta të fëmijërisë dhe rinisë suaj në këto momente?

Unë dhe tre vëllezërit e mi, kishim një fëmijëri të mbarë, madje dhe kur u rritëm,njerëzit i thoshin nënës, se fëmijët e saj, ishin jashtëzakonisht të bukur, duke na quajtur “Lulet e Vlorës” dhe thoshin kudo që shkonim sillnim veçse diell. Të katër kishim sy vezullues, energji të pa kufijshme. Unë mësoja me zell në shkollë,madje ndihmoja në sipërmarrjen e familjes sonë. Ishte diçka tepër prekëse të më krahasonin me një lule delikate dhe e bukur, që rritej instiktivisht dhe me një flakërim të veçantë. Pak nga pak po i afrohesha moshës në të cilën zakonisht mund të martoheshin disa vajza shqiptare.Në vitet e shkollës së mesme, kam patur shumë shoqe  por doja të veçoja shoqet e mia të ngushta Elin dhe Celen. Ne të tria ishim të pandajshme së bashku , duke u shoqëruar në shkollë dhe duke u kënaqur nëpër qytet. 

Vazhdoni studimet për mjekësi në fakultetin stomatologji, në Univeristetin Shtetëror të Tiranës. Ishte kjo preferencë apo erdhi  rastësisht në jetën tuaj?

Endërroja shpesh që pas përfundimit të shkollës së mesme, të bëhesha mjeke. Ndërkohë një ditë babai im mori guximin dhe i shkruan drejt për drejtë Enver Hoxhës, për vazhdimin e studimeve të larta, për vëllanë tim Elion dhe unë. Dhe pse kishim bërë disa kërkesa, përgjigjet nuk na vinin.Më në fund erdhi letër nga qeveria ku Elio do të studionte për inxhinjer ndërtimi dhe unë për mjekësi. U bëra me krah,pasi tashmë mu realizua dëshira ime. Ndërkohë kisha në plan, kur të nisja studimet të mos dashurohesha, pasi objektivi im kryesor ishte të mbaroja me sukses shkollimin tim. Pjesën më të madhe të kohës e kaloja duke mësuar në konviktin tim. Më pëlqente të jetoja në konvikt dhe të argëtohesha pa masë me vajzat që jetonin aty.Isha mikeshë e dy vajzave të huaja njëra nga Gana dhe tjetra nga Kameruni. Më pëlqente të mësoja rreth jetës se tyre në Afrikë. Jeta në konviktin tonë ishte shumë argëtuese. 

Posa përfundoni vitin e dytë për mjekësi, familja juaj merr vendimin dhe emigron në Greqi. Pas disa peripecive, nisni në Athinë studimet e lëna përgjysëm në Shqipëri. A ishte i vështirë ky “Ankorim”, ndërkohë familja juaj shtegëton në Amerikë. Si i përjetove këto ndryshime ?

Ishte periudha kur unë posa përfundova vitin e dytë për mjekësi në Tiranë, dhe babai im kishte vendosur të shpërnguleshim familjarisht për arësye financiare në Athinë. Në Shqipëri profesionet për mjekësi dhe stomatollogji, konsideroheshin më të para pëlqyerat. Rezultatet e notave të marra këto dy vite në shqipëri, ndikuan pozitivisht që unë të vazhdoja direkt vitin e tretë në këtë degë në Athinë.Me kalimin e kohës, sërish ishte babai ai që nuk ndihej aspak rehat në Greqi, ku vazhdonim të ishim sërish të varfër. Ndaj ai këmbnguli që familjarisht të shkonim në Amerikë. Ashtu si më parë kisha kundërshtuar largimin nga shqipëria në Greqi, po përjetoja një situatë dëshpëruese dhe për ikjen tonë nga Greqia në Amerikë, duke u thënë prindërve se nuk do të largohesha pa përfunduar shkollën e nisur. Babai  isistonte në të tijën, madje donte të nisej sa më parë.  Njëherësh babai e kuptoi se sa e rëndësishme ishte për mua përfundimi i shkollimit për stomatologe.Ishte fund viti 1968 kur fisi ynë i kohenëve, largohet me anije pa mua drejt Amerikës. Isha me fat pasi shtëpia jonë në Athinë ,ishte fare pranë shtëpisë së tezes sime Nina. Doja të mbaroja shkollën dhe më pas të bashkohesha me familjen time në Nju-Jork.Isha shumë e varfër ekonomikisht. Erdhën pushimet verore, kur vëllai im Ejbi, më ndihmon me të ardhura,duke më ftuar të shkoja me pushime. Nju-Jorku më emocionoi pa masë. Kisha rënë në dashuri me të. Më në fund mbarova shkollën për stomatologji. Isha gati të shkoja përgjithmonë në Amerikë.      

Si u ndjetë kur po largoheshit nga Greqia në Amerikë, duke lënëpas të afërt të familjes, miqtë dhe shoqet tuaja, në veçanti të dashurin tuaj?

Eshtë shumë e vërtetë. Përjetova ndnjesi të zbrazët kur po lija pas, ato  që ju Fadil posa i përmëndët. Gjithçka të krijuar në Greqi pothuajse i braktisa me dhimbje, madje duke lënë pas të dashurin tim, Mihalin, me të cilin kisha mardhënie serioze. Më pas unë e mirëprita ribashkimin me të. Pasi i pagova biletën për ardhjen e tij në Nju -Jork, u befasova me një propozim të pa pritur, për tu rrikthyer, madje jo në Athinë por në një fshat të vogël. Isha ende e re dhe po përparoja dukshëm në jetën amerikane dhe profosion. Vendosa të mos kthehesha më në Greqi. Mihali iku në Greqi duke u larguar përfundimisht nga jeta ime. Në Nju-Jork një shoqe e motrës time e quajtur Ruth,ideoi një takim me eprorin e saj, një burrë i gjatë, i dobët, i quajtur Markus De Rou, sipërmarrës në qëndrën e veshjeve në Nju-Jork. Isha e re, tepër tërheqëse dhe karrierë të sukseshme si stomatologe profesioniste. Një ditë Markusi i bie telefonit tim, duke u prezantuar si punëdhënësi i motrës sime Aliqit dhe Ruthit, duke më ftuar në një takim.Thjeshtë pranova vetëm një pije.I kërkova të takoheshim afër palestrës ku ushtrohesha pas punës.Ai kishte mbritur me një limuzinë. U mahnita nga theksi i tij dhe e pyeta se çfarë kombësie kishte,ku ai më tha se ishte nga Polonia. Mendova me vete: ”Sa mirë, na qënkërka europian”. Nuk ma kishte ënda të martohesha me një burrë amerikan. Për gati një vit e gjysëm pothuajse dilnim çdo natë. Arrita të bëj dasmën time dhe të merrja burrin që doja. U martova në vitin 1975, duke jetuar në një apartament të thjeshtë në Manhatan. Ashtu si unë dhe Markusi vendosëm të kishim dy fëmijë.

Martesa me Markusin ju dhuroi dy fëmijë të bukur, vajzën Felishia dhe djalin Oleku. Ndjeheshit të lumturuar?

Kisha fituar tashmë eksperiencë të sukseshme në klinikën e doktor Linkout i njohur si babai i “Stomatologjisë së implanteve dentare”në Nju-Jork.Krahas punës që kryeja me pacientë të mi, doktori shpesh më ndërpriste duke më urdhëruar të punoja dhe me pacientë të tij.Pothuajse gati vrapoja sa nga njëri pacient te tjetri.Punoja aq shumë sa kur shkoja në shtëpi gati të rëzohesha.Tashmë po mendoja për të nesërmen, lindjen e fëmijëve të mi.Ishte koha sapo kisha fituar licensën e drejtuesit të universitetit të Nju- Jorkut, duke më ofruar pozicion prestigjioz. Natyrisht ishim të lumtur me lindjen e dy fëmijëve tanë Felishia dhe Oleku. Duke punuar me doktorin më të famshëm Leonard Linkout prej 13 vjetësh në vitin 1989,si dentiste dhe doktoreshë  e sukseshme , si dhe falë aftësive të mia gjuhësore, Shqip, rusisht, greqisht, polonisht, anglisht dhe spanjisht.Tashmë kisha hapur klinikën time personale, falë pacientëve të shumtë të cilëve u kisha shërbyer në vite.

