s p – Page 38 – Dielli

Këmbana lufte – “Gruaja që Vinte nga Mjegulla” botohet në gjuhën angleze

January 16, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Kur lufta e kaluar por aspak e fashitur vjen të turbullojë paqen, vegimet e romanit Gruaja që Vinte nga Mjegulla të autorit Luan Rama bëhen imazhe goditëse të marrëzisë që kërcënon jetën dhe dashurinë. Mund të kishte qenë, dhe, mbase një ditë, mund të jetë një film i ngadhënjimit të njerëzores mbi çmendurinë e fashizmit, nëse fati do ndjek dëshirën e skenaristit të mirënjohur të katër filmave me metrazh të gjatë, përveç shumë filmave dokumentarë, që janë vetëm një pjesë e veprës voluminoze të tij në letërsi, studime historike e publicistikë.

Fillesa erdhi gjatë xhirimeve në Kurvelesh në vitin 1986 kur Luan Rama “dëgjoi historinë e italianit që kishte mbetur pas lufte dhe këndonte opera italiane.” Menjëherë e tërhoqi subjekti për film por “kohët ikën,” thotë ai, dhe “kur nisën ndryshimet shkrova një tregim dhe më pas romanin.” I nisur nga ngjarje jetësore, romani shpalos, përmes protagonistes, jetën e të një të riu italian, student i konservatorit të Milanos, i cili thirret në armë në ushtrinë italiane dhe, me premtimin se do kthehet tek ajo, niset për në Shqipëri në vitet 40. Pas luftës konsiderohet i pagjetur ose i zhdukur derisa gati pesëdhjetë më vonë një lajm në gazetë në kohën e ndryshimeve i jep shkas të dashurës së tij të rinisë, sopranos Laura Simoni, të bëjë udhëtimi e kundërt që ka bërë Alberto i saj gjatë luftës. Ajo gjen familjen shqiptare që i ka shpëtuar jetën ushtarit të plagosur për vdekje dhe e ka adoptuar atë pasi ai ka humbur kujtesën e vetes.

Është historia e një dashurie të këputur e të humbur dhe e shumë jetëve të ndërprera nga marrëzia e luftës. Paqja e asnjërit nuk është e paprekshme nga luftërat e shkuara dhe atyre që mund të afrohen sakaq. Shfaqja e një anije me refugjatë shqiptarë në brigjet e Brindisit të Italisë, si edhe varka të tjera që lundrojnë me çarçafë si vela në kohët antike mjafton për të sjellë thirrjet e të përvuajturve të furtunave të fatit në vitet 90, ndërsa në kohën e luftës të rinjtë italianë shkonin në drejtim të bregdetit përkarshi ku do takonin fate të tjera. I veshur me uniformën fashiste kishte shkuar edhe i dashuri i saj, Alberto, dhe nuk ishte kthyer më. Fakte historike si riatdhesimi i eshtrave të ushtarëve italianë të rënë në Shqipëri gjatë luftës i përjetësuar tek Gjenerali i Ushtrisë së Vdekur dhe referenca të tjera janë ndërthurur mjeshtërisht nga autori, i cili është historian i apasionuar. Njoftimi në gazetat italiane për një tenor në fshat shqiptar i japin shtysën Laurës të niset me bashkëshortin e saj për ta gjetur të vërtetën për Alberton si një shlyerje fajësie dhe përmbushje drejtësie ndaj së kaluarës.

Mllefi dhe revolta e kaq viteve e pafashitur brenda saj vërshon vrullshëm nga Laura për ata “që i besuan demagogjisë së Musolinit dhe i shërbyen me zell,” një prej të cilëve ishte babai i saj. “Ju nuk bëtë asgjë për ta ndaluar Alberton kur qyteti ushtonte nën çizmet dhe marshet e këmishëzinjve të Musolinit,” i zbrazet ajo. Mbështetësit e së keqes e kanë të lehtë të qetësojnë fajësinë me arsyetimin se nuk kanë vrarë njeri ngaqë nuk kanë qenë asgjë më shumë se nëpunës të thjeshtë. “Verbëria juaj ndihmoi fashizmin. Ju e sollët atë në Itali!” kundërshton Laura. Ndërsa nëna e Albertos ka humbur shikimin, i ati nuk jeton më, edhe fatet e personazheve të tjerë, si shokët e Liceut dhe trupës së Operës mbartin dramat e shkaktuara nga lufta.

Me të drejtë autori e konsideron romanin “një himn për muzikën.” Novela është kompozuar e gjitha me një repertor të pasur operistik dhe arie klasike nga një botë që kumbonte me muzikë përpara se të zhytej në shurdhërinë e territ nën peshën e shuarjes së rinisë, njerëzve, dashurive, dhe jetës. Sintetizimi i muzikës me ngjarjet e romanit të Luan Ramës projektohet në përfytyrimin tonë dhe pyet veten: A ka qenë ti ndonjëherë Gruaja që Vinte nga Mjegulla?

Romani Gruaja që Vinte nga Mjegulla është botuar nga shtëpia Albas në 2023. Një vit më pas përkthimi frëngjisht është publikuar nga botuesi Le Petit Vehicule, Francë. Në 2025 në italisht nga botimet Montebone, Milano, Itali në 2025 dhe së fundi nga EMAL në anglisht. Foto nga Artan Malaj, qershor 22, 2025, shkrimtari Luan Rama dhe Rafaela Prifti, përurimi i novelës Epistolari i Zaratës, Katedralja e Shën Gjergjit, Boston.

The Last Besa…

January 16, 2026 by s p

Gjergj Arianiti Krasniqi/

Në hijen e maleve të veriut të Shqipërisë, ku ligje të lashta ende pulsojnë nën sipërfaqen e jetës moderne, Elira kthehet në fshatin nga i cili u arratis fëmijë — jo më vajza që të gjithë mbajnë mend, por një grua që mban mbi supe peshën e një premtimi të gdhendur në gjakun e familjes së saj. Njëzet vjet më parë, babai i saj u vra sipas Kanunit: një sistem brutal nderi dhe hakmarrjeje, më i vjetër se vetë kujtesa. Tani, Elira gjendet e përfshirë në një komplot shumë më të thellë — një rrjet që shkon përtej gjakmarrjes dhe hyn në mekanizmat e fshehtë të pushtetit që sundojnë rajonin.

