Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Krimi kundër njerëzimit në Reçak dhe lufta e narrativave

by

Prof. Dr. Sylë Ukshini/

Isha i nderuar që sot të mbaja kumtesën shkencore “Reçaku dhe lufta e narrativave”, në tryezën shkencore të organizuar nga Forumi i Intelektualëve të Shtimes.

Në kumtesën time theksova se Masakra e Reçakut ishte pjesë përbërëse e doktrinës serbomadhe dhe e skenarit të planit të koduar ushtarak “Patkoi”, i cili, sipas studiuesit të njohur John Stoessinger, në veprën Why Nations Go to War, përbënte një strategji të mirëmenduar shtetërore që synonte, përmes vrasjeve masive dhe spastrimit etnik, krijimin e një Lebensraum-i (hapësire jetësore) për kolonët serbë. Sipas Stoessingerit, Adolf Eichmann, si arkitekt i krimeve naziste, do ta kishte vlerësuar lart shkallën e organizimit dhe efikasitetin e operacionit “Patkoi”.

Në nëntor të vitit 1998, gjatë një takimi zyrtar ku po diskutoheshin detajet e marrëveshjes Holbrooke–Milosheviq, e cila synonte ndaljen e dhunës në Kosovë, Slobodan Milosheviqit i tha gjeneralit amerikan Wesley Clark një fjali që nuk përbënte një kërcënim të çastit, por një përmbledhje të një doktrine shtetërore: “E di si të merrem me këta shqiptarë. I vrasim të gjithë.”

Kjo fjali nuk ishte metaforë dhe as retorikë politike. Ajo përfaqësonte një program veprimi. Dy muaj më vonë, në një mëngjes të ftohtë janari, kjo doktrinë u materializua tragjikisht në Reçak. Gjenerali gjerman Klaus Naumann, gjatë një takimi më 2 dhjetor 2024, më deklaroi se në këtë kontekst Miloševiqi kishte përdorur edhe një formulim tjetër që e kishte tronditur thellë atë si gjerman: nevojën për një “zgjidhje përfundimtare” në Kosovë. Ky formulim përkujton drejtpërdrejt terminologjinë naziste të “zgjidhjes përfundimtare”, e cila shërbente si emërtim kod për shfarosjen sistematike të hebrenjve evropianë nga regjimi hitlerian.

Në këtë këndvështrim, Masakra e Reçakut nuk ishte një akt i izoluar, por krim kundërnjerëzimit dhe pjesë e një doktrine të vjetër shtetërore serbe, gjeneza e së cilës duhet kërkuar që në shekullin XIX, te Naçertania, dhe më pas te elaboratet raciste të Vaso Çubriloviqit.

Për rrjedhojë, lufta mohuese e Serbisë, si dhe veprimtaria e Gjykatës Speciale të BE-së në Hagë, po kontribuojnë në ndërtimin e një kundër-narrative, përmes së cilës imazhi i qartë “bardh e zi” i agresorit dhe viktimës zëvendësohet me një imazh “gri”, ku pretendohet se ka pasur viktima dhe fajtorë nga të gjitha palët. Kjo qasje, e sponsorizuar nga Serbia dhe Rusia, si dhe nga disa qarqe radikale të së djathtës evropiane dhe bashkëmendimtarë të ideologjisë jugosllaviste në Kosovë, synon rishkrimin manipulues të historisë dhe amnistimin e Serbisë për krimet dhe spastrimin etnik në Kosovë.

Fitoi Çmimin e Madh në Saint-Saëns International Music Competition, Prof. Ina Kosturi: “Shpaloseni talentin shqiptar nëpër botë e na bëni krenarë”

by

Intervistoi: Sokol Paja/

1. Prof. Kosturi, urimet më të përzemërta për fitimin e Çmimit të Madh “Grand Prix” në Saint-Saëns International Music Competition. Si ndjeheni pas këtij vlerësimi dhe kujt ia dedikoni këtë sukses?

Ju falenderoj për urimin si dhe mundësinë e kësaj interviste. Kënaqësi dhe vlerësim i lartë të nderohesh në një konkurs prestigjioz me Çmimin e madh dhe të rankohesh e para në gjithë kategoritë e katër sezoneve të vitit 2025. Në konkurset e kompozicionit bashkë me emrat e jurisë njihesh dhe me veprat e fituesve të tjerë. E kur shikon se ato interpretohen me orkestra të tilla si Orkestra Simfonike e Budapestit, Rumanisë, Madridit e të tjera kupton nivelin dhe ndjehesh e lumtur për vlerësimin. Ndjesinë e kësaj fitoreje do ta krahasoja me emocionin e interpretimit të një prej kryeveprave e muzikës violinistike, Rondo Capriçiose të Camille Saint – Saëns, emrin e të cilit mban e nderon ky konkurs në Angli. Ky sukses erdhi pas “rrëmbimit “të disa çmimeve të tjera në konkurse ndërkombëtare si krijuese dhe interpretuese. Paraqitja si krijuese dhe interpretuese ngjan me një proces kompleks ku interpreton si violiniste, pra je pranë skenës e njëkohësisht në atë skenë gjendesh dhe si artiste në dimension të gjerë. Pra, muzikën mund ta rrëfesh si shkrimtare, ta ngjyrosësh si piktore, ta vallëzosh si koreografe. Ti japësh mundësi violinës të përmbledhë nëpërmjet tingullit e teknikës gjithë fantazinë tënde.

2. Vepra fituese “Koncert për Violinë dhe Orkestër”, cilat janë vlerat artistike të kësaj vepre? Çfarë e bën të veçantë?

Koncerti për violinë dhe orkestër u shkrua natyrshëm. Kur koha e dytë kish mbaruar, kuptova se kompozimi do ish një vepër e madhe prej tre kohësh, si një koncert tradicional me kadencë. Melodia si element i rëndësishëm përfshin tre kohët e veprës edhe pse të ndryshme nga njëra -tjetra në kohëzgjatjen prej gati 28 minutash. Muzika rrjedh natyrshëm ndërsa nga personalitete të artit, muzikantë të huaj e shqiptarë, koncerti u cilësua si mjaft interesant e violinistik që në momentin kur e mbarova së shkruari në kompjuter. Në kontekstin e krijmtarisë muzikore shqiptare kjo vepër erdhi si krijimi i parë pas një mungese 30 vjeçare të koncertit për violinë. Teknika e lartë violinistike, pasazhet, këndueshmëria dhe ekspresiviteti ngatërrohen me ngjyrat e kohës së sotme. Pikërisht në këtë shkrirje të formës tradicionale të veprës, gjuhës së guximshme, ekspretivitetit, qëndron melodia, që si një iso i vishet violinës soliste dhe orkestrës, duke ruajtur në brendi elementin shqiptar.

3. Cili gjykoni se do jetë ndikimi i këtij çmimi ndërkombëtar në zhvillimin e karrierës suaj artistike e akademike dhe në promovimin e muzikës shqiptare ndërkombëtarisht?

