Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

“Kosova Lindore, dje, sot dhe sfidat e së ardhmes”

by

Në  Itali, është mbajtur Konferencë, mbi diskriminimin  në Preshevë, Medvegjë, e Bujanoc.

/Kumtesa  e paraqitur në Konferencën e mbajtur në  Lugo Di Ravenna-Itali, nga Federata Kombëtare e Shoqatave Shqiptare në Itali,  kushtuar çështjesë së Krahinës që nuk e ka  të zgjidhur statusin politik, përkundër Referendumit dhe luftës së UÇPMB-ës/

E nderuar Kryetarja e Bashkisë të LUGO DI RAVENNA-Itali, znj.Elena Zanoni,  

I nderuar  Presidenti Granit Muçaj, zv.Presidenti Eris HOXHA,

I nderuar  Presidenti i Nderit Petrit Aliaj,  dhe Sekretarja e Federatës, dr.Ninfa Pema, e gjithë Grupit të Punës,

Të nderuar Studiues, Intelektualë, Veprimtarë të Çështjes Kombëtare,

Të nderuar Përfaqësues të institucioneve shtetërore, qendrore e lokale, këtu në shtetin  demokratik mikëpritës në Itali, 

Të nderuar Përfaqësues të Federatës Kombëtare e Shoqatave Shqiptare në Itali, 

Jemi tepër të nderuar, që jemi ftuar në këtë Konferencë, po ashtu vllazërisht jeni të falenderuar, për këtë organizim, dhe ku po mbahet  nën patronatin, e Federatës Kombëtare e Shoqatave Shqiptare në Itali,  Konferencë me temën:

“Kosova Lindore, dje, sot dhe sfidat e së ardhmes”, në bashkëpunim të ngushtë me Shoqatën “VATRA SHQIPTARE” dhe me të ftuar nga Kosova Lindore,  “DIASPORA 2025”, jemi mbledhur në këtë konferencë, me pjesëmarrës të së drejtës Kombëtare e Ndërkombëtare, Drejtues të Organizatave Shoqërore, Personalitete të Kulturës shqiptare, Autoritete vendore dhe përfaqësues nga hapsira e jonë shqiptare, dhe gjithëandej diaspora do të mundohem përmesë kësaj kumtese, të  ndarë në 3 kapituj të ndarë në periudha kohore, si:

 “Kosova Lindore, DJE’’,në gjitha zhvillimet e rëndësishme historike  për formimin e shtetit Shqitarë, nga kjo Krahinë është dhën kontributi, që nga koha e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, Kongresin e Alfabetit në Manastirë, shpalljen e Pavarësisë,po ashtu  shqiptarët  pas luftës së dytë botërore, ishin pjesë e Jugosllavisë edhe me shqiptarët e Kosovës, shqiptarët në  Meqedoninë e Veriut, Shqiptarë në Malë të Zi, dhe Shqiptarët në pjesë tjerë të hapsirës së Jugosllavisë të asaj kohe duke përfshi edhe Shqiptarët në Krahinën e Sanxhakut. 

Me filimin e frymës demokratike në Evropën Lindore, ne shqipatarët, u organizuam dhe formuam subjektet Autoktone Politike, por edhe u kyqëm aktivist duke kontribuar në Këshillin Koordinuese të  Partive Politike të Shqiptarëve në ish-Jugosllavi, pastaj mbajtëm dhe oraganizuar Referendumin e  1 e 2  marsit të vitit  1992,pastaj  është kryengritja e armatosur dhe lufta e UÇPMB-ës, në mbrojtje të pragut, dinjitetit dhe identitetit, në këtë kohë kjo Krahinë që përfshin Preshevë, Medvegjë dhe Bujanoc. Për herë të parë në historinë e kësaj Krahine, ishte ngritur, në nivelin më të lartë të internacionalzimit të çështjes, sensiblizimit deri në instanca të BE-ë, Paktit ushtarak Veri-Atlantik ATO-s dhe mekanizma të OKB-ës.Megjithëkëtë Republika e Serbisë, nuk ka respektuar plotësisht detyrimet që rrjedhin nga e drejta ndërkombëtare dhe instrumentet ndërkombëtare për mbrojtjen e pakicave kombëtare, nuk ka zbatuar  të gjitha marrëveshjet e nënshkruara me përfaqësuesit politikë të shqiptarëve të këtij Rajoni  në vitet 2001, 2009, 2013 dhe 2022. BE-ja dhe institucionet e tij jo nuk kan kushtëzuar avancimin e procesit, kurse OSBE-ja, Këshilli i Evropës dhe partnerët transatlantikë nuk kan intensifikuar monitorimin dhe dialogun institucional, Zyra e Komisionerit të Lartë të OKB-së për të Drejtat e Njeriut nuk ka dërguar një mision monitorues në këtë Krahinë. Republika e Serbisë, nuk ka respektuar njohjen e diplomave, tekstet shkollore, nuk është duke  garantuar përdorimin zyrtar i gjuhës shqipe dhe simboleve kombëtare shqiptare në përputhje me ligjin dhe standardet evropiane.Republika e Serbisë, nuk ka  siguruar  përfaqësim proporcional dhe të drejtë të shqiptarëve në institucionet shtetërore, dhe nuk ka ndërprerë çdo praktikë administrative që prodhon efekte të spastrimit etnik përmes mjeteve burokratike.

“Kosova Lindore-SOT’’,   përballet dhe ballafaqohet me një spastrim Etnik-diskriminim, heqja, fshirja e adresave të qytetarëve Shqiptarë të Preshevës, Medvegjë,e  Bujanocit, Serbia, nuk po e zbaton  Marrëveshjen e Konçulit, të arritur datën 20 maj 2001, Beogradi zyrtar,  jo që nuk e ka respektuar Marrëveshjen e Konçulit,por kemi,si: 

I. Prezenca e forcave Serbe është shtuar nëpër vendbanimet lokalitete shqiptare, të Preshevës, Medvegjës e Bujanocit, jan  48 MINIBAZA në Zonën Tokësore të Sigurisë, kemi militarizim të lartë,  

II. Amnistia e ish-ushtarëve të UÇPMB-së nuk është respektuar, 

III. Policia Multietnike nuk është instaluar në përpjestim të popullatës, e as në hierarkinë komanduese në Policin Multietnike,

Kur kësaj i shtojm dhe përdoret një Gjuhë me urrejtje, racizëm dhe ksenofobi, Serbia, vazhdon shkelje, cenim, mohim, diskriminimi në parfaqësim në institucione Lokal dhe Qendror të Republikës së Serbisë, në Gjykata, Prokurori, Shëndetësi, Administratë Tatimore, ka diskriminim edhe në kulturë, në informim, në investime të zhvillimin ekonomik, diskriminim edhe në pasivizimin e adresave-një pastrim entik. Në të gjitha segmentet e shtetit jemi me përfaqësim në disproporcion me përqindjen e popullësisë së këtyre komunave dhe Rajoni më i pazhvilluar dhe më i diskriminuar në gjithë Evropën. Shqiptarët, në Serbi jetojn në kushte pushtimi klasik, u jemi ekzpozuar frigës, urrejtjes, militarizimit, nën tendenca të vazhdueshme për shpërngulje, asimilim e pastrim Etnik. 

Të nderuar pjesëmarrës në këtë  Konferencë me temën shumë domethënjëse “Kosova Lindore, dje, sot dhe sfidat e së ardhmes”,  

Do të mundohem në kapitullin, e 3-të, të kësaj kumtese të  përshkruaj: 

“Kosova Lindore-SFIDAT E SË ARDHMES”, këtë Krahinë e presin sfida nga më të ndryshme, jo të lehta, mbi të gjithë të vetëm vazhdojm dhe të jemi e tregohemi  duke iu paraqitur të  koordinuar,  harmonizuar duke vazhduar të shfaqim çështjen ton, çdo herë tepër të artikuluar të unifikuar, me kërkesa të qarta, gjithnjë edhe me Prishtinën dhe Tiranën Zyrtare, do të duhej të ndërtojn dhe miratojn një qëndrim, por edhe të avokojn dhe lobojn  në instanca e makanizma më të larta  të BE-së  dhe OKB-ës, pasi   Krahina e jon nuk e ka të zgjidhur statusin politik.\

Pas disa raportimive nga BE-ja, se Serbia, nuk i ka të zgjidhur të drejtat e pakicave, dhe është miratuar një Rezolut, më 8 korrik  2022,  nga Parlamenti Evropian, që kërkohet hetim për pasivizimin e vendbanimeve për shqiptarët e Preshevës, Medvegjës e Bujanocit,  mbi   spastrim etnik-diskriminim. Është shumë shpresë dhënëse që  më 2 dhjetor 2025, Kongresisti Amerikan Keith SELF,  në Komitetin për Punë të Jashtme të Kongresit, Kryetar i Nënkomitetit për Evropë, prezantoi Rezolutën e parë në historinë e Kongresit Amerikan për çështjen e Krahinës son. 

Po ashtu është për ta përshëndetur diskutimin, mbi ngritjen e çështjesë së Krahinës son, nga Presidenti Shqiptarë Bajram Begaj në Asamblenë e Përgjithshme të OKB-së, më 24 shtator 2025.

Kjo Krahinë  përkundër vullnetit plebishitar të shprehur e manifestuar në Referendumin e  datës 1 e 2 Mars 1992,dhe kryengritjes së armatosur UÇPMB-ës, që mbrojti pragun, dinjitetin dhe identitetin e kësaj Krahine, por edhe  arritjes së Marrëveshjes së Konçulit, kërkon me të drejtë zgjidhje dhe do të duhej të ngritet, shtrohet e debatohet nga SHBA-ja, nga BE-ja, duke përfshi edhe nga OKB-ja.

Mospërfaqësimi  me vende të rezervuara në Parlament të Serbisë, mosmundësia e shkollimit në nivel Universiteti, moszbatimi që Komandant të Policisë në këto komuna, të jetë nga përkatësia nacionale shqiptare, pra mosintegrimi proporcional i shqiptarëve në strukturat shtetërore, moskthimi i Lapidarit të dëshmorëve të UÇPMB-ës, në Preshevë, mosdemilitarizimi i plotë i kësaj Krahine, moskompenzimi i dëmeve të shkaktuara nga konfliktet e armatosura, mosinvestim nën tendenca të vazhdueshme për shpërngulje, asimilim e pastrim etnik, këto jan SFIDAT E SË ARDHMES, të kësaj  Krahine. 

Një ndër shumë sfida të mbijetesës në ruajtjen e substancës, të mbrojm sakrificën dhe kontributin e luftës së armatosur si sfida të së ardhmes, ngritja, në nivelin më të lartë të internacionalzimit. 

Në përfundim të 3 kapitujve të kësaj kumtese

Do të ishte në interes që nga gjithë pjesëmarrësit të kësaj konference që përbëhet nga studiues, Intelektualë, Veprimtarë, Përfaqësues të institucioneve shtetërore, përfaqësues të Federatës Kombëtare e Shoqatave Shqiptare në Itali,bashkarisht  të hartohet e përgaditët një REZOLUTË, nga këndvështrimi i përbashkët, që do t’ju dërgohet Parlamentit Italian, Parlamentit të Serbisë, Parlamentit Shqiptar,duke përfshirë edhe Kryeministrat, Presidentëve dhe Ministrive  përkatëse, por edhe Këshillit Europian dhe Komisionit për të Drejtat e Njeriut, Parlamentit Europian, deri në OKB dhe Komisionit për të Drejtat e Njeriut pranë OKB-ës.

Kjo REZOLUTË, ka bazë të juridiksionit, akteve dhe konventave më të larta të BE-së, OKB-ës, pra  thirret  në mbështetje në parimeve universale të të drejtave të njeriut dhe standardet evropiane për mbrojtjen e pakicave kombëtare në Nenin 14 i Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut (1953), në Nenin 27 i Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (1966), në Aktin Final të Helsinkit (1975), në Deklaratën e OKB-së mbi të Drejtat e Personave që u përkasin Pakicave Kombëtare ose Etnike, Fetare dhe Gjuhësore (1992), Konventën Kornizë të Këshillit të Evropës për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare (1998), 

Të gjithë ne, gjithnjë të harmonizuar  të vazhdojm të paraqitemi para gjithë opinionit,dhe palës ndërkombëtare duhet të refektojm, edhe në planin, dhe strategjin e platformën e unifikuar se edhe kjo Krahinë i përket Evropës, dhe Rajoni i Preshevës, Medvegjës e Bujanocit,  nuk është vetëm çështje e bredshme e Serbisë, sepse kjo Krahinë nuk e ka të zgjidhur statusin politik, dhe kërkon zgjidhje të drejtë.

