Saimir Kadiu/

Ciprian Porumbescu(14 tetor 1853 – 6 qershor 1883)

Ai ishte vetëm 29 vjeç kur mbylli sytë përgjithmonë, por dëshira e tij e fundit nuk ishte për shpirtin e tij, por për notat që nuk mund t’i luante më.

Në shtratin e vdekjes, i shtypur nga një sëmundje e pamëshirshme, ai kërkoi me një dëshpërim të madh për një gjë: “Mos e lini muzikën time të vdesë!”

Në fillim të verës së vitit 1883, qetësia e fshatit Stupca në Bukovinë u bë vendi i dhimbshëm për agoninë e kompozitorit më premtues të Rumanisë.

Ciprian Porumbescu, gjeniu që i kishte ngritur sallat në këmbë me operetën “Crai Nou”, tani ishte vetëm një hije e zbehtë e të riut të gjallë që ishte dikur. Ai i kishte shkatërruar mushkëritë në qelitë e ftohta dhe të lagështa të burgjeve austro-hungareze, ku ishte hedhur vetëm për guximin e tij në evokimin për të drejtat rumune përmes shoqërisë studentore “Arboroasa”. Edhe muajt e gjatë të kaluar në trajtim nën diellin e butë italian nuk mundën ta riparonin dëmin e pakthyeshëm të shkaktuar nga burgu.

I kthyer përfundimisht në shtëpinë e prindërve të tij, i vetëdijshëm se trupi i tij ishte dorëzuar, kompozitori i kaloi momentet e fundit i mbikëqyrur nga i ati, prifti Iraklie, dhe motra e tij Mărioara.

Violina që ai e donte me aq pasion tani qëndronte e heshtur në kutinë e saj, sepse duart e dobësuara të muzikantit nuk kishin më forcë për të ngritur harkun.

I shtypur nga një pafuqi e tmerrshme, anëtarët e familjes dëgjonin kollën e dhunshme që i shqyente gjoksin gjatë netëve të pafundme.

Në një moment kthjelltësie të mprehtë, duke parë motrën e tij që po qante fshehurazi, ai i mori dorën dhe i kërkoi të ishte e fortë, të bëhej mbështetja e babait të tyre dhe të pranonte me guxim se ditët e tij ishin tashmë të numëruara.

Agonia arriti pikën e saj kritike në natën fatale të 6 qershorit. I zgjuar papritur pas mesnatës, i rraskapitur dhe duke u ndjerë i mbytur, ai pëshpëriti thatë se ishte shumë i sëmurë dhe kërkoi që absolutisht e gjithë familja të mblidhej urgjentisht pranë shtratit të tij. Atje, nën dritën vezulluese të qirinjve, burri që kishte kompozuar himne të afta të lëviznin ushtri të tëra ndërroi jetë në krahët e të dashurve të tij.

Trupi i tij u ul në tokën e fshatit të tij të lindjes, por kërkesa e tij testamentare u përmbush përtej të gjitha pritjeve.

Edhe pse zemra e tij rrihte për më pak se 3 dekada, baladat që la pas i mbijetuan rënies së perandorive, duke i provuar të gjithë botës se asnjë sëmundje dhe asnjë qeli e errët nuk mund ta burgosë kurrë një kryevepër të vërtetë.

Selam Sulejmani/

Historia e vërtetë e popullit tonë mësohet nga shqiptarët vizionarë, nga ata që në periudha të caktuara nuk i shërbyen konformizmit kolektiv, por zgjodhën t’i shërbejnë sendërtimit të aspiratave shekullore. Filozofët thonë se historia e botës nuk është asgjë tjetër, veçse përparim i vetëdijes për liri. Ndërkaq, lirinë dhe trimërinë nuk i ndajnë dot dhe i cilësojnë si nënë e bijë. Me lirinë si koncept, nënkuptohet gjendje pa shtypje, pa kufizime e pa pengesa që e vështirësojnë veprimtarinë shoqërore; gjendje e një vendi kur nuk është i pushtuar, ose e një populli që rron i lirë dhe i pavarur.

Shqiptarët e Maqedonisë së dikurshme, ndër dekada, ishin të privuar nga të drejtat themelore për arsimim në gjuhën amtare, nga përdorimi i simboleve kombëtare, nga përfaqësimi i denjë në institucionet shtetërore dhe nga zhvillimi i veprimtarive në fusha të ndryshme. Shqiptarët, në këto troje, kurrë nuk kanë reshtur së punuari për realizimin e të drejtave të tyre. Mjafton t’i kujtojmë përpjekjet për arsim e dije të bëra përgjatë historisë sonë të lavdishme, të udhëhequra nga postulati i Naim Frashërit se “vetëm popujt e arsimuar s’mund të jenë të robëruar”. Këtë thirrje për zgjimin e kombit e kuptuan më së miri intelektualët shqiptarë të udhëhequr nga Prof. Dr. Fadil Sulejmani, të cilët, 31 vjet më parë, në vitin 1994, e themeluan Universitetin e Tetovës – institucionin e parë të arsimit të lartë në gjuhën shqipe.

Themelimi i UT-së e përmbysi njëherë e përgjithmonë analfabetizmin. Ai i shkatërroi përgjithmonë planet ogurzeza të qarqeve shoviniste të vendit dhe të huaja për asimilimin e popullatës shqiptare që “jeton në këtë vend që prej kur s’mbahet mend”. Jetësimi i kësaj ideje dhe realizimi me sukses i këtij projekti madhor kombëtar kërkonte kapacitete kadrovike, sakrificë, rezistencë, por mbi të gjitha – guxim për ta sfiduar sistemin antidemokratik të asaj periudhe. Iniciativa për themelimin e Universitetit të Tetovës u mbështet nga intelektualët e kohës dhe u përkrah gjerësisht nga populli shqiptar në Maqedoni, Kosovë, Shqipëri e diasporë. Lindja e Universitetit shihej si “dielli që lind pas errësirës”.

