Në kuadër të Jugosllavisë Socialiste Federative, shqiptarët e Kosovës, pas dekadash diskriminimi politik, ekonomik dhe kulturor, si dhe pas protestash të vazhdueshme për barazi, arritën një nga sukseset e tyre më të rëndësishme politike me miratimin e Kushtetutës së vitit 1974. Kjo kushtetutë i garantoi Kosovës një autonomi të zgjeruar, duke i mundësuar vetëqeverisje substanciale në fusha kyçe si ekonomia, arsimi, kultura dhe administrata, si dhe përfaqësim të drejtpërdrejtë në organet federale të Jugosllavisë.

Në praktikë, gjatë periudhës 1974–1981, Kosova funksionoi pothuajse si një republikë, ajo kishte institucionet e veta politike, Akademinë e Shkencave, Universitetin e Prishtinës dhe një rol të barabartë në Presidencën Federale. Megjithatë, pavarësisht këtyre kompetencave të gjera, Kosovës nuk iu dha kurrë statusi formal i Republikës, gjë që mbeti një nga çështjet më të diskutueshme të politikës federale jugosllave.

Një nga arsyet kryesore për këtë vendim ishte kundërshtimi i fortë i qarqeve nacionaliste serbe, të cilat e konsideronin Kosovën pjesë të pandashme të Serbisë. Si republika më e fuqishme brenda federatës, Serbia ushtronte presion të vazhdueshëm politik dhe institucional për të penguar avancimin e mëtejshëm të statusit të Kosovës. Tito ishte i vetëdijshëm për këtë realitet dhe për rrezikun që një Republikë e Kosovës do të sillte për stabilitetin e brendshëm të Jugosllavisë. Dhënia e statusit republikë Kosovës do të përceptohej nga Serbia si humbje e rëndë territoriale dhe politike, duke rrezikuar përplasje serioze brenda federatës. Për më tepër, Tito kishte frikë se një Kosovë Republikë mund të hapte rrugën për kërkesën e bashkimit me Shqipërinë. Në kontekstin e Luftës së Ftohtë dhe të politikës së brendshme jugosllave të balancimit etnik dhe territorial, një zhvillim i tillë konsiderohej i papranueshëm për udhëheqjen federale. Si rrjedhojë, Tito zgjodhi një zgjidhje kompromisi, t’u jepte shqiptarëve të Kosovës autonomi të gjerë dhe të drejta të konsiderueshme politike, por jo statusin e 

Republikës. Kjo strategji synonte të qetësonte kërkesat shqiptare, duke ruajtur njëkohësisht ekuilibrin politik brenda federatës dhe duke shmangur një konflikt të drejtpërdrejtë me Serbinë. Në këtë kuptim, autonomia e Kosovës nuk ishte rezultat i barazisë së plotë politike, por një instrument për ruajtjen e stabilitetit të përkohshëm. Pas vdekjes së Titos, u bë e qartë se kjo zgjidhje nuk kishte adresuar thelbin e problemit. Mungesa e statusit republikë dhe e barazisë së plotë politike kontribuoi në shpërthimin e krizave të viteve ’80 dhe ’90, duke dëshmuar se autonomia pa barazi strukturore nuk ishte e qëndrueshme në afat të gjatë.

Në këtë kontekst, politika e Titos mund të interpretohet si një orientim pragmatik që, në mënyrë të tërthortë, favorizoi interesat serbe në kurriz të aspiratave politike të shqiptarëve të Kosovës. Ai zgjodhi stabilitetin afatshkurtër të federatës përballë drejtësisë politike dhe vetëvendosjes së plotë të shqiptarëve.

Sa i përket rolit të Shqipërisë, udhëheqja e Enver Hoxhës kishte mundësi të kufizuara për të ndikuar drejtpërdrejt në çështjen e Kosovës. Shqipëria ishte e izoluar ndërkombëtarisht dhe e kushtëzuar politikisht, ekonomikisht dhe gjeopolitikisht nga marrëdhëniet e ndërlikuara me Jugosllavinë dhe fuqitë e mëdha, gjë që e kufizonte ndjeshëm veprimin e saj në mbrojtje të të drejtave të shqiptarëve të Kosovës.

Në përfundim, vendimi për t’i dhënë Kosovës autonomi dhe jo status republikan ishte produkt i një llogaritje politike të kujdesshme, por afatshkurtër. Historia tregoi se ky kompromis nuk e zgjidhi çështjen shqiptare në Jugosllavi, por vetëm e shtyu konfliktin për një periudhë të mëvonshme. 

Autor: Asad Sadiku, Politolog