Rajoni më i pazhvilluar dhe më i diskriminuar në gjithë Evropën, kryemesazhi se vërtet duhet të jemi një zë i artikuluar, ende na duhet  vazhduar  të manifestojm rezistencë politike, me mjete paqësore  për të drejtat individuale e kolektive.

Tirana dhe Prishtina zyrtare, më së miri e mbrojn FRYMËN  SHQIPTARE pikërisht në këtë Krahinë.

Edhe konferenca  sotit e organizuar nga Federata Kombëtare e Shoqatave Shqiptare në Itali, është një kontribut, vetëm nëse angazhohemi të gjithë pa dallim, sikurë që vepruan RILANDASIT TAN, më shpejt e sigurt do të arrijm të realizojm    në sigurimin e një të ardhme më të ndritur dhe të sigurt për Shqiptarët kudo.

Me konsiderat të pa fund, për gjithë secilin prej jush, në këtë Konferencë. 

Ju faleminderit, dhe  përgëzime në këtë  gjesti fisnik dhe për mikpritjes vllazërore,  gjithashtu na nderoi me prezencën e  saj edhe   Kryetarja e Bashkisë të LUGO DI RAVENNA-Itali, znj. Elena ZANONI, për pjesëmarrje dhe mbështetje për këtë aktivitet. 

Mirëutakofshimi në aktivitetet tjera të radhës, kudo në hapsira tona Shqiptare  në interes të kauzës së drejt për liri, të Krahinës son.

Lavdi jetë dhe veprave e të gjitha kohërave dhe ata që kanë kontribuar për lirin dhe mbajtjen gjallë të FRYMËS SHQIPTARE  të Preshevës, Medvegjës, e Bujanocit.

Kumtesa e Refik HASANI-t, Master Shkencor, nga Bujanoci, e paraqitur  para të pranishmëve në konferencën, me temën: “Kosova Lindore, dje, sot dhe sfidat e së ardhmes”, e organizuar nga Federata Kombëtare e Shoqatave Shqiptare në LUGO DI RAVENNA,  të Italisë, më 21 dhjetor 2025.

*Autori, është njohës i rrethanave në Preshevë, Medvegjë, e Bujanoc, kontriboi në tryeza, debate e aktivitete, është një aktivist i dalluar në shërbim të zgjidhjes së drejtës të kauzës së kësaj Krahine, Veprimtar shumë i njohur në gjithë hapsirat Etnike shqiptare, që mirret aktivisht  me publicistik, si dhe studime e hulumtime,  ku ka treguar angazhim në tribuna, tryeza dhe paraqitje publike dhe përkushtimin e tij të vazhdueshëm ka organizuar edhe dhjetra  debate publike me temën dhe çështjen që lidhet nga kjo Krahinë, ka marrë pjesë në shumë paraqitje,  dhe në disa  konferenca shkencore të organizuara. Është autor i dhjetra vështrimeve të hulumtuara.

 Shenimet mbi autorin, jan marrë si:

**https://tupalla.com/wp/mr-sc-refik-hasani-njohes-iniciator-i-shume-ceshtjeve-per-luginen/

TIDENS TEGN (1929) / LETRA E EVELYN STIBOLT, MËSUESES NORVEGJEZE TË KUZHINËS SHKOLLORE : “EKSPERIENCA IME NË SHKOLLËN PËR VASHA NË KORÇË…”

by

Zonja Stibolt (në mes) me nxënëset e kuzhinës së shkollës së saj — Burimi : Tidens Teng, e shtunë, 4 maj 1929, f.15.
Zonja Stibolt (në mes) me nxënëset e kuzhinës së shkollës së saj — Burimi : Tidens Teng, e shtunë, 4 maj 1929, f.15.

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 27 Dhjetor 2025

Gazeta norvegjeze “Tidens Tegn” ka botuar, të shtunën e 4 majit 1929, në faqet n°13 dhe 15, rrëfimin e Evelyn Stibolt, mësueses norvegjeze të kuzhinës shkollore rreth eskperiencës së saj në shkollën për vasha në Korçë, të cilin Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Letër drejtuar “Tidens Tegn” nga Evelyn Stibolt, mësuese e kuzhinës shkollore në “École Normale” në Korçë.

Burimi : Tidens Teng, e shtunë, 4 maj 1929, f.13.
Burimi : Tidens Teng, e shtunë, 4 maj 1929, f.13.

Një rrip bregdetar i gjatë, i ngushtë dhe moçalor është i mbuluar nga mjegulla e shiut, por gradualisht bëhet pak më i qartë dhe të dalin në pah kodra dhe male të larta në brendësi të pafundme. Kjo është Shqipëria…

Një grup varkash të vogla, larg në port, shënon vendin ku duhet të hedhim spirancën. Në fakt, në Durrës ende nuk ka mol apo kalatë ; çdo gjë që vjen nga toka ose shkon drejt saj transportohet me varka të vogla, të cilat janë aq të ngarkuara sa që uji u vjen deri te buza e varkës, dhe duhet vërtet të tregosh shumë kujdes gjatë dhjetë minutave që zgjat udhëtimi me lopata. Do të jetë një lehtësim i jashtëzakonshëm kur moli i madh dhe i ri, që aktualisht është në ndërtim, të përfundojë një ditë. Durrësi është, pikërisht, qyteti portual më i madh i Shqipërisë dhe që larg në det ne mundëm të ndienim erën e rëndë nga sasitë e mëdha të lëkurave të papërpunuara të kafshëve, të cilat një pjesë ishin grumbulluar në tokë, ndërsa një pjesë tjetër transportoheshin pranë nesh me varkat e vogla të ngarkuara plot thasë. Por ne pamë edhe mallra të tjera eksporti : varka të mbushura me shpendë shtëpiakë që përplaseshin e fluturonin.

“Oh dear”, bërtiti njëra nga dy zonjat angleze që ndodheshin në varkën time, kur iu afruam tokës. Më vonë mësova se ajo dhe tjetra kishin ardhur në Shqipëri për të themeluar një shoqatë për mbrojtjen e kafshëve, dhe duhet pranuar se ajo që pa ishte vërtet e vështirë për një dashamirëse të kafshëve : një rresht gomerësh po zbriste drejt vendit të zbarkimit. Në të dy anët e tyre përplaseshin me krahë një numër i panumërt pulash dhe gjelash deti ende të gjallë. Ato ishin të lidhura nga këmbët dhe, kështu, kishin qëndruar të varura për orë të tëra me kokën poshtë, gjatë rrugës së gjatë nga fermat në brendësi të vendit deri në port, ku pa mëshirë hidheshin në varka. Por anglezet, ende pa shkelur në tokën shqiptare, kishin shpallur solemnisht se gjëja e parë që duhej të futej në Shqipëri ishin kafazët për transportimin e shpendëve të gjallë.

Të shoqëruar nga një tufë lypësish të vegjël që bërtisnin, marshuam drejt doganës, ku përparëset e mia të kuzhinës, mbajtëset e tenxhereve, librat e gatimit dhe të gjitha tabelat mësimore nga Stabeku u bënë objekt i një interesi të jashtëzakonshëm. Më pas u nisëm me makinë drejt Tiranës, kryeqytetit të Shqipërisë. Shoferi — burri me mjekër më të zezë që kam takuar ndonjëherë në jetën time — ishte i entuziazmuar që më në fund i jepej rasti të ushtronte anglishten dhe frëngjishten e tij. Ai ma tregoi me përkushtim “Krujën”, vendlindjen e adhuruar të Mbretit Skënderbe I, ku Skënderbeu III (Mbreti Zog I) pritet të kurorëzohet në një të ardhme të afërt. Pak më tej, rruga u nda në dy degë :

“Rruga për në Shkodër, zonjushë,” tha shoferi, “por unë nuk do të ngas më kurrë atë rrugë.” Dhe pastaj pasoi, me fjalët më konfuze që kam dëgjuar ndonjëherë, një rrëfim se si ai kishte çuar me makinë dy turistë amerikanë në Shkodër. Gjatë rrugës, ata u sulmuan dhe u grabitën nga grabitësit. Amerikanët u vranë, ai vetë ishte plagosur këtu e atje dhe kishte shpëtuar vetëm duke u shtirur si i vdekur. “Isha në spital për shtatë muaj, zonjushë, dhe që atëherë më është dashur të mbaj gjithmonë mjekër të dendur. Vetëm shiko këtu…” Dhe ai qasi me dorën e majtë mjekrën e zezë të çrregullt dhe nxori një shenjë të gjatë të bardhë.

Unë pohoja me kokë me dhembshuri, por dëshiroja me gjithë shpirt që ai të priste të më tregonte pjesën tjetër të plagëve të tij derisa të mbërrinim shëndoshë e mirë në Tiranë, sepse rruga ishte e tillë sa kuptova se në Shqipëri kishte edhe mënyra të tjera për të vdekur, përveçse nga shpata.

Në Tiranë u prita me përzemërsinë më të madhe nga Lady Carnarvon, e cila është shpirti i veprimtarisë së madhe ndihmëse që komiteti i pasur anglez Herbert zhvillon këtu. Nuk është e madhe ajo që shumica e njerëzve në vendet tona dinë për Shqipërinë, dhe aq më pak për atë Shqipëri që tani po përpiqet ngadalë të ringrihet nga rrënojat. Vështirë se ndonjë vend tjetër ka vuajtur më rëndë nga katastrofa e tmerrshme që ishte Lufta Botërore sesa populli shqiptar. Nga të gjitha anët turma armiqësore u derdhën mbi kufijtë, plaçkitën, dogjën dhe vranë pa mëshirë. Kësaj iu shtua edhe fakti se të afërm luftuan kundër të afërmve : disa në anën e bullgarëve, disa në anën e Aleatëve, dhe kur erdhi paqja, vendi ishte i shkretuar dhe duhej rindërtuar nga themeli. Për fat të mirë, Shqipëria ka në mbretin e saj të ri, Skënderbeun III, një sundimtar që di të veprojë. Thuhet se ai është i hekurt në punë : të paktën 18 orë në ditë punon pa u ndalur dhe flitet për të se njeh çdo nënshtetas të mbretërisë së tij. Edhe pse mbreti i ka sytë plotësisht të hapur ndaj hijeshisë që mbartin marrëdhëniet e vjetra mesjetare, ai është megjithatë i vetëdijshëm se, nëse mbretëria do të mund të pohojë veten si shtet i pavarur, duhet të modernizohet nga themeli. Në mbarë Shqipërinë po punohet për ndërtimin e rrugëve të reja dhe përmirësimin e atyre të vjetrave ; në qytetin portual të Durrësit, siç u përmend, po ndërtohen molë dhe kalata, dhe qyteti në një të ardhme të afërt do të lidhet me kryeqytetin Tiranën përmes një linje hekurudhore.

Mbreti Skënderbe III (Mbreti Zog I) — Burimi : Tidens Teng, e shtunë, 4 maj 1929, f.13.
Mbreti Skënderbe III (Mbreti Zog I) — Burimi : Tidens Teng, e shtunë, 4 maj 1929, f.13.
Motrat e Mbretit Skënderbe III (Mbreti Zog I) — Burimi : Tidens Teng, e shtunë, 4 maj 1929, f.13.
Motrat e Mbretit Skënderbe III (Mbreti Zog I) — Burimi : Tidens Teng, e shtunë, 4 maj 1929, f.13.

Ai po i rregullon qytetet sipas planeve urbane dhe po ndërtohen centrale elektrike. Është një punë gjigante që rëndon mbi supet e tij. Nuk është çudi që ai e ka pranuar me kënaqësi dorën e shtrirë të Komitetit anglez Herbert, i cili, me Lady Carnarvon-in jashtëzakonisht të aftë dhe të përkushtuar në krye, ka kryer një veprimtari humanitare tejet të çmuar në Shqipëri. Ky komitet ka themeluar shkolla, spitale dhe klinika kundër malaries. Kur, para disa kohësh, në Shqipërinë e Veriut shpërtheu një zi buke e tmerrshme, Lady Carnarvon ngriti një fshat për refugjatët ; ajo krijoi trupa skautësh dhe vizitoi burgjet. Në kohën kur unë ndodhesha në Tiranë, ajo po merrej me ngritjen e një biblioteke.

Ishte gjithashtu me nxitjen e Lady Carnarvon-it dhe me mbështetjen financiare të komitetit që qeveria shqiptare vendosi të hapte kuzhina shkollore sipas modelit norvegjez. Edhe pse ishte 80 vjeçe, ajo më priti plot gjallëri dhe energji dhe, me siguri, do të kishte dashur që rrotëza e vogël që unë përfaqësoja në planet e saj të vihej në lëvizje menjëherë. Që po atë pasdite ajo më shoqëroi te ministri i Brendshëm, i cili, shkurtimisht, më përshkroi kushtet në vendin tim të ri të punës dhe më dha dorë të lirë për të ngritur një kuzhinë shkollore sipas modelit norvegjez, sa më praktike dhe sa më të mirë që të ishte e mundur — një kuzhinë që do të shërbente si model për gjithë sistemin e kuzhinave shkollore në Shqipëri.