E ndjekur nga fise rivale, e manipuluar nga historiani enigmatik Riza dhe e tërhequr drejt një lidhjeje të papritur me Gjonin, varrmihësin e heshtur që di shumë më tepër sesa duhet, Elira duhet të përballet me një të vërtetë më të rrezikshme se çdo armë e drejtuar ndaj saj: Kanuni është rishkruar prej kohësh, dhe ajo po jeton brenda versionit të drejtësisë së dikujt tjetër.

Ndërsa dhuna shpërthen dhe besnikëritë copëtohen, Elira bëhet boshti mbi të cilin anon e ardhmja e fshatit — drejt lirisë ose shkatërrimit. Për të mbijetuar, ajo duhet të vendosë se çfarë do të thotë nderi në një botë ku çdo betim ka një çmim të fshehur dhe çdo jetë mund të merret në emër të traditës.

Një thriller i errët, atmosferik, i zhanrit Balkan noir, që eksploron identitetin, dhunën e trashëguar dhe guximin e nevojshëm për të thyer zinxhirët e së kaluarës.

Rreth Autorit:

Gjergj Arianiti Krasniqi është një shkrimtar shqiptaro-amerikan, veprat e të cilit ndërthurin thellësinë psikologjike, historinë kulturore dhe atmosferën noir. I lindur në Kosovë gjatë luftërave të ish-Jugosllavisë dhe i rritur mes dy botëve, Krasniqi mbështetet në traditën gojore, legjendat dhe peizazhet morale të ashpra të fëmijërisë së tij për të krijuar histori që eksplorojnë identitetin, nderin dhe forcat e padukshme që formësojnë fatin njerëzor.

Shkrimi i tij njihet për ritmin kinematografik, prozën e ngarkuar emocionalisht dhe portretizimet e nuancuara të personazheve të kapur mes traditës dhe ndryshimit. Me formim në letërsi dhe film, Krasniqi sjell një autenticitet të rrallë në përshkrimin e gjakmarrjes, Kanuneve rurale dhe terrenit kompleks emocional të familjeve të lidhura nga heshtja dhe detyrimi.

The Last Besa është romani i tij debutues dhe libri i parë i një serie të planifikuar thrillerash Balkan noir.

Kur nuk shkruan, Krasniqi udhëton nëpër rajon duke mbledhur histori lokale, duke intervistuar të moshuar dhe duke hulumtuar rrëfime të harruara që shpesh bëhen fara e letërsisë së tij. Aktualisht jeton në West Hollywood, Kaliforni.

FRANG BARDHI ME VEPRËN E TIJ, APOLOGJI E SKËNDERBEUT MBROJTI ME BURIME TË SHEK.XV E XVI, ORIGJINËN SHQIPTARE-ARBËRORE TË SKËNDERBEUT

January 16, 2026 by s p

Hysen S.Dizdari /

17 JANAR 1468 – 17 JANAR 2026 – NË KUJTIM TË 558 VJETORIT TË VDEKJES SKËNDERBEUT – NË KUJTIM TË 390 VJETORIT TË VEPRËS: SKËNDERBEU –APOLOGJI

Prof.Dr. Moikom Zeqo ka thënë: “DIJETARI MË I MADH SHQIPTAR I SHEKULLIT XVII ËSHTË PADYSHIM FRANG BARDHI.”

Frang Bardhi , me veprën e tij, “APOLOGJI E SKËNDERBEUT”, e vitit 1636 ju kujton , studjuesve e historianve : Se kur shkruan vepra mbi historin e një përsonaliteti apo një kombi, duhet të mbeshtetur, në dy parime themelore që kanë rëndësi vendimtare për vertetësinë e veprës tyre në fushën e historisë :

PARIMI I PARI : NË METODËN E KËRKIMIT SHKENCORË

PARIMI I DYTË: NË TË VERTETËN SHKENCORE

Frang Bardhi ( 1606 – 1643) ,lindi Nënshatë (Kallmet) të Zadrimës në vitin 1606 , në një famijle me tradita të larta ,atëdhetare, patriotike dhe fetare. Në fillim u shkollua në kolegjin e Loretos në Romë , pastaj në vitin 1633 vazhdoi studimet – si i pari student shqiptar – në Kolegjin Urban të Propagandës Fide në Romë, ku kreu studimet e thelluara, në filozofi e teologji dhe ku thellojë njohuritë në gjuhët latinishtë e italishtë. Pasi u doktorua në teologji u emërua ipeshkëv i Sapës.

Në vitin 1635 botoi në Romë fjalorin e parë të gjuhës shqipe, Fjalor latinisht-epirotisht(shqip) me 5640 zëra. Fjalori përmban 5000 fjalë të përkthyera në shqip, e shtojca në fund, kurse pjesa shqipe përmbledh rreth 2500 fjalë.

Në vitin 1636 , me kërkesë të bashkëatëdhetarve të tij,brenda 15 ditve shkroi Kryevepren e tij në mbrojtje të origjinës shqiptare të Heroit tonë Kombëtar, Gjergj KastriotiSkënderbeu: “Skënderbeu- Apologji”.

Në vepren e tij : “Skënderbeu- Apologji”, Frang Bardhi duke u mbeshtetur në argumente shkecorë e burime historike të kohës Skënderbeut, të shek XV-XVI, të cilat vertetojnë origjinën e pa diskutueshme shqiptare të Skënderbeut, hedh poshtë , fletushkën e priftit sllav, Tomeo Markoviçi, (peshkopi boshnjak) i cili u përpoqë të mohonte origjinën ARBËRORË-SHQIPTARE, të Heroit tonë Kombëtarë ,Gjergj Kastrioti Skënderbeu , duke e qujtur sllav.

Në vepren e tij:“Skënderbeu- Apologji”, botuar në vitin ,1636, në Romë , përkthyer në gjuhën shqipe nga ,Stefan I. Prifti ,botim i tretë 1999.