Rriktheni në Shqipëri pas më shumë se 20 vjetësh, në vitin 1989, kur sistemi komunist ishte në grahamat e fundit të tij.Këtë vizitë e keni cilësuar historike, përse?

Njohja ime me punonjësit e misionit shqiptar në OKB, me qëndër në Nju-Jork, ishte e rastësishme, ku disa prej tyre ishin bërë pacientë në klinikën time dentare.Duke parë që nuk u mjaftonin rrogat për sigurimin e tyre shëndetësor, u premtova se do i kuroja një vit falas. Duke vlerësuar veprimin tim humanitar, fola me ambasadorin tonë në OKB. Dëshëroja të shkoja për vizitë në Shqipëri, ku do të merrja me vete disa valixhe me teknikë të re dentare, falas për fakultetin e mjekësisë në Universitetin Shtetëror të Tiranës, aty ku vite më parë unë isha studente. Ambasadori pranoi pa u menduar gjatë.Lëvizja ime me bashkëshortin dhe dy femijët, do e bënin disi të vështirë udhëtimin, pasi në atë kohë Shqipëria ende nuk kishte fluturime direkte për në Amerikë dhe Greqi. Fluturuam nga Nju-Jork në Athinë. Nëpërmjet ambasadës shqiptare në Athinë faturova një autobuz, i cili përveç sendeve të familjes sonë do të merrte dhe 12 valixhe marrë nga Amerika si dhuratë në Shqipëri.Pas udhëtimit të lodhshëm, të ndihmuar nga punonjës të ministrisë së jashtme shqiptare,u akomoduam në hotel “Dajti” në atë kohë mjaftë i njohur.Menjëherë organizova disa seminare dhe vizita në qëndrën mjekësore të universitetit, ku paisjet që solla ishin dhuratë e çmuar për vëndin tonë të varfër. Këtu kisha dhe hapësirë kohore të vizitoja qytete të ndryshme në Shqipëri.Kisha raste që kuroja dhe pacientë në fakulteitn e mjekësisë. Mendova se disa kaseta “VHS”, dhe ato dhuratë,të cilat përshkruanin me saktësi procedura të tjera kozmetike dentare. por duke u takuar sërish me shoqen time, pedagoge aty Dr, Ruzhdie, pashë se i vinte turp të thoshte troç se nuk kishin as televizor dhe as video për të parë kasetat që unë u kisha sjellë. Kur u ktheva në Nju-Jork së bashku me higjenisten Laura, siguruam një çek, duke ja bërë dhuratë fakultetit të mjekësisë për të blerë televizor dhe paisje video-regjistruese. Çekun ja dorëzova personalisht ambasadorit shqiptar në OKB. Kur ai më njoftoi se gjithëçka ishte realizuar në kohë dhe vëndin e duhur, kam ndjerë kënaqësi që nuk rrëfehet dot me fjalë.

Një ditë posa kishit përfunduar punë me disa klientë në fakultetin e mjekësisë dhe ju prisnin për të vizituar qytetin e Krujës, përballeni me një vajzë studente, e cila më pas u bë yll i operas botërore. Si e kujtoni sot këtë takim i vlerësuar mbresëlënës?

(Buzëqesh lehtë). Ishte një vizitore tepër e veçantë, e cila kishte ardhur për tu vizituar në klinikën dentare të universitetit. Më kujtohet, studentja 21 vjeçare quhej Inva Mula ,vajza e Avni dhe Nina Mula. këngëtarë dhe kompozitorë të shquar shqiptarë. Kur e takova Invën ishte thjeshtë një paciente, e cila kishte pritur rradhën për ti kontrolluar dhe kururar dhëmbët e saj. Lashë mënjanë vizitën e planifikuar në qytetin e Krujës. Nuk kisha se si të largohesha pa e kururar këtë vajzë të re. E pashë kokë ulur  aty duke pritur me padurim që unë ta vizitoja. Dallova lot në sytë e saj të bukur blu, dhe ndaj vendosa që nuk do të largohesha pa e kontrolluar medoemos. Pasi përfundova vizitën dhe ndërhyrjen e pacientes së re, me teknikën e lidhjes, ylli i ardhshëm i skenave botërore, ngriti sytë e saj blu dhe erdhi drejt meje duke më thënë:“Unë jam 21 vjeçe dhe deri tani nuk kam buzëqeshur kurrë. Ju faleminderit shumë që më kthyet buzëqeshjen”. Një mirënjohje e tillë,ishte mëse e mjaftueshme për punën time.U ndjeva krenare që kisha përmbushur më së miri detyrën time si dentiste, pedagoge në Shqipëri.

Prej 25 vjetësh jeni zgjedhur Presidente e Shoqatës më të madhe të gruas shqiptare në Amerikë “Motrat Qiriazi”, me qëndër në  Nju-Jork. Sa i vështirë ka qenë misioni juaj për krijimin e kësaj shoqate dhe degëve të saj në disa shtete?

Eshtë më se e vërtetë që kjo shoqatë, e krijuar shumë vite më parë,ka lënë gjurmë suksesi, të cilat i kujtojmë me krenari dhe lumturi të veçantë. Ende dhe sot shoqata jonë funksionon bindshëm në kontributin, obligimin,, shërbimin ndaj komuniteteve shqiptare në Amerikë.Kujtoj me respekt vitet e para të krijimit të saj.Ishte një fillim befasues me prurje nga mjaftë emigrantë shqiptarë. Në veçanti gratë të cilat kërkonin ti ndihmoja në karrierë, dokumente, apartamente banimi, dado, dhe plotësime të dokumentave të ndryshme.E dija që do të përballesha me këto kërkesa, pasi më parë kisha qenë dhe unë emigrante si ato.Ndaj e ndjeja si obligim shërbimin ndaj këtyre njerëzve, për të bërë diçka, duke mos i thënë kurrë askujt. Ia kam kushtuar jetën time promovimit, mbështetjes, dhe pjesëmarjes në veprimtari humanitare. Gjatë ecurisë së mandatit tim si drejtuese në këtë shoqatë të jashtëzakonshme, kohët e fundit në bashkëpunim me “Gift of life Internacional” mundësuam dërgimin në Itali të njëzet fëmijëve nga shqipëria për të kryer operacine në zëmër. Përherë do të luftoj për të ndihmuar në çdo mënyrë që mundem shqiptarët, veçanërisht fëmijët. Flas me krenari për degën më të fuqishme e krijuar 10 vjetë më parë në shtetin e Floridas. Eshtë vërtetë bukur që shoqata e gruas shqiptare “Motrat Qiriazi” dhe organizata AAWO, përfaqësojnë me dinjitet përkushtimin e tyre, në qytetet,Tampa,Sarasota,SaintPetërsburg,Clearwatër,SafetyArbor,Largo…

Midis vlerave të pamohueshme humanitare që ju zotëroni, pa dyshim qëndron dhe përkushtimi juaj maksimal ndaj 37 hebrejve shqiptarë, duke i ndihmuar në ardhjen e tyre këtu në Amerikë. Ishte i vështirë ky mision fisnik?