Ky konkurs fokusohej në tre elementë të rëndësishëm: interpretimin, krijmtarinë dhe kërkimin akademik. Promovimi i muzikës shqiptare ka qënë një nga prioritetet e mia dhe ka nisur vite më parë si violiniste me interpretimin premierë të veprave të vjetra, të panjohura në skenën shqiptare. Mund të përmend pjesët e Thoma Nasit, Sonatën për violinë të Fan Nolit, krijimet e Kostandin Papajorgjit apo Lec Kurtit. Partet e vjetra shqiptare kanë ardhur nga Bostoni si një bekim e më vonë krijimet për violinë do më bënin shqiptaren e parë pjesëmarrëse si krijuese dhe interpretuese në “Women Composers Festival of Hartford” Connecticut USA në 2024 me “7 Capriçio” për violinë solo, të cilat gjithashtu do ishin pjesë e programit të koncertit të studentëve në studion e violinistes dhe pedagoges së shquar Ida Bieler në University of North Carolina ( UNSCA). Do botoja si e para shqiptare me shtëpinë e famshme muzikore vjeneze” Universal Edition” Vjenë e promovohesha në katalogun e tyre Winter Catalogue 2024-2025. Në shtator 2025 do interpretoja sërish si e para shqiptare performer- composer në Mozarthaus Vjenë. Janë konkurset që hapin këto dyer të rëndësishme, çmimet e fituara në Slloveni, Maltë , Zvicër, Vjenë. Shpresoj që ky konkurs të hapë dyert e orkestrave simfonike në Tiranë dhe këtë koncert të botuar e vlerësuar me çmimeve ndërkombëtare të mund ta interpretoj në vendin tim. Me misionin e promovimit të muzikës shqiptare organizoj festivalin Violinistic Festival Marathon Albania (Violinistic Greetings) në 13 edicione duke bashkëpunuar me artistë nga mbarë bota e promovuar muzikën shqiptare të vjetër e të sotme, duke pasuruar repertorin violinistik me vepra premierë të dedikuara për çdo edicion.

4. Si pedagoge e violinës në Universitetin e Arteve, si e sheh të ardhmen e muzikantëve të rinj shqiptarë? A ka talente Shqipëria? Çfarë brezi po rritet në Universitetet shqiptare?

Shqipëria ka dhe ka patur gjithmonë talente. Koha që jetojmë nuk është koha e artë e muzikës klasike, e megjithatë ky profesion është zgjedhje nga pasioni për instrumentin, muzikën. Misioni si institucion, si muzikantë, artistë e pedagogë është inkurajimi, përgatitja për skenën si dhe mbështetja në këtë rrugë të gjatë të artit. Sot është koha e bashkëpunimeve, e mundësive të shkëmbimit të eksperiencave, të organizimit të masterclasseve, koncerteve, festivaleve që mendoj se duhet të jenë prioritete në ndihmë të përparimit të artistëve të rinj. “To be the best” titullohet aktiviteti që realizoj çdo vit me studentët e klasës së violinës që drejtoj në UA, ky është misioni për të mbështetur, motivuar, për të qënë më pranë skenës , për të guxuar dhe kërkuar përmirësimin e vazhdueshëm të pandërprerë të nivelit në udhën e vështirë të artit e muzikës.

5. Si fituese e Çmimit të Madh në konkurset ËOMCO, cili është mesazhi juaj për artistët shqiptarë që synojnë skenat dhe karrierën ndërkombëtare?

Rruga e artit është sa e bukur aq dhe e vështirë, kërkon përkushtim e sakrifica. Krahas aftësive profesionale nevojitet besim, këmbëngulje, si dhe përgatitje psikologjike për të arritur suksesin. Duhet studiuar shumë, guxuar shumë dhe menduar se bota e artit është e pafundme me krijmtarinë dhe interpretimin e kolosëve të muzikës, dhe është privilegj të jesh dhe ti pjesë e saj. Për artistët shqiptarë do përmendja shprehjen e dikurshme të Thoma Nasit “Përkrahni muzikën e fjeshtë shqiptare “që sot do tingëllonte “Shpaloseni talentin shqiptar nëpër botë e na bëni krenarë “.

“Ëndrra Amerikane” në Washington DC

by

Nga Merita B. McCormack/

Dr. Eris Rusi dhe Z. Beqir Potka vizituan Washington Dc më datën 12 janar 2026. Pas disa vizitave nëpër institucione të ndryshme të artit, letërsisë dhe historisë në qytet, mbasditja e vonshme i gjeti në “Divine Mercy University” në afersi te Washington DC. Aty u mblodhën shqiptaro-amerikane për të mirëpritur miqtë e ardhur nga larg e për të dëgjuar për librin e shkruar nga Dr. Rusi e për tu takuar me protagonistin e librit Z. Beqir Potka.

Në takim morën pjesë gazetarë, pedagogë, intelektualë, përfaqësues të organizatave shqiptar-amerikane në komunitet dhe disa studentë të gjuhës shqipe dhe të shkencave politike në DC.
Takimin e hapi Z. Tony Macdonell nga Universiteti “Divine Mercy University” I cili mirepriti pjesëmarresit, përgezoi për suksesin e librit dhe ftoi pjesëmarrësit të njihen me misionin e Universitetit.
Aktiviteti pastaj vazhdoi me shfaqjen e një dokumentari të shkurtër ku tregohet një përmbledhje e jetës se Z.Potka dhe histori a shkrimit te librit. Pas kesaj filloi nje bisede moderuar nga autorja e ketij shkrimi (Merita McCormack).

Biseda u ndërtua mbi rrëfimin tërheqës në libër, i cili ndjek e pasqyron udhëtimin e jashtëzakonshëm të Beqir Potkës nga ferri shtypës i regjimit komunist të Enver Hoxhës — ku kufijtë ishin të mbyllur dhe tentativat e arratisjes shpesh përfundonin me vdekje. Aty rrëfehet me detaje rrëqethëse arratisja e rrezikshme drejt Greqisë (ku u përball me marrje në pyetje dhe pasiguri, si një ng ate paktet shqiptarët atje në atë kohë), dhe më pas udhëtimi në Shtetet e Bashkuara si refugjat pas 16 muajsh në Greqi. Pasi mbërriti në Amerikë, historia vazhdon te theksoje forcën, vendosmerinë, punën e palodhur dhe suksesin e tij si biznesmen (sot me bazë në Nashville, TN, i përfshirë në tregtinë ndërkombëtare të qilimave orientalë dhe sipërmarrje të tjera).

Ky libër nuk është vetëm një shkrim i disa kujtimeve personale, por një ilustrim frymëzues i triumfit të shpirtit njerëzor mbi pamundësinë: guximi, besimi në Zot, këmbëngulja dhe transformimi i “Ëndrrës Amerikane” nga një ideal i largët në Lavdarin rural në një realitet të prekshëm e të sukseshem. Libri thekson se kjo histori shkon “përtej individit”, duke qenë dëshmi për mijëra arratisje të ngjashme shqiptare gjatë komunizmit, por gjithashtu edhe feston jetën e Potkës si provë se suksesi vjen nga besimi në Zot, nga veprat e mira dhe nga vendosmëria e palëkundur për të punuar fort e për tju gjendur të tjerëve. Potka ëahtë një lider i komunitetit shqiptar në Nashville TN dhe mjaft bujar në ndihmën e tij për të tjerët.

Alternimi pyetjeve dhe përgjigjeve u ndërtua rreth kestyre temave dhe i tillë që të ishte jo vetëm përshkrim i një procesi letrar por edhe me rrëfime të ndjera nga vetë personazhi kryesor, protagonisti, vetë Z. Potka. Emocionet ishin të dukshme, përshkrimet e dhimbshme, arti që i ka përjetësuar, por të gjitha lidhur bukur e mbajtur fort nga hiri që vetëm Zoti jep.
Dr. Rusi solli dhe fragmente nga libri, shoqëruar edhe me poezi të shkruara nga i ndjeri Ati i tij, Skënder Rusi, siç njihej e do të njihet përjetësisht si poeti i “dhimbjes së bukur”.

