s p – Page 3 – Dielli

Shpirti arvanitas në Rilindjen Europiane për atdheun e humbur

March 21, 2026 by s p

Ndriçim Kulla/

Në historinë e qytetërimit europian, Rilindja Europiane nuk ishte thjesht një kthim te antikiteti, por një ringjallje e thellë e vetëdijes njerëzore, një çlirim i mendjes dhe një rivendosje e dinjitetit të individit në raport me botën. Brenda këtij universi të ri shpirtëror, ku latinishtja u bë gjuha e mendimit dhe arti një formë e lirisë, një vend të veçantë zë edhe kontributi i arbërorëve dhe arvanitasve, bij të një atdheu të humbur, por jo të harruar.

Ky shpirt arvanitas, i përndjekur nga historia dhe i shpërndarë në brigjet e Italisë, Greqisë dhe më gjerë, nuk u tret në harresë; përkundrazi, ai u sublimua në dije, në art dhe në filozofi. Në këtë mënyrë, mërgimi u kthye në një formë të veçantë të atdhedashurisë: një atdhe që nuk mbrohej më me shpatë, por me penë, me mendim dhe me krijim.

Në rrafshin e parë të kësaj pranie intelektuale qëndrojnë humanistët e shkencës dhe filozofisë, si Gjon Gazulli, një nga figurat më të hershme që lidhi traditën shqiptare me dijen perëndimore. Ai nuk ishte vetëm një dijetar i kohës së tij, por një dëshmi e gjallë se kultura arbërore kishte rrënjë të thella në universin europian të mendimit. Pas tij, figura si Nikollë Leonik Tomeu dhe nxënësi i tij Mihal Artioti vazhduan këtë traditë, duke e shndërruar dijen në një urë midis identitetit të tyre të humbur dhe botës së re që i kishte pranuar.

Në një tjetër dimension, ai i artit dhe letërsisë, shfaqen figura që jo vetëm u integruan në Rilindjen Europiane, por edhe e pasuruan atë. Poeti latin Mikel Maruli, me vargjet e tij, ringjalli frymën klasike duke i dhënë asaj një ton të brendshëm tragjik, një mall për një origjinë të humbur. Në skulpturë, Andrea Aleksi dëshmon për një ndjeshmëri estetike që i përkiste jo vetëm një shkolle artistike, por një kujtese kolektive që kërkonte të materializohej në gur. Ndërsa në pikturë, emra si Viktor Karpaçi dhe Mark Bazaiti përfaqësojnë një kulm të ndërthurjes së kulturave, ku origjina arbërore nuk shuhet, por shndërrohet në një dimension të heshtur të krijimit.

Por ajo që e bën këtë kontribut të veçantë nuk është vetëm prania e këtyre individëve në historinë e Rilindjes, por mënyra se si ata e përjetuan këtë epokë. Për ta, Rilindja nuk ishte vetëm një lëvizje intelektuale, por edhe një akt shpëtimi. Ata i përkisnin një bote që po zhdukej nën pushtimin osman, një bote që nuk mund të mbrohej më fizikisht. Kështu, ata zgjodhën një formë tjetër rezistence: ruajtjen e identitetit përmes universalizmit.

Latinishtja, gjuha në të cilën ata shkruan, nuk ishte një mohim i origjinës, por një strategji e mbijetesës kulturore. Duke shkruar në gjuhën e përbashkët të Europës, ata siguruan që zëri i tyre të dëgjohej, që kujtesa e tyre të mos mbetej e izoluar në një hapësirë të mbyllur. Në këtë kuptim, panteoni i humanistëve arbërorë në latinisht nuk është një humbje identiteti, por një zgjerim i tij, një hyrje dinjitoze në historinë e mendimit europian.

Ky fenomen duhet parë edhe në një plan më të gjerë. Arbërorët dhe arvanitasit nuk ishin thjesht pjesëmarrës në Rilindjen Europiane; ata ishin bartës të një përvoje historike të veçantë: përvojës së humbjes dhe të rikrijimit. Në një Europë që po kërkonte të ringjallte antikitetin, ata sillnin me vete një tragjedi moderne, atë të një atdheu të pushtuar. Dhe pikërisht kjo tragjedi i jepte thellësi kontributit të tyre.

