s p – Page 59 – Dielli

SHBA dhe arkitektura e re e paqes globale: Diplomacia strategjike dhe ndërtimi i rendit të ri ndërkombëtar në epokën e demokracive të avancuara

January 23, 2026 by s p

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA/

Bota ndodhet sot në një moment historik tranzicioni të thellë sistemik. Rendi ndërkombëtar i pas Luftës së Ftohtë po e humb gradualisht funksionalitetin operacional, ndërkohë që arkitektura e re globale ende është në fazën e konsolidimit institucional dhe strategjik. Në këtë realitet të ri gjeopolitik, Shtetet e Bashkuara të Amerikës, së bashku me demokracitë e avancuara perëndimore, kanë marrë përsipër përgjegjësinë historike për ruajtjen e paqes globale, stabilitetit ndërkombëtar dhe mbrojtjen e rendit demokratik botëror.

Kjo nuk përfaqëson thjesht një orientim të ri politik. Ajo përbën një mision diplomatik global, të ndërtuar mbi parimin e përgjegjësisë strategjike dhe lidershipit institucional ndërkombëtar.

Diplomacia amerikane si arkitekt i stabilitetit ndërkombëtar

Gjatë dekadës së fundit, diplomacia amerikane ka kaluar nga një model reaktiv i menaxhimit të krizave drejt një doktrine preventive strategjike, e cila synon:parandalimin e konflikteve përpara përshkallëzimit të tyre,uljen e tensioneve gjeopolitike strukturore,ndërtimin e mekanizmave të rinj të koordinimit shumëpalësh,dhe forcimin e boshtit të partneriteteve demokratike.

Krijimi i një Bordi të Ri Strategjik për Paqen Globale përfaqëson një instrument diplomatik të nivelit të lartë, që synon sinkronizimin e politikave të sigurisë, zhvillimit ekonomik dhe diplomacisë ndërkombëtare në funksion të stabilitetit afatgjatë.

Ky mekanizëm reflekton evolucionin e diplomacisë moderne nga menaxhimi episodik i krizave drejt arkitekturës së qëndrueshme të paqes.

Rendi i Ri Ndërkombëtar: Projekt strategjik i demokracive të avancuara

Rendi i ri që po ndërtohet nuk është projekt hegjemoni, por një projekt i stabilitetit ndërkombëtar të balancuar. Ai mbështetet në katër shtylla themelore diplomatike dhe strategjike:

1. Multilateralizëm funksional

Institucionet ndërkombëtare janë në proces reformimi për t’u bërë më efektive, më fleksibile dhe më të përgjegjshme. Diplomacia shumëpalëshe po kthehet në instrumentin kryesor të menaxhimit të krizave globale, duke zëvendësuar unilateralizmin e fragmentuar me koordinim institucional të qëndrueshëm.

2. Demokracia si garanci strukturore e paqes

Demokracitë e avancuara e shohin demokracinë jo si eksport ideologjik, por si mekanizëm parandalues të konflikteve, sepse shtetet demokratike prodhojnë stabilitet institucional, transparencë politike dhe përgjegjësi shtetërore.

3. Siguria kolektive dhe parandalimi strategjik

NATO dhe arkitektura euroatlantike po transformohen nga struktura mbrojtëse tradicionale në mekanizma aktivë të parandalimit të agresionit. Prania strategjike nuk synon përshkallëzim ushtarak, por dekurajim të kërcënimeve dhe ruajtje të ekuilibrit të sigurisë.

4. Diplomacia ekonomike e stabilitetit

Energjia, teknologjia dhe tregtia po shndërrohen në instrumente strategjike diplomatike. Qëllimi është forcimi i rezistencës ekonomike të demokracive dhe reduktimi i varësive kritike që prodhojnë cenueshmëri gjeopolitike.

Dimensioni global: Menaxhimi i rivaliteteve të mëdha

SHBA po aplikon një diplomaci të ekuilibrit strategjik, e cila synon:parandalimin e konfrontimeve direkte ndërmjet fuqive të mëdha,vendosjen e vijave të qarta të kuqe diplomatike,mbajtjen aktive të kanaleve të dialogut,dhe ruajtjen e stabilitetit sistemik global.

Ky model përfaqëson një paradigmë të re të diplomacisë së përgjegjshme globale, ku konkurrenca gjeopolitike administrohet, jo militarizohet.