Siç e thotë dhe Z. Potka shpesh: Gjithçka është prej Perëndie!
Libri është promovuar në takime të ndryshme në Shqipëri dhe më gjerë në trevat shqipfolëse rreth shtetit shqiptar por edhe në SHBA, si në Nju Jork tek Vatra, duke u pozicionuar si lexim motivues jo vetëm për shqiptarët por dhe për komunitetet e diasporës.
Pas takimit u shtrua një darkë në një restorant afer Universitetit ku miqtë udhetare ndanë edhe detaje të tjera nga bashkëpunimi letrar e profesional i tyre. Atmosfera e gëzimit dhe dashurisë mes shqiptarëve në mërgim ishte si gjithnjë prezente. Organizatorët i falenderuan miqtë për vizitën dhe ju dhanë certifikata mirënjohjeje.
I urojmë miqve vazhdim të mbarë në qytetet e tjera!

Potret kushtuar guximtarit të përndjekur Qemal Agaj

by

Thanas L. Gjika/

Medaljen e Trimërisë ose thjesht titullin popullor “TRIM” e meritojnë ata njerëz që shquhen në luftën kundër së keqes, ose kur me punën e tyre i japin popullit vlera të larta morale, artistike, shkencore, etj.

Titulli i këtij shkrimi mund të befasojë shumë lexues, të cilët jetojnë brenda atdheut, ku ata shohin se midis shqiptarëve që vlerësohen me çmime e dekorata nuk ka trima të vërtetë, por njrëz të lidhur me pushtetin, ose me kryesitë e partitve politike. Midis njerëzve që vlerësohen atje nuk ka trima që t’i thonë ndal së keqes duke rrezikuar jetën e tyre. Mirëpo të tillë Njerëz populli ynë ka nxjerrë e vijon të nxjerrë, por ata gjenden jo midis atyre që i përkëdhelin pushteti e partitë politike, por midis njerëzve të thjeshtë, të cilët jetojnë e punojnë në atdhe ose në diasporë duke ecur përpara me sukses në ngritjen e bizneseve; ose në krijimin e vlerave të spikatura artistike e shkencore që zbulojnë e forcojnë identitetin tonë kombëtar.

Institucionet shtetërore organizojnë herë mbas here konkurse, festivale, panaire, etj, në fund të të cilave japin çmime e vlerësime të ndryshme, por pjesa dërmuese e këtyve çmimeve e vlerësimeve u jepen njerëzve të lidhur me pushtetin ose me kryestë e partive politike. Kurse njerëzit që nuk bëjnë pjesë në këto rrethe shoqërore politike, edhe pse sjellin vlera shumë më të mëdha se ata që vlerësohen me çmime e medalje, lihen mënjanë e nuk përmenden.

Një ndër Njerëzit e thjeshtë, të cilin Amerika, atdheu i tij i dytë, e ka vlerësuar me Medaljen e Trimërisë, për të cilën do shkruaj më poshtë, është Qemal Daver Agaj. Ky shqiptaro-amerikan gjatë gjithë jetës është shquar për guximin e tij për kalimin me sukses të vështirësive. Kur ishte fëmijë u ndesh me urinë e bukës, kur u rrit u ndesh me vështirësitë që u krijonte regjimi komunist bijve të familjeve që ishin shpallur “familje me biografi të keqe”; kur ariti moshën e tretë, kur shqiptarët zakonisht e kalojnë kohën duke luajtur domino, ose letra a duke pirë kafe në klube e kafene, ai iu fut punës për njohjen dhe vlerësimin e jetës e të veprës së Gjon Milit, fotografit shqiptaro-amerikan me vlera botërore. Pas një pune plot pasion e dashuri dhe shpenzime të shumta, ariti ta përkthente e përgatiste për botim librin “GJON MILLI”. 2024, 354 faqe të formatit të madh.

Ky libër është përkthim i veprës “Photographs and recollections” hartuar prej vetë Gjon Milit, por është plotësuar dhe me shënime, skica, foto të përkthyesit. Kjo biografi e hartuar së pari anglisht prej vetë personalitetit botëror të fotografisë dhe e sjellë me mençuri në shqip, është një vepër e munguar me vlera mbarëkombëtare e botërore.

Vepër me dimensione të mëdha për nga formati dhe me vlera të mëdha për nga përmbajtja e shumanshme letrare, artistike e kulturore.

Përmes saj njihemi me jetën dhe veprën artistike të fotografit të shquar shqiptaro-amerikan Gjon Milli (nëntor 1904 – shkurt 1984). Babai i tij, Vasil Mili ishte një korçar që kishte emigruar prej vitesh në Bukuresht, ku kishte hapur dyqanin e vet. Pasi u martua nusen e la në Korçë, kurse ai vinte disa javë në vit. Pasi nusja lindi dhe fëmijën e tretë, familja u bashkua në Bukuresht. Por shumë shpejt babai ndërroi jetë dhe Gjoni, më i madhi i tri fëmijëve, 13-vjeçar, u bë kryefamiljar. Mirëpo pjesëmarrja e Rumanisë në Luftën e Parë Botërore e keqësoi shumë gjendjen ekonomike të mbarë vendit. Djaloshi pasi mbushi 17 vjeç u detyrua të merrte mërgimin e ri për Amerikë. Këtu u bashkua me Federatën Vatra dhe u miqësua me kryetarin e saj intelektualin e shquar Faik Konica. Ky i sugjeroi që emrin e pagëzimit, Jani, të mos e amerikanizonte në formën John, por ta shkruante në formën shqiptare të krishtërimit të hershëm, GJON. Po ashtu Konica e nxiti që të synonte artet. Dhe djaloshi e dëgjoi. Nuk shkuan shumë vjet dhe Gjon Mili, pasi kreu shkollën për ingjineri, përmes punës këmbëngulëse dhe talentit të tij eci drejt sukseseve si fotograf. Ndonëse me aparate të asaj kohe, pra të një teknologjie jo moderne, ai u bë i famshëm sepse e ktheu fotografinë në art.

Në libër janë riprodhuar fotografi të shumta të Milit, disa në formatin e madh 28X28. Në shumë foto, të botuara në ballinën e revistë “LIFE”, ose të vendosura në muzeume, gjenden të fiksuara, për herë të parë me shkrepje 1/100.000 e sekondës, lëvizjet e balerinave famoze (Jolanda Casazza,Martha Graham, Alicia Alonson), portrete të yjeve të muzikës xhaz e Rok “n’ Roll (Tina Turner), të këngëtarit të papërsëritshëm Frank Sinatra, të valltarëve virtuozë, të mbtretëreshave të kinematokrafisë (Edith Piaf, Jane Fonda, Sofia Lorensi, Elisabeth Taylot, Marlon Brandon, Marilyn Monroe), të dramaturgëve (irlandezi Sean O’Casey, gjermani Bertolt Breht) të muzikantëve modernë (Artur Rubinstein, Igor Stavinski, Pablo Casals), të yjeve të Fashion Models/ modeleve të veshjeve; të këngëtareve e këngëtarëve të famshëm të operas, etj.