Në këtë mënyrë, shpirti arvanitas shfaqet si një ndërthurje e dy forcave: e kujtesës dhe e krijimit. Ai nuk mbeti i ngujuar në nostalgji, por u shndërrua në një energji që prodhoi dije, art dhe mendim. Ky është paradoksi i tij më i madh: duke humbur tokën, ai fitoi një hapësirë më të gjerë, atë të kulturës europiane.

Prandaj, kur flasim për kontributin e shqiptarëve në Rilindjen Europiane, nuk duhet të kufizohemi vetëm në emra apo vepra. Duhet të kuptojmë frymën që i lëvizi ata: një përpjekje për të mos u zhdukur, për të mos u bërë hije në historinë e të tjerëve. Ata zgjodhën të bëhen pjesë e historisë universale, duke ruajtur në heshtje një identitet që nuk kërkonte zhurmë, por që jetonte në çdo vepër të tyre.

“Saint Paul in Dyrrach”

March 20, 2026 by s p

Federata Pan-Shqiptare “VATRA” në Boston, Së bashku me me degën e Worcesterit dhe Kishën Ortodokse Shqiptare të “Shën Trinisë”, ju fton në prezantimin publik të librit “Saint Paul in Dyrrach” (Shën Pavli në Durrës) nga Prof. i Asoc. Thanas Gjika.

E diel, 29 mars 2026, Ora 12:30pm

Adresa: 245 D Street, South Boston, MA

Parkingu:Përballë ose në rrugë falas

Një aktivitet me vlera historike dhe shpirtërore për të gjithë komunitetin shqiptar.

Jeni të mirëpritur!

THEMELIMI I “ALBLIBRIS” – LIBRI SHQIP NË SHTETET E BASHKUARA TË AMERIKËS

March 20, 2026 by s p

Një gur themeli për kulturën shqiptare në diasporë.

Nga Frank Shkreli

Ditët e fundit, këtu në Shtetet e Bashkuara, pronari i Shtëpisë Botuese në Tiranë Z. Bujar Hudhri dhe shqiptaro-amerikani, Dr Pashko Camaj hapën librarinë online ‘Alblibris’, me libra fizikë, për të gjithë shqiptarët e Amerikës, por jo vetëm. AlbLibris – Libri shqip në SHBA –Themelimi i “Alblibris” në Shtetet e Bashkuara përfaqëson një nga nismat më domethënëse kulturore të shqiptarëve në diasporë dhe — në shumë kuptime — të parën e këtij lloji në Amerikë.

Në një realitet shpesh të vështirë të jetës në Shtetet e Bashkuara, ku komuniteti shqiptaro-amerikan ka qenë historikisht i fokusuar në mbijetesë ekonomike dhe integrim social, krijimi i një strukture kushtuar librit shqip — qoftë si platformë botuese, shpërndarëse apo promovuese – plotëson një nevojë të kahershme dhe përbën një akt vizionar nga ana e nismëtarve të këtij projekti. “Alblibris” nuk është thjeshtë një ndërmarrje kulturore, se në të vërtetë, ai mund të shndërrohet në një institucion identiteti për komunitetin shqiptaro-amerikan, në rritje e sipër.

Për dekada, libri shqip në Amerikë ka qenë i fragmentuar. Është e vërtetë se ka pasur dhe ka botime sporadike, por me promovim dhe shpërndarje të kufizuar, pikërisht, për arsye të një mungese infrastrukture profesionale siç është struktura e posa themeluar për librin shqip, “Alblibris”, këtu në Shtetet e Bashkuara.

Edhe figura historike të shqiptarëve të Amerikës, si Faik Konica apo Fan Noli e kuptonin se pa një bazë të qëndrueshme kulturore në diasporë, si organizata, gazeta e libra, eventualisht, rrezikohej – ashtu siç ka ndodhur edhe me shumë grupe etnike në këtë vend, të zbehej, gradualisht, identitetit kombëtar, Besoj që themelimi i “Alblibris” të mbush boshllëkun e deritanishëm kulturor të komunitetit shqiptaro-amerikan, por edhe më gjërë. Në këtë kuptim, “Alblibris” vjen si përgjigje konkrete ndaj një boshllëku të gjatë – me themelimin e saj si një qendër ku libri shqip jo vetëm botohet, por edhe qarkullon, promovohet dhe diskutohet.