Ballkani Perëndimor dhe Kosova: Test strategjik i suksesit perëndimor

Ballkani Perëndimor mbetet një nga zonat më të ndjeshme gjeostrategjike të Evropës. Në këtë kontekst:prania amerikane dhe euroatlantike paraqet faktor kyç stabiliteti,Kosova përfaqëson shembull konkret të investimit diplomatik perëndimor në ndërtimin e shtetit demokratik,sovraniteti i Kosovës është komponent integral i arkitekturës së sigurisë evropiane.

Mbështetja për Kosovën nuk është vetëm çështje bilaterale, por interes strategjik i paqes rajonale dhe stabilitetit evropian.

Diplomacia publike: Beteja për narrativën globale

Në rendin e ri ndërkombëtar, diplomacia nuk zhvillohet më vetëm në tavolinat e negociatave, por edhe në hapësirën e opinionit publik global.

SHBA dhe demokracitë e avancuara po investojnë në:diplomaci publike strategjike,luftë kundër dezinformimit,transparencë politike,ndërtim të besimit ndërkombëtar.

Narrativa e paqes, demokracisë dhe stabilitetit është shndërruar në instrument strategjik të fuqisë së butë globale.

SHBA dhe aleatët e saj nuk po ndërtojnë një rend të ri për dominim, por një rend për paqen e qëndrueshme globale. Në një botë gjithnjë e më të polarizuar, diplomacia strategjike mbetet instrumenti më i fuqishëm për parandalimin e konflikteve madhore.

Krijimi i mekanizmave të rinj globalë dhe ndërtimi i arkitekturës së re të sigurisë përfaqëson një përpjekje historike për t’i dhënë sistemit ndërkombëtar stabilitet, siguri dhe perspektivë demokratike afatgjatë.

Isa Boletini, Rënia si Akt Themelues i Ndërgjegjes Kombëtare dhe Alarm i Përhershëm i Historisë Shqiptare

January 23, 2026 by s p

Prof.dr Skender ASANI/

Rënia e Isa Boletinit më 23 janar 1916 në Podgoricë nuk përbën thjesht një episod tragjik të së kaluarës shqiptare, por një moment themelor në arkitekturën morale dhe politike të kombit. Ajo shënon pikën ku historia shqiptare ndalet për të reflektuar mbi vetveten dhe, njëkohësisht, pikën ku ajo detyrohet të zgjedhë ndërmjet nënshtrimit dhe dinjitetit, ndërmjet mbijetesës së përkohshme dhe qëndresës me kosto të lartë. Në këtë kuptim, vdekja e Isa Boletinit nuk është fundi i një jete, por fillimi i një paradigme historike që vazhdon të prodhojë kuptim edhe sot.

Figura e Isa Boletinit nuk mund të reduktohet në kornizat tradicionale të heroit folklorik apo të luftëtarit lokal. Ai është produkt dhe njëkohësisht sfidë e epokës së tij. I formuar në një realitet të copëzuar politikisht, në një hapësirë ku perandoritë po shembeshin dhe shtetet e reja lindnin mbi rrënoja, Boletini u shndërrua në një aktor me vetëdije të thellë historike. Ai nuk luftoi thjesht për territor, por për kuptimin e ekzistencës politike të shqiptarëve si subjekt i barabartë në rendin ballkanik dhe evropian.

Veprimtaria e tij përfaqëson një koncept të qartë të shtetësisë, të ndërtuar mbi tri shtylla themelore: dinjitetin, rezistencën dhe refuzimin e nënshtrimit. Në këtë kuptim, Isa Boletini nuk ishte vetëm luftëtar, por ideolog i qëndresës kombëtare. Ai e kuptoi herët se pa një bosht moral, pa një etikë të sakrificës, çdo projekt politik mbetet i përkohshëm dhe i cenueshëm.

Rënia e tij në Podgoricë nuk ishte akt i rastësishëm dhe as produkt i një konflikti të izoluar. Ajo ishte një akt i kalkuluar politik, një mesazh brutal i realpolitikës ballkanike ndaj çdo përpjekjeje për vetëvendosje shqiptare. Eliminimi fizik i Isa Boletinit së bashku me djemtë dhe nipërit e tij ishte një përpjekje për të ndërprerë vazhdimësinë e një ideje, për të thyer boshtin moral të rezistencës dhe për të dëshmuar se fuqia e dhunës mund të mposhtë të drejtën historike.

Por pikërisht këtu qëndron paradoksi i madh i historisë: ajo që synonte të ishte shuarje, u shndërrua në themelim. Vdekja e Isa Boletinit nuk e dobësoi kauzën shqiptare përkundrazi, e shndërroi atë në një referencë morale të përhershme. Në këtë kuptim, kemi të bëjmë me atë që historiografia e quan “sakrificë themeluese”: aktin përmes të cilit një komb ndërton narrativën e tij morale dhe justifikon të drejtën për ekzistencë.