Me të tilla fotografi, të cilat Mili i ka shoqëruar me ese, sqarime e komente ai ka dhënë një pasqyrë reale të ecjes së suksesëshme të artit, sidomos të artit amerikan. Ai i ka kushtuar rëndësi edhe holokaustit, shfarrosjes së 6 milion judenjve, kampeve të shfarrosjes, filmit që iu kushtua krijimit të shtetit të Izraelit, gjyqit që iu bë nazistit Adolf Eichmann më 11 pril 1961, etj, i cili pasi u dënua për krime kundër njerëzimit, i tha kryeprokurorit: “Kam qenë një besnik i bindur dhe i lumtur që i kam shërbyer atdheut tim”. Këto fjalë monstruoze të këtij nazisti ngjajnë me fjalët e shumë shqiptarëve ish kuadro të larta të diktaturës, të cilët, në vend që të kërkonin të falur për krimet që kanë bërë, kanë thënë e thonë: “Ashtu ishte koha, ne bënim detyrën”…

Më tej ky artist i jep vend edhe historisë së artit e kulturës italiane gjatë Rilindjes me portrete të Michelangelos, Leonardo Da Vinci e disa veprave tv tyre. Më tej kalon te pasuria artistike që trashëgojmë nga Greqia e Lashtë (Acropolis, portrete të skulpturave të Aristotel-it, Platon-it, Socrat-it, Aphrodite-s, si dhe objekte e portrete nga trashëgimia e Perandorisë Romake (portrete perandorësh (Julius Ceasar), Colosseum-i, Panteoni, etj. Si shqiptar Mili vendos këtu edhe portretin e Piros së Eprit shoqëruar me shënimin që ka botuar revista “LIFE” më 4 Mars 1964 për krijimin e Romës dhe formimin e Republikës së Romës, ku përmend dhe luftrat e Piros së Epirit kundër ushtrisë romake. Pjesa e fundit i kushtohet piktorit të shquar Pablo Picasso me ilustrime mahnitës me flash lite.

Vlera të veçanta paraqisin dhe artikuj që ka botuar shtypi amerikan e ai botëror për artistin bashkë me artikujt, esetë, shënimet sqaruese, që ka shkruar vetë Mili. Këtu duhen përmendur edhe vlerësimet që i janë dhënë këtij artisti prej institucioneve shtetërore amerikane, prej shtypit amerikan e botëror dhe prej personaliteteve të shquara të artit, shkencës e politikës amerikane dhe europiane, si piktori, Pablo Picasso, muzikanti, Pablo Casals, dramaturgu Sean O’ Cassey, etj.

Qemali nuk le pa vendosur në fillim të librit portretin e Gjon Milit që e ka krijuar vetë,

kurse në fund shton dy faqe me pamje nga godina “Muzeu Gjon Mili” në Korçë dhe pamje nga vizita të ndryshme që i janë bërëvkëtij muzeu gjatë inagurimit e më pas.

Këtë punë madhore që bëri piktori amator Qemal Agaj, ky emigrant shqiptar me shkollë të mesme, për ta popullarizuar në shqip jetën dhe veprën e artistit të shquar Gjon Mili, duhej ta kishte bërë një i shkolluar në universitetet e Shqipërisë ose të huaja i mbështetur me fonde të nxjera nga institucionet shtetërore. Por në Shqipëri Gjon Mili, njihej pak dhe interesimi për të ka qenë minimal. Vonë u dhanë disa emisione televizive e një film dokumentar. Në Korçë, ku u lind, i kanë bërë një muze lokal ku janë riprodhuar foto e materiale nga libri i tij. Asnjë institucion a rrugë nuk mban emrin e tij. Asnjë titull a medalje nuk i është dhënë deri sot.

Ky libër u realizua në saje të guximit, punës vetmohuese dhe bujarisë së emigrantit të ri Qemal Agaj. Libri “GJON MILI” shquhet për riprodhimin me cilësi të lartë të shumë fotove të Milit prej Marsel Rexhinit (art drsign), për përkthimin e saktë të tekstit të realizuar nga Q. Agaj të korrektuar nga Indrit Agaj), si dhe për vënien në dukje dhe të vlerave kombëtare të trashëgimisë së këtij personaliteti botëror.

Kësaj pune Qemal Agaj i kushtoi mbi 10 vjet duke punuar me pasion e dashuri dhe duke shpenzuar përveç të tjerave, por vetëm për realizimin tipografik, mbi 20.000 dollarë nga xhepi i vet.

Mirëpo institucionet shtetërore të artit e të shkencës në Shqipëri e kaluan në heshtje këtë libër sakrifice pa bërë ndonjë promovim, si zakonisht i kalojnë arritjet e bijve të diasporës, dhe të njerëzve që nuk janë të lidhur me kupolat e qarqeve politike të atjeshme.

Botimi luksoz i veprës “GJON MILI” u realizua me kosto të lartë, prandaj Qemal Agaj edhe një herë po e shfaq bujarinë e vet duke mos e shitur nëpër librari, por duke ua dhuruar shumë bibliotekave të Shqipërisë, Kosovës e Maqedonisë së Veriut, si dhe duke ua dërguar me autograf disa dhjetëra miqve që ai mendon se janë të interesuar për të mësuar mbi vlerat e artit e të kulturës botërore e shqiptare. U ndjeva i nderuar kur më erdhi libri si dhuratë për Vitin e Ri 2026, pa pasur njohje personale me autorin. Kur e pyeta në telefon (numrin e tij ma kishte shënuar në fund të dedikimit) se pse ma dërgoi këtë dhuratë të shtrenjtë pa më njohur, ai m’u përgjigj: “Ju kam njohur përmes shkrimeve që keni botuar te gazeta “Dielli”. E falenderova dhe e ndjeva si detyrë që ta shkruaja këtë portret-biografi për të…

* * *

Nëna mbeti e ve dhe djemtë jetima me babanë gjallë.

Babai i Qemalit, Daver Agaj u martua në vitin 1942 kur Lufta Antifashiste po merrte përmasa të gjera, sidomos në qarkun e Vlorës. Familja Agaj ishte familje e pasur dhe me emër për atdhetari. Të tre djemtë e saj edhe pse të martuar,: Agoja, pjesëmarrës i Luftës së Vlorës e baba i 5 vajzave, Reizi ish oficer i Ushtrisë Mbretërore baba i tre djemve e tri vajzave dhe Daveri ndër i ri baba i Qemalit; u bashkuan me forcat antifashiste të krahut nacionalist, konkretisht me forcat e “Ballit Kombëtar”. Në gusht të vitit 1943 nusja e Daverit, Shazja, lindi djalin e parë, Qemalin. Lindja e parë djalë ishte ogur i mirë sepse siguronte vijimësinë e familjes. Mirëpo rrethanat e luftës nuk e lanë babain e ri 21-22 vjeçar që ta përkëdhelte si donte fëmijën e parë.

Në tetor të vitit 1943, kur Mit’hat Frashëri, kryetar i “Ballit Kombëtar”, shpalli shpërbërjen e kësaj organizate patriotike, të tre vëllezërit, duke e ditur se komunistët do t’i dënonin, u larguan nga atdheu bashkë me grupin kryesor të ballistëve.