Prandaj themelimi i kësaj qendre kulturore është i rëndësishëm në disa nivele, që në shumë pikëpamje, kanë rëndësi strategjike me disa dimensione. Siç iç theksova më lartë, institucionalizimi i librit shqip në diasporë – për herë të parë — krijohet një platformë e strukturuar në SHBA. Kjo qëndër siguron edhe një ndërlidhje me autorët shqiptarë – një urë e drejtpërdrejtë mes krijuesve, shkrimtarëve dhe poetëve në Shqipëri, Kosovë dhe lexuesve në Amerikë. Mbi të gjitha, kjo qëndëër me misionin e saj të përhapjes së librit shqip, synon ruajtjen e gjuhës shqipe – veçanërisht për brezat e rinj shqiptaro-amerikanë që rriten larg atdheut. Mund ë shërbejë gjithashtu edhe si një shërbim pozitiv në fushën e “diplomacisë kulturore”, libri si ambasador i identitetit shqiptar në shoqërinë amerikane

Më kujtohet kur punoja për seksionin shqip të Zërit të Amerikës gjatë 1970-ave, kur me qëllim të ishim në kontakt me gjuhën e përdorur në mediat e kohtë propagandës së atëhershme të Shqipërisë komuniste – porosisnim, gazeta, revista e libra, nepërmjet një kontakti në Itali e që na vinin në thasë një herë në gjashtë muaj ose njëherë në vjet. Për fat të mirë, ajo kohë nuk është më dhe me të drejtë tani konsiderohet si periudha e territ kulturor. Prandaj themelimi i “Alblibrit” këto ditë në Shtetet e Bashkuara duhet të vlerësohet edhe si një nismë me peshë historike, në këtë kohë, për komunitetin tonë këtu në Shtetet e Bashkuara.

Ndonëse shekulli i kaluar për shqiptarët e Amerikës është shënuar, kryesisht, nga gazeta si Dielli dhe të tjera, më pak të njohura dhe organizata si Vatra — shekulli XXI kërkon institucione të reja që i përgjigjen kohës digjitale dhe nevojave të reja gjuhësore e kulturore. Në këtë prizëm, “Alblibris” mund të konsiderohet vazhdim i natyrshëm i kësaj tradite — por në një nivel të digjitalizmit, natyrisht, shumë më të specializuar dhe professional se në të kaluarën.

Natyrisht se çdo nismë në fillim, nuk është e lehtë, sidomos një projekt i kësaj natyre. Sfidat janë reale! Ndoshta treg i kufizuar, konkurrencë me botimet anglisht, kostoja logjistike dhe për ne shqiotarët, ashtu siç është zakoni, mungesë e politikave mbështetëse. Por pikërisht këto e bëjnë nismën edhe më të vlefshme. Megjithë këto sfida me të cilat mund të përballet “Alblibris”, perspektiva e suksesit është gjithashtu e mirë, nëse ky projekt mbështetet nga brezi i tanishëm i komunitetit shqiptaro-amerikan dhe nëse gjënden mënyra për të bashkëpunuar edhe me institucione të ndryshme arsimore e kulturore. Në atë mënyrë, “Alblibris”, ka mundësi të kthehet në një pikë referimi për librin shqip në mbarë diasporën shqiptare

Themelimi i “Alblibris” nuk është thjesht një lajm kulturor – por është një zhvillim me peshë historike, nëse i prihet për së mbari në këtë rrugëtim historik. Ky projekt është dëshmi e gjallë se diaspora shqiptare në Amerikë po hyn në një fazë të re kulturore në fillim të shekullit XXI, ashtu si edhe në fusha të tjera të jetës në Amekë: drejt vetëdijes kulturore dhe një kontributi të qëndrueshëm, gjuhësor, kulturor dhe shpirtëror për komunitetin shqiptaro-amerikan.