Familja Boletini, e goditur në mënyrë kolektive, shndërrohet në simbol të fatit historik shqiptar. Këtu nuk kemi më ndarje midis jetës private dhe historisë publike; individi shkrihet me kombin, ndërsa sakrifica personale merr dimensionin e një akti politik universal. Ky është momenti kur rezistenca kalon nga akti spontan në etikë të qëndrueshme politike.

Domethënia e kësaj figure thellohet edhe më tej përmes mënyrës se si ajo reflektohet në burimet e palës kundërshtare. Dëshmia e Milovan Gjilasit në Land Without Justice nuk është thjesht përshkrim narrativ, por një pranim i heshtur i madhështisë morale të kundërshtarit. Përshkrimi i Isa Boletinit i rrethuar, i plagosur, por i pathyer në qëndrim e ngre figurën e tij në një nivel epik, ku vdekja nuk është kapitullim, por akt sovran i vullnetit njerëzor për të mos u nënshtruar.

Në këtë kontekst, Isa Boletini shndërrohet në simbol të asaj që mund të quhet rezistencë ontologjike e kombit shqiptar. Ai mishëron bindjen se liria nuk është produkt i marrëveshjeve të favorshme, por rezultat i qëndresës së pandërprerë ndaj padrejtësisë. Ai dëshmon se shteti nuk ndërtohet mbi kompromis moral, por mbi sakrificë dhe vizion.

Sot, më shumë se një shekull pas rënies së tij, figura e Isa Boletinit mbetet një pikë referimi e pashmangshme për çdo debat serioz mbi shtetësinë, sovranitetin dhe përgjegjësinë historike. Ai është pasqyrë në të cilën shoqëria shqiptare duhet të shohë veten: për të matur sa larg është nga ideali i saj dhe sa e gatshme është të mbrojë vlerat mbi të cilat pretendon se është ndërtuar.

Përkujtimi i Isa Boletinit, në këtë kuptim, nuk është akt ceremonial, as nostalgji romantike. Ai është një akt ndërgjegjësimi politik. Një thirrje për reflektim kritik mbi raportin tonë me lirinë, me shtetin dhe me përgjegjësinë historike. Sepse historia na mëson se kombet nuk humbasin kur mposhten ushtarakisht, por kur harrojnë arsyen për të cilën kanë luftuar.

Isa Boletini, në këtë sens, nuk është vetëm hero i së kaluarës. Ai është masë morale për të tashmen dhe provë e vazhdueshme për ndërgjegjen kombëtare shqiptare. Ai mbetet dëshmi se dinjiteti nuk negociohet, se liria nuk dhurohet dhe se historia nuk ndërtohet nga ata që përshtaten, por nga ata që qëndrojnë.

Kongresi i Lushnjës dhe periudha përgatitore për Luftën e Vlorës 1920

January 23, 2026 by s p

Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj/

Kongresi i Lushnjës orientoi për përgatitjen e luftës

Përgatitja e Luftës së Vlorës filloi me përfundimin e Kongresit të Lushnjës, më 28 janar 1920, dhe zgjati deri në prag të fillimit të kryengritjes së armatosur, më 4 qershor 1920. Kryengritja e armatosur kërkonte prej popullit shqiptar që të bënte një punë serioze pregatitore të gjithanshme. Kryengritja kundër pushtuesve italianë, shtronte përpara popullit zgjidhjen e një sërë detyrash aktuale dhe jetike për atdheun, brenda dhe jashtë vendit.

Populli e dha shkëndinë dhe realizoi mbledhjen e Kongresit të Lushnjës. Kongresi erdhi si rezultat i vrullit luftarak të popullit, i cili edhe i shkërmoqur ishte ngritur në këmbë. Ai kërkonte të drejtat e tij politike dhe mbronte deri në fund tërësinë tokësore të shtetit shqiptar. Kongresi u shpreh shumë qartë kundër çdo mandati ose protektorati të huaj në Shqipëri. Ai zgjodhi një qeveri të re të kryesuar nga Sulejman Delvina dhe hodhi poshtë qeverinë e Durrësit e cila udhëhiqej nga tradhëtarë të vendit. Në bazë të direktivave të Kongresit të Lushnjës, qeveria e Sulejman Delvinës u angazhua tërësisht në përgatitjen për organizimin dhe zhvillimin e Luftës së Vlorës. Më 23 maj 1920 kryeministri Sulejman Delvina pohonte se qeveria që drejtonte, kurdoherë ka kërkuar dorëzimin e Vlorës dhe “jep fjalën e nderit se kurrë nuk ka me kursye me ba dhe një therori për shpëtimin e Vlorës”. Qeveria Delvina mendoi të mos angazhohej zyrtarisht në këtë luftë. Ai mendonte se lufta ishte e popullit të krahinës të pushtuar prej italianëve.