Kështu edhe ndodhi. Kjo vatër e dritës dhe e diturisë – Universiteti i Tetovës – edhe përkundër torturave e persekutimeve të popullatës, burgosjes së themeluesit të saj, profesor Fadil Sulejmanit, dhe bashkëpunëtorëve të tij, si dhe rënies së dëshmorit Abdylselam Emini, e ndriçoi rrugën e përparimit dhe zhvillimit të popullit shqiptar në trojet e tij arbërore. Themeluesi dhe rektori i parë dhe historik, Prof. Dr. Fadil Sulejmani, me “një laps dhe një fletore të vogël” e shpartalloi mësymjen e madhe të mijëra forcave policore që vërshuan në fshatin Poroj e Reçicë, në fillimin e vitit akademik 1994/1995.

Si për ta përvijuar misionin e tij në shërbim të kombit, Fadil Sulejmani u lind në vitin 1940 – vitin kur mbylli sytë At Gjergj Fishta, autori i 37 botimeve letrare, mbi të gjitha i poemës epike “Lahuta e Malcis”.

Në Porojin legjendar, Fadil Sulejmani u ngrit në lartësinë historike të poezisë “Shqypnia”, të vargjeve të Homerit shqiptar, Fishtës:

“Sy për sy, po, kqyr anmikun;

Përse djemt që ti ke ushqye;

Si ka pa, jo, kush tue hikun;

Frika e dekës kur s’i ka thye.”

Shumë pak personalitete kanë hyrë në histori me vepra kaq madhështore sikurse themeluesi i Universitetit të Tetovës. Ai, më 17 shkurt 1995, në fillimin e ligjëratave të para, me guximin e tij të pashoq, ndër të tjera theksoi se: “…ne kemi zgjedhur rrugën e arsimit. Rruga e arsimit është rruga e paqes dhe kjo do të fitojë.”

Dhe vërtet fitoi misioni i tij titanik – triumfoi guximi, dituria mbi barbarinë, shkolla mbi obskurantizmin mesjetar.

Sot, kujtoj se: “Për merita dhe kontribut të jashtëzakonshëm në lëmin e arsimit dhe të shkencës, për guximin qytetar dhe intelektual në themelimin e Universitetit të Tetovës, për arsimimin dhe emancipimin e gjeneratave të reja, për ruajtjen e vlerave dhe dinjitetit njerëzor, për ngritjen dhe zhvillimin e mendimit shkencor dhe të lirisë akademike”, themeluesi dhe rektori i parë, Prof. Dr. Fadil Sulejmani, në 18-vjetorin e Universitetit, më 17 dhjetor 2012 (nga Rektori i kohës, Prof. Dr. Vullnet Ameti), u laureua me titullin Doktor Nderi i Shkencave.

Po ashtu, kujtoj se disa ditë pas kësaj ceremonie (dhjetor 2012), për arsye pune duhej të bisedoja me profesor Fadilin. Meqë ai ndodhej në Prishtinë, komunikuam përmes telefonit. Në këtë bisedë u binda se është e vështirë ta veçosh emrin e Universitetit të Tetovës nga emri i tij – njësoj sikurse liria dhe trimëria që bashkëjetojnë në harmoni të plotë me njëra-tjetrën.

Në këtë bisedë, ku folëm për veprimtarinë arsimore e shkencore dhe për arritjet që kishte shënuar Universiteti i Tetovës përgjatë viteve, duke u shndërruar në një qendër të mirëfilltë evropiane, themeluesi i UT-së ishte po ai që, edhe kur bisedonte në telefon, fliste sikur i drejtohej popullit nëpër mitingje e protesta.

Fadil Sulejmani jeton e do të jetojë përjetësisht në ëndrrën më të bukur të çdo studenti, intelektuali dhe qytetari të vendit tonë e më gjerë. Me veprën e tij të përjetshme – dritën e arsimimit, projektin më madhështor në historinë moderne të këtyre trojeve – si shumë personalitete të njohura historike, Fadil Sulejmani tashmë i takon panteonit kombëtar.

MSc. Albert HABAZAJ

Nderim heroinës popullore

Gratë tërbaçiote në rrjedhat e kohës, vërtetësia jetësore, fakti historik dhe e vërteta historike i ka regjistruar në krahë të burrave. Edhe ato, sikurse gratë shqiptare kanë qenë shumë të domosdoshme dhe të rëndësishme në punët e shtëpisë, për lindjen, rritjen dhe edukimin e fëmijëve, mirëmbajtjen dhe mikpritjen, kulturën e jetesës dhe punët e brendshme të familjes, apo në kohë lufte – me prapavijën për sigurimin logjistik të luftimit, po aq dhe luftëtare në front deri në vijën e parë të sulmit, kur e ka dashur nevoja.

Kur e ka kërkuar nderi i familjes, i fshatit dhe i Atdheut, e kanë treguar veten të barabarta me ta dhe shpesh herë kanë sfiduar historinë me heroikën burrërore. Një nga ato të fillimit është edhe Trimëresha e Tërbaçit, Legjenda Miro Tërbaçi. 

Ç’dimë nga historia për Miron? Si ka ardhur historia e saj në kujtesën sociale? Po kënga ç’gjurmë folklorike ka lënë brezave, që na vjen me tingëllimë kaq të bukur, të pranueshme dhe të pëlqyeshme dhe sot e kësaj dite? Gjykojmë se, sikurse popujt e tjerë, krahas burrave, kanë patur edhe gra (vajza e nëna) me emër në histori, si për shembëll, Franca Zhan D’Arkën, Shqipëria, në rrjedhat e historisë, ka patur (krahas të tjerave) edhe një Miro Tërbaçe. 

Në luftërat e vazhdueshme për liri, pavarësi e drejtësi shoqërore, krahas trimave kordhëtarë të kryengritjeve popullore, bij të shpatës shqipëtare, kanë luftuar edhe gratë, trashëgimi kjo e përcjellë nga gruaja ilire, që, siç thotë historiografia shqiptare, ajo “shkonte me burrin jo vetëm në punë e gosti, por edhe në luftë, ku tregonte heroizma, madje të pashembullt”.