Frang Bardhi në f-91 thekson:

“Por unë nuk e quaj pa vend të them edhe diçka , për familjen ,atdheun dhe origjinën e Skënderbeut ose Gjergj Kastriotit.Duke u mbeshtetur, pra në autorë shumë të sprovuar, e të dëgjuar, unë do të provojë,(që kundeshtari të skuqet t,i dalë përpara numrit të madh të historianve fort të shquar), se familja e Kastriotve në Epir apo Arbëri dhe se Kastriotët nuk e kanë fillin e tyre nga i biri i Vukashin Marganaviçit.Gjithashtu unë do të provojë nga autorë të ndryshëm me vlerë dhe nga mendimi i përgjithëshëm i epiriotve apo i arbërorve se Joani (Gjoni), prindi i Skënderbeut ka lindur nga kjo familje shumë e vjetër dhe se prandaj ne duhet të pohojmë se ai është i ndryshëm nga Juanis Margnavçi.”

Frang Bardhi , për të vertetuar shkencërisht , origjinën shqiptare – arbërore të familjes Kastriotve dhe të Heroit tonë Kombëtarë ,Gjergj Kastrioti Skënderbeu , u mbeshtetë në burimet historike të dijëtarve, historianve, shkrimtarve, mbretërve , princave të shekullit , XV e XVI ,por edhe në kujtimet përsonale të Papa Piu –II.

MË POSHTË PO JAPIM BURIMET HISTORIKE,ORIGJINALE KU U MBESHTETË ,DIJETARI I MADH I SHEK.XVII, FRANG BARDHI, PËR VEPRËN E TIJ:“SKËNDERBEU- APOLOGJI”, E VITIT 1936.

BURIMI-PARË

VOLATERRANI (1451-1522)-Humanist italian(Babai i tij, sekertarë i Papa Kalisit-III-dhe Papave pasues)

Frang Bardhi, theksonë në, f-92-93

“Më pëlqen sigurisht që ta nis nga Volaterrani , i cili shkurt, dhe por shumë qartë i dëshmon këto të gjitha.Ky autor kur bënë përshkrimin e Maqedhonisë dhe të pjesëvet të saj, nga të cilat e para thotë se është Arbëria shperhet kështu në Gjeografinë e tij:

“Tri sidomos familje i zotëronin të gjitha këto vende bashkë me Epirin (për të cilin do të flas më poshtë) Këto familje ne i pamë të gjitha të mërguera në Romë.Komnenët (Aranitët),që rrjedhin nga një fis stamollitësh, zotëronin vendet bregdetare, Durrsin, Vlorën, e shumë të tjera.Nga kjo familje Araniti vdiq në paqë dhe i pa cënuar, por bijtë e tij u dbuan. Ndër këta Konstadini, burrë hero në pamje e në trimëri, u ftua në juridiksionin subalpin të Italisë.

Familja e dytë është ajo e Kastriotve, nga të cilët Joan (Gjoni) Dibra ose Dobrensi zotëronte Trojën (Krujën) dhe disa vende të tjera më përbrenda.”Pastaj Voltarreni vazhdon të tregojë shumë gjëra të tjera lidhur me këtë familje (ku pohon se Skënderbeu është pasëardhës i Pirros dhe i emrit Alëksandër). dhe përmend si familje të trëtë atë të Dhesprotvetë.”

BURIMI I I DYTË

MARIN BARLETI (1450-1513)

Humanist i shquar shqiptarë i Shek XV. Frang Bardhi, theksonë f-95-96:

Këtyre mund tu shtojmë edhe Barletin i cili flet kështu në librin e parë , kur prek origjinën e Skënderbeut:

“ Gjatë kësaj kohe në Epir, -që të mos kujtoni se dëshërojë të zgjatem fort me historitë e hueja,-shquhej ndërmjet mbretërvë të vegjël dhe princërve të tjerë , emri mjaft fisnik i Joan (Gjon) Kastriotit , për sundimin e tij si në qytete të tjera , si në Krujë veçanarisht.Dhe meqenëse nuk e quaj me vend që fisi i Skënderbeut të mbetet krejt i pa njohur, por edhe s,kam ndërmend që të përshkruaj tërë vargun e të parve të tij, do të jem i kënaqur të prek vetëm një gjë ,se krerët e fisit Kastriotve kane rrjedhur nga EMATIA, prej një dere fusnike dhe ka sunduar në Epir njëkosisht me lavdi e fatëbardhësi.Mbi këta të gjithë siç fillova të tregojë , ishte veçanarisht Joani (Gjoni), ai spikati për urtësi, rëndësi e shpirt madhësi të paepur , pastaj edhe për virtyte të tjera, se edhe për bukurinë e rrallë të trupit , në ja vlen në këtë rast ta përmendim edhe këtë veti.”

BURIMI I I TRETË

SEBELIKU (Lat, Sabelicus)- (1436-1506)

Emëri i vertetë, Merkanton Koçi. Historian italian i Shek.XV.

Frang Bardhi, f-101-102, theksonë:

Sebeliku në librin e 9-të, “ Histori e Venedikut” ka këto fjalë:

“Pasi kaloi në Arbëri,(d.m.th.sulltan Murati), e sulmoi Skënderbenë më fort se kurrë. Thonë se ky i fundit ka qënë trim me armë dhe pas Pirros, i cili luftoi me romakët në Itali, Arbëria se ka pas shokun e tij.Babai im Joan Koçi ,i cili në moshë shumë të re kishte qënë , ushtarë me rrogë në luftën e Kalabrisë nën trimin Robert Orbinin, e kish zakon të më tregonte se e kishte parë këtë arbërorë, i cili me gjashtëqind kalorës ishte hedhur në Apuli në emer të mbretit Ferdinant, të luftoi krah çveshur herë me heshtë , herë me shpatë të përdredhur, të plagosë e të vrasë në betejë aq shumë njerëz, sa as gjithë skuadra që kish pas, duke i kallur tmerrin armikut.Ky(Skënderbeu), si e shtiu përsëri në dorë principatën e Arbërisë, e mbrojti atë sa ishte gjallë kundër turqve me shumë pak njerëz ,duke treguar kështu, një trimëri të madhe e të pashoqe.