Ndihmën qeveria e Delvinës e dha nëpërmjet popullit duke e mobilizuar që në periudhën pregatitore të saj. Masat e qeverisë ishin mobilizimi i popullit, ndihmat aktive të tij në periudhën pregatitore që ishin mjaft të dukshme. Këto u vërtetuan edhe gjatë zhvillimit të luftimeve ku frontit nuk i munguan gjërat më të domosdoshme të luftës si ushqimet, veshmbathja, fishekët dhe armatimi.

Shoqërit patriotike mobilizuese të popullit

Gjatë muajve prill-maj 1920 u zhvillua një punë e madhe propagandistike prej shoqërisë “Mbrojtjes shkollore”. Veprimtarinë e saj kjo shoqëri e zhvilloi kryesisht në zonën e Mesaplikut, të Kurveleshit dhe të Gjirokastër, ku një punë të vlerësuar bëri dhe patrioti Halim Xhelo. Ai zhvilloi takime dhe mbledhje me simpatizantë aktivistë të lëvizjes patriotike, si dhe me masën e gjerë të popullit. Prej popullit Halim Xhelo mori fjalën e gatishmërisë në ndihmë të vëllezërve vlonjatë, si dhe organizimin për luftë dhe çlirimin e Vlorës. Veprimtaria e shoqërisë “Mbrojtja shkollore”, dhe më pas e emërtuar shoqëria “Shtizat e qytetërimit” pati një rëndësi të madhe. Kjo shoqëri dha një kontribut të vlerësuar në pregatitjen morale dhe materiale të popullit për kryengritjen e armatosur.

Në zonën e Vlorës vepronte dhe zhvillonte një punë të madhe dhe shoqëria punëtore “Gorishti”, e formuluar në prill 1920 me kryetar Halim Rakipi. Programi i kësaj shoqërie kishte si mision propagandimin dhe përgatitjen e popullit për luftë kundër pushtuesve italianë. Shoqëria e nisi detyrën konkrete me grumbullimin e armëve, organizimin dhe përgatitjen e luftëtarëve vullnetarë për në Luftën e Vlorës.

Këto shoqëri patriotike dhanë një kontribut me vlera kombëtare për Luftën e Vlorës dhe kur e kryen misionin u bashkuan me luftëtarët e popullit kundër pushtuesve për çlirimin e krahinës së Vlorës.

Në përgatitjen e Luftës në Vlorë ishte ngritur dhe vepronte një komision i përbërë nga patriotë të njohur të Vlorës, i cili quhej Komiteti “Mbrojtja Kombëtare”. Në materiale dokumentare del se ky emërtim mund të jetë nga komisioni për kremtimin e përvjetorit të pavarësisë në 28 Nëntor 1919 të organizuar në Vlorë. Ky komitet u konfirmua më datë 29 maj 1920, në mbledhjen e Barçallasë.

Ashpërsimi i masave nga pushtuesi për të ndaluar lëvizjen

Lëvizja çlirimtare në Vlorë po rritej dhe pushtuesi italianë, mori masa për të ndaluar zhvillimin e mëtejshëm të saj. Gjeneral S. Piaçentini më 18 maj 1920 shpalli në Vlorë, shtetrrethimin dhe nxori një urdhër dite me të cilin ndalonte mbledhjet jashtë qytetit pa 1eje, si dhe qarkullimin brenda qytetit, ndalonte hapjen e dyqaneve pas orës 22.00, ndalonte mbledhjen e armëve, ceremonitë fetare të bëra jashtë vendit të caktuar, ndalonte zbrazjen e pushkëve, etj. Njëkohësisht ai urdhëroi arrestimin e personave të dyshimtë sidomos ata që dyshoheshin për lidhjet e tyre me komisionin përgatitor të mbledhjes së Barçallasë si Jani Minga, Ndon Marku, Muhamet Isaj, etj. Kështu patriotët nuk kishin mundësi të zhvillonin më aktivitete, kushtet u vështirësuan shumë për të qëndruar në qytet, ndaj dhe u detyruan të shkonin në fshatra ku ishin dhe bazat e luftëtarëve. Pushteusi italian krijoi situatë të vështirë në qytet dhe në periferinë e Vlorës.