10 Amazonat e Njerëzimit – luftëtaret më të famshme në botë

Historia e njerëzimit klasifikon 10 gratë luftëtare më të famshme në histori, ndër shumë e shumë të tjera. Jo vetëm për të mos u tejhapur nga objekti i këtij shkrimi, por patjetër dhe ngaqë bëmat, guximi dhe trimëritë  e tyre të pashembullta njihen botërisht, nuk do të merremi me jetëshkrimin e tyre luftarak për ideale, troje e liri, por vetëm sa të sjellim në kujtesën e sotme emrat e tyre, që ishin femra reale, të cilat vepra e tyre i shndërroi në heroina legjendare, të njohura nga gjithë njerëzimi. Ato janë:

– Artemisia (shek.VI-V p.e.s), Mbretëreshë e Halikarnasit, Azia e Vogël, mikesha e persëve, e cila vjen tek ne sipas Herodotit, Babait të historisë;

– Tomiri/ Tomyris/ Tomiride (shek.VI p.e.s), mbretëresha luftëtare e fisit Massageti (stepat midis Detit Kaspik dhe Liqenit/ Detit Aral, Azia Qendrore), e njohur si hakmarrëse, e cila u bë e famshme për fitoren dhe vrasjen e perandorit pers Kiri i Madh (530 p.e.s), kur ai sulmoi vendin e saj për ta pushtuar. Ja si ka ardhur gojëdhëna deri më sot. Citoj: “Shpirti i saj i copëtuar u bë legjendar për t’u hakmarrë për vdekjen e të birit, i cili u vra nga Kiri i Madh në dyluftim, pasi e vrau perandorin pers, ia zhyti kokën në një lëkurë dhie të mbushur me gjak dhe më pas ia këputi. Sipas disa gojëdhënave e mbajti kafkën e perandorit gjithë jetën e saj, duke e përdorur si kupë për të pirë verë”;

– Budika (30-61 e.r) mbretëresha rebele e tribusë së Ikenëve, (Anglia Lindore), udhëheqëse e rezistencës angleze kundër legjioneve romake, më e hekurta antiromake, “syhekurta, zëvrazhdë”, arketip i një force të madhe lirie;

– Ksenia/ Ksenobia [Zenobia] (shek.III e.r), Mbretëresha e Palmirës (Siria e sotme);

– Zhan D’Ark (1412-30.05.1431), Shenjtore mbrojtëse e Francës, çupëlina e Orléans, heroinë kombëtare e Francës;

– Caterina Sforza, Itali (1463-28.05.1509), Kontesha e Forlit dhe Zonja e Imolas, e mbiquajtur Tigreshë;

– Nakano Takeko, Japoni (prill 1847-16.10.1868), luftëtare samurai;

– Nadežda Andreevna Durova (17.09.1783-21.03.1866), luftëtare dhe shkrimtare ruse;

– Asia Ramazan (1997-30.08.2016), luftëtare kurde kundër ISIS dhe shkrimtare; 

– Batalioni femëror rus, 1917 është formacioni i parë ushtarak i përbërë vetëm nga femra, i formuar në Rusi gjatë Luftës I Botërore, i cili quhej repart i vdekjes dhe përbëhej nga gra që vetofroheshin e sakrifikoheshin për të luftuar në vijën e parë të frontit. Në Europë, formacionet e para ushtarake të përbëra vetëm nga femra janë mobilizuar dhe organizuar rreth viteve 1900.

Në përfundim të kësaj paranteze të shkurtër, kujtojmë se studimet me këtë objekt thonë atë që, në qoftë se historia e femrave – amazona është një mit i ushqyer me shumë mundësi nga disa luftëtare Shiite, të cilat luftonin mbi kuaj, janë më tepër se legjendare historitë e grave dhe mbretëreshave, të cilat kanë rrokur armët në emër të një ideali ose për të mbrojtur kufijtë e territorit të tyre.

Po shtrydh substancën e artikullit tim: Jemi në kohën para kryengritjeve të Tanzimatit, kur Perandoria Osmane kërkonte detyrime e taksa shfrytësuese, që në gjuhën popullore quheshin haraçe, me synim nënshtrimin ndaj banorëve të thjeshtë, popullit tonë në troje e prona të tij.

Historia e Miro Tërbaçes

Në analet e rrjedhat e historisë, midis fshatrave të tjera të Labërisë e Shqipërisë, përmendet edhe Tërbaçi për pjesëmarrjen në luftërat e vazhdueshme për liri, pavarësi e drejtësi shoqërore. Në këto luftëra është udhëhequr nga trima kordhëtarë, si Lab Ali Leka, Lulo Abaz Mehmeti, Dule Koka, Beqir Selim Merkoselimaj, Zenel Qendro, Sinan Abazi, Malo Mico, Murat Miftari, Halim Xhelo, Selman Hysen Gjondedaj, Hysni Kapo etj. 