Me vete mbante gjashtëqind kalorës të zgjedhur dhe thuajse kurrë nuk përdorte një numer më të madh.Me këta shpesh herë i theu dhe i bëri të merrnin arratinë ushtritë turke, që ishin shumë më të mëdha në numer.”

BURIMI I KATERT

JOAN BAPTISTA PIGNËN-Historian Italian i Shek.XVI

Frang Bardhi,në,f-104, theksonë: “Por nuk mund të lë pa përmendur këtu Joan Baptista Pignën , i cili në librin e Historisë të princërve “atesitë”, pikërsishtë në librin 8 shkruan kështu”:

“Por në një gjendje kaq kritike zbriti në Bari në kohën e duhur , Gjergj Kastrioti i mbiquajtur Skënderbe. Ky mbasi kishte bërë armëpushim për një vit me turkun armikun e përhershëm të tij, me nxitjen e pontifikut dhe të Insubrinit, nxori në kontinentë disa legjione dhe 700 kalorës epiriotas…Pastaj ai e mbrojti me trimërinë më të madhë këtë krahinë nga sulmet e turqëve dhe Krujën e fortifikuar.

Dërmoi Sinamin, Isuf Bregun, Karaxha Begun, Sheremetin, Ballabanin, Jakupin , komandant të Sulltanit. Mehmetin i cili e rretheoi për së dyti Krujën e detyroi të largohet me turpë.”

BURIMI I PESTË

Kardinali, PETRO BEMBINI (1470 -?) ,Historian italian-Shek.XV

Frang Bardhi, në f-105, theksonë:

“Ja se sa unanimisht Skënderbeu thirret e konsiderohet ARBËRORË apo EPIRIOTAS, kardinali Petro Bembini burrë i madhërishëm, në librat e “Historisë së Venedikut” e quan (Skënderbeun) EPIRIOTAS, e Tuberonin dalmatas dhe Tuberonin raguzian, të dy abatë, të cilët nuk dëshuan ta quanin ARBËRORË.Po lë gjithashtu mënjëanë , shkrimtarë të tjërë të pa numert e të shquar italjane e poetë si Joan Batista Marinini…”

BURIMI I GJASHTË

MARGARITA SARROKI (1560 -1617)

Poete e shquar italiane e Shek.XVI-Frang Bardhi, në f–105, theksonë:

“Grueja fisnike Margarita Sarroki e cila ka hartuar me shumë mjeshtëri një poemë (libërëzë), për lavdin e Skënderbeut, ku e quan vazhdimisht kryetrimin tonë ARBËRORË.”Bot.1-1606 e Bot.2-1623

[Poetesha italiane ,Margarita Sarroki(1560 -1617) në vitin,1606 shkroi një poemë prej 23 këngësh për Skënderbeun, të cilën e ka titulluar: “Scanderbeide” d.m.th “Këngët e Skënderbeut”.Ajo u frymëzuar nga trimëritë e kryetrimit dhe me këtë poemë, ajo e ka vendosur, emrin e saj të pavdekshëm, në letërsinë, italiane e botërore.(H.D)]

BURIMI SHTATË:
GJERGJ BARTOLDI- Humanist i Shek, XV, Nga -Praga

Frang Bardhi, në f–107, theksonë:

“Ky autor, pra, ndërsa po shkruan në hyrja të vepërzës së tij, për Skënderbenë flet kështu për prindin e tij Joan (Gjonin):

“Babai i Skënderbeut, Joan(Gjon) Kastrioti ka qënë pric i shkëlqyer i Epirit dhe i Arbërisë.Ky e ka origjinë e tij nga fisi bujar dhe mbretërorë i mbretit të Epirit- Pirro dhe është zot i shumë qyteteve të Epirit dhe të krahinave të tjera, ndër të cilat Kruja ka qënë veçanarisht e dalluar për fuqinë dhe qëndresën e saj.”

BURIMI TETË:

JOAN TARKOGNATI ( ?-1566)- Historian Italian i Shek.XV- Frang Bardhi, në f-108, theksonë:

“ Pas këtyre po shtojë edhe Joan Tarkognati, i cili, në pjesën e dytë të librit të 17 –të “Historisë së botës”, kur shkruan për veprat e sulltanit të turqvet , thotë kështu për Joanin (Gjonin)prindin e Skënderbeut: “Edhe Murati gjithash, pat sulmuar shpeshherë hungarezët dhe vllahjanët. E mbasi bëri shumë deme në Bosnje e në Arbëri, pushtoi atje Krujën, qytetë i fortë e përshtatur, të cilin thonë se e mori nga Joan (Gjon) Kastrioti, zot i Arbërisë, bashkë me tre bijët e tij, me qëllim që të sigurohej se Joani (Gjoni) nuk do t,i dilte nga besa që i kishtë dhënë dhe se do ishte kështu partizan i tij i devotshëm.”

BURIMI NËNTË:

PAPA PIU-II- (Nxjerrë nga kujtimet-bashkëkohës

i Skënderbeut)-Shek.XV

Frang Bardhi, në f-113-114 , theksonë:

“Po ju le të dëgjojmë, nëse ju pelqen dëshminë e shënuar të vetë Skënderbeut, i cili në përgjigjëjen që i bënë , Princit të Tarantos, Joan Antonit i shkruan kështu për origjinën e fisit të vet, sipas kujtimeve të PAPA-Piu-II”: [Pjesë nga letra e Gjergj Kastriotit,H.D]

“Gjergji zot i Arbërisë, i dërgonë përshëndetje Joan Antonit, princit të Tarantos….Unë e mbajë mend mirë se ai ka qenë mbreti yt,(Alfonsi) ,përse i biri nuk ja zënka vendin babës për ty? Baben e ke adhuruar dhe të birin kërkonë ta rrëzosh ? Kush ta dha këtë fuqi? Mos vallë thonë se të përket ty apo pontifikut të Romës të caktojë mbretërit e Siqelisë?