Gjatë viteve të Mbretërisë së Zogut dhe gjatë viteve të pushtimit italo-gjerman, kur dikush merrej me veprimtari politike kundër pushtetit, po të kapej dënohej me gjyq, por familja e tij nuk dënohej. Po kështu edhe kur një kundërshtar politik nuk kapej dot nga qeveria se ai arratisej, qeveria nuk ia dënonte anëtarët e familjes. Ky ishte mentaliteti ekzistues i kohës, prandaj vëllezërit Agaj edhe pse të martuar e me fëmijë u larguan nga atdheu, duke menduar se edhe komunistët pasi të merrnin pushtetin nuk do t’i dënonin familjet e tyre, si kishte bërë Mbreti Zogu i Parë, dhe pushtuesit fashistë e nazistë. Mirëpo Partia Komuniste e Shqipërisë edhe pse e shpalli “arratisje”, akt të dënueshëm, largimin nga atdheu në prill të vitit 1945, ajo i quajti “të arratisur” gjithë nacionalistët, ballistët e legalistët, edhe pse ata ishin larguar nga atdheu në tetor të vitit 1944. gjashtë muaj më parë se të aprovohej ky vendim nga Kuvendi Popullor.

Para largimit ata nuk patën rast t’i takonin gratë e tyre, kështu që Daveri nuk pati mundësi të mësonte se nusja e tij ishte shtatzënë, madje për disa vjet ai nuk e dinte se ishte bërë baba për herë të dytë, po me djalë.

Ballistët që u larguan nga atdheu kaluan së pari nga Shkodra në Tivar e pastaj prej aty u hodhën me anie në Bari të Italisë, ku forcat anglo-amerikane, që kishin zbarkuar që para korrikut 1943, i sistemuan në një kamp emigrantësh politikë. Mbas dy-tre vjetësh ish-ballistët u shpërndanë sipas këkesave të tyre, ose si i caktoi komanda anglo-amerikane. Vëllai i madh, Agoja, sipas kërkesës së tij u dërgua në Egjipt ku u bashkua me grupin e Mbretit Ahmet Zogu i I; vëllai i dytë, Reizi, kërkoi të shkonte në Amerikë ku shkoi dhe Mit’hat Frashëri; kurse i treti, Daveri u zgjodh prej komandës amerikane dhe u dërgua në Gjermani. Atje e caktuan të ndihmonte në përgatitjen e forcave shqiptare që do të hidheshin si diversantë në Shqipëri për të realizuar ndërrimin e regjimit komunist në regjim demokratik. Mbas dështimit të misionit të diversantëve Daveri shkoi në SHBA ku u takua me Reizin. Në vitin 1956 kur presidenti i ri i Egjiptit, Naseri, i dëboi shqiptarët, Ahmet Zogu i I shkoi në Francë, kurse Agoja shkoi në SHBA ku u bashkua me vëllezërit. Reizi dhe Daveri bënin punë të ndryshme nga ato të thjeshtat. Agoja ishte gati 60 vjeç, nuk filloi të punonte, po fitoi shpejt asistencën, dhe ndihma financiare e vëllezërve nuk i mungoi derisa u shua nëdhjetor 1994.. U muarr me lexime e shkrime. Ai ariti të botonte dy libra “Lufta e Vlorës” dhe “Milloshi Heroi i Kosovës”. Agoja fliste shpesh midis shokëve për luftën e popullit shqiptar të Kosovës për të drejta kombëtare, Prandaj e quanin shpesh “Ago Agaj kosovari nga Vlora”.

Regjimi komunist që u instalua në Shqipëri, për të siguruar vijimësinë e mbajtjes së pushtetit, ndoqi që në fillim një politikë dhe praktikë terrori. Arrestime, burgime, internime kryheshin çdo ditë. Nusja e re e Daverit gjashtë muaj pas largimit të bashkëshortit lindi djalin e dytë. Për të siguruar jetën e saj dhe të dy bonjakëve ajo pranoi të punonte çdo punë, herë në ndërtim, herë te kriporja e Vlorës dhe herë tek ullishtet. E gjora nuse kishte mbetur e ve me burrin gjallë dhe me dy foshnja jetime. Shpesh herë e hante bukën thatë duke e njomur me lotët e saj, ose me pak ujë me sheqer.

Në vitin 1956 qeveria komuniste e pati mbaruar procesin e kofiskimit të floririt prej pasanikëve të Shqipërise dhe po ndjente krizë financiare, prandaj lejoi që emigrantët t’u dërgonin familjeve të tyre ndihma financiare në dollarë. Këtë lëshim e zbatoi me djallëzi: familjeve me biografi të keqe ua konvertonte dollarët me 40 lekë të asaj kohe, gati sa gjysma e vlerës që u jepej qytetarëve të tjerë, 70 lekë.. Megjithë përgjysmimin e shumave, familja e Daverit ndjeu një farë përmirësimi e kapërceu krizën e urisë.

Ëndrra e nënës ishte që djemtë të shkolloheshin sa më shumë. Në mbrëmje edhe pse e lodhur, nuk binte të flinte pa ua parë detyrat e kryera. Ata u ndërgjegjësuan shpejt për vështirësitë që i prisnin në jetë. Mbas shkollës fillor filluan të studionin me këmbëngulje pa nxitjen e mamasë. U maturuan para kohe.

Qemali, pasi mbaroi shkollën e mesme shkoi të kryente shërbimin ushtarak. Duke qenë bir i një familjeje me biografi të keqe, ato tre vjet i kreu larg Vlorës në një repart “brigadë pune” ku punonte me lopatë e kazmë. Kur u kthye nga shërbimi ushtarak në Vlorë nuk i jepnin punë. Sipas këshillës së një miku shkoi në qytetin e vogël të Patosit. Në fillim aty nisi punë si elektricist në ndërmarrjen e Ndërtim-Montimit, por kur drejtoria e ndërmarrjes pa se ai kishte talent për të shkruar bukur parullat, e emëroi dezinjator dhe më vonë e transferoi te “Pallati i Kulturë” si piktor. Më tej e ngarkuan të punonte te “Muzeu i Industrisë së Naftës”.

Aty bashkëpunoi me disa dezinjatorë profesionistë, prej të cilëve përfitoi mjaft nga ana profesionale dhe zhvilloi më tej talentin e tij të lindur si piktor. Duke kujtuar punët e rënda që kishte kryer në ndërtim gjatë shërbimit ushtarak, Qemali ndjehej i kënaqur në Patos. Mirëpo kjo gjendje nuk vijoi gjatë. Në pranverë të vitit 1973 diktatori shpalli luftën kundër liberalizmit me parullën “Armiku më i rrezikshëm është ai që harohet”. Në Patos u transferuan për tu edukuar në gjirin e klasës punëtore disa kuadro të talentuar të artit si drejtuesi artistik i Operas dhe Baletit Zhani Ciko, regjisori Leka Bungo, etj. Vala e goditjeve vijoi me “diskreditimin” në Pallatin e Kulturës e pastaj me burgimin e inxhinierëve të aftë të naftës, si Lipe Nashi, Koço Plaku, Beqir Aliaj, Niko Koçobashi, Petraq Xhaçka dhe njeriu i mbrekullueshëm Eriko Veizi, karikaturisti i mirënjohur, i cili e kishte përkrahur pa rezerva Qemalin.