Përkrah këtyre prijësave kanë luftuar edhe gratë tërbaçiote, trashëgimi kjo e përcjellë nga gruaja ilire dhe përgjatë historisë në rrjedhat e kohës. Shembulli legjendar i gruas tërbaçiote është akti i vajzës Miro Kostë Strati më 1764, kur ajo u vesh si djalë dhe shkoi e vrau administratorin xhelat, te shkallët e sarajeve të tij, i cili, për shkak të kundërshtimit të taksës, i kishte marrë jetën vëllait të saj, Skëndos. Akti i saj u kthye në legjendë, dhe, si pasojë, u mbiquajt “MiroTërbaçja”, e njohur në krahinë e më gjerë. Banorët e Tërbaçit, sikurse dhe banorët e tjerë të kraninës së Lumit të Vlorës, nuk pranonin të paguanin taksa për ahengje e në funksion të interesave të ulta të osmanlinjve. Tërbaçiotët u shfaqën dhe u evidentuan më rebelët dhe, sipas sanxhaktarit të Vlorës, duheshin ndërmarrë ekspedita ndëshkimore ndaj këtij shpirti kryengritës në buzë të lumit e në gjoks të malit. Mytesarifi i Vlorës nisi një dërgatë me taborë të armatosur e kasnecë të Osmanllisë. Kur ekspedita arriti në fushën e Tërbaçit, aty takuan të parin Skëndo Stratin dhe, për të parë pulsin e gjendjes, përdorën një nga nëpunësit e mytesarifit, që siç thonë, me logjikën e legjendës, “i kërkuan ujë për të pirë dhe ky si zot vendi e me respekt, plotësoi kërkesën, u solli një bucelë me ujë për të shuar etjen”. Në këtë moment, administratori osman doli tek qëllimi, e pyeti Skëndon: “Pse nuk paguajnë tërbeçët taksat, por tregohen kokëfortë e të pabindur ndaj ligjeve të perandorisë?”. Skëndua, me gjakftohtësi e çiltërsi, por me një burrëri të prerë ia kthen: “A a a, për këtë paskeni ardhur?! Ju, bej mundoheni kot nga këto anë. Ne jemi fukarenj, ushqehemi me lakra dhe nuk mund të paguajmë haraçet që kërkoni. Ne kurdoherë presim miq dhe jo njerëzit që na rrjepin lëkurën!”. Funksionari u revoltua nga ky qëndrim burrëror i këtij djali tërbaçiot, sepse as nuk e mendonte dhe as e imagjinonte që t’i jepej kjo përgjigje e paparashikuar. I inatosur, jashtë çdo kodi etik, u largua pa e përshëndetur sipas zakonit dhe përdori një formë tinzare: iu hakërrua barbarisht, u bëri shenjë që ta vrisnin njerëzve të tij të armatosur, të cilët qenë fshehur mbrapa shkurreve, bezgave rrotull. Ata e qëlluan tinëzisht dhe u larguan si hafije e me hafijet, ashtu siç ishin. Skëndua nuk vdiq në moment, por plaga qe e rëndë. Nuk pati dot shërim për jetën. Urrejtja për sunduesit arriti kulmin, nuk durohej më. Ngjarjet e mëtejshme i transmenton në mënyrë lakonike shumë saktë kënga. Mexhit Kokalari shkruan: “Thuhet për Miron se shquhej në mbarë krahinën si një këngëtare e këngëve të bukura labe. Miros i pëlqenin shumë këngët e hershme popullore, që bukurinë e stolinë e vajzës shqiptare nuk e krahasonin me lulen, por me pallën me gajtanë dhe me pisqollën e larë. Ajo, Miro kënga u bë Miro zeza… Miro Zeza, sepse i qenë shuar krejt meshkujt e familjes. Nderi i shtëpisë, i gjakut, i fshatit mikpritës por jo gjunjëulur, i kërkoi të shndërrohej në Miro Legjenda. Legjenda Miro Tërbaçja është heroinë popullore, që doli nga gjiri i Labërisë, u vesh si djalë, u ngjesh me jatagan si burrat, i hipi kalit të bardhë, dhe vrau mytesarifin e Vlorës, atje ku qe strukur te Pashai në Berat, sepse, mbeti e vetme në familje, pa nënë, pa baba, pa vëlla. Babai i saj Kostë Strati u vra nizam në hapësirat e shkreta të Perandorisë Osmane, ndërsa vëllain, Skëndon ia vranë në Bramyshnjë të Tërbaçit administratorët shërbëtorë të Perandorisë së Murme Osmane. Vajza u betua se do të mirrte hak, të çonte nderin e familjes në vend. Kjo bijë nga Tërbaçi i Vlorës fluturon si këngë epike në krahët e legjendës për bëmat e saj trimërore.

Vajza e thjeshtë e guximtare labe i vuri vulën e nderit dinjitetit familjes, Tërbaçit, Labërisë dhe mbarë popullit shqiptar, përderi sa emri i saj përmendet dhe shkruhet në histori, në botime të nivelit akademik dhe është burim frymëzimi për poetë e këngëtarë edhe tej viseve të Shqipërisë së Jugut (vendlindjen e ka në Tërbaç të Lumit të Vlorës, sot Bashkia Himarë, prefektura e Vlorës; për vitlindjen ka disa mendime. Përderisa sa ngjarja vihet në vitin 1764, ajo mund të ketë lindur në vitet 1740-1750. Është dhe një hamendësim tjetër që i shënon si vitlindje vitin 1803 dhe si vitvdekje 1859-ën. Po ashtu, nga një burim tjetër kemi informacionin se se vitlindja e Miros është në vitin 1808 dhe vitvdekja më 1869. 

Dëshiroj të kujtoj se dy ndër 7 pikat e historianit objektiv janë dhe këto: historiani duhet të vlerësojë vërtetësinë e të gjitha tregimeve, jo vetëm të atyre që bien ndesh me pikëpamjen e tij të favorizuar, si dhe duhet të marrë parasysh motivet e aktorëve historikë.

Kam fatin të kem në arkivin e bibliotekës vetiake shkrime mësuesit atdhetar dhe kronikanit të Luftës Kombëtare të Vlorës, 1920 Gani Ilias Habazaj (1896- 1969) si dhe kujtimet e tij mbi jetën e Kapedanit të Parë të Tërbaçit Lulo Abaz Mehmetit. Ai shkruan: “Lulo Abaz Mehmeti nga katundi Tërbaç i Vlorës ka lindur në vitin 1805, më i vogli i tre djemve të Abazit, që shquhej për inteligjencë e shkathtësi…”. Në rrafshin kronologjik, qoftë nga historia, qoftë nga epika historike, logjika na thotë se Miro Tërbaçja është më përpara në kohë se Lulo Abazi i Parë.