Gjatë rrugës nëpër qytet kishte jashtëzakonisht shumë gjëra të reja dhe të çuditshme për t’u parë. Me mendjehollësi vura re se shqiptarët nuk kishin nevojë vetëm për mësuese norvegjeze të kuzhinës shkollore, por se edhe një mësues norvegjez i shkollës bujqësore do të kishte pasur një detyrë të bukur për të kryer këtu. Vallë çfarë do të thoshte ai për parmendat prej druri që përdorin këtu, të cilat përbëhen nga një trung i mprehur me një degë të dalë që shërben si teh plugu ? As lopët nuk janë për t’u mburrur. Një lopë e mirë jep vetëm 4 litra qumësht në ditë, por kjo nuk është për t’u habitur, duke pasur parasysh kujdesin që u bëhet. Kurrë nuk do ta harroj lopën e gjorë që qëndronte në baltë deri te nyjet e këmbëve, përpara shtëpisë së Lady Carnarvon-it. Pranë saj qëndronte një shqiptar esmer e i ndotur, me çizme të gjata të mbuluara nga balta deri mbi gjunjë. Në njërën dorë mbante me mospërfillje një cigare të ndezur, ndërsa me tjetrën shtrydhte sisën e ndotur të lopës së gjorë, ndërkohë që viçi qëndronte në anën tjetër dhe pinte.

“Unë nuk pij kurrë qumësht në Shqipëri,” tha Lady Carnarvon dhe u kthye duke buzëqeshur në mënyrë të përçudnuar.

***

Në mes të natës u zgjova nga një dritë e çuditshme që shndriste… Tre ndriçime të shkurtra — një i gjatë — tre të shkurtra — një i gjatë. A ishte ky fari i Færder-it ?

Atëherë u kujtova… Ishte krenaria e Tiranës, drita elektrike, që kishte vetëm tre ditë që ishte vendosur.

***

Rruga nga Tirana për në Korçë është ndoshta një nga udhëtimet me makinë më të bukura dhe më interesante në botë. Përshkohet lart e më lart përmes një vegjetacioni të pasur, mbi lumenj dhe përrenj, dhe përgjatë liqeneve të bukura, duke ngjitur gjithnjë e më lart deri në fushën e lartë të mahnitshme ku ndodhet Korça, e rrethuar nga male me dëborë të larta 2000 metra. Udhëtimi normalisht zgjat disa orë, por mund të marrë edhe disa ditë. Sekretari i Lady Carnarvon-it, me të cilin udhëtova një pjesë të rrugës, më tregoi se njëherë kishte pritur 7 orë, sepse makina nuk mund të kalonte një lum kur uji arriti mbi rrota. Lumenj të tillë duhet të kalohen vazhdimisht. Por ka edhe rreziqe të tjera : kthesa të papritura, ngritje të mëdha dhe humnera marramendëse. Për më tepër, rruga është jashtëzakonisht e ngushtë dhe gjatë pjesëve të gjata është ndërtuar mbi baltë, që ka tendencë të shembet kur bie pak më shumë shi. Një familje mësuesish francezë, që udhëtuan një ditë para meje, ranë në një vend të tillë të vështirë. Makina bëri katër rrotullime dhe përfundoi në shtratin e lumit. Por çuditërisht, të gjithë shpëtuan të gjallë. Gjatë udhëtimit më shkonte mendja se riparimet e rrugëve të mbretit Skënderbe duhet të vihen përpara çdo gjëje tjetër, dhe më pas unë do të kthehem me aeroplan, këtë e di me siguri.

Vonë në mbrëmje makina hyri në Korçë dhe ndaloi përpara një shtëpie të madhe të bardhë të lyer me gëlqere, ku 54 fytyra të reja e të errëta menjëherë u shtrinë pranë dritareve. Ishte konvikti dhe nxënësit e mi të ardhshëm, dhe në derë qëndronin drejtori i shkollës dhe inspektori (kujdestari) i konviktit, të cilët më pritën.

U udhëhoqa përmes një salloni të gjatë të bardhë të lyer me gëlqere, pastaj u hap dera e një dhome të madhe dhe të këndshme me oxhak, ku një zjarr flakëronte duke përhapur një dritë të ngrohtë mbi muret e ulëta të bardha, me katër dritare të thella e të gjera me perde të ngjyrosura kaliko. Kjo ishte shtëpia ime në Shqipëri.

***

Konvikti ku jetoj unë i përket shtetit shqiptar dhe është një shtëpi për vajzat e reja që studiojnë në “Ecole Normale des jeunes Filles” në Korçë. Tre vjet më parë kishte vetëm 10 vajza të reja në konvikt, tani janë 54. Këto vijnë nga e gjithë Shqipëria, dhe është shteti shqiptar që paguan për to, pasi ka një kontratë me një tregtar, i cili furnizon me të gjitha ushqimet dhe merr një shumë të caktuar për çdo vajzë për sasi të caktuara gjalpi, buke, djathi, mishi, etj.

Inspektori ynë vjen çdo ditë për të kontrolluar nëse mallrat e dorëzuara janë të kënaqshme, por nuk ka menaxher në konvikt, gjë që mund të jetë shumë e nevojshme. Në vend të tij vjen një plakë që kujdeset për nxënëset kur janë të sëmura. Nxënëset rregullojnë vetë shtratin e tyre, ndërsa pastrimi, gatimi dhe punë të tjera të ngjashme kryhen nga 3 shërbëtore. Konvikti është pa dekorime. Muret janë të zhveshura dhe të lyera me gëlqere, dhe nuk ka perde për dritaret. Dhomat e gjumit janë në katin e dytë, dhomat e leximit në katin e parë dhe dhoma e ngrënies dhe kuzhina janë në bodrum.

Kur të hapësh një kuzhinë shkollore në Shqipëri.

Burimi : Tidens Teng, e shtunë, 4 maj 1929, f.15.
Burimi : Tidens Teng, e shtunë, 4 maj 1929, f.15.

Jeta në konvikt fillon në orën 5:30. Atëherë vajzat e reja ngrihen, rregullojnë shtratin dhe hanë mëngjesin e tyre të thjeshtë, i cili përbëhet nga bukë e thatë dhe çaj në kanaçe. Pastaj fillojnë të bëjnë detyrat për rreth një orë, deri sa duhet të shkojnë në shkollë. Shkolla është e ndërtuar pranë konviktit, sepse asnjë vajzë shqiptare nuk duhet të ecë vetëm në rrugë. Shkolla fillon në 8:45 dhe zgjat deri në 12:45. Ora 14:00 është për drekë, dhe pastaj shkolla vazhdon deri në 16:30. Pas kësaj janë lexime shtëpie deri në darkë, e cila shërbehet në 18:45, dhe pastaj përsëri lexime deri në 21:30. Është një ditë e lodhshme, por ka shumë  pritëshmëri nga ato. Këto vajza të reja do të bëhen brezi i ri i mësuesve shqiptarë dhe do të zëvendësojnë të gjithë mësuesit e shtrenjtë francezë, të cilët aktualisht japin pjesën më të madhe të mësimit në vend.

Shkolla Normale për Vasha të Reja, siç quhet shkolla, bazohet në të ashtuquajturat shkolla fillore, nga të cilat ka disa në qytet. Shkolla Normale ka 4 klasa. Në klasën e fundit, vajzat e reja mund të ndjekin për dy vjet, pas së cilës ato marrin një diplomë si mësuese. Drejtori është një shqiptar dhe një mysliman, i arsimuar në Universitetin e Kostandinopojës dhe një njeri shumë i sjellshëm dhe i aftë. Atje mësohen matematika, shqipja, gjeografia, historia, shkenca, kimia, fiziologjia, muzika, punimet artizanale, vizatimi dhe tani edhe gatimi norvegjez.

Në shkollën tonë ka 5 mësues dhe 5 mësuese, pothuajse të gjithë prej të cilëve kanë marrë arsimimin e tyre në Universitetin e Kostandinopojës.

Që në mëngjesin pasardhës, drejtori më çoi në shkollë për të zgjedhur dhomën që do të përdorja si kuzhinë shkollore. Nuk gjeta asnjë që më dukej e përshtatshme dhe, pa vështirësi, e bindëm drejtorin të hiqte dy dhoma dhe të rrëzonte murin ndërmjet tyre. Kështu, tani kisha një dhomë shumë të mirë, 6 metra e gjatë dhe 5 metra e gjerë, e ndriçuar, e ajrosur dhe e këndshme. Për më tepër, mora një dhomë të vogël shtesë për ruajtjen e gjërave të ndryshme.

Por pastaj filluan vështirësitë. Nëse do ta dija sa primitiv është ushqimi shqiptar, do të isha përshtatur në përputhje me rrethanat dhe do të kisha sjellë me vete nga Norvegjia pjesët më të rëndësishme të pajisjeve të kuzhinës së shkollës. Por kush mund ta kishte imagjinuar një gjë të tillë ? Këtu i presin delet në mënyrë tërthore, e mbushin mishin në një tenxhere balte me ujë, hedhin lakrën, preshin ose qepët dhe një grusht spec të kuq, dhe e gatuajnë. Voilà, gjithçka. Këtu nuk ka as një tenxhere për çaj, as një thikë kuzhine, as petës, furça apo ndonjë gjë tjetër që e bën punën më të lehtë në shtëpi. Unë duhej t’i vizatoja të gjitha dhe t’u jepja përmasat sipas kujtesës, dhe pas shumë diskutimesh në frëngjisht dhe shqip, më në fund arrita të rregulloja pajisjet. Por kjo mori një kohë të tmerrshme. Sepse gjithçka është e shpërndarë kudo. Marangozët kanë rrugën e tyre, bakërpunuesit rrugën e tyre, këpucarët rrugën e tyre dhe kasapët po ashtu. Rruga e fundit është vërtet një makth për mua, sepse aty varen qindra lëkura kafshësh dhe zorrët e papastra janë krah për krah, duke lëshuar një erë të tmerrshme. Përveç kësaj, aty ka edhe një dyqan ku mund të marrësh “gjithçka”. Kohët e fundit shkova aty dhe bleva sodë.

E morën me të njëjtën lugë me të cilën merrnin miellin e grurit.

Ne i kushtojmë vëmendje të madhe asaj që po ndodh në oborr.

***

Tani më në fund kuzhina jonë shkollore është në funksion të plotë dhe ka dalë vërtet shumë bukur, edhe pse duhet të heqim dorë nga të gjitha pllakat e bardha të kuzhinave shkollore të Norvegjisë. Ne kemi mure të bardha të lyera me gëlqere, dollapë ngjyrë kafe, peshqirë të kuq të bukur dhe një sobë të shkëlqyer. Vajzat e reja janë të entuziazmuara dhe mendojnë se është shumë argëtuese, dhe ishin shumë të impresionuara kur kohët e fundit hodha një petë në ajër dhe e ktheva. Gjithashtu, kemi vazhdimisht një turmë spektatorësh admirues, të cilët qëndrojnë me hundët e shtypura pas xhamave të dritares. Unë jap mësim në frëngjisht, por duke qenë se shumë nga vajzat e reja ende nuk e flasin mirë frëngjishten, përdor një përkthyes shqiptar. Për më tepër, aktualisht po përkthej në frëngjisht tekstet shkollore norvegjeze të Stabekk-ut dhe shpresoj sinqerisht që qeveria do të gjejë kohë për t’i përkthyer dhe botuar ato edhe në shqip. Kjo do ta lehtësonte shumë mësimdhënien.

Blerjet tona i bëjmë në treg, ku mbretëron një jetë shumë e gjallë. Këtu ka një vrull të madh bujqish dhe grave të bujqve me vezë të freskëta, shumë shpendë dhe perime të mrekullueshme, koka lakre që peshojnë deri në 15 kilogramë dhe presh aq të trashë sa krahu im. Perime të tjera ka shumë pak, sepse këtu nuk kanë idenë si t’i ruajnë, dhe kështu të gjitha gjërat si karrotat dhe patatet janë të ngrira.

Në mes të sheshit ngrihej një galg, por fatmirësisht ende nuk kam parë askënd të varur aty. Kanë kaluar dy vjet që nga hera e fundit që është përdorur. Një shqiptar i ri nga Korça kishte udhëtuar në Amerikë gjatë rinisë së tij. Një ditë e bukur ai u kthye në vendin e tij me kursimet e tij, rreth 40.000 franga, në valixhe. Në rrugën e kthimit ndaloi te motra e tij e martuar, dhe ai u këshillua të mos i tregonte prindërve asgjë deri në mbërritjen e tij ditën tjetër. Ajo ishte e etur të shihte gëzimin dhe habinë e tyre. Djali pastaj u strehua tek një çift, të cilët kishin një han të vogël në një fshat pranë. Mjaftoi që ai të lëshonte një shprehje gjatë mbrëmjes se kishte para. Hani ishte i mbushur plot dhe të huajt u vendosën për të fjetur në bodrum. Në mesnatë, pronari u ngjit fshehurazi, e vrau, e varrosi në bodrum dhe fshehu valixhen me paratë në kashtë. Ditën tjetër, motra erdhi të kërkonte vëllain e saj ; u ngrit alarmi dhe ngjarja përfundoi me gjetjen e trupit në bodrum, pas së cilës pronari u var siç ishte e drejtë.