Në vitin 1973 Qemali 30-vjeçar u martua me korçaren simpatike Flora Zëmblaku, e cila ishte dhe ajo me “biografi të keqe”. Babai i saj kishte pasur para vitit 1944 biznesin e Tregtimit të Automjeteve të Transportit. Flora pasi kishte mbaruar shkollën 8-vjeçare për muzikë, nuk i kishin dhënë të drejtë të vijonte Liceun Artistik. Ajo vijoi gjimnazin. Por edhe pas gjinmazit nuk i dhanë të drejtë të vijonte studimet e larta. Duke u ushtruar privatisht në violinë ajo ariti që të merrte pjesë si e jashtme në orkestrën simfonike të qytetit.

Në Patos Flora filloi punë si rrobaqepse, zanat që e kishte mësuar nga e ëma. Mirëpo në vitin 1976, kur çifti i ri kishte një djale trevjeçar, Komiteti i Partisë i komunikoi Qemalit urdherin për tu larguar nga Patosi, pra një lloj dëbim-internimi pa përcaktim se ku të shkonte.

Hieja e rëndë e biografisë filloi ta ndiqte përsëri. Vendosën të ktheheshin në Vlorë edhe pse atje do të kishin vështirësi për të gjetur punë, sepse lufta e klasave zhvillohej me shumë pasion. Por Qemali me Florën vendosë të shkonin atje, sepse aty kishin njerëz të njohurr, aty do të kishin detin e bekuar. Gjatë viteve 1976-1984 Qemali punoi në gurore. Puna ishte e rëndë, me vare të rëndë i duheshin shkulur shkëmbit copa gurësh . Nga goditjet e veresë i tronditeshin gjithë pjesët e trupit.

Në vitet 1985-1994 me ndihmën e disa miqve u punësua si elektricist. Kurse Flora qepte në shtëpi. Klientët e saj mbeteshin të kënaqur dhe nami i mirë u përhap në Vlorë. Guximi i ndihmoi që të mos rrinin me një fëmijë, dhe në vitin 1983 familja e re u kompletua dhe me vajzën Ina. Nëna e Qemalit atë vit u largua nga jeta, e zhuritur që nuk mundi ta takonte burrin, por e lumtur sepse të dy djemtë i la të rregulluar me nuse e fëmijë…

Teatri i Vlorës pas vdekjes së diktatorit vendosi të vinte në skenë komedinë e Shekspirit (Shakespeare) “Shumë zhurmë për asgjë”. Piktori i tetrit, z. Sabaudin Xhaferi, kishte dëgjuar se Flora Agaj ishte rrobaqepse e talentuar. E thiri dhe i kërkoi që të merrte përsipër qepjen e kostumeve të shfaqjes. Flora me fantazinë e saj krijuese e kreu më së miri detyrën. Shfaqja pati sukses të plotë dhe Florën e emëruan rrobaqepse në Teatrin e Vlorës. Mbas vitit 1986 familje e Qemal Agajt ndjeu një farë stabiliteti ekonomik dhe politik. Nuk u përmendej më biografia…

Mirëse vjen demokraci, mirë se të gjejmë Amerikë e bekuar!

Shëmbja e Murit të Berlinit, hapja e kufijve të Hungarisë për emigrim drejt Perëndimit, dhe pastaj hapja e ambasadave në Tiranë, si dhe rëzimi i monumentit të diktatorit Hoxha ishin ngjarje që Qemalit dhe Florës ua mbushën zemrat me gëzim. Por kalimi i 46 viteve nën diktaturë me shpatën e Demokliut mbi kokë, i bënte të kishin dhe dyshime për proceset e reja. Ardhja e papritur në krye të Partisë Demoktatike e një ish komunisti dhe e jo e një ish të përndjekuri, ua shtonte dyshimin se ndërrimi i regjimit po kryhej me difekte…

Hapja e lidhjeve telefonike me Amerikën u dha mundësi të flisnin me babain. Dhe ai i këshilloi: “Mos u ngutni të shkoni në Greqi a Itali, juve do të vini këtu në Amerikë”. Si emigrant politik që ishte babai i kishte shkruar emrat e dy djemve dhe nuseve. Kur u hap ambasada e SHBA-ve në Tiranë djemtë me gjithë bashkëshortet dhe familjet shkuan dhe morën pasaportat për të rriturit dhe çertifikata lindjeje për fëmijët.

Gëzimi i ardhjes në Amerikë, në vendin e mundësive të shumta, ku do të takoheshin me babain e xhaxhallarët ishte i papërshkrueshëm për të rriturit e për të vegjlit. Momentet e para të takimit në Tampa Florida të të dy djemve me babain ishin rrënqethvse. U pushtuan të tre si një trup i vetëm dhe nuk shqiteshin dot për minuta të tëra. Dukej sikur ora ngeli në vend.

Ditët e para fluturuan si një ditë e vetme. Baba Dilaveri i shëtiste me makinë nëpër dyqane, ku u blinte dhurata, nëpër lokale luksoze, ku i qiraste, në vende piktoreske, etj,

Mirëpo mungesa e njohjes së anglishtes ishte pengesë kryesore për gjetjen e punëve. Qemali filloi të punonte si pjatalarës, pastaj në një kompani për lyerje makinash.

Të mësuar me vuajtjet e kohës së diktaturës, vështirësitë e viteve të para në atdheun e ri, nuk iu dukeshin të rënda. Çdo ditë Flora e Qemali uleshin pas pune dhe studionin anglisht, shkuan disa herë në javë gjatë dy vjetve në një shkollë mbrëmjeje pa pagesë.

Mbasi e zotëruan disi anglishten, Flora u punësua në një rrobaqepsi me emër, talenti i saj u vlerësua edhe këtu, kurse Qemali guxoi dhe iu fut punës për t’u marrë me Real Estate (Blerje e shitje shtëpish). Amerikanët që punonin Real Estate mbasi kishin mbaruar kurse kualifikimi, kur e shikonin Qemalin se pa kualifikim dhe pa ditur mirë anglisht, po merrej me këtë punë, qeshnin dhe i thoshin si me keqardhje se nuk do t’ia dilte dot. Mirëpo ata nuk e njihnin guximin e Qemalit dhe as trupin e tij muskuloz të krijuar në rini kur punonte në ndërtim gjatë shërbimit ushtarak e më vonë në guroren e Vlorës. Pra ai nuk dinte të fliste mirë me gojë, por dinte të fliste shkëlqyeshëm me krahët e shpatullat e tij të fuqishme. Pasi bleu shtëpinë e parë të vjetër dhe e riparoi për bukuri, ariti ta shiste shpejt. Suksesi i parë i dha kurajo të vijonte më tej. Pavarësisht nga disa dështime/ mosrealizime të pakta, duke punuar me ngulm dhe ndershmëri, kjo punë i shkoi mbarë dhe Qemali nuk iu nda. Madje e vijon edhe sot kur i ka kaluar të 80-at.

Fëmijët u sistemuan në shkollat të ndryshme. Djali, Indriti, në Shqipëri kishte mbaruar shkollën e mesme artistike për pikturë, por në SHBA u regjistrua në “Florida State University” dega Ingjineri Ndërtimi. Në vitin 2000 Indriti u diplomua duke u shpallur studenti më i mirë i vitit për mbarë diplomantët e universitetit. Emocionet e gjyshit Daver dhe të prindërve ishin shumë të mëdha. Emri Indrit Ago është gdhendur në sallën e pritjes së universitetit bashkë. Tani Indridi është “Vice President” i një kompanie të madhe ndërtimi apartamentesh. Kohët e fundit sapo inauguroi një investim personal. Një godinë me tridhjetë apartamente në qytetin Largo FL.dhe ka arritur post kryesor në një nga kompanitë më të mëdha për ndërtimin e apartamenteve në krejt shtetin Florida.