Mësuesi i gjoegrafisë dhe historisë Vendim Lushaj, autor librash, shkruan: “Tërbaçi ka luftuar kundër pushtuesve turq për çdo kohë e në çdo vend. Kjo bëhej për arsye që tërbaçiotët të mos i nënshtroheshin Turqisë, kështu ata kanë luftuar me armë në dorë pa iu trembur fare luftës. Kjo gjë tregohet tek këngët që populli ka thurur. Ishin kohë shumë të vështira, me ndjenjën e patriotizmit një vajzë nga Tërbaçi, nga mëhalla e Strate, u vesh si djalë dhe shkoi për të marrë hakën e të vëllait në Berat, ku vrau pashanë (vëllanë ia vranë turqit në luftë). Kështu populli i këndoi me këto fjalë qysh në vitet 1725: “E zeza Miro Tërbaçe,/ Moj e rritura bonjake,/ Nëpër dyer të Tërbaçe/ Me lakëra burdullake/ Tek berberi u ngrite, vajte:/ “O berber, hasha vëllanë,/ Premë çepenë si djalë,/ Se do vë dyfek e pallë/ Do marr hak për vëllanë”. Në vijim, autori shkruan: “Sipas ngjarjeve dhe gjenezës së fshatit del se Mirua është bijë e mëhallës së madhe të Strate dhe i takon viteve 1706 dhe këtej, e cila në bazë të etnogjenezës së brezave, botuar në historikun e fshatit dhe demonstruar në muzeun e tij, i cili sot është shkatërruar përfundimisht. Tjetër  gjë që vërteton se Mirua është lindur në vitet 1704 këtej, vërtetohet edhe nga armët me të cilat vrau pashanë; ato ishin dogrà [pushkë e vjetër me lloz e një fishek, (shën. im, A. H)], me një mbushje, prandaj kishte dy të tilla me vete, kurse pistoletat moderne kanë dalë pas viteve 1870”. 

Mendoj se autori ka përdorur një argument mbushmendës, ndërkohë mund të shprehem se, përderisa nuk kemi një dokument origjinal, ku të jetë shkruar datëlindja dhe datëvdekja, mjafton afërsia në kohë (+ -), se nuk ia vlen të bëjmë rrokopujë. Ngjarja historike e ndodhur dhe hapësira, ku u zhvillua ky akt sublim, duke marrë rrezikun në sy, pra gati vetësakrifikues janë parësore, patjetër koha e ndodhisë ka vlerën e saj, prandaj le të trajtojmë historinë ashtu siç e shkruan historia dhe siç përjetëson kënga, epika historike, sepse ajo është autobiografia e popullit në vargje, siç ka shkruar dhe Ismail Kadare.  

Të gjithë studiuesit dhe kujtesa sociale, e ardhur në breza njëmendjesohen me faktin që koshadhet osmane nuk e kapën dot Shqiponjën e Tërbaçit, sepse ajo gjeti strehë tek dajallarët e saj, në Dhemblan, Tepelenë). Nga person u kthye në personazh epik, në faqet e historisë dhe në gjirin e këngës epike, të epikës historike. Ajo tregoi një akt të lartë në shërbim të atdhetarizmit. Mirua u betua se do të merrte hak. Preu flokët si djalë, hodhi pallën e argjendtë mbi supe, e veshur si burrë, u vu në ndjekje të gjurmëve të vetë sundimtarit, hipur mbi kalin e saj të shpejtë si era e vetë vetëtimë mbi të, e shoqëruar me kalorës të tjerë tërbeç. Në Vlorë s’e gjeti. U hodh në Mallakastër, kaptoi qafën e Sinjës e zbriti në sarajet e rënda, e ballëpërballë me pallatin e Pashait në Berat, ky qe strukur sanxhaktari i Vlorës. Rrufeshëm këtu funksionoi intuita e Miros Kapedane. U kërkoi rojeve të sigurisë një takim me sundimtarin e Vlorës, mbasi do t’i dorëzonte një letër shumë sekrete dhe koha nuk priste. Ata e hëngrën (e besuan). Sundimtari po zbriste. Dy plumba në ballë i nisi Mirua dhe ai ra në vend i vdekur. Kjo shqiponjë mali i shoqëroi krismat e kobures me fjalët: “Po të kthejmë borxhin, o sanxhaktar, se shumë ta kemi vonuar!”. Dhe u kthye si suferinë, bashkë me trimat e saj për në Labëri. Në Dhemblan ndodhet varri i kësaj atdhetarje. Në Tërbaç, Flamur Lushaj, si një nga pinjollët e sotëm të mëhallës së Strate, ka mundësuar ngritjen e një shtatorje të Miros në sheshin qendror, në ballkon të fshatit, si dhe ka bërë një varr simbolik me dhè, marrë atje ku mendohet se prehet Mirua, në varret e fisit Meçaj, te dajorit e saj, në Dhëmblan [Njësia administrative Lopës, Bashkia Tepelenë], ku dhe pleqëroi, deri në moshën 66 vjeçe apo patjetër më shumë, sipas bisedave me më moshatarët e fisit Meçaj të Dhëmblanit.

Emri i saj përmendet në botimet e nivelit akademik, si “Fjalori Enciklopedik Shqiptar”, botim i Akademisë së Shkencave, viti 1985, nga ku po citoj: “Tërbaçi është fshat me tradita patriotike. Banorët kanë marrë pjesë gjallërisht në kryengritjet kundër Tanzimatit, ku u shqua Lulo Abazi dhe Miro Tërbaçi”. Ky fakt” historik përmendet edhe në botimin më të ri të nivelit më të lartë shkencor “Fjalori Enciklopedik Shqiptar” i vitit 2009. Emri i Miros është i nderuar në Historikun e vendlindjes “Tërbaçi në rrjedhat e kohës”, Tiranë, Toena, 1997, në monografitë e shkrimet e Mexhit Kokalarit, Llazar Siliqit, Bardhosh Gaçes, Halo Abazit, Selim Beqirit, Tofik Dedës, Vendim Lushajt, Zenepe Lukës, në poemat e Odhise Kristo Grillos, në poezitë e Zhaneta Lazrit, të Lefter e Kristo Çipës, të Eqerem Canajt e Ruzhdi Bajramit, të Flora Gjondedajt e Odise Çaçit, të Albert Habazajt e Liziana Kiçaj, në baladën e mrekullueshme të Bashkim Canodemajt apo në esetë e Idajet Jahajt, etj. Si gjithë të tjerët, edhe fshatarët e Tërbaçit u ngritën në revolta kundër taksave (haraçeve) të tagrambledhësve, i kundërshtuan dhe u përleshën me ta. Kjo ndodhte, sepse, nëpërmjet dhjetarëve, osmanët kërkonin taksa e detyrime arbitrare kundrejt fshatarësisë. Përballë shtypjes së egër të osmanëve, u ngritën e luftuan fshatarët e Tërbaçit. “Në përleshje me nëpunësit turq, – shkruan prof. Gaçe, – u vra Skëndo Kosta Strati, vëllai i luftëtares Miro Tërbaçi. Kjo ka ndodhur … kur pashai i Beratit Mehmet Pashë Qytabiu lëshoi urdhër që krahina e Lumit të Vlorës të paguante taksa të larta. Pasi u dha ujë për të pirë, Skëndo Strati nuk pranoi t’u paguante taksa osmanëve. Ata pabesisht e vranë”. Akretipi i këngëve për Miron i shfaq gjurmët, aty nga fundi i gjysmës së parë të shek. XIX, kur bashkëkohësit e bashkëfshatarët e saj, si Sinan Abazi, Mico Skëndo, Hyso Salati etj., që u bëri përshtypje të lartë akti i saj historik, i kënduan këngë bëmave të trimëreshës tërbaçiote Miro. 