Ata kryenin provokacione, organizonin banda terroriste, krijonin panik në vend, hynin me zor në shtëpitë e fshatarëve, prishnin qetësinë, qëllonin me pushkë kundër katundarëve, shkatërronin ndërtesat publike dhe ato të banimit, etj.

Më datë 21 maj 1920 Halim Xhelo me fshatarët e komunës Brataj bëri një mbledhje në sheshin e Mesaplikut, ku mori si vendim fillimin e kryengritjes së armatosur. Pas dy ditësh zhvilloi përsëri një mbledhje tjetër në Dërrasë të Beunit, ku morën pjesë dhe kudhësjotë. Edhe këtu u shpreh përsëri fuqishëm për fillimin e kryengritjes. Situata ishte e ndezuar dhe kërkohej mbledhja e një kuvendi, për të zgjedhur udhëheqjen politike, organizative dhe ushtarake për drejtimin e kryengritjes së armatosur kundër pushtuesve italianë.

Kuvendi i Barçallasë dhe vendimet e tij

Kuvendi i Barçallasë, është një pishtar që u ndez nga patriotët e Labërisë, që bën fli jetën, për liri e Atdhe, për të shkruar një faqe të artë në historinë e popullit tonë. Një popull pa histori, pa të kaluar, vdes shpejt, shuhet nga memoria historike. Paria e fshatrave të Labërisë u mblodhën si bletët pa u kuptuar në sheshet e Barçallasë. Ata s’ishin delegatë, as krushq e dasmor, por vullnetarë të lirisë, që shkonin drejt flijimit të jetës, për të luftuar, derdhur gjak e mbrojtur vullnetarisht trojet e të parëve që ishin pushtuar nga të huajt. Këta burra që nuk kërkonin lavdi, ofiqe e pasuri, por veç liri, i bashkoi ideali, morali e krenaria, për të mos qenë të nënshtruar. Ju drejtuan Kuvendit të Barçallasë, pa ju bërë kush thirrje, secili një hero më vete, me ndjenjën e sakrificës personale. Këtu shfaqej dukshëm struktura mijëravjeçare patriotike, atdhetare e shoqërore e Labërisë, e ngritur mbi panteonin e zotësisë, trimërisë, mençurisë e barazisë sociale. Në një pllajë mali në Dukat, më 29 maj 1920, në Barçalla u mblodh Kuvendi i Vlorës prej 300 përfaqësues të zonave të pushtuara nga italianët. Qindra burra, të mbledhur në malin e Barçallasë rreth prijësit Osman Haxhiu, u betuan në Kuran: “më thertë me gjithë çkam”, e më pastaj në armë: “më vraftë, më marrtë në zemër”… Vendimi unanim u firmos e u vulos prej përfaqësive të 60-të e ca fshatrave të Prefekturës së Vlorës dhe të Tepelenës. Ky Kuvend ishte një kushtrim që mobilizoi gjithë trevat e Labërisë, që të siguronin armë në të gjitha mënyrat për t’u rreshtuar në luftë kundër pushtuesit fashist italian.

Në Barçalla, për të përballuar Luftën e Vlorës, u krijua Komiteti Mbrojtja Kombëtare, i zgjedhur nga populli i Labërisë, i përbëre prej 12 vetësh, të cilët përfaqësonin gjithë krahinat, përfshirë dhe qytetin e Vlorës. Kryetar u zgjodh Osman Haxhiu, ndërsa anëtarë ishin Duro Shaska, Ali Beqiri, Alem Mehmeti, Qazim Kokoshi, Beqir Sulo, Hamit Selmani, Hysni Shehu, Myqerem Hamzaraji, Murat Tërbaçi, Hazbi Cano dhe Sali Bedini.

Më tej në Braçalla u caktua dhe një komision ushtarak për drejtimin e luftimeve. U zgjodh dhe një komision gjyqësor ushtarak për të marrë masa kundër atyre që tradhëtonin atdheun dhe që do të bashkëpunonin me armikun. Po kështu u marën masa dhe u caktuan dhe njerëz që do të merreshin me punët administrative gjatë zhvillimit të luftës, etj. Në Kuvendm e Barçallasë u vendos njëzëri fillimi i luftës së armatosur kundër pushtuesve italianë. Këtu u caktuan dhe delegatë që do të shkonin në krahina të tjera të Shqipërisë si në Gjirokastër, Kurvelesh, Tepelenë, Korçë, Berat, Elbasan, Durrës etj., me qëllim që t’u bëhej i njohur vendimi kryesor i Barçallasë dhe të merreshin masa urgjente në ndihmë të Luftës së Vlorës.