Unë kam ardhur të ndihmojë kundër pabesisë tende dhe kundër tradhtive të pa numerta të parësisë së tij Ferdinantin, birin e mbretit në fjalë , sepse ky është mbret i proklamuar nga Selia apostolike…Pastaj ti e përbuzë fisin tonë dhe arbërorët i quan bagëti.Sipas zakonit tënd, ti flet me përbuzje dhe duket se nuk e njeh origjinën e fisit tonë.Të parët tanë kanë qenë EPIROTAS, nga ata ka dalë ai PIRROJA me emër, sulmin e të cilit me zi mundën ta durojnë romakët dhe i cili pushtoi me armë Taranton e shumë vende të tjera të Italisë…s,ke sesi vë përballë epiriotve burra trima, tarantinër, këtë farë të qullosur njerzish, të lindur vetem për të zënë cironka. Në thënçë se ARBËRIA është pjesë e Maqëdhonisë, atëhëre të parët tanë i njeh shumë më fisnik ,sepse ata nën ALEKSANDRIN u futen deri në Indi dhe nënshtruan të gjitha fiset, që u dilnin përpara , me lehtësinë më të madhe…..”

BURIMI DHJETË – MARIN BARLETI

Humanistë shquar i shek.XV-të, Frang Bardhi, në f -123, theksonë:

“Siç del qartë nga Barleti, dhe nga priviligjet e familjes imperjale të Flav Engjillit, ky princ shumë i fuqishëm përdorte një shqipe dykrenare mbi një fushë të kuqe. Këtë stemë Skënderbeu e pat prej të parve dhe stërgjyshërve të tij.”

PËRSHËNDETI SHQIPTARËT, KUDO NDODHEN NËPËR BOTË, ME NJË PJESË TË POEMËS TË CITUAR NGA FRANG BARDHIT NË VEPRËN :“APOLOGJINË E SKËNDERBEUT” , BOTIM -1636

TE QUAJTUR “BETEJA E HERKULIT ME SKËNDERBEUN” , E POETIT TË SHEK. XV, GJON JAKOV RECINI, ( ME ORIGJINË DALMATE):

SKËNDERBEU EPIROTAS FLUTURON,

ME FORCË TË MADHE SI STUHI,

DUELIN E ASHPËR E FITON,

KRENAR, ZEMËRFATOS AI.

KALIN E PAPËRMBAJTSHËM MBAN,

SKËNDERBEU I LINDUR NGA EPIRI,

HERKULIN KUNDËRSHTAR PËRBALLË,

E SHIGJETON ME SYTË PREJ YLLI.

AI PARZMORE PREJ LËKURE KA,

SHIGJETË, SHTIZË E HARK GJIGAND,

TEK HERKULI I TEBËS NJË TOPUZ HATA,

E HEDH AI ME FURI QË LARG.

LITERATURA:

-Dhimitër Shuteriqi, “Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850”, Prishtinë 1978.

-Frang Bardhi: Apologji e Skënderbeut , botim,1636

-Frang Bardhi: Apologji e Skënderbeut , botim,1968

-Frang Bardhi: Apologji e Skënderbeut , botim,1999

-Frang Bardhit, Fjalori, botim, Prishtinë 1983.

-Dhimitër Shuteriqi, “Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850” Prishtinë 1978.

– Tonin Çobani, “Frang Bardhi dhe relacionet e tij”, Shkodër 2006.

– Dhimitër Shuteriqit :Të dhënat për këta fjalorë janë nxjerrë nga “Shkrimet shqipe në vitet 1332-1850”, Prishtinë 1978.

Fund me, 16 Janar 2026

Ismail Qemali, 16 janar 1844 – 24 janar 1919

January 16, 2026 by s p

Udhëheqës i Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, themelues i shtetit shqiptar. Lindi në Vlorë më 16 Janar 1844 në një nga familjet më të mëdha të Shqipërisë së Jugut. Pasi kreu shkollën fillore në vendlindje, vijoi studimet në shkollën plotore turke në Selanik, ku ishte internuar familja e tij dhe më pas kreu gjimnazin “Zosimea” në Janinë. Në vitin 1860 punoi si përkthyes pranë zyrës së përkthimit të Portës së Lartë. Nga vitet 1862-1864 shërbeu në administratën vendore në Janinë e më pas u transferua në Tërhallë, e përsëri në Stamboll. Ai mori pjesë, së bashku me Jani Vreton, Hoxhë Tahsinin, Kostandin Kristoforidhin, Pashko Vasën e Sami Frashërin, në mbjedhjen e parë për caktimin e alfabetit të shqipes dhe për formimin e një shoqërie kulturore shqiptare.

Ismail Qemali pati në vijim një varg detyrash të larta në administratën turke si: kryesekretar i Ministrisë së Punëve të Jashtme në Stamboll, mytesarif i Varnës (Bullgari), guvernator i Danubit të Poshtëm (Tulxhë-Bullgari) etj. Më 1877 Porta e Lartë e akuzoi si kundërshtar të politikës së Sulltan Abdyl Hamitit II dhe përkrahës të pikëpamjeve liberale të Mithat Pashës (funskionar i lartë i Perandorisë, reformator, opozitar). Me këto akuza Porta e Lartë e dënoi me 7 vjet internim në qytetet Kytahja, Eskishehir dhe Bursa në Anadoll. U lirua më 1884 dhe u emërua si mytesarif i sanxhakut të Galiopolit dhe guvernator i Vilajejtit të Tripolit Libi. Më 1900 për t’u shpëtuar ndjekjeve të sulltanit, u arratis nga Turqia dhe i dorëzoi dorëheqjen sulltanit, duke e motivuar largimin e tij nga Stambolli, se në këtë mënyrë do t’i shprehte më mire idetë e tij dhe do t’i kushtonte kujdesin e duhur çështjes shqiptare.