I urojmë suksese “Alblibris” – në këtë mision që i shëren diasporës dhe Kombit. Me rastin e themelimit të “Alblibris” në Shtetet e Bashkuara nga botuesi Bujar Hudhri dhe Dr Pashko Camaj, ju urojmë vetëm sukseset më të përzemërta në këtë rrugëtim fisnik dhe me peshë kombëtare. Kjo nismë nuk është vetëm një ndërmarrje kulturore, por një shërbim i vyer ndaj gjuhës shqipe, librit shqip dhe identitetit shqiptar në diasporë. Urojmë që në gjurmët e traditës së ndritur të themeluesve të Federatës Vatra dhe të mendimit të thellë të figurave të shquara të komunitetit shqiptaro-amerikan të të gjitha kohërave — Faik Konica e Fan Noli, “Alblibris” ka potencialin të bëhet një vatër e re e dijes dhe e kulturës shqiptare në Amerikë. Me këmbë të mbarë!

Dy kryeqytete, një komb

March 20, 2026 by s p

Tirana dhe Prishtina: një paradoks në shekullin e ri shqiptar.

Nga Cafo Boga

Gjatë shekullit të kaluar, Tirana dhe Prishtina kanë ndjekur rrugë politike dukshëm të ndryshme, të formësuara nga lufta, ideologjia dhe diplomacia ndërkombëtare. Megjithatë, historitë e këtyre dy kryeqyteteve zbulojnë një paradoks më të thellë: ndërsa kufijtë politikë i ndanë shqiptarët, përvoja e tyre historike dhe identiteti kombëtar mbetën thellësisht të ndërlidhura.

Pak kombe në Evropë ilustrojnë paradokset e historisë moderne aq qartë sa bota shqiptare. Gjatë shekullit të fundit, trajektoret politike dhe historike të dy prej qyteteve të saj kryesore — Tiranës dhe Prishtinës — janë zhvilluar nën rrethana shumë të ndryshme. Herë njëri qytet jetonte në liri relative ndërsa tjetri përjetonte shtypje; në momente të tjera rolet dukeshin sikur përmbyseshin. Historitë e tyre tregojnë se si fati i një kombi të vetëm mund të zhvillohet përgjatë dy rrugëve kontrastuese, duke krijuar një paradoks që vazhdon të ndikojë politikën dhe identitetin shqiptar edhe sot.

“Ishte koha më e mirë, ishte koha më e keqe…”

— Charles Dickens, A Tale of Two Cities.

Dickens përdori këtë paradoks të famshëm për të përshkruar realitetet kontrastuese të Londrës dhe Parisit gjatë Revolucionit Francez. Megjithatë ai po përshkruante diçka më të gjerë se dy qytete. Fjalët e tij hapëse kapin një të vërtetë universale të historisë: përparimi dhe mizoria, shpresa dhe dëshpërimi, shpesh bashkëjetojnë në të njëjtin moment.

Në një mënyrë të ngjashme, historia moderne e Tiranës dhe Prishtinës pasqyron paradoksin e një populli të vetëm, fati politik i të cilit u zhvillua në rrethana shumë të ndryshme gjatë shekullit të kaluar dhe, fatkeqësisht, vazhdon të evoluojë në trajektore të ndryshme në vend që të drejtohet drejt një pike natyrore konvergence.

Dy Qytete, Dy Realitete Politike

Pas Luftës së Dytë Botërore, rrugët e Tiranës dhe Prishtinës u ndanë në mënyrë dramatike.

Nën regjimin e ngurtë komunist të vendosur në Shqipëri, Tirana u bë kryeqyteti i njërit prej shteteve më të izoluara në Evropë. Vendi u mbyll pothuajse plotësisht nga bota e jashtme nën një sistem ideologjik autoritar që kontrollonte pothuaj çdo aspekt të jetës publike dhe private. Ndërkohë, Prishtina mbeti brenda Jugosllavisë socialiste, ku shqiptarët përbënin shumicën e popullsisë, por pa sovranitet të plotë politik. Megjithëse Kosova përjetoi periudha autonomie të kufizuar, popullsia shqiptare mbeti nën presion politik dhe shtypje periodike.