Është një histori e trishtë, por mos mendoni se kjo është tipike për Shqipërinë e sotme. Njerëzit këtu nuk janë aspak më keq se diku tjetër, madje më mirë. Mbreti Skënderbe III (Mbreti Zog I) ka bërë mrekulli duke punuar për të zhdukur hakmarrjet dhe dukuri të ngjashme. Megjithatë, ato ende ndodhin ndonjëherë. Këtë verë, rruga për në Sarandë u sulmua nga katër hajdutë që plaçkitën udhëtarët, por nuk vranë askënd. Ata u kapën dhe u varën. Popullsia është gjithashtu jashtëzakonisht mikpritëse dhe e dashur. Nuk dua të flas shumë për vajzat e mia të reja. Ato nuk dinë çfarë të bëjnë për të më kënaqur : më sjellin fruta, jastëkë dhe cigare, dhe kur unë shtrihem për të fjetur në mbrëmje, hyjnë dhe më rregullojnë batanijen që të kem ngrohtësi dhe rehati.

“Ne të duam” thonë ato që dinë pak frëngjisht, ndërsa ato që nuk dinë asgjë më shtrëngojnë në krah për të më treguar dashurinë e tyre. Nuk është për t’u habitur që herë pas here ndihesh e lumtur kur tregon “një rrotë të vogël” që funksionon.

Evelyn Stibolt

FOTO – STUDIO VENETIKU dhe fotografja e parë shqiptare që vdiq në burgjet e diktaturës

by

Kristaq BALLI /

Një retrospektivë përkitazi mbi historinë e fotografisë shqiptare na ofron pamjen e një tabloje të pambaruar por, mbi të cilën vijojnë here pas here të hidhen penelata që po e plotësojnë atë me shumë maturi. Si lloji më i ri i artit pamor, i konfirmuar botërisht në fund të shek. XIX (fundi i periudhës Viktoriane), në Shqipëri ai ka përjetuar shpërfilljen, nënvlerësimin e diskriminmin e tij, veçanërisht gjatë periudhës së sistemit komunist. Dihet që Shqipëria ka qenë një oaz pjellor i fotografisë, pasi lëvrimi i saj ka filluar thuajse paralelisht me fotografinë botërore në dy qendra të emancipuara shoqërore e kulturore, si Shkodra e Korça me disa studio e fotografë të mirëfilltë artistë. Nën influencën e shembullin e tyre, ata induktuan edhe në qendra të tjera urbane të tjerë artizanë të fotografisë t’i përvishen këtij profesioni kryesisht për nevoja shoqërore, familjare e komerciale. Kështu, deri në fund të gjysmës së parë të shek. XX thuajse në të gjitha qytetet kryesore, madje edhe në venbanime rurale (si Dardha e Korçës, prej ku është lançuar edhe fotografi i parë autokton shqiptar-Papa Jani Zengo.(K.Balli, Q. Vrioni, N. Kotherja), u krijua një rrjet i gjerë shërbimesh fotografike, që zakonisht përfshinin edhe procesin e fotografimit në pllaka xhami, apo në filma celuloidi edhe procesin e retushimit estetik të portreteve në studio, edhe procesin e zhvillimit e larjes së tyre. Pra, këto studio, apo fotografë kryenin njëheresh edhe punën “artistike të vizionit” edhe atë “teknologjike”, të dyja të lidhura ngushtësisht e që siguronin suksesin, apo jo të studios. Ndërkohë, konkurenca profesionale midis tyre ishte e shprehur hapur dhe në favor të atyre që në fund të fundit materializohej me “magjinë” e atij që prodhonte foto më të realizuara estetikisht dhe teknikisht.

E njohur, e dëgjuar dikur, por e harruar, e paevidentuar dhe e pastudiuar deri sot për arsye nga më absurdet, mbi të gjitha vrastare, është edhe një studio fotografike në Korçë, e cila ka kontribute të veçanta e autentike në historinë e fotografisë shqiptare.

Në pasurinë e paçmuar të fotografisë shqiptare kanë meritën e tyre edhe shumë fotografë, studiues, udhëtarë, konsuj, albanologë etnologë e antropologë të huaj, të cilët kanë realizuar mijra fotografi ekzotike për vendin dhe popullin tonë, sikundër duhet vlerësuar edhe kontributi i disa fotografëve të vjetër shqiptarë, apo me origjinë shqiptare që kanë punuar si të tillë jashtë Shqipërisë, në ShBA, Greqi, Rumani, Bullgari, Japoni, Kore, Maqedoninë e Veriut, etj.

Pas Luftës II Botërore, me vendosjen e regjimit totalitar në Shqipëri, ashtu si edhe sferat e tjera të artit e kulturës, edhe fotografia pësoi një metamorfozë dehumanizimi e faktorizimi politik që do t’i shërbente ideologjisë e propagandës komuniste. Fotografia në kontekstin e saj emocional e estetik do të venitej dalëngadalë për t’ia lënë vendin një tjetër lloj arti propogandues të njeriut të politizuar deri në palcë, të njeriut të ri virtual komunist. Fotopllakati i ashpër revolucionar i realizmit socialist, që deformonte antropologjinë fizike e psikologjike, madje edhe të peizazhit natyror në shërbim të megallomanisë patologjike të sistemit totalitar, frustoi e shmangu gradualisht dimensionet e realizmit, të së bukurës, intimes, privatësisë, delikatesës, sensibilitetit human e sidomos atij femëror.

Më në fund, procesi përfundimtar i shtetëzimit e kolektivizimit të pronave e profesioneve në ndërmarje artizanale, midis të cilëve edhe atij të fotografëve, shënon edhe goditjen e fundit e pikiatën dramatike të fotografisë që humbi çdo vlerë e interes krijues e artistik. Kjo bëri që fotografët, sidomos ata më të hershmit të humbisnin interesin dhe shpresat për mbijetesë ndaj profesionit dhe bashkë me prishjen e studiove të tyre, ata asgjesuan edhe fototekat me dhjetra mijëra fotoprova e pllaka, apo filma negativë, duke shkaktuar një dëm të pallogaritshëm për memorjen kombëtare.

Si rezultat i kësaj goditjeje cerebrale mbijetuan shumë pak fotografë të mirëfilltë, që jo publikisht, fshehur nga makineria dërrmuese e shtetit, vijuan të punojnë me shpirt artisti për të lënë si dëshmi antikonformizmin e tyre në fotografi që inkuadrohen me dinjitet në Historinë e Fotografisë Shqiptare. Me fillimin e viteve ’90 të shekullit të kaluar e më tej, tabloja sinoptike e fotografisë, ashtu si gjithë jeta politike, shoqërore, materiale, shpirtërore, kulturore e artistike do të pësonte një kthesë 180 gradë, duke mbartur mbi vete një vektor historie plot zik-zake, zhvillime, dështime, progrese, përpjekje mbijetese dhe, sot, përballjen me një realitet të ri universal pa barriera e kufizime politike e ideologjike, por gjithsesi të ballëpërballshëm artistikisht me arritjet e mëdha botërore.

Pak a shumë këtë parabolë “profesionale” ka përshkuar edhe “Foto-Studio Venetiku”, një nga më të hershmet e më të njohurat në Korçë, me një aktivitet dhjetra vjeçar e me disa fotografë protagonistë. Sigurisht, ata që kanë ende kujtime, apo marrëdhënie shpirtërore me këtë studio, sikundër edhe historianët e studiuesit e fotografisë, apo qytetarët që e kanë njohur këtë familjeje intelektualësh e artistësh të mirënjohur korçarë e kanë një dilemë: si është e mundur që kjo studio aq e njohur dikur, “kamerat obscura” të së cilës mbanin gjurmët e imazhet e mijra qytetarëve, ngjarjeve historike, personazheve e personaliteteve të shumtë të kohës, peizazheve e kartolinave të shumta që u përgatitën këtu, të jenë hedhur në humbellën e harresës e të përjashtimit nga kujtesa kolektive, nga opinion qytetar, intelektual, artistik, sikur ata të mos kishin ekzistuar kurrë? Sigurisht që kjo dilemë edhe pse retorike e ka një përgjigje: vitin 1975, atë vit fatal për këtë familjeje, të ironisë së fatit tragjik të saj nga goditja vdekjeprurëse që grushti drastik i diktaturës, pas pleniumit të katërt famëkeq të KQ të Partisë së Punës që kishte në shënjestër kryesisht intelektualët e artistët, i dha kësaj familje intelektualësh e artistësh elitarë që, për arsye fare absurde e antihumane i konsideroi armiq të popullit, të Partisë, të ideologjisë së saj, të artit të realizmit socialist, zëdhënës të agjitacionit e propagandës kundër Partisë, apo, madje edhe bashkëpunëtorë të fashizmit (!) dhe i dënoi me aq vite të zgjatura burgimi, sa ata të mos dilnin dot prej andej të gjallë.

Por cila është historia e familjes dhe Foto-Studios Venetiku?

Rastësisht kishte qëlluar që shtëpia e familjes sonë dhe ajo e Venetikëve të ishin përballë e aq pranë, sa midis pjesëtarëve të tyre, tashmë komshinj të afërt të kishte marrëdhënie të afërta shoqërore, të cilat, veçanërisht në Korçë shpreheshin me një afinitet mjaft të dukshëm, si një zakon e traditë e veçantë morale, miqësore e qytetare për t’iu gjendur pranë njeri-tjetrit në çdo rast, në çdo moment. Gurët e sofateve para portave të çdo shtëpie ishin dëshmitarë mikpritës të fqinjësisë e afërsisë së banorëve të mëhallës, kryesisht të grave e vajzave që, bashkarisht me punët e tyre të dorës, thurrje me shtiza, apo qëndisje në gjergjef me gjilpërë e grep, shkëmbenin edhe “sekretet” e moshës së tyre, apo edhe të reja, pse jo edhe “thashetheme” apo kuriozitete të fshehta “konspirative” nga jeta e bëmat e familjeve rreth e rrotull. Njëra prej këtyre, e cila më është fiksuar në memorje, edhe pse isha ende shumë i vogël (por edhe shumë kurioz) lidhej me familjen Venetiku, pra që ajo kishte patur një djalë, më të madhin midis fëmijëve (me inicialin e emrit Th.) i cili kishte kryer vetëvrasje pasioni, sepse familja e tij nuk kishte pranuar që ai të martohej me vajzën që ai dashuronte…Kjo ndoshta kishte qenë tragjedia e parë e familjes Venetiku, e cila i kishte imponuar asaj mbylljen në vetvete dhe një vello misterioze të amosferës së saj miqësore e shoqërore.

I pari i familjes Viskë Venetiku, me origjinë nga Vithkuqi bleu tokë poshtë Çezmës së Arave (sot qendra e qytetit) dhe ndërtoi aty shtëpinë e tij rreth vitit 1870. Prapa shtëpisë, ai ngriti edhe një punishte zdrukthtarie, me gjasa që ai të ushtronte aty profesionin e tij të marangozit. Ka mundësi që në këtë shtëpi të ketë lindur djalii tij Dhimitër Venetiku në vitin 1874, me emrin e të cilin lidhet edhe fillimi i një profesioni tjetër familjar që do të vazhdonte të trashëgohej për një periudhë mjaft të gjatë, pra fotografia, si dhe historia interesante e Foto-Studio Venetikut.

Nuk kemi të dhëna dokumentare se si u rrit e u edukua Dhimitri, por logjika gjenealogjike na ndihmon për të nxjerrë disa të dhëna biografike mbi jetën familjare e profesionale të tij. Ai duhet të jetë martuar rreth vitit 1900 me Aleksandra Stratin (1884- 1988) edhe ajo me origjinë nga Vithkuqi. Fëmijët e tij, pra, kanë lindur pas këtij viti.