Hapësirat folklorike për shqiponjën e historisë

Ishin Sinan Habazaj, Mico Skëndaj e Hyso Salataj me shokë, këngëtarë luftëtarë të kohës së jehonës së bëmave të Miros, që shënojnë dhe fillesën krijuese individuale të këtij krijimi folklorik, që është përfshirë në qarkullim folklorik të bashkësisë së caktuar (Tërbaç, Vranisht, Dukat, Mesaplik, Dhemblan). Kënga bëhet bartëse e historisë, si një histori e kënduar, sepse operon me ndërgjegjen poetike historike. Një variant i këngës është: “O Miro, qajmë, mirë,/ qaj për mua derëzinë,/ që të ngrërë si fëmijë,/ u dhashë ujë për të pirë,/ më dhanë plumbin në brinjë”. Nga kjo këngë kaq prekëse marrim informacionin se si ndodhi ngjarja, momentet se si u shfaq pabesia, por njëkohësisht edhe faktin se tërbaçioti, labi, shqiptari, kur jep jetën për një çështje me interesa të shquara, nuk shpreh dhimbje apo pakënaqësi se vdiq, por jep mesazhe të mos cenohet rruga e nderit. Mexhit Kokalari ka regjistruar këtë variant: “E shkreta Miro Tërbaçi,/ Qaj Miro qaje mirë,/ Vlla e babë derëzinë,/ Moj e rritura bonjake,/ me lakëra burdullake”. Kënga e ka përjetësuar veprën e saj në shërbim të Atdheut: “Do të vë dyyfek e kamë,/ do marr hakë për vëllanë,/ për vëllan’ e për babanë,/ do shtie mbi pashallarë,/ do t’i vras se m’i kan’ vrarë” . Një tjetër variant i këngës së Tërbaçit këndohet: “E zeza Miro Tërbaçe,/ moj Miro, qajmë mirë!/ Moj e rritura bonjake,/ me lakëra burdullake, /nëpër dyer të Tërbaçe;/ ike, te berberi vajte:/ “O berber, o sha vëllamë,/ premi çepetë si djalë,/ se do vë dyfek e kamë, / do marr hakë për babanë,/ për baban’ e për vëllanë! / dhe për kushurin’ e parë,/ për të gjithë shqipëtarë./ Qëllove mbi pashallarë,/ Tërbaçit se ç’i le namë”. Këtë variant, i cili është botuar edhe në vëllimin “Këngë popullore historike”, të vitit 1956, (botim i nivelit akademik, klasifikuar te cikli “Këngë kundër shfrytëzimit”, në të cilin mungojnë tre vargjet e fundit që cituam), e gjejmë të regjistruar në Tërbaç, nga punonjësit e Institutit të Shkencave të Tiranës. Edhe në botimin e Akademisë së Shkencave “Epika Historike”, vëll. 2, gjendet e klasifikuar tek kapitulli II me “Këngë kundër shfrytëzimit ekonomik shoqëror”, pikërisht kjo këngë e Miro Tërbaçes, pa asnjë ndryshim, si duket, sepse është regjistrim i vitit 1952 (sipas shënimit poshtë tekstit). Aty është edhe ky sqarim për këtë vajzë nga Tërbaçi: “Sipas kujtimeve që ruhen në popull, bejlerët e Vlorës i kishin vrarë të jatin dhe të vëllanë”. Kënga e Miro Tërbaçit është e llojit të epikës historike, dhe ky grup këngësh i epikës historike, sipas Prof. Xhagollit, klasifikohet në “Këngë të pushtimit Osman” , të cilat, për “nga struktura e tyre, mjetet shprehëse, figuracioni, ndërtimi artistik etj., janë në shtratin e mirëfilltë folklorik dhe nuk lejojnë hapësirë diskutimesh rreth autenticitetit të tyre folklorik në përgjithësi”.

Kujtesa sociale na sjell të dhëna se vrasja e djalit të pafajshëm e mirëpritës tërbaçiot, zemëroi popullin e gjithë krahinës. Sipas vargjeve të këngës dhe shumë gojëdhënave popullore, Miro Tërbaçja e shprehu urrejtjen e saj duke vrarë mytesafirin e Beratit (kështu quhej Kryetar i administratës së një sanxhaku në kohën e perandorisë osmane). Kështu, Trimëresha e Tërbaçit, si labëreshë vetëtimë, u fut në histori, fluturon në krahët e legjendës, duke u bërë një simbol i femrës shqiptare në këngët e epikës historike.

Kohë pas kohe, kënga e ka përjetësuar dhe e përcjell gojë më gojë e brez pas brezi aktin e saj heroik. Ajo këndohet edhe sot në Tërbaç, në Labëri, edhe në muzikën e kultivuar shqiptare, nga Maja. Ja teksti origjinal i këngës së thurur nga i madhi Kujtim Mici, që është kënduar, së pari nga grupi polifonik i Tërbaçit, në vitet ’70 të shek. XX dhe që është regjistruar më vitin 1978. Kjo këngë pëlqehet, këndohet dhe ka përhapje edhe sot në fise, mëhallë e lagje e fshat dhe matanë hapësirave gjeofolklorike të trevës. Është një këngë që këndohet në vendlindjen time, në Tërbaç sipas këtij varianti, me tekst të Kujtim Micit, marrës Syrja Hodo, kthyes Nebi Xhaka, hedhës Spiro Çino (kënduar në vitin 1995): 

“O trimja Miro Tërbaçe,/ O Miro, trimja Mirë! [ref.]/ Moj e rritura bonjake,/ Nëpër dyer të Tërbaçe;/ Edhe një vëlla që pate/ Ta vrau pashai për haraçe/ Shkove, te berberi vajte:/ “Berber, të kam sivëllamë,/ Prema çepenë si djalë,/ do marr hak për vëllanë!/ Mirua vrau pashanë”.