Në këtë periudhë paradoksi ishte i dukshëm: një pjesë e kombit shqiptar kishte një shtet, por i mungonte liria, ndërsa pjesa tjetër jetonte me një hapësirë disi më të madhe shoqërore, por pa të drejtën politike të vetëvendosjes.

Rrënjët Historike të Çështjes Shqiptare

“Shqipëria nuk është vetëm një copë tokë, por është bashkimi i një populli që flet një gjuhë dhe ndan një histori të përbashkët.”

— Sami Frashëri

Duke shkruar gjatë Rilindjes Kombëtare Shqiptare të shekullit XIX, Sami Frashëri artikuloi një vizion të kombit që nuk mbështetej vetëm në territor, por në gjuhën dhe historinë e përbashkët — një koncept që pasqyronte idetë më të gjera evropiane të shekullit XIX mbi kombësinë, të shfaqura në shkrimet e mendimtarëve si Johann Gottfried Herder dhe të tjerëve të asaj kohe.

Çështja kombëtare shqiptare nuk lindi në shekullin XX; ajo kishte rrënjë shumë më të hershme, gjatë periudhës së sundimit osman që zgjati mbi pesë shekuj. Në fund të periudhës osmane, shqiptarët ishin të përqendruar kryesisht në katër vilajete administrative: Vilajetin e Shkodrës, të Kosovës, të Manastirit dhe të Janinës. Këto territore formonin bërthamën gjeografike dhe kulturore të popullsisë shqiptare në Ballkan.

Në vitin 1878, udhëheqësit shqiptarë krijuan historiken Lidhja e Prizrenit, duke kërkuar bashkimin e këtyre katër vilajeteve në një njësi administrative autonome shqiptare brenda Perandorisë Osmane. Ky propozim pasqyronte zgjimin politik të Rilindjes Kombëtare Shqiptare dhe dëshirën në rritje për vetëqeverisje.

Megjithatë, Fuqitë e Mëdha të Evropës e refuzuan këtë vizion. Pas Luftërave Ballkanike dhe marrëveshjeve diplomatike që pasuan, pjesë të mëdha të territoreve të banuara nga shqiptarë u ndanë midis shteteve fqinje. Pasojat e këtyre vendimeve vazhdojnë të formësojnë gjeografinë politike të rajonit edhe sot.

“Të fortët bëjnë atë që munden, ndërsa të dobëtit vuajnë atë që duhet.”

— Thucydides

Një ndjenjë e ngjashme u shpreh më vonë edhe nga Abraham Lincoln, i cili vërejti se një komb i fortë mund të përballojë të jetë i matur dhe i përmbajtur, ndërsa kombet e dobëta shpesh mbështeten në retorikë dhe mburrje për të kompensuar pasigurinë. Historia e ka treguar vazhdimisht se fuqia — jo gjithmonë drejtësia — shpesh përcakton fatin e kombeve.

Përmbysja e Fatit

Rënia e regjimeve komuniste në Evropën Lindore transformoi peizazhin politik të Ballkanit.

Shqipëria filloi një tranzicion të vështirë drejt pluralizmit politik dhe ekonomisë së tregut, ndërsa Kosova hyri në një periudhë të trazuar që përfundoi me luftë dhe ndërhyrje ndërkombëtare.

Pas konfliktit të vitit 1999 dhe shpalljes së pavarësisë në vitin 2008, Prishtina u shndërrua në kryeqytetin e shtetit më të ri në Evropë. Kosova sot përballet me sfidën komplekse të forcimit të institucioneve demokratike, ndërtimit të një ekonomie të qëndrueshme dhe sigurimit të njohjes më të gjerë ndërkombëtare. Përparimi në vitet e fundit — veçanërisht në luftën kundër korrupsionit dhe konsolidimin institucional — ka qenë i dukshëm.

Ndërkohë Tirana, edhe pse kryeqyteti i një shteti të pavarur, ka përballuar sfida të shumta tipike për tranzicionet postkomuniste: korrupsionin, institucionet e brishta dhe konsolidimin e pabarabartë të demokracisë.