Duhet thënë se vendosmëria, përkushtimi, këmbëngulja dhe aftësitë organizative, mësuar prej gjyshes dhe babait tim, ndikuan mjaftë në ndryshimin rrënjësor të tridhjetë e shtatë hebrejve shqiptarë.  Pjesa më e madhe e tyre,ishin të afërmit e mi, të cilët arritën të emigronin me ndihmën tonë. Ata arritën të startonin me mbarësi përkrah nesh, për të ecur drejt suksesit në Nju-jork. Dikur vetëm tridhjetë vite më parë, ata njiheshin si emigrantë të posa ardhur dhe shkelën në Brunklin, pa pasur pothuajese asgjë me vete. Punuam jo pak në sigurimin e gjithëçkaje  për jetën e tyre.Aritëm të siguronim një bazë të fortë mbështjetje nga ne. Më pas pothuajse të gjithë arritën të gëzonin jetët e tyre, duke u integruar jashtëzakonisht mirë në jetën amerikane. Duke qenë mirënjohëse, kam qenë mbështetësja dhe pjesë e jetës së tyre.Sot ndihem shumë krenare për ta. I dua fort të gjithë.

Në vitet që do të trokonin a e keni vizituar fshatin Trevllazër në rrethin e Vlorës, cilësuar si shtëpia e dytë e prindërve tuaj?

Në vitin 2012 isha e ftuar nga qeveria shqiptarë për të vizituar Tiranën me rastin e 100 vjetorit të Pavarësisë së Shqipërisë, së bashku me Markusin. Përtej darkave me ambasadorë dhe njerëz të shquar kisha një mision, amanet për të kryer. Do të shkonim në fshatin Trevllazër, pikërisht në shtëpinë ku dikur ishin fshehur për një kohë të gjatë prindërit e mi, të cilët për tu shpëtuar nga gjermanët, kishin ndëruar emrat e tyre në emra myslimane. Fatkeqësisht prindërit e kësaj familje me njerëz fisnik, Kadri dhe Vera Lazaj, kishin nderuar jetë.Djali i tyre Roko dhe pjsetarë të familjes, na shoqëruan në mjedise dhe dhoma, guzhina, oxhaku, ku falë ndihmës të banorëve të fshatit , prindërit e mi mbijetuan.Përjetova emocion, moment prekës nga mirësjellja e fëmijëve të shpëtimtarëve të familjes time.Për vite të tëra e në vazhdim jam përpjekur që kjo familje e mrekullueshme myslimane shqiptare, të vlerësohej nga qëndra ndërkombëtare e përkujtimit të holokaustit në Izrael, por çuditërisht për zyrtarët atje dokumente e prova ishin të pa mjaftueshme. Këtë zhgënjim ja përcolla dhe familjes në fshatin Trevllazër në shqipëri. Pjestarë të saj në mënyrë fisnike e humane treguan se prindërit e tyre nuk kërkonin njohje, nderime,madje asgjë nga strehimi  e jeta ndaj prindërve të mi. Ishte ky një gjest bujar e fisnik i pa harrueshëm.Ata me thanë:“Anna, faleminderit për obligimin e respektin tuaj. Jemi e do të mbetemi përgjithmonë miq.”

Anna. Përse emrin e gjyshes suaj Anetta, krahas krijimtarisë  për jetën tuaj e përmendni me mirënjohje edhe në biseda, duke e cilësuar Atë heroinë e jetës suaj?

Në vazhdim të vizitave të mia nëpër Shqipëri, së bashku me Markusin dhe dy fëmijët e mi tashmë të rritur, vizitova me shumë mall Vlorën time, rrugicat ku unë kisha lindur e rritur.U futëm në shtëpinë time të dikurshme, pamë dhomat, dhomën time të gjumit, oxhakun ku dikur familja ime dhe unë bënim kafen e mëngjesit. ku gjyshja ime Anetta gatuante çdo ditë.Pikërisht në këtë oxhak, kur isha njëmbëdhjetë vjeçe, u dogja,u përvëlova keq, pasi u përpoqa të ndizja zjarrin me benzinë, ku flaka shpërtheu vrullshëm në fytyrë. Gjyshja Anetta, e zgjuar si gjithnjë e me shkathtësi dërgoi dikë në një fshat, për të gjetur një qëngj që më pas e theri.Me yndyrnën e mishit,më leu plagët dhe djegjen në fytyrë, para se të më çonin në spital që e kishim shumë afër nga shtëpia jonë.Mu rrikthye në kujtesë kjo ngjarje, sikur të kishte ndodhur dje.U shërova mirë e bukur pa mbetur asnjë shenjë djegie në fytyrë, falë përkujdesjes së saj. Kur jetonim në Nju-Jork, gjyshja më pati dhuruar disa bizhuteri, kujtime të çmuara, të cilat duheshin ruajtur “Si sytë e ballit”. Mes tyre një palë vëth ari me rubin, aq të hershme sa që mendohej se mund të ishin dyqind e pesëdhjetë vjeçarë.Ndonëse e admiroja babain, heroina e jetës time ishte gjyshe Anetta, që kishte studiuar në shkollën franceze,“Aleanca Faranceze”.Ajo më rriti me përkujdesje duke më bërë kjo që jam sot. Sa herë vendos vëthët e saj të çmuar, kujtoj gjyshen. Njëherësh mendoj që këto vëth, gjyshja Anettë mi dhuroi mua, mbesës së saj, ashtu si mendoj unë sot si gjyshe, që këto vëthë të artë, t’ja dhuroj mbesës  sime, Alanës. 

Pra këto vëthë të shënjtë një ditë do ja dhuroni mbesës suaj Alanës, ashtu siç veproi gjyshja Anettë me ju ?

Po.Pa dyshim i dua fëmijët e fëmijëve të mi, Felishia dhe Oleku. Felishia jeton tashmë pranë nesh në qytetin Sarasota, në Florida. Alana ,vajza e saj po rritet me përkujdesje si nje lule e bukur. Kur unë vendos vëthët e gjyshes Anettë në vesh, mendoj njëherazi për mbesën time Alana.Sa herë që i hedh sytë Alanës, shikoj një kopje të fytyrës sime.Ndryshimi i vetëm mes nesh qëndron tek sytë e saj blu, si trashëgimi nga gjyshi i saj Markusi.I rrëfej se gjyshja ime Anetta më donte shumë, si unë ty sot dhe më pat dhuruar këto vëth të çmuar dhe antikë. Një ditë të bukur kur ti  të rritesh do i trashëgosh këto vëthë nga unë. Alana gëzohet dhe njëkohësisht emocionohet së tepërmi.

Disa muaj më parë, keni botuar librin tuaj autobiografik “Lulja E Vlorës”.Cili ishte motivi i frymëzimit për të shkruar udhëtimin e jetës suaj, në faqet e këtij libri?

Përherë kam synuar të shkruaj një libër, që tu shërbejë fëmijëve, mbesave dhe nipave të mi.Libri i sapo botuar ka qenë një sfid, rrugëtim plot sakrificë, ku jeta ime ka ecur midis dallgëve, vuajtjeve dhe ndnjenjave të mia,lindur nga dy prindër hebre, në qytetin e jetës time, Vlorës. Pra duke shkruar histori dhe episode të jetës time, më lindi frymëzimi, duke parë se kjo histori, do të kishte një axhendë shumë të gjërë sa e kisha menduar unë më parë.Tashmë libri im autobiografik shkruar në gjuhët Shqip, Greqisht dhe anglisht, ka kaluar kufijtë mbarëshqiptarë.Gjithësesi ndihem krenare për komunitetin shqiptarë,  jo vetëm këtu në shtetin e Floridas prej më se 22 milionë banorë. Eshtë i pari komunitet që më përkrahu për botimin e këtij libri,i cili u tregua i gatshëm,për të promovuar librin tim”Lulja e Vlorës”në disa qytete. Arësyeja e botimit në tre libra në tre gjuhë, shqip, greqisht dhe anglisht, është pasi jeta ime ka rendur mes sfidave, vuajtjeve  dhe sukseseve  në Shqipëri, Greqi dhe Amerikë. 