Halim Xhelua për Kuvendin e Barçallasë theksonte se pjesëmarrësit u betuan se do të luftojmë derisa të bashkohemi me shtetin shqiptar, ose në mos e arrifshim këtë ideal, të vdesim me armë në dorë, që ta marrë vesh bota e qytetërua, se shqiptari për lirinë e vet din të vdesë, dhe kur vendos të vdesë s’e trëmbin milionat me ushtri dhe topa.

Barçallaja vendosi dhe vend grumbullimin e luftëtarëve vullnetarë që do të ishte Beuni i Smokthinës. Këto vendime të Kuvendit të Barçallasë shprehnin vullnetin e të gjithë popullit shqiptar. Kuvendi i Barçallcasë ishte rezultat i vrullit luftarak patriotik që kishte shpërthyer në popull, ishte rezultat i vendoshmërisë së tij për të çliruar Vlorën me kryengritje të armatosur. Ky kuvend ishte vazhdim i përpjekjeve të popullit shqiptar për zbatimin e vendimeve historike të Kongresit Kombëtar të Lushnjës. Kuvendi hartoi planin e kryengritjes dhe realizoi në mënyrë të programuar fillimin e Luftës së Vlorës më 1920, tepër të organizuar dhe të vendosur, për largimin e pushtuesit italian nga zona e Vlorës dhe e Tepelenës.

Pas Kuvendit të Barçallasë, më 2 qershor 1920, në Beun të Smokthinës u grumbulluan vullnetarët luftëtarë të lirisë. Në prani të luftëtarëve vullnetarë, Komiteti “Mbrojtja Kombëtare” shpalli vendimin e luftës kundër pushtuesit italianë. Në Beun u ngrit flamuri kombëtar në shënjë të shpalljes së kryengritjes së armatosur.

Komisioni ushtarak hartoi përfundimisht planin e luftës për fazën e parë dhe për rrethimin e qytetit të Vlorës. Në Beun u vendos për furnizimin e frontit, i cili do të furnizohej nga populli, secili fshat do të furnizonte çetën e tij. Në organizimin dhe drejtimin e furnizimit u caktua një komision prej pesë veta.

Ndërsa më 3 qershor 1920 nga Beuni, në emër të popullit shqiptar ju dërgua gjeneral S. Piacentinit një ultimatum. Ultimatumi kërkonte që trupat italiane të largoheshin nga Shqipëria. Përgjigja e utimatumit do të pritej deri më datë 4 qershor, 1920 ora 19.00. Fill pas dërgimit të ultimatumit çetat luftëtare sipas planit të luftimeve shkuan dhe zunë vend në pozicionet e tyre duke qenë të gatshme për sulm kundër pozicioneve italiane. Kështu mbledhja e Beunit vendosi të vërë në jetë brenda 24 orëve vendimin e Barçallasë për fillimin e kryengritjes së armatosur.

GJON MILI DHE EKSPOZITA MЁ E MADHE FOTOGRAFIKE BOTЁRORE E TЁ GJITHA KOHRAVE

January 23, 2026 by s p

Kristaq BALLI/

Veç të tjerash, Gjon Mili është një nga artistët e fotografisë kontemporane, krijuese e eksperimentuese të shek, XX, që ka ekspozuar krijimtarinë e tij në dhjetra e dhjetra ekspozita vetiake e të përbashkëta të institucioneve kulturore e artistike më të rëndësishme amerikane e ndërkombëtare.

Në fund të viteve ’40 dhe gjatë viteve ‘50 të shekullit të kaluar njohja dhe popullariteti i tij ishte rritur ndjeshëm. Ai kishte promovuar talentin dhe mjeshtërinë e tij, kishte formuar individualitetin dhe portretin e një artisti unik e elitar, duke rrokur kështu vëmendjen e veçantë të audiencës, studiuesve dhe kritikës artistike, profesionale e shkencore.

Ngjarjen më të madhe dhe më të rëndësishme botërore të fotografisë në dekadën e gjashtë të shek. XX do ta përbënte pa dyshim ekspozita botërore e fotografisë “The Family of Man” (Familja e Njeriut) e çelur në vitin 1955 në Muzeun e Artit Modern (MoMA), Nju Jork.