Paradoksi Bashkëkohor

Sot paradoksi mes Tiranës dhe Prishtinës vazhdon në forma të reja.

Shqipëria, pavarësisht anëtarësimit në NATO dhe aspiratave për integrim në Bashkimin Evropian, vazhdon të përballet me shqetësime lidhur me korrupsionin, polarizimin politik dhe dobësinë institucionale.

Kosova, nga ana tjetër, ka përballuar sfida të veta pas pavarësisë. Në vitet e para shumë figura të luftës hynë në politikë dhe më vonë u akuzuan për abuzim me pushtetin. Megjithatë vendi ka parë gjithashtu shfaqjen e forcave të reja politike që synojnë të forcojnë institucionet dhe të luftojnë korrupsionin.

Marrëdhëniet mes Tiranës dhe Prishtinës nuk kanë qenë gjithmonë harmonike. Dallimet politike mes udhëheqësve të dy kryeqyteteve herë pas here kanë komplikuar bashkëpunimin në një kohë kur koordinimi më i ngushtë do të ishte në interes të të dy shoqërive.

Një e Ardhme e Përbashkët

Pavarësisht dallimeve politike dhe trajektoreve të ndryshme, lidhja historike mes shqiptarëve në të dy anët e kufirit mbetet e thellë.

Ndarja e trojeve shqiptare në fillim të shekullit XX krijoi entitete të ndryshme politike, por nuk arriti të fshijë gjuhën, kulturën dhe kujtesën historike që i lidh shqiptarët. Për shumë shqiptarë, ideja e bashkëpunimit më të ngushtë kombëtar nuk është çështje ambicieje territoriale, por pasqyrim i një vazhdimësie historike që i paraprin kufijve modernë.

Tirana dhe Prishtina nuk janë thjesht dy kryeqytete — ato janë dy kapituj të së njëjtës histori shqiptare që vazhdon ende të shkruhet.

Përfundim

Në fund, historia e Tiranës dhe Prishtinës na kujton se historia rrallë zhvillohet në një vijë të drejtë dhe të parashikueshme. Ashtu si paradoksi që përdori Charles Dickens për të përshkruar një epokë tjetër revolucionare, përvoja shqiptare gjatë shekullit të fundit është formësuar nga përparimi dhe vështirësitë, liria dhe kufizimi, uniteti i identitetit dhe ndarja e fatit politik. Megjithatë, nën këto trajektore kontrastuese qëndron një vazhdimësi më e thellë: një gjuhë e përbashkët, një kujtesë historike dhe një trashëgimi kulturore që asnjë kufi politik nuk ka arritur ta fshijë. Shekulli XX i ndau shqiptarët përmes luftërave, ideologjive dhe vendimeve gjeopolitike jashtë kontrollit të tyre; shekulli XXI shtron një pyetje tjetër — nëse institucionet demokratike, bashkëpunimi rajonal dhe vullneti i lirë i qytetarëve mund t’i afrojnë gradualisht këto rrugë paralele. Sepse historia e Tiranës dhe Prishtinës na kujton se ajo që dikur dukej si ndarje mund të shndërrohet në fillimin e një kapitulli të ri — të formësuar jo vetëm nga rrethanat, por nga zgjedhjet e vetë njerëzve.

Hyrje për Autorin

Cafo Boga është një shkrimtar dhe komentator shqiptaro-amerikan me qendër në Nju Jork. Punimet e tij përqendrohen në historinë shqiptare, identitetin kombëtar, çështjet e diasporës dhe zhvillimet politike në Ballkan. Përmes eseve dhe komenteve, ai synon të promovojë ndërgjegjësimin historik dhe një diskutim të menduar mbi marrëdhëniet në zhvillim mes shqiptarëve në të gjithë rajonin.

Dashamir Gurabardhi: “Arti si zhvillim dhe emancipim kombëtar”

March 20, 2026 by s p

Intervistoi: Sokol Paja/

1 – Z.Gurabardhi si ka nisur rrugëtimi juaj në Artin e Pikturës, frymëzimi artistik, pengesat dhe emocionet e para.

