Prof. Dr. Sylë Ukshini/
Duke vëzhguar përplasjet e ashpra bashkëkohore ndërmjet shqiptarëve dhe figurave të ndryshme politike, ku shpesh edhe vetë kuptimi i nocioneve si “patriot” dhe “tradhtar” është relativizuar, një pjesë e përgjigjes mund të gjendet në përvojat historike. Në momente vendimtare për të ardhmen politike të shqiptarëve – siç ishte kryengritja e përgjithshme shqiptare e vitit 1912 – Serbia, e shqetësuar se çështja shqiptare dhe formimi i një shteti shqiptar mund të zgjidheshin në Kosovë, ndërhyri në mënyrë aktive me mjete financiare dhe politike për ta devijuar karakterin e lëvizjes. Qëllimi i kësaj ndërhyrjeje ishte dobësimi i unitetit shqiptar dhe orientimi i krerëve të saj kundër Austro-Hungarisë, e cila në atë kohë përbënte aleatin kryesor dhe pothuajse të vetëm evropian të shqiptarëve.
Në këtë kuadër, Beogradi synonte të minimizonte rolin e Hasan Prishtinës, i cili, sipas burimeve diplomatike serbe, shihej si figura që “ëndërronte krijimin e shtetit shqiptar”. Për Serbinë ishte me interes që Hasan Prishtina të ndodhej në marrëdhënie konfliktuale me krerët e tjerë shqiptarë, veçanërisht me ata me të cilët vetë shteti serb kishte krijuar kanale bashkëpunimi. Paralelisht, Serbia investoi në mënyrë të vazhdueshme edhe në acarimin e raporteve ndërmjet Hasan Prishtinës dhe Isa Boletinit, duke ndikuar te ky i fundit me qëllim që të amortizohej roli i krahut autonomist të lëvizjes shqiptare.
Një dokument i Konsullatës Serbe në Shkup nga gushti i vitit 1912 ofron një pasqyrë domethënëse të kësaj strategjie. Në të theksohej se “emri i Isait është prapëseprapë më i fortë se i gjithë të tjerëve dhe ai në të gjitha vendimet duhet të kishte fjalën vendimtare”, por se kjo situatë do të ndryshonte po të mos ishte prania e Hasan Beut, i cilësuar si “udhëheqës intelektual” me pikëpamje të reja dhe ndikim të fuqishëm, veçanërisht mbi Isa Boletinin. Dokumenti e përshkruan Hasan Prishtinën si figurë të vështirë për t’u instrumentalizuar, të pamundur për t’u paraqitur bindshëm si njeri i Austrisë apo i Anglisë, duke e karakterizuar atë si nacionalist shqiptar dhe si një nga të paktët që “e ndjen dhe e predikon shqiptarësinë në kuptimin e mirëfilltë të fjalës”.
Në të njëjtën kohë, raporti serb e paraqet Hasan Prishtinën si figurën më kërcënuese për interesat serbe, duke theksuar frikën e tij nga ekspansioni serb dhe bindjen se në Kosovë “nuk mund të ketë vend për të dy popujt”. Për rrjedhojë, ai konsiderohej “armik i përbetuar” i Serbisë, për të cilin sugjerohej hapur se ose duhej futur në konflikt me Isa Boletinin, ose duhej neutralizuar fizikisht “me mjeshtri”. Shqiptarët, sipas këtij dokumenti, duhej “mbajtur në dorë” dhe në asnjë mënyrë nuk duhej lejuar që të dilnin nga kontrolli.
Në kohën kur kryengritja e përgjithshme shqiptare në Kosovë kishte marrë hov, Peerandoria Osmane filloi negociata me udhëheqësit shqiptarë, Hasan Prishtina i hartoi 14 pika drejtuar qeverisë osmane. Në këtë moment, sipas burimeve diplomatike serbe, Isa Boletini ishte i vetmi ndër krerët e kryengritjes që insistonte vazhdimisht se serbëve duhej t’u njiheshin të njëjtat të drejta që kërkoheshin për shqiptarët, një qëndrim që mbështetej edhe nga Riza Beu. Propozimi i tij për shtimin e një pike të 15-të në programin e kërkesave, që parashikonte shtrirjen e këtyre të drejtave edhe mbi serbët, përkonte në mënyrë domethënëse me strategjinë serbo-ruse të barazimit juridik të komuniteteve, e cila synonte relativizimin e shqiptarëve si shumicë demografike dhe politike në Kosovë. Në këtë kuptim, kërkesa nuk ishte thjesht shprehje e një konceptimi gjithëpërfshirës të të drejtave, por potencialisht edhe një instrument politik i përdorshëm nga Beogradi dhe Petrogradi për të dobësuar karakterin kombëtar të programit shqiptar. Pikërisht për këtë arsye, propozimi i Isa Boletinit u hodh poshtë nga Hasan Prishtina dhe krerë të tjerë shqiptarë, të cilët synonin ta ruanin qartësinë politike dhe kombëtare të platformës së kryengritjes.
Në përmbyllje, raporti konstatonte se shqiptarët duhej mbajtur larg Austro-Hungarisë, e cila perceptohej si kundërshtari më i madh i ekspansionit serb në Ballkan. Për këtë arsye, kërkohej “një plan serioz dhe veprim sistematik”, duke theksuar se konflikti ndërmjet shqiptarëve dhe Perandorisë Osmane duhej mbajtur nën kontroll nga Serbia dhe jo t’u lihej në dorë fuqive të tjera. Kjo dëshmon qartë se përçarja e brendshme shqiptare nuk ishte thjesht produkt i rivaliteteve lokale, por rezultat i një politike të qëllimshme dhe afatgjatë ndërhyrjeje nga Beogradi.