Fotografitë e para të Foto-Studios Venetiku i përkasin të paktën vitit 1910. Tek “Enciklopedia e Fotografëve Korçarë” të studiuesit Niko Kotherja, lidhur me aktivitetin fotografik të familjes Venetiku, përmendet se “Historia e kësaj familjeje fillon me një fotograf, të cilit fatkeqësisht nuk i kemi emrin, por vetëm inicalet D. Venetiku…” Më tej: “Një dëshmi fotografike kemi nga shkrimtari Kristaq Cepa, me pseudonimin Kapa, i cili ka një fotografi të vitit 1927 në studion e TH.D.Venetikut që i bije të jetë i biri i D. Venetikut” . Po ky studiues pohon se “ Nga kjo familje ka dalë edhe një nga fotografet e para femra në Shqipëri me emrin Krisanthi Venetiku “(1910-1979 K.B.), por nga të tre emrat e mësipërm ai nuk ka mundur të gjejë ende ndonjë fotografi. Një vulë në anën e prapme të një fotoje me emrin Th.D.Venetiku e disponoj edhe unë (falë koleksionistit e studiuesit Sh.Sala) madje, përbri, me një datë të shkruar me bojë të zezë Kine, 19/9/27.

Nqs flasim për dëshmi, ka shumë të tilla nga persona e familje të shumta okulare korcare, si po edhe familja jonë, apo edhe vetë unë që disponoj foto të miat nga Studio Venetiku, por do të veçoja, midis të tjerash edhe një dëshmi më të vjetër, atë të diktatorit Enver Hoxha në librin e tij “Kujtimet e Rinisë” kur ai ishte student në Liceun Francez të Korçës (1927-1930, K.B.): “… më kujtohet se tok me Elmaz Konjarin dhe me një shok tjetër korçar shkuam bëmë një fotografi, te «Venetiku», afër Shëngjergjit. (f. 122)

Duket si një rebus proliks apo lëmsh i ngatërruar, por një qëmtim me logjikën koherente të fakteve, dokumenteve, fotove, kartolinave, vulave, si dhe të kujtimeve e gjurmimeve të mia të shumta për këtë familje me disa fotografë do të na nxjerrë në rezultate befasuese.

1.Fotot e hershme të studios Venetiku u takojnë të paktën viteve 1910, disa prej të cilave janë monumentale, me përmbajtje e personazhe të njohur patriotike e kombëtare e me elementë të pasur kulturorë e etnografikë. Që ato mund t’u atribuohen fëmijëve të Dhimitër Venetikut nuk ka mundësi, sepse, ashtu siç e përmendëm më lart fëmijët e tij më të mëdhenj që kishin lindur pas vitit 1900 (sipas dokumenteve zyrtarë), ishin në atë kohë më pak se 10 vjeç e të tjerë nuk kishin ardhur akoma në jetë. Pra fotot e viteve ‘10-20 i takojnë me shumë propabilitet vetë Dhimitrit, edhe duke vlerësuar që vula që përmend z. N.Kotherja, pra “D. Venetiku”, duhet të jetë me shumë gjasa e mjeshtrit Dhimitër Venetiku, sepse, siç ka ka ndodhur shpesh me emrat shqiptarë iniciali “D” është një reduktim, apo akronizim ta konsiderojmë simbolik e estetik autorial i shkronjës “Dh”, por që nuk prish semantikisht emrin e tij nga Dimitër në Dhimitër. Kështu kanë bërë edhe shumë shqiptarë, por edhe artistë të tjerë kur e kanë konsideruar të arsyeshme. E, për një burrë mbi të 35-at, të pjekur tashmë, pllot i një familjeje me “shtëpi e katandi” e me ambicje për t’u shkolluar, edukuar e për një status të nderuar shoqëror e kulturor, siç rezultoi në fakt kjo familje në vitet e mëvonshme, nuk mund të jemi të dyzuar tashmë se ai që ka filluar i pari rrugën e fotografisë në familjen Venetiku ka qenë vetë Dhimitri dhe se aktiviteti i tij në fotografi ka vijuar të paktën derin nga vitet 1925, kur fëmijët e tij kanë arritur një moshë për t’u përfshirë në këtë fushë. Një tjetër e dhënë që Dhimitër Venetiku ka qenë fotografi i parë i kësaj studioje ka qenë një bisedë e imja me të bijën kur nga vitet ’70 duke e pyetur se nga e ka mësuar procesin e fotografimit, ajo më ka thënë se e ka mësuar nga babai dhe se ajo ka pasur raste që ka retushuar negativët e tij e të vëllait Jovan.

Dhimitri ka vdekur rreth vitit 1945.

Studio Venetiku nuk ishte e vendosur në një dyqan brenda shtëpisë, siç bënin zakonisht zanatçinjtë e tregtarët e vegjël të asaj kohe, në një dhomë të madhe në katin e dytë. Për të hyrë atje duhej të përshkoje oborrin me plloça , të ngjitje një palë shkallë të gurta, të hyje në një korridor e, më pas në dhomën e fotografimit me projektorë, objekte antike dhe sfonde të ndryshme. Mjediset e retushit dhe laboratori i zhvillimit e larjes ishin më prapa, ndoshta në një ndarje të punishtes së zdruktarisë. Fotot që i përkasin kësaj kohe pasqyrojnë gjerësisht situatën e re të jetës politike, ekonomike, sociale, arsimore, kulturore e artistike të Korçës në një periudhë kur qyteti bënte një jetë të gjallë e shumë progresive në çdo këndvështrim, e kjo s’kishte si të mos pasqyrohej edhe në atmosferën e përmbajtjes dhe paraqitjes së fotografive të kësaj studioje. Një vend të rëndësishëm në to zenë edhe personazhe protagonistë dhe ngjarje të rëndësishme historike në Korçë që lidhen me zhvillimet e shoqërisë shqiptare.

Duhet të përqëndrohemi në anën e prapme të një fotoje të prerë në mënyrë katërkëndshe në një nga cepat e saj, ku nuk identifikohet dot pamja fotografike e realizuar. Por, gjendet vula e fotografit që përfaqëson një nga anëtarët e tjerë të familjes Ventiku: Th.D.Venetiku. Ajo është një vulë e njomë me ngjyrë blu, me shkrim kaligrafik dhe një nënvizim në formë shigjete. Po ashtu i referohemi koleksionistit Kotherja mbi ekzistencën në familjen Cepa të një fotoje me po të njëjtin autor. Akrostika kompozicionale (Inicialii emrit të fëmijës, iniciali i emrit të babait e në fund mbiemri ) dhe fakti që profesioni në shumë familje zejtarësh korçarë trashëgohej brez pas brezi, na çon në përfundimin e sigurt se ky autor përfaqëson një prej fëmijëve të Dhimitrit. Por, cilin? Kjo familje, për arsye që do t’i shpjegojmë më poshtë është shuar plotësisht, ndërkohë që nga të dhënat e dokumenteve familjare nuk ekziston ndonjë fëmijë që t’i fillojë emri me shkronjën “Th”, mbi të cilën të aludojmë. Atëhere mendja na shkon sakaq në tragjedinë suicide të një prej djemve të familjes të përfolur në opinion e që ka ndodhur, sipas gjasave, nga vitet 1927-30. Sipas një arsyetimi të përafërt e adekuat, ky inicial është pjesë e emrit të djalit të madh të Dhimitrit, lindur rreth vitit 1900, i cili ka ushtruar profesionin e fotografit në një moshë të bindshme e deri në aktin e tij traumatik.

Përsa i takon mungesës së emrit të tij në dokumentet zyrtare (të viteve 1945) mund të ketë ndodhur që, për hir të rrethanave familjare, të opinionit, frustimit, “diskriminimit”, mentalitetit paragjykues provincial të atëhershëm e bulizmit që ajo mund të linte njollë të errët për të ardhmen e fëmijëve të tjerë dhe tek gjithë familja, në ndonjë census të viteve ’30, pra pas vdekjes së Th., ai nuk është regjistruar nga familja zyrtarisht, është bërë inekzistent dhe nuk është pëmendur e kujtuar më, aq sa edhe ne banorët komshinj të viteve të mëvonshëm nuk arritëm të mësojmë asgjë për të, veçse krizantemat e misterit të tij. Edhe diçka, gruan e Dhimitrit, teto Aleksandrën, apo “e Dhimitrit”, siç e thërrisnim të gjithë, e mbajmë mend të veshur vetëm me rroba të zeza zije e fataliteti gjatë gjithë jetës së saj dhe që, thuajse nuk kapërxente pragun e shtëpisë. Aq sa kur kishte për të dërguar ndonjë send apo ushqim tek një e afërme e saj e moshuar aty pranë Mitropolisë, nuk shkonte vetë por na dërgonte ne të vegjëlve t’ia mbaronim porosinë dhe, kur ktheheshim e i thoshim se e kishim kryer “misionin”, na falenderonte duke na dhënë edhe ndonjë karamele, apo biskotë.

Sidoqoftë, Th. D.Venetiku mbetet fotografi i dytë në rradhë i familjes dhe Foto-Studios Venetku, i cili na ka lënë dëshmi fotografike, si dhe identitetin e emrit të tij profesional. Me siguri, nëse ai e ka përdorur për një kohë të gjatë shemrën e identifikimit të tij, mund të gjenden edhe foto të tjera . Nëse, jo, mund të ndodhë që fotot e tij mund të përzihen me fotot e autorëve të tjerë të familjes por, gjithsesi, ai mbetet një fotograf autentik i kësaj studioje.

3. Në vitin 1907 lindi djali Jovan. Ai duhet të ketë pasur një jetë fëmijërore e rinore të plotësuar me shkollim, edukim, shoqëri e aktivitet të bollshëm qytetar. Ai zotëronte gjithashtu botëkuptim properëndimor dhe politikisht ishte një tip diskret e kontraversal ndaj lëvizjes komuniste e nacionalizmit. Nuk dihet se çfarë arsimi e edukimi kishte marrë brenda apo jashtë vendit, por dihet që në shtëpinë e tyre kishte shumë libra në gjuhë të huaj që do të përbënin nuklin e një biblioteke të pasur vite më vonë. Nuk dihet, gjithashtu, se çfarë angazhimesh profesionale ka patur, por dimë nëpërmjet dokumenteve e fotografive të shumta që ai ka marrë drejtimin e studios fotografike dhe se gjatë kohës që ai ka menaxhuar këtë studio, sasia dhe niveli profesional e artistik i fotografive ka qenë i admirueshëm. Sigurisht, proceset e fotografimit ai i mësoi fillimisht nga babai i tij, pa përjashtuar mundësinë e ndonjë specializimi jashtë Shqipërisë. Fatmirësisht një pjesë e madhe e fotove të tij kanë vulat autoriale. Dhe janë dy lloj vulash. Njëra, ajo më e hershmja është e përafërt me vulat tradicionale familjare të mësipërme, e njomë, me bojë blu e ku lexohet J. Venetiku. Ndërsa tjetra, më e vonshmja është rrumbullake, e njomë, me bojë të kuqe të theksuar, vendoset në një cep prapa fotos, ku lexohet shumë qartë ”JOVAN DH. VENETIKU- FOTOGRAF-KORCЁ.

Këtë vulë mendoj se ai e ka përdorur deri në vitin 1943, vit që shënon edhe përfundimin e profesionit të fotografit në Shqipëri. Në fund të këtij viti, apo në fillim të vitit 1944 Jovani, në moshën 36 vjeçare, që nuk kishte krijuar ende familjen e vet, emigroi si refugjat në Itali pas kapitullimit të saj dhe hyrjes së forcave gjermane. Arsyet e emigrimit të tij nuk i ka shprehur vetë, por disa e lidhin me një argumentim politik enigmatik. Unë mendoj se profili i tij i formuar antikonformist e sfidues intelektual parashikoi një të ardhme të zymtë e dogmatike të sistemit dhe shoqërisë shqiptare, ndaj ai gjeti rastin të emigrojë për një jetë me hapësira më të lira bindjesh e shprehish demokratike. Ajo që ne mësuam shumë vite më vonë, ishte se lidhja e komunikimi e tij me familjen, sidomos pas vendosjes së regjimit komunist në Shqipëri u bë thuajse inekzistent dhe ai, nuk përmendej nga familja, sidomos pas çlirimit të saj, më 1944, gjurmët e tij humbën. Madje ai do të bëhej një njollë e dyshimtë që do të influenconte shumë më vonë në tragjedinë asgjesuese të familjes së tij të mbetur në Korçë.