Jam rritur në një mjedis të qetë qytetar me nënë qëndistare dhe babain orëndreqës. Prirja mori rrugë natyrshëm, nga ku fillova të vizatoj që herët. Në klasën e pestë kjo prirje ra në sy të mësuesit të vizatimit, Artistit të merituar Agim Faja. Hyrja në Liceun Artistik “Jordan Misja” hapi një etapë të re në jetën dhe formimin tim. Tashmë kjo shkollë, me një staf të duhur pedagogjik, kishte hyrë në rrugën e konsolidimit.

2- Me ndryshimin e viteve, cilat tematika e motive kanë udhëhequr krijimtarinë artistike?

Filluar që në shkollë me bazat e realizmit, ishte gjini kryesore peizazhi dhe portreti. Kompozimi erdhi më vonë, që u bë dhe epiqendra e realizmit socialist. Në ato fillime ishte natyra shqiptare me veçoritë dhe variacionin e saj që inspironte vazhdimisht krijimtarinë. Kodra, lumi, fusha, ura, me prezencën e figurës së njeriut, ishin motivet.

3- Motivet kombëtare dhe cili është raporti i figurave të shquara të shtetformimit të kulturës shqiptare në krijimtarinë tuaj?

Gjatë formimit artistik e shumë pas kësaj periudhe, motivet kombëtare, si dhe figura të shquara (qofshin lokale), me krijimin e personalitetit dhe mëvetësisë morën rol të veçantë, jetuar në realitetin e atëhershëm. Sigurisht kisha shansin që lëvroja dhe gjininë e grafikës, që specifikisht lidhet me këto shprehje.

4- Krijimtaria në emigrim, zhvendosja në USA dhe cili është raporti i mallit, dashurisë dhe jetës larg atdheut në krijimtarinë tuaj?

Kur erdha në Amerikë kishte filluar periudha e pjekurisë. Me koncept të konsoliduar, realiteti i ri më ngjau krejt ndryshe. Edukata personale dhe formimi skrupuloz shërbeu për një ambientim normal. Bile dy vjet pasi arrita në USA, fare i panjohur për mjedisin atje, mora çmim në New York State Fair, me një kompozim modern-simbolik “KOHA”. Një numër i madh punësh të sjella nga Shqipëria krijuan dhe krijojnë atë klimë timen personale që më vlen sot e kësaj dite. Që nga viti 2018 jam i ftuar rregullisht në disa aktivitete “Plain Air” në Shqipëri.

5- Cili është raporti i dritës me errësirën, i jetës me vdekjen, i ferrit me lirinë në krijimtarinë tuaj?

Ndërsa dritën në pikturë e kam pasur dhe e kam preferencë personale timen që në fillimet e mia, ishte kontrasti grafik për të cilin edhe u diplomova në Institutin e Lartë të Arteve. Drita dhe kontrasti janë bashkë, ashtu ia kanë dalë mbi errësirën dhe zbehtësinë në pikturën time. Janë të dy elementë parësorë të pikturës. Në aspektin e jetës së përditshme ato shërbejnë vazhdimisht.

6- Cili është vlerësimi juaj për pikturën shqiptare në tërësi? Cilat janë tendencat?

Piktura shqiptare, arti në përgjithësi, është produkt shoqëror-historik, që lidhet ngushtë me të. Nëse përmendim Rilindjen tonë, edhe në artet figurative shqiptare ka një rilindje në kohë të caktuar që është fundi i shekullit XIX dhe fillimi i shek. XX. Kapërcime fazash apo stanjacione periudhash tashmë janë objekt studimi akoma në proces, pasi për afro 45 vjet sundoi realizmi socialist.