Njiheni nga komuniteti shqiptarë në Amerikë, si organizatore e evenimenteve, historike, atdhetare, kulturore. artistike…Do të veçoja këtu evenimentin e fund vitit të kaluar me rastin e 113 vjetorit të pavarësisë së Shqipërisë. Si ndjeheni kur në evente të tilla visheni kuq e zi?

Po unë jam shqiptare.Jam lindur e rritur në qytetin e flamurit, në Vlorën e bukur.Ju ishit pjesë e kësaj feste historike me rastin e 113 vjetorit të shpallljes së pavarësisë së shqipërisë.A ka gjë më të bukur kur shikon“Dasmorët”që prezantojnë Shqipërinë, Kosovën, Maqedoninë e Veriut, Malin e Zi, Çamërinë, në këtë mjedis festiv, plot ajër e dritë, flamujtë…Gjithçka e pushtuar nga ngjyra kuq e zi.Po në këtë sallë moderne së afërmi do të festojmë dhjetë vjetorin e krijimit të organizatës sonë AAWO Florida Chapter,që unë drejtoj.A e di, kur unë isha nxënëse në gjimnaz në Vlorë, kam qenë flamurmbajtësja në parakalime mbarë kombëtare.Isha krenare tek shikoja veten time duke mbajtur flamurin e parakalimit madhështor në qytetin e Vlorës. Kurrësesi nuk harroj kontributin e çmuar të shqiptarit. anëtar i bordit në bashkinë e Nju-Jorkut, Mark Gjonaj, i cili bëri histori për komunitetin shqiptarë të Nju-jorkut.Isha me fat që si e ftuar nderi të flisja duke përfaqësuar shqipërinë, në zemrën e këtij shteti gjigand me rastin e festës së Pavarësisë së Shqipërisë,festë e cila tashmë festohet me madhështi çdo muaj Nëntor në këtë vend nga komuniteti shqiptarë i Nju-Jorkut.

Nëse do të rrikthehshit në kujtesën e viteve të rinisë suaj, duke kujtuar Annën, studenten e bukur të dikurshme, dhe të ishit pjesëmarrëse në Spektaklin tradicional “Miss Shqipëria” do të pretendonit që kurrora e bukurisë femërore shqiptare, do ju përkiste juve?

(Qesh)E çuditëshme kjo pyetje.Si çdo person dhe unë kujtoj me nostalgji vitet e bukura të rinisë.Mendoj se padyshim do të isha pjesë e këtij e evnti të bukurisë shqiptare, ku dëshira dhe mbështetja e shoqeve dhe shokëve gjatë viteve të gjimnazit dhe studentet e mjekësisë, nuk do të mungonin.Nëse do të isha Anna e dikurshme me flokët kaçurela si katarakt përmbi supe, me sy dhe trup të bukur, mendoj se po, pa diskutim.(Në çast Annës i shkndijojnë sytë ku e qeshura, zbukuron edhe më shumë fytyrën e saj.)

Përherë prezantoheni si vlonjate.Çfarë janë për ju Vlora dhe banorët e saj?

A harrohet vëndlindja?!Po unë jam lindur e rritur në këtë qytet me vlera historike dhe turistike, me reliev gjigandë të blertë dhe det të kristaltë. Në këtë qytet mësova ABC-në jetës. Aty krijova shoqëritë e miqësitë e para, të cilat funksionojnë edhe sot.Krahas rrugës ku linda dhe u rrita, e pagëzuar me emrin“Rruga e Hebrejve”, jam vlerësuar nga këshilli bashkiak i qytetit me titullin “Qytetare Nderi”e qytetit të Vlorës. Natyrshëm që ndjej nostalgji, mirënjohje, dashuri për Vlorën dhe vlonjatët. Përulem me shumë respekt!

Jeni nderuar me tituj nga presidentët Nishani dhe Moisiu, çmime kombëtare dhe ndërkombëtare nga shteti shqiptar dhe vënde të tjera.Ndjeheni e lumturuar për çka keni arritur të realizoni në jetën tuaj ?

U jam shumë mirënjohëse institucioneve të shtetit shqiptar dhe vëndeve të tjera, shoqatave dhe organizatave të ndryshme në vlerësimin e punës gjatë jetës sime. Por ajo që unë ruaj ende në kujtesën e viteve, është fjalimi im më i rëndësishëm i mbajtur në Ansamblenë e Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara, mbi bujarinë, humanizmin e shqiptarëve ndaj popullit hebre, gjatë luftës së dytë botërore.

Faleminderit Dr.Anna !

God Bless You !

                                         INTERVISTOI: FADIL SHEHU

                                         SARASOTA, FLORIDA, AMERIKE  2026                                                               

Akademia e Shkencave përkujton me nderim në 10-vjetorin e ndarjes nga jeta akademik Kristo Frashërin

by

Akademik Kristo Frashëri, personalitet i shquar i historisë, kulturës dhe arsimit shqiptar lindi në Stamboll më 4 dhjetor 1920 në një familje atdhetare nga Frashëri i Dangëllisë.

U riatdhesua familjarisht dhe u vendos në Tiranë në vitin 1927. Në vitin 1940 kreu shkollën e mesme dhe u regjistrua në Fakultetin e Shkencave Ekonomike në Universitetin e Firences. Më 1942 u burgos dhe u internua nga administrata fashiste e pushtimit dhe në vitin 1943 kaloi në rreshtat partizane.

Në vitin 1945 -1952 punoi në Bankën e Shtetit Shqiptar (sektori i kreditit). Ndërkohë ndoqi studimet e larta në Fakultetin e Historisë e të Filologjisë në Institutin e Lartë Pedagogjik (1951–1955).

Prej vitit 1953 ai ishte punonjës shkencor në Institutin e Shkencave. Në vitin 1955 punoi në Institutin e Historisë e të Gjuhësisë dhe më 1957-n në Fakultetin e Historisë e të Filologjisë të Universitetit të Tiranës. Në vitin 1966 u dënua nga politika e kohës dhe u dërgua për pesë vjet për “riedukim” si mësues në shkollën e mesme të Përmetit. Në vitin më 1971 u emërua përsëri punonjës shkencor në Institutin e Historisë, ku doli në pension (1990).

Në vitin 1997 u emërua zv.kryetar i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë.

Kristo Frashëri ka një prodhimtari të pasur shkencore, që shtrihet në të gjitha periudhat e historisë së Shqipërisë: Antikiteti, Mesjeta, Rilindja Kombëtare dhe Koha e Sotme. Ka trajtuar tema jo vetëm nga historia politike, por edhe ekonomike, shoqërore e kulturore. Ka marrë pjesë me referate në veprimtari shkencore kombëtare e ndërkombëtare dhe ka botuar artikuj në një varg revistash shkencore, brenda dhe jashtë vendit. Akad.Kristo Frashëri është autor i kapitujve që trajtojnë historinë mesjetare të Shqipërisë dhe periudhën e Rilindjes Kombëtare në “Historinë e Shqipërisë” në dy vëllime (botim i USHT, 1959, 1965).