Kjo veprimtari konsiderohet si më madhja ekspozitë globale e organizuar në të gjitha kohrat. Në të u ekspozuan 503 foto (nga 2.000.000 të shqyrtuara) nga 68 shtete, veprat e 273 fotografëve, 40 nga të cilët autore femra.¹⁾

Titulli i ekspozitës është marrë nga një varg i poezisë të Carl August Sandburg, poet i njohur amerikan (878-1967), fitues tre herë i çmimit “Pulitzer”. Ndërkaq, instalimi fizik dhe ekspozimi i saj u projektuan në mënyrë të tillë që t’i bënin të mundur vizitorit ta shijonte atë sikur të shfaqej një foto-esse mbi zhvillimin e njerëzimit gjatë dhe pas Luftës II Botërore dhe të afirmonte idenë e një tregimi të përgjithësuar të jetës njerëzore, një identiteit të përbashkët human, ndonëse me histori, tradita e etnokultura diverse dhe, mbi të gjitha, kundër kërcënimit të Luftës së Ftohtë dhe luftës nukleare.²⁾ Fotot fokusonin tiparet e zakonshme që lidhin njerëzit dhe kulturat përqark botës. Ato ishin grupuar në 37 seksione tematike. Ishin zgjedhur në bazë të vlerës së tyre për të përcjellë një histori, apo ndjenjë që i shërbente harkut të përgjithshëm të narrativës. Çdo grupimi të imazheve i vendosej një tekst, duke krijuar, kështu, një histori të të jetës njerëzore.

Ekspozita qëndroi hapur së pari në Muzeun e Artit Modern (MoMA), Nju Jork prej 24 Janarit deri 8 Maj 1955, pastaj bëri një turné prej 8 vitesh rresht në 91 qytete të 37 vendeve të gjashtë kontinenteve të botës, duke u paraqitur njëheresh në 5 versione. 10 milion njerëz e vizituan atë. Ky është numuri më i madh i vizitorëve për një ekspozitë fotografike. Ekspozita bashkoi gjithë planetin në fotografi. Kurator i kësaj ekspozite ishte fotografi dhe studiuesi i njohur amerikano – luksemburgas, drejtori Departamentit të Fotografisë në muzeun MoMA, Edward Steichen (1879 -1973). Sipas tij, “ekspozita përfaqësonte “kulmin” e karierës së tij”³⁾, një pikë referimi e gjithë kohrave si projekti më imadh i përzgjedhjejes dhe editimit në historinë e fotografisë botërore. Steichen u thosh njerëzve: ”të shihnin në fotografitë dhe njerëzit e fotografive do t’ua kthenin vështrimet atyre. Ata e njihnin njeri-tjetrin”^4). Ariella Azoulay ka argumentuar se ekspozita mund t’i shëmbëllejë një ekuivalenti vizual të Deklaratës së të Drejtave të Njeriut të Kombeve të Bashkuara.⁵⁾

Koleksioni fizik sipas origjinalit të fotografive (version fillestar) është i arkivuar dhe i ekspozuar në Luksemburg, atdheu i Steichen-it, në Kështjellën Clervaux dhe është prezantuar për herë të parë aty në vitin 1994 pas restaurimit të fotove.⁶⁾

Në vitin 2003 koleksioni fotografik “Family of Man” iu shtua Regjistrit Botëror të Memorjes së UNESCO-s në vlerësim të tij.

Në këtë ekspozitë Gjon Mili u paraqit me 5 fotografi të realizuara para vitit 1950, kryesisht të karakterit kulturor e lirik, me teknikën e tij evolucioniste stroboskopike të valltarëve e artistëve interpretues në performancat e tyre. Ishin të rrallë autorët që kishin të ekspozuar kaq foto. Ato ishin të jashtzakonshme për shikuesin nga pikpamja e nivelit të lartë artistik, e konceptimit dhe realizimit novator në teknikë. Pjesëmarrja e Gjon Milit në këtë ekspozitë ishte, padyshim, një ngjarje kulmore dhe një sukses i merituar i angazhimit dhe kontributit të tij në artin fotografik. Tre prej fotove që duken qartë në sallën kryesore të ekspozitës janë ato të treguara me shigjeta të zeza, pra “Pas de Borrueé” (majtas), 1947. “Kuarteti i Budapestit” (djathtas), 1945 dhe “Duart e Dirigjentit rus Efraim Kurtz” (djathtas në thellësi), 1945.