Pikërisht pas ’90-ës, me ardhjen e kohëve të reja, në kaosin e krijuar, modernizmi hyri me ca “nxitim”, amalgam dhe me paqartësi, aq më tepër kur një numër i madh të rinjsh filluan të shkollohen jashtë. Sot në artin shqiptar globalizmi mbarëbotëror ka sjellë çoroditje. Në zhvillimin kombëtar sot arti ynë ka rol të kufizuar dhe s’ka se si, përderisa drejtime të tjera jo të vogla si urbanistika, arkitektura etj. (që nuk kanë plane afatmesme apo afatgjata), dominohen nga specialistë të huaj, por turistë ama, në aspektin e studimit në thellësi të problemeve qenësore të vendit tonë. Pavarësisht këtij kaosi në zhvillim, arti shqiptar ka një numër jo të vogël talentesh. Zhvillimi i madh botëror sot është aq i shpejtë, aq dhe i paparashikuar, aq më tepër shkolla shqiptare në përgjithësi dhe ajo e artit në veçanti, që ndodhet para plot sfidash.

7- Si pasqyrohen në krijimtarinë tuaj datat dhe ngjarjet e mëdha kombëtare? Arti si zhvillim, emancipim dhe frymëzim kombëtar?

Në realitetin e këtushëm (prej më se 28 vitesh), datat dhe ngjarjet kombëtare ndiqen brenda mundësive, ndërsa arti si zhvillim dhe emancipim kombëtar është prezent dhe shfaqet në forma specifike. Konkretisht, kur në një muze (Nutley Museum Historical) prezantimi si artist shqiptar la një mbresë të paprovuar më parë tek një numër amerikanësh që morën pjesë në event, bile ata kanë kërkuar një tjetër aktivitet.

Kjo nuk është thjesht në aspektin patriotik, por i kalon caqet, pasi përcillet nëpërmjet emocionit.

8- Çfarë këshille ke për piktorët e rinj?

Duke qenë për 12 vjet mësues arti në shkollën artistike “Jan Kukuzeli”, Durrës, mendoj se formimi me vlera të plota është rruga më e mirë për të përballuar sfida të së ardhmes. Vite më parë, në një takim me piktorin e famshëm amerikan të tanishëm, profesor arti në Syracuse University për 45 vjet, kur i thashë se artist bëhesh pasi mbaron shkollën, ai tha: Është shumë e vërtetë.

9- Pas disa dekadave karrierë, arritje e vlerësime artistike, çfarë ju ka mbetur ende peng, dëshirë apo një amanet?

Në rrugën apo vorbullën e madhe të krijimtarisë ku zhytesh, konkluzione apo pengje përthithen dhe aq sa do të qartësohesh, aq edhe humbesh në to.

Por më shumë se pengje nxirren mësime nëse do realizohen…

10- Kush është artisti Dashamir Gurabardhi? Jetëshkrimi, ekspozitat, çmimet dhe vlerësimet ndër vite.

Lindur në Shijak më 1954, vazhduar studimet në Liceun Artistik “Jordan Misja” dhe mbaruar Institutin e Lartë të Arteve në Tiranë më 1978. Që nga viti 1971 pjesëmarrës në ekspozitat në Durrës, deri në vitin 1989. Në vitin 1978 për herë të parë pjesëmarrës në Ekspozitën e 100-vjetorit të Lidhjes së Prizrenit. Që nga viti 1979 deri më 1989 pjesëmarrës në të gjitha ekspozitat kombëtare, organizuar nga GKA.

1996 Ekspozitë personale në GKA

1996 Në ekspozitën në Barletta, Itali

1999 Në ekspozitën “New York State Fair”

2000 Në ekspozitën “New York State Fair”

2003 Në ekspozitë “Everson Museum”

2009 Në “Everson Museum”

2010 Në ekspozitën “In honor Steve Jobs”

2014 Në “Everson Museum”

2019 Ekspozitë “Historical Nutley Museum”

2021 Ekspozitë në Hotel Adriatik, Durrës

2023 Ekspozitë në Galerinë e Vlorës

2025 Në ekspozitën e Galerisë Durrës

Në vitet 2017-2025 pjesëmarrës në aktivitetet e “Plain Air, Albania”

Fitues:

1984 Çmim kombëtar në konkursin e 40-vjetorit

1988 Medaljen “Naim Frashëri”

1996 Çmim në Barletta, Itali

2000 Çmim në “New York State Fair”

2002 Medalje “Honorable Mention”, New York State.