Në vitin 1954 ka botuar një vështrim mbi jetën dhe veprën e Sami Frashërit dhe më 1958-n një vështrim mbi Gjergj Kastriotin – Skënderbeun; më 1964-ën botoi veprën “Historia e Shqipërisë”, vështrim i përgjithshëm e i përmbledhur që nga parahistoria deri në vitin 1960” (botuar në disa gjuhë të huaja). Është autor i teksteve të historisë së Shqipërisë për shkollat e mesme gjatë viteve ’70 -‘80, bashkautor i “Histoire de l’Albanie” (Lion, 1974). Më 1984-n ka botuar monografinë “Abdyl Frashëri”. Është bashkautor dhe bashkëredaktor i “Historisë së Shqipërisë” vëll. II, 1984 dhe bashkautor i “Historisë së popullit shqiptar” vëll. II, (2002). Vepra të tjera të tij janë: “Lidhja Shqiptare e Prizrenit 1878 -1881” (1997); “Skënderbeu – jeta dhe vepra” (2002); “Historia e Tiranës” (2004); “Burimet historike shqiptare të shek. XV për Skënderbeun” (në origjinal dhe në përkthim shqip) (2005); “Himara dhe përkatësia etnike e banorëve të saj” (2005); “Historia e lëvizjes së majtë në Shqipëri dhe e themelimit të PKSH 1878–1941” (2006); “Identiteti kombëtar shqiptar” (2006); “Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë (28 Nëntor 1912)” (2008); “Historia e qytetërimit shqiptar (Nga kohët e lashta deri në fund të Luftës së Dytë Botërore)” (2008); “Historia e Kosovës. Dardania (Kosova Antike)” (2009); “Skënderbeu i shpërfytyruar “ (2009); “Bajroni në Shqipëri dhe takimet me Ali Pashë Tepelenën (Vjeshtë 1809- 2009); “E vërteta mbi shqiptarët e Maqedonisë dhe shtrembërimet e enciklopedisë së Shkupit” (2010); “Historia e Dibrës” (2012); “Lidhja Shqiptare e Prizrenit 1878-1881” (2012); “Ismail Qemali – Album” (2012); “Etnogjeneza e shqiptarëve Vështrim historik” (2013); “Principata e Arbërisë : 1190-1215” (2014); “Jeta e një historiani” (2014); “Ahmet Zogu : vështrim historik” (2014); “Shqipëria në Konferencën e Paqes, Paris 1946” Vështrim Historik (2015); “Kongresi i Përmetit (24-28 Maj 1944)” Vështrim Historik dhe Burime Dokumentare (2015); “Historia e Çamërisë” (2015).

Si pedagog i historisë së Shqipërisë në Universitetin e Tiranës dhe si punonjës shkencor ka dhënë ndihmesë në përgatitjen e historianëve të rinj.

Ka marrë dy herë Çmimin e Republikës të klasit I (1961, 1984). Është dekoruar me urdhrat “Mjeshtër i Madh” dhe “Nderi i Kombit”.

Akademik Kristo Frashëri u nda nga jeta më 31 janar 2016.

www.akad.gov.al

Ndryshimet e Kodit Penal një realitet me risqe dhe kurthe penalizimi për gazetarët

by

Intervistë e gazetarit Aleksandër Çipa, kryetar i Unionit të Gazetarëve Shqiptarë

1. Cili është qëndrimi juaj për kodin e ri penal të miratuar së fundmi sa i takon dekriminalizimit të fyerjes dhe shpifjes? Përpos kërkesës për dekriminalizim të plotë, fyerja mbetet ende vepër penale.

Për të qenë korrekt duhet thënë se dekriminalizimi i fyerjes dhe shpifjes është kryer 14 vite më parë, pas disa ciklesh konsultimesh dhe dialogimesh me grupe interesi dhe me strukturë tjetër përfaqësimi parlamentar mes pozitës dhe opozitës politike në vend.

UGSH ka qenë një aktor i përfshirë në dialogim, konsultim dhe recencë drejtformuluese. Në sipërmarrjen e tanishme UGSH nuk është përfshirë. Ka refuzuar për shkak të shpërfilljes dhe përdorimit formal nga Komisioni Parlamentar për Edukim dhe Informim.

Për mendimin tonë edhe disa organizata apo individë që pretendojnë se përfaqësojnë netëorke organizatash rajonale, kanë gabuar në mënyrën e qasjes së tyre ndaj procesit të iniciuar nga shumica politike parlamentare.

Dekriminalizimi I fyerjes dhe shpifjes i kryer nga Kuvendi si amendim ligjor 14 vite më parë nuk parashikonte dënim me burgim. I quante edhe shpifjen edhe fyerjen vepër penale, por të dënueshme vetëm me gjobë. Nëse do të ishin hequr nga Kodi Penal, atëhere mund të përdorej vetëm termi depenalizim. Por ai amendim u krye në përputhje me realitetin dhe qëndrimet juridike në bashkësinë europiane.

Me ndryshimet aktuale ne mendojmë se është rënduar penalizimi i shpifjes dhe kjo ndoshta si reagim ligjbërësish nga kërkesa populiste dhe prej disa OJQ-sh, për depenalizim dhe kjo sjell risqe veçanërisht për gazetarin dhe freelance-n, sidomos ndaj kërkesave të organit të akuzës ose gjyqësorit për verifikimin e burimeve.

Legjitimimi juridik I depenalizimit të shpifjes, me këtë amendim të 21 janarit 2026 jo vetëm që nuk është kryer, por ka sjellë risk posaçërisht për gazetarin raportues e sidomos atë investigues.

2. Sipas kodit të ri penal, edhe dekriminalizimi i shpifjes vjen i kufizuar për gazetarët, pra bazuar në status, vetëm për gazetarë të regjistruar dhe të njohur. A e shihni këtë si një tentativë për të rregulluar profesionin e gazetarit?

Personalisht kam qenë dhe jam pro nenit të mëparshëm të Kodit Penal. Ishte një garanci kryesisht për shprehjen e lirë, për dinjitetin e individit profesional dhe pse jo edhe për median në tërësi. Tashmë me ndryshimin risku i penaliteteve është i lartë. Pas amendimit të tanishëm, organet e drejtësisë kanë legjitimitet për të depërtuar nëpër thellësitë e procesit vetiak të reporterit, kryesisht reporterëve investigativë etj.

Ndryshimet e miratuara nuk e kanë dekriminalizuar tërësisht shpifjen dhe fyerjen për të gjithë personat, por vetëm për një mënyrë të kufizuar sipas statusit profesional.

Në nenet e amenduara lihet ambigue çështja e regjistrit për regjistrimin e gazetarëve, duke mos përcaktuar se nga kush dhe me cilat atribute?!

Dhe ky amendim imponohet në kushtet e një vakumi tronditës inekzistent të strukturave dhe mekanizmave ekzekutivë vetërregullues.

Kush i çertifikon? Kush u njeh kualifikimin? Kush u konfirmon meritokracinë profesionale dhe u vlerëson karrierën gazetarëve, sidomos aftësinë dhe kualifikimin? Cili është ai organ, institucion apo organizëm vetërregullues që e ka kryer në mënyrë të unifikuar për gjithë komunitetin e gazetarëve këtë? etj…etj..

Ju përdorni termin “status”, cili është ky status? Kush e ka përcaktuar? Në ç’dokument zyrtar dhe të pranuar unifikisht ekziston?!

Në ligj nuk ka vlerë nënkuptimi.

3. Neni nuk e përcakton se cili institucion do të regjistrojë gazetarët, por thotë sipas legjislacionit në fuqi, ndërsa jemi në kushtet që nuk kemi një ligj që rregullon profesionin apo regjistron gazetarët. Pra, duket i pazbatueshëm në këtë pikë. A e shihni këtë si një kornizë konceptuale që kanë institucionet për ta çuar në të ardhmen në një format ligjor për të rregulluar profesionin e gazetarit?

Së pari profesioni ynë nuk konsiderohet ligjërisht profesion. Deontologjikisht ky është term i mbetur në diskutim të hapur.

Mediologjia njeh dy përcaktime: zanat dhe profesion. Nuk ka se si dhe nuk mund ta ketë atributin “çertifikues” për gazetarët një institucion publik e aq më keq shtetëror, qoftë ky edhe ent.