Kurse vajza, Ina, në Shqipëri ishte nxënëse po në shkollën artistike për violinën. Prindërit e regjistruan në një kurs privat për violinë. Perfeksionimi i saj u rrit dhe ariti të luante si violiniste në orkestrën simfonike të “Universitetit Geinsvill Florida”, si nëna e saj në rini kur ishte pjestare e orkestrës simfonike të qytetit të Korçës. Por edhe Ina, si i vëllai, zgjodhi tjetër degë shkollimi në universitet. U regjistrua në degën Ingjineri Kimike dhe pasi përfundoi këtë degë vijoi specializimin si juriste në mbrojtjen e patentave të reja në fushën e industrisë. Ëndrra e prindërve që prirjet e pasionet e tyre për artin t’i vijonin fëmijët, mbeti përgjysëm, por dëshira e tyre e zjarrtë për të kryer studimet universitare u realizua në një nivel përtej ëndrrave të tyre.

Jeta në Amerikë është e vështirë, ajo kërkon angazhim maksimal dhe ndershmëri, por po të studiosh e të punosh fort dhe pa hile, shkon përpara dhe siguron standart të lartë jetese.

Si bijtë e shquar të familjes AGAJ ka qindra e mijra midis fëmijëve të emigrantëve shqiptarë në SHBA, Kanada, dhe kudo në diasporë, që po përfundojnë shkollat e larta e specializime më rezultate të lakmueshme, por kanë një të metë të madhe: ata nuk shikojnë përtej familjes së tyre. Nuk dijnë e nuk duan të krijojnë një lob shqiptar, për të ndihmuar njëri-tjetrin dhe atdheun mëmë, si kanë krijuar ebrenjtë, të cilët edhe pse e kanë humbur gjuhën e vet amëtare, ruajnë lidhje të forta midis tyre dhe atdheut. Federata Vatra e Amerikës e krijuar prej atdhetarëve të mëdhenj Faik Konica e Fan Noli, ka 117 vjet që vijon të punojë për të mirën e emgrantëve shqiptarë dhe të atdheut, por anëtarë te saj janë pak shqiptarë të moshuar e tepër tepër pak shqiptarë të rinj. Në një kohë që diaspora shqiptare në SBA ka arritur rreth 400.000 anëtarë, Federata Vatra duhet të kishte të paktën 20.000-25.000 anëtarë.

Trimi, rrezikon jetën e vet për të shpëtuar jetën e tjetrit.

Një ditë vere Qemali me Florën kishin dalë shëtitje anës oqeanit. Pa pritur dëgjuan një burrë që filloi të bërtiste: “Gruaja ime po mbytet, ju lutem ndihmojeni!”. Qemali,70-vjeçar nuk priti urdhër. i tha Florës të rinte aty. Hodhi syt e kishte marrë me vete gruan e bashkëshortit që po thërriste për ndihmë, e të priste dhe n e kishte marrë me vete gruan e bashkëshortit që po thërriste për ndihmë, e të priste dhe ujrat e oqeanit dhe pa se ishte krijuar një rrymë uji që e kishte marrë me vete gruan e bashkëshortit që po thërriste për ndihmë. Pas tij u turr dhe një burrë tjetër, por ai gaboi u fut drejt e në rrymën e ujit për të arritur sa më parë gruan që po notonte e rrëmbyer nga rryma.

Qemali duke qenë notar me përvojë, u fut në ujë larg rrymës dhe kur ariti afër gruas, i tha: “Zonjë mos u tremb, përpiqu të më afrohesh mua duke notuar në drejtim diagonal me rrymën”. Dhe pasi ajo iu afrua i zgjati dorën dhe ajo e kapi dorën e tij. E tërhoqi dhe e nxori nga rryma, pastaj notuan së bashku drejt bregut derisa arritën shëndoshë e mirë. Gruaja së cilës i shpëtoi jetën Qemali quhej Maureen A. Jenning, ishte shkrimtare, autore e disa romaneve. Burri që u fut me ngutje drejt e në rrymën e ujit nuk mundi të arrinte tek zonja që duhej shpëtuar, uji e rrëmbeu dhe e futi në thellësi derisa e mbyti…

Për këtë trimëri, Fondacioni, “Carnegie Foundation” e nderoi me Medalje Heroizmi me motivacionin : “Person që rrezikoi Jetën e tij për të shpëtuar jetën e dikujt tjetër.” Kurse shtypi amerikan shkroi disa herë, si dhe gazeta “Dielli” për këtë ngjarje me vlera edukative e morale. Në atdhe vetëm gazeta “Telegraf” i mori një intervistë Qemal Agajt.

Trimëritë kur tregohen me fjalë duken ngjarje të thjeshta, por ato kryhen me guxim, shkathtësi e zgjuarësi duke rrezikuar jetën.

I tillë është Qemal Agaj, i thjeshtë, trup atleti, i guximshëm, i shkathët e i zgjuar, tipare që i ka fituar gjatë jetës së tij, gjatë vuajtjeve që nga fëmijëria kur u kalit duke mposhtur urinë e bukës, kur e mbajti të fshehur dashurinë për babanë që ia shanin njerëzit e regjimit komunist, kur me lexim e punë mori formimin kulturor e artistik që mund ta merrte në bankat e universitit, kur punoi në guroren e Vlorës duke thyer gurë me vare, kur në vështirësi jete nuk tha “mjaft e kemi një fëmijë” po e kompletoi familjen edhe me vajzë, kur pa ditur mirë anglisht dhe pa pasur njohuri profesionale mbi punën “Real Estate” iu fut kësaj pune dhe u bë më i suksesshëm se shumë amerikanë, kur ëndëroi t’i dhuronte në shqip kulturës e artit shqiptar veprën themelore të Gjon Milit, e bëri me bujari; punë që nuk guxuan ta bënin specialisët se nuk kishte kush t’ua mbulonte shpenzimet financiare…

Shqipëria Nuk Ka Nevojë të Bëhet Singapor — Ka Nevojë të Bëhet Baltike

by

Nga Cafo Boga/

Sot po dëgjoja një intervistë në MCN TV ku ishte i ftuar Auron Tare, një mik imi dhe një figurë e njohur në Shqipëri në fushën e turizmit dhe trashëgimisë kulturore. Tema e diskutimit ishte Singapori si model për Shqipërinë, gjë që më tërhoqi menjëherë vëmendjen. Me sa duket, kjo nuk ishte hera e parë që ai fliste për këtë temë, prandaj sugjerimi i tij është marrë nga disa si model në kuptimin e plotë të fjalës. Z. Tare u përpoq të shpjegonte se si Singapori, në vetëm 50 vjet, u shndërrua në një nga vendet më të zhvilluara në botë, sidomos duke pasur parasysh kufizimet e tij në burime natyrore. Ndërsa disa realitete në Singapor janë të diskutueshme, ka shumë aspekte që mund të shërbejnë si shembull për Shqipërinë. Analiza e z. Tare mbi çështjet politike dhe ekonomike shqiptare ishte e goditur. Megjithatë, nuk jam i sigurt nëse ai arriti t’i bindë dëgjuesit se, edhe pse Shqipëria mund të mësojë nga Singapori, sugjerimet e tij nuk duhet të merren si një model i gatshëm për Shqipërinë.