U aktivizua në lëvizjen patriotike shqiptare, mori pjesë në përpjekjet për caktimin e një alfabeti të përbashkët të gjuhës shqipe dhe për formimin e një shoqërie kulturore shqiptare. Ismail Qemali zhvilloi gjithashtu veprimtari të ngjeshur politike në Europë për njohjen e kombit dhe të të drejtave të tij. Mori pjesë në lëvizjen xhonturke, në krahun përparimtar të saj, që ishte për njohjen e e të drejtave të kombeve të Perandorisë, por u hodh kundër Xhonturqve, kur këta morën pushtetin dhe vendosën diktaturën ushtarake. Më 1909 mori pjesë në kundërrevolucionin kundër Xhonturqve dhe u zgjodh kryetar i Partisë Liberale (Ahrar). U dallua si frymëzues dhe organizator i kryengritjes kundërosmane të viteve 1910-1912. Së bashku me Luigj Gurakuqin e patriotë të tjerë hartoi Memorandiumin e Greçës të qershorit 1911 dhe në fund të atij viti mori nismën për organizimin e Kryengritjes së Përgjithshme të vitit 1912. Më 19 nëntor 1912 njoftoi bashkëatdhetarët se do të mblidhej në Shqipëri një Kuvend Kombëtar. Në këtë kuvend, që u mblodh nën kryesinë e tij më 28 nëntor 1912 lexoi deklaratën e shpalljes së Pavarësisë të Shqipërisë dhe ngriti flamurin kombëtar. Pas kësaj u caktua kryetar i Qeverisë së Përkohshme dhe minister i Punëve të Jashtme.

Në politikën e tij të jashtme Ismail Qemali u bë i papajtueshëm ndaj çdo cënimi të pavarësisë e të sovranitetit kombëtar. Pavarësisht kushteve të vështira të brendshme e të jashtme, qeveria e kryesuar nga Ismail Qemali mori një varg masash për organizimin dhe ndërtimin e shtetit të pavarur. Ismail Qemali u tregua burrë shteti dhe diplomat largpamës, mbrojti me vendosmëri shtetin e pavarur shqiptar. Por Fuqitë e Mëdha nuk e njohën Qeverinë e tij. Vitet e fundit të jetës i kaloi në mërgim duke punuar për zgjidhjen e drejtë të çështjes kombëtare dhe krijimit të shtetit shqiptar ku të përfshiheshin të gjitha trojet e tij.

Ismail Qemali vdiq në Peruxhia më 24 janar 1919.

Instituti Lumo Skendo

Letërsia si dëshmi e së vërtetës…

January 16, 2026 by s p

Një bisedë me Iris Halilin rreth librit “Eleganca e Lotëve” dhe kujtesës shqiptare për komunizmin!

Intervistoi: Sokol Paja

Kur historia rrëfehet nga brenda familjes, ajo pushon së qeni thjesht kujtim dhe shndërrohet në dëshmi. Eleganca e Lotëve është një vepër ku dhimbja nuk kërkon mëshirë dhe ndjeshmëria nuk pranon të stigmatizohet. Përmes kujtesës së gjyshes, përvojës familjare dhe një gjuhe të përmbajtur letrare, Iris Halili sjell një rrëfim ku lotët nuk janë shenjë dobësie, por akt dinjiteti, dhe ku letërsia mbetet një formë rezistence ndaj harresës.

Çfarë ju shtyu të shkruani “Eleganca e Lotëve”?

Gjyshja ime gjithmonë më thoshte se ngjarjet në jetën e saj janë të denja për një roman. Ajo nuk reshti kurrë së më rrëfyeri historinë e gjyshit apo të familjes sonë. Me kalimin e viteve kuptova se historia e familjes sime ishte historia e vetë shqiptarëve në shekullin XX. E shkrova këtë libër që gjyshja ime të prehet e qetë dhe plotësova kështu një amanet. Pra, libri lindi si histori personale, por gjatë shkrimit u shndërrua natyrshëm në histori të një brezi, madje të disa brezave, që jetuan nën regjimin komunist. Një kritik i njohur shqiptar, pasi shkroi një ese për librin, më rekomandoi ta ktheja në roman, por unë nuk dua që libri të konsiderohet roman, por dua që ai të lexohet si dëshmi reale, me dëshmitarë realë, me emra, ngjarje, data dhe vende konkrete. Vetëm kështu historia që sjell do të perceptohet plotësisht si e vërtetë.

Sa autobiografik është libri?

Libri sjell në formë letrare, shpesh si tregime dhe shpesh si ese, shumë kujtime për gjyshen time, familjen time, fëmijërinë dhe rininë time të hershme. Ka shumë pak, të mos them aspak, momente fiksionale. Unë mendoj se ky libër duhet konsideruar si histori familjare dhe kombëtare e shkruar letrarisht, ku kohët dhe zërat ndërthuren. Kritika ka vënë re se zëri i fëmijës (dmth zëri im fëmij) nuk tradhtohet kurrë në cilësinë dhe natyrshmërinë e tij, dhe kjo është vlerësuar si një nga gjetjet më të arrira artistike të librit.

Si arrihet balanca mes personales dhe universales?

Nën komunizën mijëra familje shqiptare vuajtën. Gjyshja ime mbeti 27 vjeç pa bashkëshortin, i cili u arratis pasi ishte kundër komunizmit që përpara Mukjes ku kishte qenë pjesëmarrës, dhe deri në ditën e fundit të jetës. Mamaja ime u etiketua gjithë jetën “vajza e armikut të popullit”. Daja im vuajti burgun vetëm se ishte djali i babait. Motrës sime iu mohua e drejta e studimit për vite. Lufta e klasave hyri herët në familjen tonë dhe nuk doli deri sa ra diktatura.

Unë u rrita mes dy botëve: asaj jashtë shtëpisë ku i thurnin himne diktaturës dhe asaj brenda mureve ku ajo mallkohej. Që e vogël besoj se gjithmonë dija ti dalloja mirë këto dy botë dhe kjo është paraqitur në libër mes rrëfimeve që janë nga më të ndryshmet dhe që shëtisin bashkë me mua burg më burg kur vizitonim dajen, apo në jetën time si fëmijë në Tepelenë ku jetoja me gjyshen dhe dajen, të cilin e kishin transferuar atje, apo edhe vitet e tjera të fëmijërisë dhe rinisë , tek qyteti im i zemrës, atje ku jam lindur dhe rritur, Tiranën. Unë mendoj se kur historia personale e rrëfyer i mbetet besnike të vërtetës, ajo kthehet natyrshëm në universale. Pasi asgjë nuk ka më të jashtëzakonshme se madhështia e të qenit i vërtetë, si në jetë, politike apo edhe në art apo letërsi.