Në komunitetin tonë prej 35 vitesh ka dy qasje antagoniste për rregullimin:

Ka dominuar refuzimi kategorik për mospërfshirjen e gazetarisë në legjislacionin e profesioneve të rregulluara dhe opcioni tjetër përmes Urdhrit të paqenë të Gazetarit në Shqipëri.

Natyrisht e shoh premisën për domosdoshmërinë e një formatimi ligjor për rregullimin e statusit social të gazetarit në vend.

Por jo për këtë shkak që lidhet me amendimin e fundit të Kodit Penal.

Personalisht dhe organizata ku jam pjesë, kemi bindjen se vetëm Vetërregullimi i strukturuar dhe me gjithëpërfaqësim është alternativa e duhur dhe projekti i vyer për ta realizuar këtë rregullim.

4. Në gjykimin tuaj, statusi i gazetarit i shërben apo jo gazetarit? Çfarë sjell për sektorin?

Statusi i gazetarit është një nocion disi abstrakt.

Në diskutimin prej gati 35 viteve për këtë çështje në vend, janë ballafaquar dy modele: modeli italian i Urdhërit të Gazetarëve dhe modelet europiane të vetërregullimit përmes mekanizmave ekzekutivë vetërregullues, ku përgjithësisht nënkuptohet trinia e Kodit Etik-Këshilli Vetërregullues dhe Bordet Ekzekutivë Vetërregullues.

Ne nuk kemi patur dhe nuk kemi asnjë prej tyre.

Këto dy modele mund të sjellin statusin e gazetarit, i cili natyrisht u shërben gazetarëve dhe mediave si pushtet në një shoqëri.

Nëse strukturohen dhe vihen në veprim këto, qoftë modeli i pari apo i dyti, atëhere në sektorin mediatik do të kemi padyshim shumë, shumë ndryshime dhe dalje nga krizat që e kanë shembur dhe e mbajnë në kënetizim besueshmërie, ndikimi, veprimi, mosmëvetësie dhe keqpërdorimi funksionin e medias dhe dinjitetin e gazetarit në këtë vend.

5. A përjashton ky status gazetarët e pavarur (freelance)? Çfarë pasojash ka për pluralizmin e medias dhe lirinë e shprehjes?

Çdo status i munguar dhe sidomos i papërcaktuar, përjashton.

Ky amendim i sapokryer i Kodit Penal në nenet që lidhen me mediat dhe fyerjen dhe shpifjen për organizatën tonë UGSH është; i paplotë dhe me vakume, me hallka të paqena në zinxhirin e legjislacionit dhe sidomos në atributet ekzekutive të cilat janë të papërcaktuara në këtë Kod Penal.

Pasojat janë në disa plane: mbi pluralizmin e shprehjes dhe raportimit, mbi lirinë vetiake të shprehjes dhe raportimit prej individit profesional në gazetari, mbi mediumet dhe sidomos mbi editorin,( i cili në Shqipëri ka varësi totale për çensurim dhe vetëçensurim, por asnjë status dinjiteti apo editorimi mbi kritere profesionale, por pendul në varësi të urdhëruesit pronar apo administratorit të medias).

Freelanc-a në Shqipëri nuk ka status, nuk ka përcaktueshmëri dhe nuk njihet si kategori profesionale. Përderisa nuk njihet, jeton totalisht në pambrojtje dhe në realitet informal.

6. Organizatat e medias në vend i mëshojnë vetërregullimit dhe mbikëqyrjes së pavarur dhe jo krijimit të mekanizmave të varura nga shteti për njohjen e gazetarëve apo rregullimin e profesionit? Si e shihni këtë dhe sa mendoni se do të ndikojë aspekti politik në këtë proces?

Ky është mëshim pa ndikim dhe pa impakte potenciale vetëvepruese. Organizatat e gazetarëve, duhet thënë se proceset e përbashkëta dhe të unifikuara të vetërregullimit në Shqipëri, i kanë një betejë vijueshmërisht të humbur. Ka aktorë që kanë suksese të pjesshme apo edhe kampionë historie suksesi për donatorë apo projekte të financuara sikundër është Këshilli Shqiptar i Medias. Por nuk kemi një arritje të përbashkët dhe gjithëpranuese në këtë proces. Nuk kemi një histori suksesi, por përkundrazi një histori dështimi për krejt realitetin dhe skenën multimediale aq inflacioniste që ka ky vend.

Për mendimin tim, por edhe sipas pikëpamjes që ndan UGSH, problemi është tek mungesa e një strukture unifikuese(!).

Ne nuk kemi gjetur përkrahjen, as refuzimin e as pohimin, për propozimin e ripërsëritur dhe të publikuar, sipas të cilit nevoitet një strukturë e tillë:

Mbajtja e Kongresit Kombëtar të vetërregullimit mediatik.

Ky kongres zgjedh Këshillin Kombëtar Vetërregullues.

Këshilli Kombëtar zgjedh dy mekanizmat ekzekutivë vetërregullues si Këshillin dhe Bordin Ekzekutiv Vetërregullues.

Kjo arkitekturë përfshin çdo organizatë, çdo entitet dhe grup interesi, përfshi edhe ente apo struktura monitoruese që ka skena e shoqërisë sonë dhe i japin vullnet, legjitimitet dhe forcë vepruesese strukturës profesionale kombëtare vetërregulluese.

Por diversiteti dhe sidomos tendencat për protagonizëm vetiak ndër të tjerash e pengojnë këtë realizim dhe procesin që kemi kohë që e humbasim.

P.S: Kjo intervistë iu dha koleges Erisa Kryeziu, pranë medias online Citizens.al, e cila u botua në pazazhe në këtë media. Po e publikojmë të plotë si një arsyetim më të plotësuar të pikëpamjes që ndajmë për kolegët dhe publikun në kuadër të debatit dhe diskutimeve që pasuan

Kongresi Kombëtar i Lushnjes u bë gur themeli për ndërtimin e shtetit shqiptar

by

Bujar Leskaj/

Kongresi i Lushnjes, i cili i zhvilloi punimet në 21- 31 janar 1920, mbetet padyshim ngjarja më e rëndësishme në historinë tonë kombëtare pas shpalljes së Pavarësisë në 28 nëntor 1912. Nga ana simbolike kuvendi i Vlorës mbetet i pazëvendësueshëm, sepse realizoi Pavarësinë e Shqipërisë, ndërsa Kongresi Kombëtar i Lushnjes u bë gur themeli për ndërtimin e shtetit shqiptar. Kongresi i Lushnje i dha jo vetëm jetë parlamentarizmit shqiptar, por edhe evitoi një ndarje tjetër të trojeve shqiptare.

Kongresi i Lushnjes u shpreh për pavarësinë e plotë të Shqipërisë, duke kundërshtuar vendimin e fuqive të mëdha për ndarjen e Shqipërisë ndërmjet fqinjëve, shkarkoi Qeverinë e Përkohshme të Durrësit dhe delegacionin e saj në Konferencën e Paqes në Paris.

Senati e qeveria

Kryetar i Kongresit ishte Aqif Pashë Elbasani; nënkryetar Sotir Peci, sekretarë: Koço Kota dhe Ferid Vokopola. Kongresi i Lushnjes vendosi unanimisht rrëzimin e qeverisë së Durrësit, e njëkohësisht zgjodhi imzot Luigj Bumçin, Mehmet Konicën dhe Dr. Turtullin, si përfaqësues legjitimë të popullit shqiptar, në delegacionin e Konferencës së Paqes në Paris.

Në mbledhjen e katërt që u mbajt më 30 janar, kongresi zgjodhi si anëtarë të Këshillit të Lartë, Aqif Pashë Elbasanin, Luigj Bumçin, Abdi Toptanin dhe Dr. Mihal Turtullin. Ky Këshill do të ushtronte pushtetin ekzekutiv së bashku me qeverinë.