Në këtë kontekst, dua të shtoj se prej vitesh shqiptarët kanë kërkuar modelin e përsosur të zhvillimit. Ndërsa Auroni e sheh Singaporin si provë se një vend i varfër pa burime mund të bëhet i pasur dhe i mirëorganizuar, të tjerë shohin jashtë vendit për frymëzim dhe ëndërrojnë stabilitet, prosperitet dhe institucione të forta. Këta shembuj janë të vlefshëm — por mund të jenë edhe të rrezikshëm nëse merren si projekte të gatshme për Shqipërinë.

Shqipëria nuk mund të bëhet Singapor.

Por mund — dhe duhet — të mësojë prej tij.

Më e rëndësishmja, Shqipëria duhet të shikojë drejt një modeli shumë më të afërt me realitetin e saj historik dhe politik: shtetet baltike.

Suksesi i Singaporit u ndërtua në një kontekst shumë specifik. Ai është një shtet-qytet me një kulturë politike unike, e formësuar nga autoriteti i fortë qendror dhe disiplina e rreptë shoqërore. Kjo formulë nuk përkthehet lehtë në një demokraci ballkanike të karakterizuar nga pluralizmi politik, fragmentarizimi dhe një tranzicion i vështirë postkomunist. Të admirosh Singaporin është e shëndetshme. Të përpiqesh ta kopjosh verbërisht nuk është.

Nëse Shqipëria kërkon një krahasim realist, ajo nuk duhet të shikojë drejt mrekullive të largëta, por drejt vendeve që u përballën me të njëjtat sfida në të njëjtin moment historik: Estoninë, Letoninë dhe Lituaninë.

Shtetet baltike dolën nga komunizmi pothuajse në të njëjtën kohë me Shqipërinë. Ato ishin të varfra, të brishta institucionalisht dhe të ekspozuara gjeopolitikisht. U përballën me emigrim masiv, tregje të vogla të brendshme dhe presion të jashtëzakonshëm për reforma. Pika e tyre e nisjes nuk ishte shumë larg asaj të Shqipërisë.

Megjithatë, pas tre dekadash, kontrasti është i madh.

Të tre janë anëtare të BE-së dhe NATO-s.

Të tre janë demokraci të qëndrueshme.

Estonia është lidere globale në qeverisjen digjitale.

Lituania është shndërruar në një qendër prodhimi dhe inovacioni.

Letonia shërben si nyje logjistike dhe financiare.

Ata nuk e arritën këtë përmes mrekullive — por përmes zgjedhjeve.

Së pari, ndërtuan shtetin para se të luftonin për politikën. Gjykatat, sistemi tatimor, policia dhe shërbimi civil u bënë themel, jo mendim i vonuar.

Së dyti, e trajtuan korrupsionin si kërcënim për sigurinë kombëtare, jo si zakon kulturor.

Së treti, bënë një zgjedhje gjeopolitike të qartë: Perëndimin.

Së katërti, përdorën teknologjinë për të kapërcyer burokracinë, duke ulur korrupsionin jo me fjalime, por me sistem.

Shqipëria, përkundrazi, u përpoq të ndërtonte demokracinë para se të ndërtonte institucionet. Liria erdhi para rendit. Politika para drejtësisë. Rezultati ka qenë shpesh pluralizëm pa përgjegjësi — zgjedhje pa besim.

Fuqia Ekonomike e Pashfrytëzuar e Shqipërisë

Ndryshe nga Singapori apo edhe nga shtetet baltike, Shqipëria nuk vuan nga mungesa e avantazheve natyrore. Përkundrazi, ajo zotëron atë që shumë vende të suksesshme vetëm mund ta ëndërrojnë: tokë bujqësore pjellore, klimë mesdhetare, burime të pasura ujore, minerale me vlerë, një vijë të gjatë bregdetare me plazhe ende të paprekura dhe male ideale për turizëm gjatë gjithë vitit.

Problemi i Shqipërisë nuk ka qenë kurrë mungesa e pasurive. Ka qenë mungesa e strategjisë për t’i shndërruar këto pasuri në mirëqenie të qëndrueshme.

Një ekonomi e fortë mund të ndërtohet mbi tre shtylla:

bujqësi moderne dhe eksporte ushqimore,

turizëm me vlerë të lartë dhe jo turizëm masiv,

dhe menaxhim të përgjegjshëm të energjisë dhe burimeve natyrore nën sundimin e rreptë të ligjit.

Të kombinuara me institucione të besueshme, rregulla të parashikueshme dhe investime serioze në infrastrukturë dhe arsim, këta sektorë mund të krijojnë vende pune të qëndrueshme në vend. Kështu Shqipëria mund ta ngadalësojë — dhe më pas ta ndalë — ciklin e emigrimit: jo përmes sloganeve apo nostalgjisë, por duke krijuar mundësi reale që e bëjnë qëndrimin një zgjedhje të arsyeshme, jo një sakrificë.

Një Mundësi e Humbur — dhe një Mësim

Në vitet ’90, kur industria globale e IT-së po hynte në fazën e saj më dinamike, Shqipëria kishte një mundësi reale të pozicionohej si qendër teknologjike “near-shore” për kompanitë evropiane dhe amerikane. Në atë kohë, kryetari i i-Flex Solutions — më vonë Oracle Financial Services — dhe unë përgatitëm, në mënyrë vullnetare, një dokument strategjik me tre shtylla për ta shndërruar Shqipërinë në një qendër rajonale të IT-së. Madje ishim gati të përfshinim konglomeratin indian TATA për mbështetje në zbatim dhe trajnim.

Propozimi iu paraqit kryeministrit të atëhershëm, Sali Berisha, i cili e priti me interes dhe inkurajim të sinqertë. Por, siç ndodhi shpesh në ato vite, iniciativa nuk shkoi përtej diskutimeve.

Kjo nuk ishte thjesht një mundësi biznesi e humbur. Ishte një moment zhvillimi i humbur — një kujtesë se humbjet më të mëdha të Shqipërisë nuk kanë ardhur nga mungesa e ideve apo partnerëve, por nga paaftësia për ta kthyer vizionin në politikë të qëndrueshme.

Mësimi nuk është se Shqipëria dështoi.

Mësimi është se zhvillimi ndjek logjikën, jo sloganet.

Singapori na mëson disiplinën.

Por shtetet baltike na mësojnë tranzicionin.

Ato tregojnë se si një vend postkomunist mund të kalojë nga kaosi te besueshmëria — jo duke ëndërruar përsosmërinë, por duke ndërtuar funksionalitetin hap pas hapi.

Zhvillimi në shekullin XXI nuk ka të bëjë me kopjimin e modeleve.

Ka të bëjë me zgjedhjen e parimeve dhe zbatimin e tyre me mençuri.

Shqipërisë nuk i duhet sistemi politik i Singaporit.

I duhet mentaliteti baltik: të ndërtojë së pari institucionet, të luftojë korrupsionin pa kompromis, të zgjedhë aleancat qartë dhe të modernizohet me guxim.

Sepse kombet nuk ngrihen kur pyesin:

“Kush është fajtor?”

Ato ngrihen kur pyesin:

“Çfarë duhet të ndërtojmë — dhe kush duhet të bëhemi për ta ndërtuar?”

Kjo është zgjedhja e vërtetë përpara Shqipërisë sot.