Pse “Eleganca e Lotëve” si titull?

Lotët janë gjuha më e thellë e shpirtit. Ato nuk janë shenjë dobësie, por porta përmes së cilës e pandërgjegjshmja hyn në vetëdijen tone. Lotët janë shprehje e arketipit femëror, që nuk shërohet duke mohuar dhimbjen, por duke e ndjerë atë plotësisht.

Lotët e gjyshes sime, teksa pozonte për një tablo përpara se jeta e saj të përmbysej nga komunizmi, ishin lot parathënieje për atë që do ti vinte. Bashkimi i dy fjalëve në titullt, që duket sikur përjashtojnë njëra-tjetrën, në fakt e fuqizon mesazhin e librit: në këtë jetë më mirë të qash me dinjitet sesa të jesh stoik dhe të përkëmbesh veten në hipokrizi. Loti nuk është dobësi. Loti është çiltërsi, ndjeshmëri dhe, si të thuash, është forma më e përkryer e arketipit femëror, që asnjëherë nuk ka pasur komplekse të derdhë lot dhimbjeje apo gëzimi qoftë edhe përballë turmave më të mëdha.

Gjuha e librit është e përmbajtur dhe poetike. Ishte zgjedhje e vetëdijshme?

Letërsia e vërtetë nuk është e vetëdijshme. Ajo nuk përcakton asgjë, as vetë autori nuk e di si do të dalë shkrimi letrar apo ku do të përfundojë ai. Kjo pasi letërsia e mirëfilltë është spontane e vetvetishme. Është si rrjedhë mendimesh nga brenda jashtë, pa llogari stilistike. Këtu flas për letërsinë e vërtetë dhe jo atë të porositur, që më kujton realizmin socialist, ku shkrimtarët shkruanin si u kërkohej nga Partia dhe jo si ta ndjenin apo shihnin realitetin.

Si trajtohet figura e gruas në libër?

Nëpërmjet figurës së gjyshes sime, nënës, motrës, kushërinjve apo komshinjve, besoj se në libër kanë dalë shumë portrete grash: nga ato që vuajtën në një formë apo tjetër në diktaturë, nga ato që iu përshtatën dhe i shërbyen diktaturës, por edhe nga ato që nuk dinin apo nuk kuptonin çfarë po u bënte diktatura. Sigurisht, heroinat e librit mbeten gratë që përballuan dhimbjen e diktaturës komuniste pa humbur dinjitetin. Ato për mua mbeten heroinat më të mëdha të kombit tonë, pasi edhe pse ja u pushkatuan bashkëshortët apo vëllezërit, edhe pse ja u burgosën djemtë apo i çuan në internime bashkë me to, ato gra me lot në sy, por me zemër të fortë, mbajtën të bashkuar familjet dhe rrëfyen moralin më të lartë njerëzor. Ky libër është një himn për to dhe një akt përkuljeje ndaj tyre.

A ngushëllon apo trazon libri yt?

Nuk ngushëllon, sepse për krimet e komunizmit nuk ka ngushëllim. Por trazon, sepse në libër del qartë se pasi ra komunizmi, të persekutuarit e vërtetë nuk ishin vetëm ata që u persekutuan, por edhe ata që nuk e kuptuan regjimin ku jetonin, që u përdorën, u gënjyen dhe u deformuan në karakter prej tij. Libri dëshmon. Personazhet e tij janë dëshmitarë realë. Sikur dihet, histori pa dëshmitarë nuk ka. Po kështu, nuk ka letërsi të madhe pa të vërtetë të madhe, pavarësisht se si vjen ajo letrarish.

Sipas mendimit tuaj, cila formë e persekutimit komunist ka lënë plagët më të thella në shoqërinë shqiptare?

Unë mendoj se në Shqipërinë komuniste, lufta e klasave ishte shumë e ashpër. Ajo në vetvete ishte një luftë e ftohtë civile. Ishte lufta ku vëllai spiunonte vëllain, gruaja – burrin, miku – mikun. Dhe çdo ditë e më tepër bindem se lufta e klasave ende vazhdon në një formë apo tjetër, më e rafinuar, por gjithmonë prezente. Sidomos me lindjen dhe avancimin e rrjeteve sociale, lufta e klasave është ashpërsuar edhe më shumë. Ajo ka marrë formë virtuale. Kjo duket nga nostalgjia për të risjellë në mediat sociale simbolet komuniste, kujtuar apo nderuar heronjtë komunistë kriminelë, përkujtuar datat komuniste dhe shumë të tjera të ngjashme. Kjo është trashëgimia më e rrezikshme e traumës komuniste në një shoqëri që nuk u nda kurrë realisht nga e shkuara. Vihet re fare lehtë një mungesë e dukshme empatie nga në pjesë e shoqërisë shqiptare për gjysmën tjetër që vuajti burgjeve, internimeve, debimeve, torturave etj. Dhe kështu trauma e luftës së klasave vazhdon edhe në demokraci.

A është libri një thirrje për institucionet?

Sikurse theksova pak më parë, një krim i paemërtuar relativizohet dhe është gjithmonë gati të përsëritet. E keqja nuk vjen gjithmonë si monstër, por shpesh si histori të sheqerosura dhe të deformuara për komunizmin. Unë besoj se glorifikimi i komunizmit dhe krimeve të tij duhet të jetë i ndaluar me ligj. Kjo do të ndalojë botime, postime, intervista, idealizime apo art dhe letërsi që vlerëson atë kohë kriminale. Më mirë vonë se kurrë, duhet vendosur një përgjegjësi morale. Nga ana tjetër, brezi i ri duhet të njihet me krimet komuniste dhe për këtë duhet të ketë politika shtetërore.Të mos harrojmë që nazizmi dhe komunizmi janë krahë të të njëjtit patkua. Ndryshon vetëm arsyeja që i çoi në vrasje. Nazizmi vrau hebrenjtë, romët dhe antikapet; komunizmi vrau popullin e tij. Por ne e dimë sesa të mirëinformuar janë brezat e rinj për krimet naziste të ndodhura 80 vite më parë, ndërkohë që këta breza nuk dinë asgjë për krimet komuniste të ndodhura jo më shumë se 35 vite më parë. Dhe kjo heshtje vjen së pari nga institucionet, qofshin ato politike, kulturore apo sociale. Ka ardhur koha që të bëhemi të fortë dhe të pranojmë të shkuarën, pasi sikur thotë Simone de Beauvoir, forca nuk lind nga shmangia e përvojës, por nga përballja me të — edhe kur ajo është e dhimbshme, edhe kur është e pakthyeshme.