Ndërsa kënga “Miro, të vranë vëllanë” me marrës Sinan Brahim Hoxhaj, kthyes Nebi Xhaka, hedhës Bilbil Xhaka dhe tekst të Kujtim Micit, 1978:

Miro, të vranë vëllanë 

turqit pashallarë

se tërbeçt’ haraçet

hasmit nuk ia dhanë.

Për Berat hipur mbi kalë

Mirua nis revan – ë,

e stolisur djalë,

ngjeshur – ë dogranë.

Mirua ormisi Pashanë

dy dogra në ballë,

tronditi dynjanë

tërbaçjotja vajzë.

O trimja Mirë, moj trimja Miro Tërbaçe,

moj e rritura bonjake

o Miro, Trimja Mirë, 

vjen si një dukuri novatore e cilësuar e kohës, qysh në vitet 1975-’80. Poeti dhe studiuesi Llazar Siliqi ka shkruar: “Heronjtë parakalojnë përpara syve tanë të gjallë, konkretë. Ne marrin vesh për trupin e tyre e për veshjen e tyre, dëgjojmë fjalët e tyre kur hidhen në sulm e kur janë përpara vdekjes, i pyesim e kuvendojmë me ta: “Për Berat hipur mbi kalë/ Mirua nis revanë/ e stolisur djalë,/ ngjeshur dogranë”.

Në fshatrat e Labërisë, sidomos në krahinën e Mesaplikut nënat bënin një komunikim të këngëzuar me fëmijët e djepit edhe me ninulla për Donika Kastriotin apo Miro Tërbaçin, si psh; “Nina, moj Labikë, nina/ Mjalt i mjaltit nga Kanina/ të na bëhesh si Donika,/ Si Donika të na bëhesh/ trime në kala të gjendesh” apo “Suferinë në majë të kalit/ T’i ngjash Miros së Tërbaçit”, të cilat portretizojnë këto figura të shquara historike dhe nënat edukojnë me ringjalljen e imazheve trimërore të tyre nëpërmjet këngës për edukimin atdhetar të brezave në vijimësi. 

Miro Tërbaçja ka qenë një person real, bëmat e shndërruan në personazh historik dhe figurë të dashur të folkorit shqiptar, tej kornizave të epikës historike. Vetëm në vendlindjen e saj, në Tërbaç këndohen sipas stilit muzikor të Tërbaçit disa variante këngësh për heroinën popullore Miro Tërbaçen, këndohen burrërisht nga grupi i madh e djalërisht nga grupi i djemve të Tërbaçit. 

Legjenda e Miro Tërbaçes është një nga më të bukurat e trevës, e cila gëzon disa variante, por të gjitha të dhënat, toponimet dhe vendlindja e saktë e kësaj legjende është në Tërbaç dhe vendngjarja në Berat. Grupi i Vajzave të Tërbaçit “10 Shqiponjat e Tërbaçit” e ka kënduar qysh në fillimet e riformatimit të tij (2017) në stilin muzikor të Tërbaçit, sipas variantit grarisht këngën labe për heroinën e njohur popullore Miro Tërbaçi, e cila i ka kaluar me kohë hapësirat folklorike të vendlindjes, krahinës e më tej Labërisë dhe përcillet në variante të ndryshme nga grupe burrash, miks apo grash. U ka hije kënga e Miro Tërbaçit këtyre “10 Miro Tërbaçeve” të këngës labe dhe valles së kënduar labërisht, sipas melodisë së tyre! Është fjala për tekstin e mbarënjohur popullor me marrëse: Evgjeni Habili Seferaj, kthyese: Liri Gaçe Shkurtaj, hedhëse: Vito Shiroku Veraj, iso: Shpresa Kapo Çelaj, Antoneta Goxho Mehmetaj, Madelona Mëzyri Skëndaj, Liljana Rrapi Kapo, Baftie Dauti Xhelilaj, Lavdie Goxho Xhaka, Hava Çelaj Muçaj. Edhe sot e kësaj dite, grupi ynë e ka ndër më të preferuarat dhe e këndon për çdo gëzim, edhe në festën e fshatit për takimin e brezave çdo vit. Madje e kënduan edhe në skenën e madhe të televizionit kombëtar Top Channel gjatë suprizës së veçantë që i bënë Aurela Gaçes më 10 Dhjetor 2025, në një emision të shkëlqyer ku u takuan dhe u çmalluan motrat me njëra – tjetrën: Shqiponjat e Tërbaçit me Shqiponjën e këngës shqiptare. Ato e morën në gjirin e tyre Aurelën, i thanë: “Prina vallen!” dhe ajo u bë prijëse e valles, marrëse: Evgjeni Habili Seferaj dhe Aurela Agim Gaçe, kthyese: Liri Gaçe Shkurtaj, hedhëse: Hava Çelaj Muçaj, shoqëruan vallen me iso: Lavdie Goxho Xhaka, Shpresa Kapo Çelaj, Bejushe Gaçe Veraj, Liljana Rrapi Kapo, Fatmira Hodo Skëndaj, Meme Ribaj Habazaj, Flutura Nanaj, Antoneta Goxho Mehmetaj. 

Këngë për Miro Tërbaçen këndon aq bukur, gjirokastriçe, me ritëm e patos edhe Juli Çenko me grupin “Ergjëria”, po ashtu grupi  polifonik “Lot Kurbeti” në Athinë me tekst të Zaho Balilit, e këndon aq lirshëm me zërin e mrekullueshëm në variant të stilizuar këngëtarja e njohur Maja (Maya Aliçkaj) etj. e gjetkë.