Pas shumë dekadash, kur sistemi politik diktatorial në Shqipëri u rrëzua, por kur edhe familja e tij native kishte pësuar tragjedinë e zhdukjes, rastësisht bijem sërish në gjurmët e jetës së e tij. Një fotografi e vitit 1959 e hedhur pak kohë më parë në internet, e shoqëruar me një interpretim shumë human zyrtar të Departamentit Kanadez të Emigracionit hedh dritë të saktë mbi jetën e Jovan Ventikut: “Jovan Venetiku, 52 vjeç kaloi 14 vjet në kampet e refugjatëve në Itali pa mundur të emigrojë për arsye të gjendjes së TB (Tuberkulozit). Ai, gruaja e tij dhe vajza, Maria, ishin midis grupit të parë të refugjatëve që mbërriti në Kanada në kuadër të një plani special rivendosjeje me rastin e Vitit Botëror të Refugjatëve. Maria, gjatë 10 viteve të saj, nuk ka njohur kurrë një shtëpi të vërtetë.” Sot Jovani dhe gruaja e tij nuk jetojnë, por vajza Maria, e cila duhet të jetë e datëlindjes 1949 jeton në Kanada. Kështu, ajo mbetet pinjollja më e afërt e familjes Venetiku. Në raport me profesionin dhe prodhimtarinë fotografike prej më se pesëmbëdhjetë vitesh, (1928-1943) Jovan Venetiku mbetet fotografi më i spikatur i Foto-Studios Venetiku.

Fotografitë e periudhës së tij janë në gjini dhe me subjekte të larmishme. Përveç fotove në studio, portreteve vetiake, familjeve, fëmijëve, grupeve të ndryshme muzikore, karnavaleve, të cilat i kompozon me një narrativë plot fantazi e elementë improvizues e estetikë, ai ka lëvruar dendur edhe foto-peizazhin si sheshet, rrugët kryesore, ndërtesa të mëdha e karakteristike institucionale, si dhe foto direkte nga ngjarje të rëndësishme shoqërore e qytetare. Me disa foto peizazhe, madje janë realizuar edhe kartolina, si “Sheshi i Shën Gjergjit”, 1930, Bulevardit Zogu I (nga Libraria Kotzias, Korçë),1929,etj. Ndërkaq, midis fotove në studio, të cilat janë të shumta e të realizuara me elementë plot finesë artistike mund të veçohen “Fëmijët e mëhallës”, “Çupat e mëhallës”, “Portret vajze duke lexuar”,që i takon më shumë një fotoje studimore, “Djemtë e Thoma Orollogajt” (Minister i drejtësisë,K.B.),

Fotografitë e Jovan Venetikut, të panjohura deri sot, mbeten jo vetëm dëshmi autentike e jetës historike, shoqërore e kulturore të kohës, por edhe një kontribut i vyer artistik në Historinë e Fotografisë Shqiptare. Disa nga fotopeizazhet e tij të qytetit të Korçës janë kthyer në kartolina nga Libraria “Kotzias”, si bulevardi “Zogi I”, Sheshi i Shën Gjergjit”, etj.

4. Pas emigrimit të J.Venetikut, më 1943, aktiviteti i Foto-Studios Venetiku nuk ndërpritet. Një tjetër pjesëtar i familjes, por këtë herë femër, bijë e kësaj familjeje e quajtur Krisanthi (1910 – 1979) mori drejtimin e saj. Krisanthi, si gjithë fëmijët e asaj familjeje kishte një prirje të shprehur artistike, atë të pikturës. Shtëpiake, krahas punëve të përditshme, ajo merrej me qëndisjen, në të cilën ishte mjeshtre, sidomos në kompozimin e nënkresave me lule të ngrira dhe pikturimin e tyre me një metodë piroteknike, që atë botë ishte tejet në modë në Korçë. Një vajzë e imët, shëndetligë, me syze të trasha optike dhe disi e tërhequr nga jeta shoqërore, por shumë e qetë, e arsimuar, edukuar dhe e sjellshme e elokuente, ajo i ishte kushtuar kujdesit për shtëpinë e madhe, prindërit e vëllezërit dhe nuk do të krijonte kurrë familjen e saj. Nga ana tjetër, studioja fotografike siguronte një pjesë të ardhurash për të jetuar. Situata e vështirë e krijuar pas emigrimit të Jovanit u bë një motiv mbijetese, ndaj ajo vendosi të vazhdojë krahas punëve të tjera të dorës edhe atë të fotografes. Në këtë kohë ajo ishte 33 vjeç dhe duhej të ishte e familjarizuar edhe me studion e fotografive, për hir edhe të dellit të saj artistik. Në këtë mënyrë nuk e pati të vështirë të përshtatet e të vazhdojë normalisht veprimtarinë studios. Shumë vite më vonë, mbaj mend se e kam pyetur ku dhe si e ka mësuar profesionin dhe ajo më është përgjigjur se babai, Dhimitri, e ka ndihmuar për ta përvetësuar atë.

Krisanthi është, pa dyshim, një nga fotografet e para shqiptare. Aktiviteti i saj fotografik vijoi deri nga vitet ’70 të shekullit të kaluar, pra rreth 30 vjet. Puna e saj si fotografe ishte e përqëndruar kryesisht në studio, dhe fare pak, ose aspak jashtë saj. Me tematikë, përmbajtje, kompozicione të larmishme, me sfonde që i ndryshonte shpesh, me një ndriçim plot efekte vizuale, me objekte ornamentale si tavolina të vogla antike prej druri të gdhendura e vepra skulpturore artistike që shoqëronin subjektin, ajo krijonte një mjedis “skenografik” të kulturuar e plot imagjinatë. Gjinia e preferuar dhe më e lëvruar nga Krisanthi ishte portreti bust, apo statujë, pasi edhe kërkesat për këtë gjini ishin më të mëdha, sidomos gjatë dhe pas viteve ’50 për shkak të dokumenteve zyrtarë dhe diplomave të shkollave të mesme e të larta. Për ne fëmijët e mëhallës fotot ishin dhuratë e studios. Sidomos kur na nevojitej për tabelën e të dalluarve në shkollë.

Edhe Krisanthi kishte vulën e saj identifikuese të studios. Ajo ishte një variant më i vjetër i një prej vulave të përdorura edhe nga babai dhe vëllezërit , ajo e njoma me ngjyrën blu, duke i hequr inicialet e emrave të pararendësve të saj, duke lënë vetëm mbiemrin Venetiku dhe me ngjyrë kafe sepia.

Rreth viteve 1960, me krijimin e qendrës qytetit, të teatrit dhe disa pallateve të reja (Optika), shtëpinë e Venetikëve e zuri plani urbanistik dhe ajo u prish. Familja u zhvendos nga shteti në një hyrje të vogël pallati në po atë lagje. Njëheresh, ishte edhe koha e shtetëzimit e kolektvizimit të shërbimeve publike. Ndaj, rrënimi i shtëpisë, shënoi edhe fundin e “Studio-Venetikut”. Për të përballuar jetesën, Krisanthi, si shumë fotografë e zantaçinj të tjerë punoi për disa kohë si fotografe në kooperativën artizanale të qytetit. Por aty ajo nuk ndjehej vetvetja. Sipas saj, fotot e realizuara aty ishin sa për të shkuar rradhën, aspak të denja dhe pa asnjë gjurmë identiteti, sepse tjetër njeri shkrepte aparatin, të tjerë që nuk merrej vesh bënin përpunimin laboratorik dhe në përfundim për cilësinë e tyre të dobët nuk përgjigjej askush. Ca më keq, që në këtë profesion edhe artistik, u punësuan edhe njerëz diletantë, të pakualifikuar, të paarsimuar, të patalentuar. Për këtë arsye, e deziluzionuar dhe e zhgënjyer, ajo u largua prej andej, për t’iu kushtuar nënës së moshuar, Aleksandra (Babai, Dhimitri, kishte ndërruar jetë rreh vitit1945) dhe duke u marrë me profesionin saj të vjetër të qëndisjes me pirografi, ndonse shikimi i saj sa vinte e dobësohej.

Kur u boshatis dhe u shemb shtëpia dhe studioja e familjes Venetiku, për ne fëmijët e lagjes, por jo vetëm, ka mbetur një ngjarje e pashlyer nga kujtimet. Meqënëse apartamenti, ku do të transferohej familja ishte shumë më i vogël se ndërtesa e shtëpisë, mjaft objekte e aparatura të studios, baçokë, tava, aparatura të vjetra fotografike, shishe me tretësira kimike, projektorë, sfonde, por, në veçanti dhjetra kuti të mbushura me xhama, lastra e filma negativë të arkivuar për dekada të tëra, u nxorën në oborr dhe u lanë aty në pamundësi risistemimi. Pa ua ditur vlerën e madhe kulturore, ato u bënë objekt shpërdorimesh, thyerjesh, e sidomos lodrash për fëmijët. Oborri u mbush me një shtresë xhamash të zinj të thyer. Ne, fëmijët, me kuriozitet shihnim nëpërmjet tyre silhueta njerëzish e peizashesh inverse në ngjyrë dhe habiteshim sepse nuk kuptonim procesin e xhamit apo filmit negativ. Të shumtën, ne i përdornim ato per të vështruar diellin gjatë ditës, apo për të luajtur “me fit”, pra kush do t’i fitonte më shumë xhama njeri-tjetrit, të cilat thyheshin në fund, njëlloj sikundër bënim me ashikët, kapaçkat e birrës, fugat, pullat, etj. Nga këto ditë, unë kam akoma kujtim “damkën” e një prerjeje serioze në dorë, që më kushtoi një muaj mjekim kirurgjikal.

Ndërkohë, një kujdes të veçantë familja tregoi për librat e bibliotekës, që ishin në gjuhë të huaj, si dhe shumë libra muzikorë e partitura, shumica të kopjuara të kompozitorëve botërorë. Një dosje të madhe prej tyre, si dhe një kuti me xhama të filmuar e mbajtëm në shtëpinë tonë me kujdes e mirëbesim (pa e ditur fare se çfarë përfaqësonin) dhe e kthyem sërish pasi familja u sistemua në apartamentin e ri.

Kur u prish shtëpia, kuptuam se u gris edhe pezhishka (velloja) e misterit të kësaj familjeje profesionistësh, artistësh e intelektualësh të veçantë, që jetonte përtej kohës e ngjarjeve të ditës, e shkëputur, e mbyllur, e sfumuar privatisht në një realitet tjetër, virtuale e vetmitare, prudente e tejet diskrete, të pakuptueshme për të tjerët, në thelb e një paradigme surreale, që e konservonte ritualin e jetës së vet në hermetizmin e ekzistencializmin individual.

Ky duhet të ketë qenë edhe momenti i fillimit të survejimit politik të familjes Venetiku nga organet e Sigurimit të Shtetit. Shoqërizimi i pashmangshëm i jetës në pallatin ku banuan rishtas, krijoi mundësinë e infiltrimit të njerëzve të afërt komshinj (madje edhe brenda familjes) dhe të Degës së Brendshme për të kontrolluar e jetën e tyre private.

Për të plotësuar sa më mirë kalvarin e dhimbshëm human e profesional të të famljes dhe Foto-Studios Venetiku, më duhet të them sintetikisht disa fjalë edhe për dy fëmijët e tjerë më të vegjël të familjes:

Andoneta Venetiku (Netka)( L.1912- V. rreth v. 2000), e prafundit e fëmijëve të Dhimitrit, duket se nuk ka marrë pjesë aktive në veprimtarinë e studios. Ajo është arsimuar dhe ka bërë një jetë të gjatë rinore, beqarie e alegrie. Rreth viteve ’50 ajo u martua me një shtetas intelektual austriak në Tiranë (të cilit i kishte vdekur gruaja e parë dhe nuk kishte fëmijë), lindi një djalë, i cili për fatin e keq, si po e gjithë familjes Venetiku, ndërroi jetë në moshë minorene nga një pleurit akut. Vitet e mëpasshme të çiftit vazhduan të ankthshme për fatin e pjesës tjetër të familjes Venetiku, derisa ata ndërruan jetë, fillimisht burri e më pas Andoneta para vitit 2000.

Kristo (Kiço) Venetiku (1922-1985). Ёshtë fëmija i fundit i familjes Venetiku. I mësuar në shkollat e kohës dhe në Liceun Francez të Korçës, ai ishte një erudit i talentuar në fushat e shkencave të natyrës (matematikë) dhe sidomos në muzikë. Ishte, gjithashtu, poliglot e midis gjuhëve të huaja ai dinte mirë gjuhën gjermane, një fenomen i rrallë në Korçë në atë kohë. Studiues autodidakt, muzikant me talent gjenuin, por edhe i përkushtuar me pasion të jashtzakonshëm ndaj muzikës klasike. Ai luante mrekullisht në trompë dhe korno, por veçanërisht në kitarë, ku ishte një nga mjeshrat më virtuozë të kohës në Shqipëri dhe njihte pothuajse të gjitha veglat muzikore të një orkestre. Nuk e dimë se ku e kishte mësuar solfezhin dhe disiplinat e tjera muzikore, pasi ai ishte një profesionist i vërtetë i partiturës, i orkestrimit, i aranzhimit, i dirigjimit, i shkrimit e kopimit të veprave muzikore me një kaligrafi të bukur, origjinalet e të cilave ishin shumë të rralla. Ai kishte, gjithashtu, një bibliotekë me libra të huaj muzikorë e letrarë. Matematicien shkencor, punoi si mësues në disa shkolla të Korçës. Paralelisht ishte një prej instrumentistëve kryesorë të Korit Lira, të orkestrës simfonike të qytetit, si edhe edhe drejtues dhe dirigjent i bandës muzikore të qytetit. Në marrëdhënie me fotografinë dhe studion familjare ai nuk është përfshirë, por, mendoj se ai e ka njohur dhe ka ushtruar këtë profesion për hir të kuriozitetit, hobisë dhe aftësive të tij në të gjitha sferat e intelektit krijues. Sidoqoftë, ndonjë shkrim, apo album që i atribuon atij disa foto të caktuara (madje të periudhës së hershme, kur ai nuk kishte lindur), janë keqkuptime e të pavërteta. Pra, ai nuk mund të konsiderohet si fotograf i studios Venetiku, por si një intektual e artist i shquar instrumentist në disa vegla muzikore, veçmas në kitarë e shumë aktiv në veprimtaritë muzikore e artistike të qytetit të Korçës.