Çfarë mesazhi u përcillni brezave të rinj?

Kujtesa historike nuk është hakmarrje, por detyrim moral. Falja për krimet nuk është amnisti, është përballje me krimin, pasi pranimi i tij do të jetë hapja e një faqeje tjetër të historisë, që unë besoj do t’i japë fund tranzicionit.

A ka ende arti fuqinë të shërojë?

Më shumë se çdo formë tjetër, sepse arti të bën të ndjesh përpara se të kuptosh. Arti edukon empatinë, jep informacion, ngjall kureshtjen dhe hap debatin. Ndaj edhe librat, filmat apo dokumentarët artistikë që rrëfejnë krimet e komunizmit ngjizen më shumë se çdo libër historie.

Libri botuar nga shtëpia botuese e mirënjohur Onufri ka vetëm dy muaj jetë. Cilat kanë qenë përshtypjet më të shpeshta nga lexuesi i thjeshtë?

Lexuesit më thonë shpesh se, pavarësisht ngarkesës së fortë emocionale, ajo që i mban faqet gjallë është dashuria familjare, njerëzore, dashuria që mbijeton edhe në rrethana çnjerëzore. Libri “ecën” dhe rrëfimi rrjedh natyrshëm, duke krijuar një lloj kureshtjeje të brendshme për ta ndjekur deri në fund. Një tjetër përshtypje, e thënë shumë herë, është se personazhet në libër dhe përshkrimi i ngjarjeve janë aq të gjalla, sa lexuesi ndjen sikur ka qenë vetë aty. Shumë më kanë thënë: më dukej sikur edhe unë isha në ato rrugë që të çonin në burgjet komuniste, sikur i kisha përjetuar vetë ato skena. Kjo ndjesi pranie, kjo afërsi me përvojën, është ndoshta reagimi më domethënës që kam marrë.

Po kritika e ka thënë fjalën e saj?

Libri ka patur një jehonë të gjerë që në ditët e para të panairit 2025 dhe deri më tani. Janë rreth 20 shkrime nga kritikë të shquar dhe të gjithë vijnë me një përfundim që mua më kënaq ambicien për të mos rreshtur së shkruari.

Ju shkruani në shqip, pse?

Së pari, sepse unë mendoj në shqip, shoh ëndrrat në shqip, flas në shqip me çdo shqiptar në SHBA. Refuzoj të shkruaj apo flas anglisht kur jam në mjedis shqiptarësh. Në këto kushte është hipokrizi apo naivitet të pranosh se dikush që ka jetuar më shumë se gjysmën e jetës në Shqipëri di të shkruajë më mirë në një gjuhë të dytë sesa në gjuhën e nënës, dhe aq e vërtetë është kjo edhe sikur të ketë bërë shkollën më të lartë arsimore në vend të huaj, siç është rasti im.

Së dyti, unë shkruaj së pari duke pasur në mendje lexuesin shqiptar, ndaj këtë libër si edhe dy librat e mëparshëm i kam botuar fillimisht në gjuhën shqipe dhe ja kam paraqitur të parëve lexuesve shqiptar. Unë e konsideroj lexuesin shqiptar si lexues elitar dhe mendoj se ai duhet të jetë përparësia numër një e çdo shkrimtari shqiptar, si brenda, ashtu edhe jashtë vendit. Unë dëshiroj që vlerësimin, apo siç thonë, çertifikimin e parë për librin tim, ta japë ky lexues. Sidomos kur shkruajmë për eksperienca shqiptare, kjo nuk është vetëm një zhgjedhje, ky është dhe mbetet një detyrim moral.

Ju jeni edhe kryetare e Vatra Miami si dhe keni krijuar klubin patriotik “Flas shqip”, ku i mësoni vullnetarisht fëmijëve me prejardhje shqiptare gjuhën shqipe. Sipas jush, çfarë e bën një shqiptar të respektuar në emigracion?

Çdo arritje personale në emigracion kthehet vetvetiu në një krenari kombëtare. Por kur ky sukses personal vihet në shërbim edhe të bashkëkombasve të tu, apo të vendit tënd , atëherë kjo të bën edhe më të suksesshëm. Respekti ndaj rrënjëve tregon karakter, dhe historia e njerëzimit ka treguar se ato kombe që i kanë ruajtur lidhjet me rrënjët janë edhe kombet që nuk janë zhdukur kurrë, dhe kanë fituar njohjen dhe respektin më të madh ndërkombëtarisht.

Dhe së fundi, një pyetje klishe që i bëhet çdo shkrimtari, por edhe duke pasur parasysh që ju jeni edhe kolumniste e rregullt e gazetës Dielli: Pse shkruani?

Unë shkruaj sepse kjo më bën të ndihem mirë shpirtërisht. Vetëm kur shkruaj arrij të njoh më mirë veten dhe botën që më rrethon. Domethënë, shkruaj së pari për nevojë të brëndshme dhe jo për t’u njohur. Nëse kjo e dyta ndodh, aq më mirë.

Dhe për ta mbyllur me një urim. Cili është ai ?

Urimin e kam për gazetën Dielli. Uroj që ajo të vazhdojë të jetë diell ndriçues informimi për çdo shqiptar, të jetë hapësirë e vërtetë për çdo kënd që di si dhe çfarë të shkruajë në të mirë të atdheut dhe të vazhdojë të shekullohet pasi mban firmën e dy prej shqiptarëve më të mrekull të vendit tonë në emigracion – Fan Noli dhe Faik Konica.