Miro Tërbaçja është simbolika epike e gruas tërbaçiote e labe, e gruas vlonjate e beratase, asaj nga Mitrovica e nga Myzeqeja, nga Gjakova e nga Gjirokastra, nga Kukësi e nga Korça, nga Hoti e Gruda, nga Kelmendi e Prizreni, nga Tetova e Skrapari, nga Shkupi e Janina, nga Tuzi e Librazhdi, nga Elbasani e Mirdita, nga Dukagjini e Himara, nga Ulqini e Përmeti, nga Drenica e Mallakatra, nga Shkodra e Kolonja, nga Presheva e Diaspora, nga Kosova e Çamëria. Miro Tërbaçja është motër e Gjakut Kombëtar, e Shpirtit të Lirë dhe Përparimtar me Teutën e Donikën, me Rugjinën e Shën Angjelinën, me Norën e Kelmendit e Laskarina Bubulinën, me Maro (Mete) Kondin e Norën e Hotit, me Tringë Smajlin e Grudës e Shote Galicën, me Dora d’Istrian (Helena Gjikën) e Marigonë, me Sado Koshenën e Zonja Çurren, me Gego Boben e Zekije Krastën, me Bulen e Persefonin, me Margarita Tutulanin e Qibrije Ciun, me Motrat Qirjazi e Katër Heroinat e Mirditës, me Musine Kokalarin e Ramize Gjebrenë, me Justina Shkupin e Lilo Laben (Ervehe Bazo Gorishtin), me Ganimet Tërbeshin e Fato Berberin, me Nënë Duzen e Hava Gjoliken, me Mine Pezën e Bije Vokshin, me Qeriba Derrin e Antigona Fazliun, me Aishe Kalemen dhe Teferrinë e Vranishtit, me Lejla Malon e Nimete Progonatin, me Tazen e Anifenë. Miro Tërbaçja, si shqiponjë e historisë së popullit shqiptar fluturon në hapësirat folklorike, ngarkuar me këngë dhe legjenda. 

Nuk e quaj të gjykueshme, ta cilësoj Miro Tërbaçen Zhan d’Arkë Shqiptare apo Amazonë e Trimërisë. Kur kemi thënë Miro Tërbaçe, kuptojmë që Ajo është Sinonimi Trimëror i Femrës Shqiptare nëpër shekuj, si Mbrojtëse e Pragut, e Zjarrit të Ndezur, e Vatrës, e Tymit, e në se na lejohet të përdorim shprehjen jo thjeshtë metaforike të antropologut Nebi Bardhoshi, të “Gurit të Kufinit”, të Ujit Shqiptar të Pashkelur. Miro Tërbaçi është imazhi i Luftëtares për Lirinë e Atdheut. 

BIBLIOGRAFIA:

1) TËRBAÇI në rrjedhat e historisë; Tiranë: Toena, 1998, f. 45.

2) AKADEMIA e Shkencave e RPS të Shqipërisë, Instituti i Kulturës Popullore, Folklor Shqiptar, Ser. 3, Trashëgimi kulturor i popullit shqiptar, Epika historike, 2, përgat.: Qemal Haxhihasani, Miranda Dule, Tiranë, 1981, f. 465, njësia folk. nr. 343.

3) INSTITUTI i Shkencave, Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë, Këngë popullore historike, përgat.: Zihni Sako, Qemal Haxhihasani, Tiranë, 1956, f. 253, njësia folk. nr. 221.

4) HABAZAJ, Albert: Miro Tërbaçi me histori në këngë dhe legjenda, gaz. Dielli, SHBA, 2.12.2014; https://gazetadielli.com/miro-terbaci-me-histori-ne-kenge-dhe-legjenda/

4/1) HABAZAJ, Albert: Miro Tërbaçja si shqiponjë e historisë së popullit shqiptar; gaz. “Telegraf”, e përditshme e pavarur, e mërkurë, 03 shkurt 2021, viti XV i bot. Nr. 25 (4717) f. 1, 20-21.

4/2) https://www.voal.ch/miro-terbacja-si-shqiponje-e-historise-se-popullit-shqiptar-nga-msc-albert-habazaj/multimedia/people/, March, 23, 2021

4/3) https://www.zemrashqiptare.net/news/56651/albert-habazaj-miro-terbacja-si-shqiponje-e-historise-se-popullit.html, E merkure, 17.03.2021, 08:59 PM

4/4) https://pashtriku.org/msc-albert-habazaj-miro-terbaaja-si-shqiponje-e-historise-se-popullit-shqiptar/, 17 Mars 2021

5) HYSENAJ, Bardho, Histori e Labërisë, Tiranë, Redona, 2011, f. 195.

6) FJALORI Enciklopedik Shqiptar (FESH), vëll. 3: Akademia e Shkencave Shqipërisë; Tiranë, 2009, f. 2695.

7) GRILLO, Odhise Kristo: Trimëresha e Tërbaçit, Tiranë, “Naim Frashëri”, 1974. Ky libër është nderuar me çmim të parë në konkursin kombëtar, 1974, [Bot. 4, Tiranë, Mësonjëtorja e Parë, 2002, 50 f.]

 8) GAÇE, Bardhosh: Kënga popullore e Lumit të Vlorës, Tiranë, Toena, 2009, f. 44-45.

8/1) GAÇE, Bardhosh: Vlora – fjalor enciklopedik, Tiranë, Maluka, 2023, f. 637.

9) KOKALARI, Mexhit: Trima të kryengritjeve popullore, 2; Tiranë, “8 nëntori”, 1983, f. 15.

10) CANAJ, Eqerem: Labja; Gërshet shqiponjash për liri, poema, Vlorë, Triptik, 2025, f. 62-64

11) LAZRI, Zhaneta: Miro Tërbaçit; Për dashurinë, vjersha dhe poema, Tiranë, “Naim Frashëri”, 1980, f. 20-24.

12) LUSHAJ, Vendim: Tërbaçi – histori dhe identitet, Vlorë, 2025, f. 15, 33.

13) XHAGOLLI, Agron: Etnologjia dhe folklori shqiptar; Vlorë, Triptik, 2007, f. 242.