Kiçoja u martua, por nuk pati fëmijë.

Do të duhej të vinte viti 1975, kur, pas Pleniumit famëkeq të KQ të Partisë së Punës (1973), filloi fushata kundër “shfaqjeve të huaja liberale” në kulturë e arte. Kjo gjueti shtrigash që kishte si qëllim eleminimin e një plejade artistësh të të gjitha fushave krijuese e interpretuese, në favor të një arti dogmatik që t’i shërbente formimit të njeriut të ri, një prototip i robotit frymor, si instrument i diktaturës e ideologjisë komuniste, i kushtoi Shqipërisë, ashtu si edhe qytetit të Korçës viktima të shumta e të pafajshme që i jepnin tonin atmosferës kulturore e artistike të qytetit e më gjerë. Radarët e sistemit më të madh e më të sofistikuar të gjurmimit, spiunimit dhe dënimit antihuman të lirisë së mendimit e krijimit, nuk kurseu as “grupin armiqësor të partisë e popullit” të përbërë nga piktori Vangjush Tushi (sot-Piktor i Popullit), muzikanti Kiço Venetiku (sot Qytetar Nderi), profesori e gjuhëtari Gaqo Peci (djali i patriotit të shquar, Sotir Peci) dhe fotografja artiste Krisanthi Venetiku. Pas një periudhe hetuesie shumë të gjatë për të pranuar akuzat e stisura e të manipuluara, gjyqi i tyre farsë para një publiku të gjerë nëpërmjet dëshmish e dëshmitarësh të frustuar e të detyruar për të bërë stigmat e porositura në zyrat e prokurorëve të diktaturës) atyre iu privua liria e jetës për aq vjet sa ata nuk mund të dilnin më gjallë nga burgjet komuniste.

Ata kishin virtyt kurajon humane të antikonformizmit dogmatik, artistik e qytetar.

Kështu, Krisanthi Venetiku, një nga fotografet e para shqiptare, një grua e urtë, e ditur, mençur, e kulturuar, e edukuar dhe e emancipuar ndërroi jetë pas një greve urie në burg në vitin 1979.

Kiço Venetiku, gjithashtu, ndërroi jetë në burgun e Burrelit në vitin 1985.

Ndërkohë, nëna e tyre e moshuar, e vetmuar, e sëmurë dhe e abandonuar nga njerëzit përreth,kishte vdekur në vitin 1976.

Ja, pra, ky ishte kalvari, fundi dhe shuarja tragjike e një prej familjeve më të njohura intelektuale në Korçë, si dhe e një studioje fotografike me një shpurë fotografësh profesionistë e artistë të vërtetë të kamerës obscura.

Prodhimtaria e tyre më se 50 vjeçare prej mijra e mijra fotosh e negativësh, sidomos ajo eksperimentuese e studimore u zhduk, u sekustrua, u shkatërrua, për të mos lënë gjurmë e dëshmi autentike sidomos në Historinë e Fotografisë Shqiptare e duke i krijuar një boshllëk të konsiderueshëm.

Sidoqoftë, kërkimet dhe gjurmimet tona të vijueshme, përveç fotove të shumta familjare që ende ekzistojnë në Korçë, janë në drejtimin e duhur e shpresëdhënëse në zbulimin e një kolekisoni (dhe mua me kujtohet si vegim kutia e xhamave që familja jonë ruajti për pak kohë) unikal e përfaqësues të kësaj studioje me autoritet e identitet të spikatur profesional.

KLINIKA E POEZISË, VISARI NË UNIVERSITETIN ILLINOIS, SHBA…

by

Eda Zhiti/

Ishte një takim ndryshe në Universitetin e Illinois-it, UIC, më i madhi i atij shteti. Në Departamentin e Mjekësisë, Qendra e Shëndetit Global, Kolegji i Mjekëve në fakultet ftonte poetin Visar Zhiti. Për se do të flitej, për poezinë, do të lexoheshin? Do të tregonte jetën e tij në diktaturë, burgun, traumën kolektive, lirinë më pas, mërgimin, do ta pyesnin për të gjitha këto?

KLINIKA E POEZISË

Kështu shkruhej në ftesën anglisht. Të jetë idiomë metaforike? – do të shpotiste Visari dhe duke buzëqeshur do të shtonte: E frikshme dhe e bukur. Pastaj ishin vendosur fotografitë e atij që do të drejtonte takimin dhe e të ftuarit, poshtë tyre shënimet përkatëse: Damiano Rondelli është shkencëtar italian, mjek, profesor dhe drejtor i Divizionit të Hematologjisë/Onkologjisë në UIC. Dr. Rondelli së fundmi ka botuar një përmbledhje me poezi në italisht me titull “È ora che tutto É” (“Është tani që gjithçka Është”). Visar Zhiti është poet shqiptar, i burgosur për poezinë e tij në vitin 1979 dhe i dënuar me 10 vjet heqje lirie nga regjimi komunist shqiptar (1944–1991). Pas lirimit, ai punoi si gazetar dhe u emërua drejtor i shtëpisë botuese që fillimisht e kishte denoncuar te regjimi dhe e kishte çuar në arrestimin e tij. Më pas u punësua në shërbimet administrative të Parlamentit të ri shqiptar dhe në vitin 1996 u zgjodh deputet dhe u bë Ministër i Kulturës. Në vitin 1997 kaloi në diplomaci, u emërua në Ambasadën e Shqipërisë në Itali dhe më pas Ambasador i Shqipërisë në Vatikan (Romë). Librat e tij janë përkthyer në shumë gjuhë dhe ai është fitues i çmimeve të rëndësishme ndërkombëtare letrare. Zhiti banon në Çikago me bashkëshorten e tij dhe vazhdon me pasion të shkruajë dhe të botojë veprat e tij. Më poshtë ishin dhe këto vargje të Visarit:

Të gjithë të mos kthehen në asnjë shtëpi mbrëmjeve… Të mos kesh copën tënde të mbrëmjes, dhomën tënde të mos kesh, as rrugën, as kthimin. Tmerrësisht njëlloj të jenë ditët, 5 herë rresht e premte, gjithmonë e martë ters, asnjëherë e dielë. Të mos kesh më shqetësime të vogla punë lotësh apo krijimesh, duke qënë shqetësimi më i madh në botë: i I burgosur!

Në fund vendi ku do të zhvillohej veprimtaria: UIC – Universiteti i Illinois, Rruga 1940 W. Taylor, Salla e Konferencave 230, ora 12.00, do të kishte dhe drekë…

FUQIA E SHPIRTIT

PËRBALLE MIZORIVE TË JETËS.

– Takimi –

Nuk kishte thjeshtë lexues dhe as student siç isha mësuar në veprimtaritë që kisha ndjekur me Visarin. Në tryezat e gjata dhe të shumta ishin ulur përballë njëri-tjetrit kërkues shkencorë, pedagogë, mosha të reja, por dhe të vjetër. etj, por të dhënë dhe pas letërsisë, patjetër, ja, ai profesori ukrainas në anë, ka botuar tre romane, na treguan. Në tryezë kishte libra

Takimin e hapi Profesori amerikan, Stevan M. Weine, psikiatër, studiues i njohur ndërkombëtarisht për veprat e tij psikologjike, dhunën, gjenocidin dhe pasojat mendore të luftës. Mes botimeve të tij është dhe libri studimor, i rëndësishëm, për Allen Ginsberg, – e mora ta shfletoj, – ku e trajton jo thjesht si poet, por si rast paradigmatik në marrëdhëniet mes krijimtarisë, traumës dhe etikës së dëshmisë.

Ia tregova Visarit. Kjo do të jetë dhe optika e takimit me mua? – më tha shqip. “Klinika e Poezisë” – buzëqeshi prapë. Pas fjalẽs sẽ mirëseardhjes, Profer Weine citoi moton e poetit amerikan, ndëkohë dhe mjek, William Carlos Williams “no ideas, but in things” i cili besonte se poezia duhej tẽ lindte nga objektet konkrete dhe pẽrvojat jetēsore. Kjo, mendoj, se shpjegon qasjen e tij tek mjeksia dhe poezia, – përfundoi profesori duke ia lënë radhën profesorit tjetër, Dr. Damianos, të niste biseden me të ftuarin. Le t’i dëgjojmë. Sipas programit, Dr. Rondelli rrēfeu si fillim për librin e tij me poezi, i botuar në Itali me parathēnie të Visarit. Jeta pẽrmes poezisẽ ẽshtẽ boshti i librit – tha ai, – por dhe i bisedës tonë.

Jeta pẽrmes poezisē ka lentet e lirisẽ dhe kur kjo e fundit nuk ẽshtẽ njẽ opsion- si dikur nẽ rastin e Visarit, ku fuqia e shpirtit arrin tẽ pērballojẽ mizorinẽ.

Ai krijoi njẽ paralele interesante. Si pikënisje mori vitin 1979, kur ai, fare i ri, kishte shkruar poezinë e parë. Po me Visarin ç’ndodhte në këtë vit në vendin e tij?

Visarin, pa u bërë 27 vjeçar, e burgosin pẽr njẽ libẽr me poezi tẽ pabotuar ende. Pra liria ishte bijẽ e burgut, – tha Profesor Damiano dhe nisi të lexonte pjesẽ nga akt-ekspertiza për poezinë e Visarit, e botuar si pasthënie në librin “The condemned apple”, i ribotuar këtë vit në SHBA, mbas 20 vjetësh nga botimi i parë në Los Angeles, nga shtëpia botuese “Green Integer”, me përkthim të albanalogut Robert Elsie. Poezia dhe akuza. Pse ti do një diell të dytë? A e kemi një, Partinë? Dhe ti diellin e dytë e do në formën e zemrës, armik!

Krijohet heshtje.

DIALOG SI NË DRAMË

Shpesh po i ngjante ankthit dhe absurdit, si të ishin dialogë të Joneskut, dëgjonin me shumë vëmendje, ata dinin të zbulonin ku fillonte e vërteta dhe ku mbaronte ajo, teksa futej dhuna dhe frika…

Unë nisa të mbaj shënime, që të jem sa më e saktë:

PROFESOR DAMIANO: (serioz) …Koha nẽ hetuesi… Di për Visarin, unë kam lexuar dhe në italisht jo vetëm poezi të tij por dhe njërin nga librat e burgut, “Rrugët e Ferrit”, 9 muaj qendroi i mbyllur në qeli, ndonjëra ishte aq e ngushtë, sa arrije të prekje muret anësore të saj me shpatullat, si të zgjonin natẽn, i shtrirë mbi dysheme duke të vënë majën e çizmes mbi krye dhe të merrnin nẽ pyetje… Si unë tani?

VISARI: Koha atje nuk ishte kohë, mund të them se ishte antikohë. Me pyetjet atëhere ata atje po bënin të ardhmen time, të tashme s’kishte, kurse me pyetjet tani po zbulojmë të shkuarën, kudo ku mund të ketë qenë ajo, të mos harrojmë dhe këtu

PROFESOR DAMIANO: Në qeli s’lejohej as letër e as penë? Si munde të krijosh poezi, që tashmë janë dhe në librat e tu?

VISARI: Me mend i krijova dhe jo pak.

PROFESOR DAMIANO: Po nuk i bëre dot 100 dhe kjo ishte keqardhja juaj.

VISARI; Po. S’po kishte më rëndësi për mua as arrestimi dhe as uria, por poezitë… isha çmendur mrekullisht.

Dhe u lexuan dy poezi, të krijuara me mend: “Ardhja e Pegasit në qelinë time” dhe “Te hekurat e frengjisë”. Duartrokitje, por dhe pezm. Ndoshta ishte imi dhe i Visarit, por jo, jo, ata kuptojnë shumë më tepër se ç’dëgjojnë…

PROFESOR DAMIANO: Dhe pastaj të çuan në burgun-kamp, me të burgosur të tjerë, ku punonit në minierë si skllevër. Ç’ndodhi me poezinë atje?