Pas kësaj u zgjodh dhe përbërja e qeverisë së re, e dalë nga ai kongres e cila kryesohej nga kryeministri Sulejman Delvina. Pas Sulejman Delvinës, në atë qeveri u zgjodhën dhe Eshref Frashëri, Zëvendëskryeministër dhe Drejtor i Përgjithshëm i Punëve Botore; Ahmet Zogu, Ministër i Brendshëm, Mehmet Konica, Ministër i Punëve të Jashtme, Hoxhë Kadria, Ministër i Drejtësisë, Ndoc Çoba, Ministër i Financave, Sotir Peci, Ministër i Arsimit, Ali Riza Kolonja, Ministër i Luftës, Bajram Curri, ministër pa portofol, Hysen Vrioni, ministër pa portofol; Spiro Jorgo Koleka, ministër pa portofol.

Në mbledhjen e pestë që u mbajt më 31 janar pasdite, Kongresi zgjodhi anëtarët e Senatit dhe u vendos që delegatët të mos shpërndaheshin derisa qeveria të merrte në dorë frenat e shtetit. Pas kësaj mbledhje, atë pasdreke të 31 janarit të vitit 1920-të, kongresi u dha fund punimeve të tij, duke vendosur Tiranën, për kryeqytet të Shqipërisë.

Delegatët në Kongresin e Lushnjes

Berati: Iliaz Vrioni, Llambi Goxhomani

Skrapari: Hysen Nikolica

Mallakastra: Bektash Cakrani

Lushnja: Llazar Bozo, Sheh Ibrahim Karbunara

Fieri: Spiro Papa

Dibra: Dine Dema, Dine Nasuh Maqellara, Ramiz Daçi

Mati: Ahmet Zogu

Durrësi: Xhaferr Ypi

Shijaku: Hamit bej Toptani, Rexhep Jella

Kavaja: Irfan Ohri, Mytesim Këlliçi, Shazivar Alltuni

Tirana: Abdi Toptani

Elbasani: Kasëm Sejdini, Filip Papajani

Peqini: Aqif Pashë Elbasani, Adem Gjinishi

Gramshi, Dumreja, Sulova: Qazim Dyrmishi, Sali Ceka, Asllan Shahini.

Gjirokastra: Veli Harshova, Kiço Koçi

Libohova: Sezai Çomo

Përmeti e Këlcyra: Kasëm Radovicka, Spiro Qarroqi.

Delvina: Rasim Babameto

Tepelena: Dervish Seiti, Arshi Shehu

Korça: Eshref Frashëri, Kostaq Kota

Pogradeci: Selaudin Blloshmi, gjokë Ndika

Kolonja: Idhomene Kosturi, Sali Butka

Leskoviku: Faslli Frashëri, Beqir Rusi

Hasi e Luma: Eshtef Frashëri

Gjakova: Xhemal Beu

Gashi: Hasan Batusha

Shkodra: Xhemal Naibi, Mati Logoreci, Hoxhë Kadriu, Ndoc Çoba, Rexhep Shala, Ejup Sabri.

*(Në Kongresin e Lushnjes Vlora nuk pati delegatë, pasi ishte e pushtuar nga italianët.)

Senatorët në Kongresin e Lushnjes:

Abdurrahman Mati, Adem Gjinishi, Adem Peqini, Ahmet Resuli, Bajram bej Curri, Bektash bej Cakrani, Beqir bej Rusi, Dine bej Dibra, Dine Dema, Dhimitër Kacimbra, Fazlli Frashëri, Gjergj Koleci, Halim bej Çela, Hafiz Sabri, Hilë Mosi, Hysen Vrioni, Irfan bej Ohriti, Kiço Koçi, Kolë Thaçi, Koço Kotta, Llambi Goxhomani, Mytesim Këllici, Neki Ruli, Osman Lika, Qani Dishnica, Qazim Durmishi, Ramiz Daci, Rexhep Mitrovica, Sejfi Vllamasi, Spiro Papa, Shefqet Vërlaci, Thanas Çikozi, Veli bej Kruja, Visarion Xhuvani, Xhemal Shkodra, Xhemal Naipi, Ymer bej Shijaku. Senatorët e Vlorës të emëruar në Kongresin e Lushnjes: Spiro Koleka, Myqerem Hamzaraj (u zgjodh në Vlorë), Qazim Koculi dhe Sadullah bej Tepelena.

Rëndësia:

Kongresi i Lushnjes i tregoi botës se Shqipëria ishte e pandashme dhe e pavarur. Qeveria e Tiranës e dalë nga Kongresi i Lushnjes u njoh prej të gjithë shqiptarëve. Kongresi i Lushnjes me vendimet e tij i detyroi Fuqitë e Mëdha të hiqnin dorë nga copëtimi i Shqipërisë, ndërkohë që në 17 dhjetor 1920, Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve.

*Emrat e këtyre patriotëve kontribuues dhe themelues të shtetit shqiptar janë cituar nga burime të kohës dhe botime të Kuvendit të Shqipërisë. Kërkoj ndjesë në rast se në emra ka ndonjë pasaktësi.

Libri “Tragjedia Çame” i bashkëautorëve Lita-Halimi, një testament dokumentar

by

Arben Iliazi/

Dy studiues par exsellence të genit shqiptar nga Shkupi, si rrallëkush të dimensionuar në jetën prej intelektuali kombëtar, Qerim Lita, një emër i spikatur i historiografisë shqiptare, dhe Shkëlzen Halimi, shkrimtar dhe eseist i shkëlqyer, sapo kanë publikuar librin e tyre dyvëllimësh “Tragjedia Çame”, një botim me një interes të jashtëzakonshëm historik dhe shkencor dokumentar. U takuam në Tiranë mbrëmjen e 29 janarit, pas promovimit të përbashkët nga dy fondacionet, ALSAR (botues i librit) dhe Fondacioni Çamëria “Hasan Hasini”, mbështetës relevant i çështjes çame dhe promovues i kulturës dhe historisë së Çamërisë. E lexova dhe rilexova këtë libër me vëmendje të tendosur. Një libër i jashtëzakonshëm, një kronologji e tragjedisë çame, nga dy studiues të kompletuar me dituri dhe pasuri të jashtëzakonshme shpirtërore. E them pa mëdyshje se ky libër është një testament dokumentar, i pafalsifikueshëm, për të gjitha kohërat. Një mori e pafund dokumentash për ferrin e gjenocidit që ka ndodhur në Çamëri në vitet 1913-1945. Mision i madh, por dhe tejet i vështirë për të zhvlerësuar tërë butaforinë e shpifjeve, startegjinë e destruktimit dhe të zhdukjes së shqiptarëve me një mentalitet primitiv kolonialist. Hulumtime me ditë e muaj të tërë nëpër arkiva, deri në Beograd, për të gjetur dhe shpalosur të vërtetën, për të rrëzuar shpifjet dhe brutalitetin.

“Njohja e së vërtetës historike është një nga shprehjet autentike të lirisë, jo vetëm për një popull si çamët, që ka pësuar një gjenocid unik, por për gjithë bashkësinë e popujve, thotë Shkëlzen Halimi, në bisedën e lirë që patëm si miq e kolegë. Zgjidhja më e keqe, argumenton Halimi, qëndron pikërisht në fshehjen e historisë kur, në mënyrë fatale, ajo mohohet si vlerë, që mund t’i bashkojë popujt dhe jo t’i lerë të ndarë dhe në armiqësi. Historia mund të jetë vetëm një krijim i përbashkët i njerëzve të lirë”.