VISARI: Atje njerizët m’u dukën pothuajse njëlloj, të veshur me rrobat e pista të burgut, të zbehtë dhe të dobët. Fantazma… si dhe unë… a do t’i njihja dot? M’u afrua njëri. Kishim qenë bashkë studentë, s’e dija që kishte rënë në burg, s’i kishte më ato flokët me onde e të mëdha. Me tha: “Mirë se ardhe”. U trondita. Si mundo t’i thuhet tjetrit mirë-se-erdhe në Burg. E dija, që ky ishte vendi yt, – më tha. Ai do të bëhej mecenati im dhe i poezive të mia. Ai më habiti kur më tha aq thjeshtë, sikur po më jepte një cigare: Ti mund të vritesh në minierë, se je i ri dhe nuk ia di punës, por poezitë e tua duhet të shpëtojnë. Ia kisha mërmëritur disa. Do t’i mësojmë ne përmendësh, këtu njoh shokë trima e besnike, fletoren do ta fshehim ne, as ti s’do ta dish ku do jetë…

Shoku im çam, H. B. më ndihmoi t’i shkruaja poezitë se në burg lejohej …shumë se dy faqe, letra dorëzohej e hapur, por mund të bëje gjithë ditën denoncime shtetit. Ne shfrytëzonim këtë mundësi. Poezia dononcim i së keqes ishte, por po e denonconim te vetja, mbase në të ardhmen, po të kishim fat, do të ishte dëshmi.

Lexohen dy poezi të burgut, ajo që ishte e shkruar mbi ftesë “I burgosur” dhe : “Ikonat e arrestura”.

PROFESOR DAMIANO: Dhe ti dole nga burgu, po poezitë?

VISARI: Unë isha bërë ndërkaq “kontrabandist poezie”, arrita t’i nxjerr fshehurazi, gati të gjitha, nga burgu gjatë takimeve me familjen, me nënën, vëllezërit, e kam treguar në libër, ata i futën nën tokë për t’i ruajtur në kopshtin e shtëpisë së motrës. Ne në burg i fusnim në kashtën e dyhshekut, brenda në opinga, në thasë pis, etj.

Kur u lirova, takova njerëzit e mi dhe poezitë e mia, binin erë dhé, djerse të frikës, ishin britma të mbytyra, ishin copa lirie. Kur shkruaja në burg, shpikja lirinë time, nuk ka rëndësi se ku je…

PROFESOR DAMIANO: (…u tregon të pranishmëve, kolegëve të vet, librin voluminoz me poezi “Dorëshkrimet e fshehta të burgut”, botim i “Onufrit”, anastatik, e shfleton…) Këtu janë të gjitha… Dhe… erdhe në Itali si gazetar, pastaj si diplomat… Vazhdove të shkruash… edhe romane.

VISARI: Po. Tregova të vërtetat e mia, që ishin dhe të atdheut. Kurse poezia më dukej sikur ishte ajo që më shkruante mua. Dhe e zbulova pse kisha shkruar në burg, që të krijoja emocionin e gjallë dhe të bukur të njeriut.

PROFESOR DAMAINO: Po shkruaje poezi dashurie?

VISARI: Kurrë nuk shkruajta më “poezi burgu”. Por poezia, kudo që të shkruhet, poezi dashurie është…

Në librin anglisht të Visarit ishin shënuar poezitë që mund të lexoheshi: “Coloseu”, :Të takosh Romeo dhe Zhuljetën në Verona”, “Ketrat në Uashington”, “Bibla në dhomën e hotelit”…

POEZIA SI TERAPI

– Pyetje –

Salla e Konferencave ose Klinika e Poezisë kaloi në pyetje nga të pranishmit.

Sërish nisi me Profesor Stevan M. Weine. Nẽ Bashkimin Sovjetik, – tha ai, – shpesh artistẽt opozitarë futeshin nẽ çmendinẽ, edhe për t’i shpëtuar. Gjatẽ diktaturẽs nẽ Shqipẽri sistemi i trajtonte si tẽ çmendur kundẽrshtarẽt e vet? Ndodhi kjo nẽ Shqipẽri?

Visari u përgjigj: Ndoshta, por rrallë, duhej të kishe mik të fortë lart, në udhëheqje, zakonisht në raste të tilla braktisëshe nga miqtë. Por realiteti ishte ky, vetë Shqipëria ishte një çmendinë e madhe dhe më të çmendurit e të çmendurve, detyrimisht do t’i mbyllje në një vend akoma më të rëndë, në burgje ose në varr…

Po flas për Shqipërinë politike, vazhdoi Visari, por ne kemi një atdhe të mrekullueshëm, të lashtë, të përjetshëm, një popull me virtyte, të cilat ia çmon dhe bota.

Pyetje të tjera, vazhdon profesori psikiatër Stevan M. Weinei: A i njihje ne burg, a kishe lexuar Alen Ginsberg, Anna Ahmatova, Osip Mandelshtam, Yevtushenco?

Visari u përgjigja: I kisha dëgjuar. Në burg kishte intelektualë që kishin studiuar para luftës në Perëndim, në Europë e deri në SHBA dhe pas luftës në Bashkimin Sovjetik dhe në vende të tjera socialiste. Ata na tregonin. Ndërkaq mes poetëve që kam dashur gjithë jetën ishin Sergei Esenin, Walt Whitman.

Për të parin kërkuan ta thoshte edhe një herë emrin, siç duket nuk e kishin dëgjuar të gjithë, kurse me te dytin qeshën me historinë që tregoi Visari. Të dy poetët, pasi u përkthyen, u ndaluan nga regjimi dhe Visari shpjegoi shkurt rrethanat që ne i dimë. Në libraritë e provincës, ku unë jetoja, librin e Whitmanit, – vazhdoi ai, – e shpëtoi tillulli, “Fije bari”, e dinin libër bujqësor dhe e vunë në vitrinë pranë botimeve “Si të rrisim grurin”, “Misri”, “Derri”, më tej ishin librat që tregonin se si të rritej njeriun e ri, komunistët, etj… Ndërsa me Jevtushenkon, përfundoi Visari, jemi pranuam antarë të Pen Club-it Italian në të njëjtën ditë. Ai u gëzua shumë kur i tregova se isha dënuar dhe për poezitë e tij. Pra paskësh qenë i rrezikshëm…

Si ishte liria? – e pyetën Visarin. – Po Italia për ty? Ishin bashkë, – tha, – kur e di ç’janë, të mungojnë. Liria për mua deri atëhere ishte si dritaret e autoburgut, falso, dukeshin nga jashtë, por nga brenda s’kishte dritare. Hapa dritare brenda vetes, u mbusha me gjak drite…

A kanë kërkuar falje? – ishte pyetja tjetër. Një këngëtar italian, – tha Visari, – kur mori vesh që një këngëtar shqiptar ishte dënuar pse kishte kënduar këngë të tij.

Kjo ndodhi në Shqipëri, por Visari nuk tha atë që i ndodhi në Itali, mbase nuk donte të zgjatej a u lodh, Shoqata e Juristëve Europianë, të cilët edhe shkruanin letërsi, ftoi Visarin në Romë dhe i kërkujan falje që pse kolegët e tyre në Shqipëri kishin dënuar një njeri për poezitë e veta. Etj, etj.

Ja dhe pyetja të cilën Visari e parashikoi. Prapë psikiatri, Prof. Stevan M Weine: Keni patur shqetësime të shkaktuar nga trauma e burgut? PTSD (post traumatic stress disorder)? Na thuaj? – pyeti i qetë. Po prisnin të gjithë. Tamam amerikanë. Straight to the point, thashë me vete, Ndjeva tkurrje. Dëgjoj zërin e Visarit të thotë: Ime shoqe mund t’i përgjigjet kësaj pyetjeje.

Oh, jo, jo, gati bërtas unë dhe shoh me një buzëqeshje dhembshurisht nga Prof Damiano. Në takimin që kishim patur në mbrëmjen e para ca ditëve me atë, duke treguar për vitet tona të para të jetës së bashku, kisha rrëfyer se gjatë netëve zgjohesha nga të thirrurat e forta të Visarit. E zgjoja dhe e qetësoja, ndërsa vet dridhesha. Pastaj ishte Visari që më qetësonte mua. E mundoheshim të flinim sërish, të përqafuar fort. Me kalimin e viteve të bërtiturat në gjumë po zbeheshin, madje i kishim harruar fare. Tani më pëlqen të bërtas ditën, tha Visari, ka plot arsye.

Por ka gjithmonë një formë rikthimi, e butë, që e sheh nga larg dhe nga lart veten, kohën dhe të tjerët, ja, dhe ky tubim, ku po flitej kaq qetësisht.

Damiano, pasi mori leje, e tregoi vetë. Ishim mes specialistëve të traumës, në një metropol bote, aq shumë njerëzorë.

Trauma e një njeriu është dhe e të gjithëve. E shkuara është dhe në të ardhmen.

Sërish heshtje folëse, i pëlqen Visari kjo shprehje, e shumë admirim për atë, gjë që për mua ishte dhe kurajo për ta shkruar tash. Është vigjilje Krishtlindje e dëgjoj në sfond “O come, o come Emmnuel” e zoti përgjigjet “Unë do të vij, do të jem me ju”.

Dhe po mendoja prapë “Klinika e Poezisë”, do e kërkoja këtë togfjalësh dhe do të gjeja se Klinika e Poezisẽ funksionon vẽrtet si njē lloj “farmacie letrare”, portal online, ku individët paraqesin letra pẽr vẽshtirẽsi tẽ ndryshme që janẽ duke kaluar nẽ jetẽ dhe poetẽt iu pẽrgjigjen me njẽ lloj recete poetike. Cool, thashë me vete. Kishte të drejtë Profesor Stevan M. Weine, që e mbylli takimin duke dhënë raportin përfundmitar:

“Dëgjuam dẽshminē morale tẽ njẽ poeti. POEZIA DHE DASHURIA E KANË SHËRUAR”.

Sa bukur më kumbuan këto fjalë. Janë për të gjithë, besoj, edhe për Shqipërinë.

Dialogu dhe politika e jashtme e Kosovës, katër vitet vendimtare për shtetin

by

Katër vitet e ardhshme do të jenë përcaktuese për politikën e jashtme të Kosovës. Në një mjedis ndërkombëtar gjithnjë e më të paqëndrueshëm, Kosova përballet me sfidën për të ruajtur aleancat strategjike, për të avancuar dialogun me Serbinë dhe për të forcuar pozitën e saj në arenën ndërkombëtare.

Politika e jashtme e Kosovës nuk ka më luksin të jetë reaktive. Ajo duhet të jetë e menduar, koherente dhe e bazuar në interesa afatgjata shtetërore. Dialogu me Serbinë, i ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian, mbetet testi më i rëndësishëm diplomatik. Ky proces nuk është thjesht teknik apo politik; ai është thellësisht shtetformues. Çdo marrëveshje që nuk garanton barazi dhe funksionalitet institucional rrezikon të prodhojë më shumë paqartësi sesa stabilitet.

Njëkohësisht, Kosova duhet të investojë më shumë në konsolidimin e subjektivitetit ndërkombëtar. Anëtarësimi në organizata ndërkombëtare dhe rritja e njohjeve nuk janë vetëm çështje prestigji, por mekanizma konkretë për mbrojtjen e interesave shtetërore. Pa këtë prani, Kosova mbetet e cenueshme ndaj presioneve politike dhe gjeopolitike.

Marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe partnerët evropianë duhet të mbeten boshti i politikës së jashtme. Megjithatë, partneriteti nuk nënkupton nënshtrim politik. Ai kërkon dialog të sinqertë, koordinim strategjik dhe aftësi për të artikuluar qartë interesat kombëtare. Në këtë drejtim, diplomacia kosovare ka nevojë për profesionalizëm, vazhdimësi dhe konsensus të brendshëm politik.

Në planin rajonal, Kosova duhet të pozicionohet si faktor stabiliteti. Bashkëpunimi me fqinjët dhe pjesëmarrja aktive në nisma rajonale janë të domosdoshme, por vetëm nëse nuk cenojnë sovranitetin dhe rendin kushtetues të vendit. Dialogu rajonal duhet të jetë mjet për integrim, jo kompromis i dëmshëm.

Në fund, politika e jashtme nuk mund të shkëputet nga zhvillimi i brendshëm. Pa institucione funksionale, sundim të ligjit dhe ekonomi të qëndrueshme, çdo përpjekje diplomatike mbetet e brishtë. Katër vitet e ardhshme janë një dritare mundësie për ta vendosur Kosovën në një trajektore më të qartë ndërkombëtare , por vetëm nëse dialogu, diplomacia dhe interesi shtetëror ecin në të njëjtën linjë.

Prof.Dr.Nijazi Halili