“Ne jemi kundër historisë alibike, për një histori të vërtetë”, thotë Qerim Lita, dhe vazhdon ligjëratën e tij të bazuar në fakte dhe dokumenta autentikë: “Ka ndodhur një moskomunikim i pashembullt. Një absurditet i qëllimshëm, i kobshëm, siç është mohimi dhe mungesa e ndjesës për atë që ka ndodhur. Në dokumentat e shumta që ne disponojmë, shihet qartë se Çamët u dëbuan nëpërmjet vrasjeve, nuk është se i morën dhe i dëbuan nga vendi. Masakra mbi çamët është bërë për dy arsye: së pari, se qenë shqiptarë, së dyti, se qenë myslimanë, domethënë mbi baza etnike dhe fetare, por edhe sociale. Në këtë mënyrë u përzunë nga vendi i tyre, prandaj ishte gjenocid.

Sipas një Konvente të miratuar nga Kombet e Bashkuara në vitin 1948 “Mbi parandalimin e gjenocidit”, në momentin që ky veprim konsiderohet gjenocid, ke të drejtë jo vetëm të kërkosh pronën, por edhe një dëmshpërblim. Madje, edhe shteti shqiptar ka të drejtë t‘i kërkojë Greqisë një dëmshpërblim, për faktin se këta ishin të gjithë shtetas grekë, që Enver Hoxha u dha nënshtetësinë shqiptare, pasi atë greke ua hoqi. Shteti shqiptar në vitin 1945, u detyrua të strehojë, të ushqejë 30 mijë persona. Të gjitha këto ishin shpenzime të buxhetit të shtetit në atë kohë. Ka një moment që është shumë i rëndësishëm; që çamët akuzohen për “bashkëpunim me fashizmin” gjë që, sipas zyrtarëve grekë, përjashtohen nga mundësia për të përfituar tokën e tyre…

A ka pasur në të vërtetë një bashkëpunim të çamëve me fashistët? Me të drejtë penale, përgjegjësia është gjithmonë individuale. Nuk ke të drejtë të akuzosh një popull të tërë, vetëm pse 10 veta mund të kenë bashkëpunuar me këtë, apo me atë. Ka dokumenta që tregojnë se në gjyqet ndaj çamëve grekët u treguan masivë në gjykime. Madje, grekët i kanë zhdukur dosjet e atyre gjyqeve. Nuk ekziston asnjë dëshmi. Ato janë gjyqe farsë të zhvilluara në mungesë, gjyqe të paapeluara dhe sipas Kodit Grek janë të falur.

Palës greke, që flet për “kolaboracionizëm”, duhet t’i bëhet e qartë se, më 29 shtator 1976, në vendimin me nr. Prot. 1837 për 1200 personat e dënuar në mungesë, Gjykata e Diktimit të Janinës, duke i konsideruar këto vendime si asnjëherë të komunikuara dhe qe nuk kanë qenë aspak në fuqi si të tilla, pra jo si përfundimtare (për rrjedhojë bëjnë pjesë në përshkrim të dënimit Penal), anuloi zbatimin e mëtejshëm të Vendimit nr. 344 dt. 27 Maj 1946.

Por të mos harrojmë edhe diçka tjetër, që në Çamëri ka pasur një lëvizje partizane, rezistencë kundër italianëve dhe kundër gjermanëve, që ka nisur qysh në vitin 1942. Ka pasur një çetë në Filat, ku u krijua çeta e parë, pastaj ka qenë Batalioni “Çamëria”. Do të thosha që shumë më tepër bashkëpunim ka pasur në krahun grek me gjermanët dhe vetë Napoleon Zerva ka qenë një bashkëpunëtor i gjermanëve, në dijeni edhe të aleatëve”.

***

Dokumentat që përfshihen në këtë libër tregojnë vitet më intensive ku është trajtuar çështja çame nga diplomacia, por edhe politika shqiptare, ka qenë në vitet ‘20, kur ishin përpjekjet më të mëdha për të ndaluar shpërnguljen e popullsisë çame. Me tej, ka pasur një heshtje që me ardhjen e Luftës së Dytë Botërore, gjenocidin e egër që pasoi, dhe ardhjen e çamëve këtu. Regjimi parashikonte që çamët të ktheheshin, por në kuadër të një aleance për kthimin e tyre si forcë ushtarake për të ndihmuar në ardhjen e të majtës në Greqi, pra në funksion të diçkaje që në fund të fundit nuk ishte dhe nuk kishte të bënte me popullsinë çame. Pas 1949 ka pasur një heshtje totale, përveç rasteve kur Greqia ndërhynte. Për t’u theksuar është se Mbreti Zog bëri presion për çështjen e shkollave, për të futur shkollat shqipe në Çamëri, gjë që nuk është bërë pas vitit 1990.

Në këto 35 vjet të postkomunizmit u krijua një simbolikë e re shpresëdhënëse se diplomacia e re, në emër të logjikës së pakundërshtueshme të historisë dhe të dinjitetit, do të lëvizte drejt zgjidhjes së problemit. Ka pasur kontakte diplomatike jo publike, për shkak se Greqia është konsideruar një lloj partneri strategjik, me të cilin problemet nuk duhen diskutuar në publik, por kjo nuk është bërë në mënyrë institucionale, në mënyrë të koordinuar, që do t‘i krijonte presione të mjaftueshme Greqisë për ta çuar këtë problem drejt zgjidhjes.

“Është një evolucion për keq, që lidhet me dobësimin e Shqipërisë në planin ndërkombëtar, thotë Shkëlzen Halimi: -Një Shqipëri që nga 1991 ka ecur duke u dobësuar në planin ndërkombëtar e ka vënë Greqinë në një pozicion më komod që të mohojë ekzistencën e problemit çam. Nuk mund të injorohet një komunitet kaq i madh dhe të lihet çështja çame. Demokracia është dimension human, por të dyja shtetet respektive, ai i Shqipërisë dhe Greqisë, e injoruan forcën autoritarive të arsyes, duke humbur në shumë raste shansin historik për të avancuar drejt kësaj çështjeje. Qeveritë greke, të gjitha pa përjashtim, mesa duket nuk e konsiderojnë të përmbyllur misionin e tyre të helenizimit të plotë të kësaj treve.Tani problemi çam është një emergjencë historike kombëtare. Asnjë teori e së drejtës ndërkombëtare, asnjë teori e humanizmit dhe e ekzistencës njerëzore nuk mund ta mohojë çështjen çame dhe çështjen shqiptare në përgjithësi, thotë Shkëlzen Halimi.

Çështja çame nuk është thjesht çështje e harruar e një toke të harruar, por e një toke të premtuar, që të vjetrit ua lanë të rinjve amanet ta shohin dhe jo vetëm. Apo ashtu siç ka thënë edhe shkrimtari Ismail Kadare: “Çamëria nuk është një fantazmë që ngrihet për të rrëzuar miqësinë midis grekëve dhe shqiptarëve, përkundrazi, kur popujt lehtësojnë ndërgjegjen e tyre nga peshat e vjetra, ato afrohen dhe e duan më shumë njëri-tjetrin”.

Harrimi është i pamundur pasi Çamëria ekziston atje prej shekujsh, ndonëse në shekuj ka pasur fatin e keq të jetë nën strukura politike e shtetërore të huaja, që janë përpjekur të shpërbëjnë dhe denatyruar. Por nuk kanë mundur dot ta shpërbëjnë plotësisht. Shqiptarët ende gjallojnë në ato vise. Shqiptarofagitë e shovenëve të Ballkanit nuk do të kenë sukses, thotë në vijim Shkëlzeni. Ata që nuk e kuptojnë se çështja shqiptare është thelbi i gjërave, ose e quajnë çështje romantike të tejkaluar….duke ndenjur “sus” përballë apelacionit të Megali Idesë shumë shpejt do të përjetojnë tjetërsimin e brendshëm semantik të vet emrit dhe reputacionit të tyre. Servilizmi është shërbëtori i tiranisë, ka thënë Sami Frashëri.