Sidoqoftë, ashtu si për shumë veprimtari kulturore apo vepra artistike, edhe për ekspozitën botërore “The family of Man” pati edhe qëndrime skeptike, kritike, madje të ashpra nga studiues të ndryshëm. Ato konsistojnë në disa çështje konceptuale dhe dominuese që kultura perëndimore kishte mbi pjesën tjetër të botës. “Me gjithë qëllimin e mirë, fotografët perëndimorë (shumica amerikanë) riprodhuan stereotipet më të këqia kulturore të erës koloniale. Ata pasqyruan anën e errët “ekzotike” “surreale” të vendeve afrikane, apo të botës së tretë…Alan Sekula e vlerësoi ekspozitën si arkivë etnografike populiste dhe “epitomë (mishërim) të liberalizmit amerikan të Luftës së Ftohtë” që “universializon borgjezinë e familjes nukleare” dhe gjithashtu shërben si një instrument i kolonializmit kulturor”.⁷⁾ Ekspozita ofron një perspektivë uniforme të jashtme (jo nga brenda) të kulturave dhe kombeve. Christopher Phillips kritikon Steichen për nënvlerësimine zërave të fotografëve individualë për dekontekstualizimin e fotografive të tyre dhe madhështinë e tyre narrative.⁸⁾ Madje një shfaqje violence publike e bëri të pamundur çeljen e ekspozitës në Moskë më 1959.⁹⁾

Si një alternativë e revizionimit dhe rinovimit të platformës së Edward Steichen për ekspozitën “The Family of Man”, në vitin 2018, (2-8 Korrik) në Arle të Francës u çel ekspozita me titullin sarkastik e kontravers “The Family of No Man” (Familja e Asnjë Burri) ku morën pjesë 494 autore femra dhe intergjinore. Deviza e saj ishte: rishikim i botës përmes syve jomashkullorë. Madje edhe reklama e ekspozitës ishte një “plagjaturë” ekscentrike e ekspozitës së vitit 1955.¹⁰⁾

Megjithatë, “Familja e Njeriut” ka, pa dyshim, një vend unik në historinë botërore të fotografisë, ashtu sikundër edhe pjesëmarrja e Gjon Milit në të shënon një nga sukseset e merituara të krijimtarisë së tij artistike. Pas kësaj ngjarjeje, më 1958 Gjon Mili u konsiderua si një nga “10 më të mëdhenjtë” (“The Ten Greatest”). Në numurin e muajit Maj të vitit 1958, redaksia e revistës së njohur amerikane “Popular Photography” botoi rezultatin e një ankete për vlerësimin e 10 fotografëve më të shquar aktivë të kohës në të gjithë botën. Midis tyre radhitej edhe Gjon Mili (1. Ansel Adams; 2. Richard Avedon; 3. Henri Cartier-Bresson; 4. Alfred Eisenstaedt; 5. Ernst Haas; 6. Philippe Halsman; 7. Yousuf Karsh; 8. Gjon Mili; 9. Irving Penn dhe 10. W. Eugene Smith.) Në këtë anketë vlerësimi, Mili ishte i vetmi që cilësohej si shpikës dhe fotograf midis nëntë emrave të tjerë të mëdhenj në këtë fushë. Në të ai konsiderohej si fotograf shqiptar e amerikan. Dhjetra ekspozita dhe vlerësime të tilla të shumta Gjon Mili do të ketë gjatë gjithë jetësj, por edhe pas shuarjes së tij duke vijuar edhe në ditët e sotme.

______________________________

Referenca

1)Jay, Bill (1989) “The Family of Man A Reappraisal of ‘The Greatest Exhibition of All Time’. Insight, Bristol Workshops in Photography, Rhode Island, Number 1, 1989.
2) Turner, Fred (2012) ‘The Family of Man and the Politics of Attention in Cold War America’ in Public Culture 24:1 Duke University Press
3) Dickie, Chris (2009), Photography: the 50 most influential photographers in the world, A & C Black, p. 117
4) Steichen quoted in Kevin Salemme (2005) Chasing shadows: Steichen’s dream of the universal, History of Photography, 29:4, 372-377,DOI)
5) Ariella Azoulay, “The Family of Man: A Visual Universal Declaration of Human Rights” in Thomas Keenan and Tirdad Zolghadr eds The Human Snapshot (Berlin: Sternberg Press, 2013), 19–48.
6) (“Clervaux – cité de l’image -“. Archived from the original on 2015-02-12.
7) Allan Sekula, “The Traffic in Photographs,” Art Journal 41, no. 1 (1981), 15-25.
8)Christopher Phillips, “The Judgment Seat of Photography,” October 22 (1982), 27-63.
9) Alise Tifentale: The Family of Man: The Photography Exhibition that Everybody Loves to Hate, Essay, fkmagazine.lv › 2018/07/02)

10) MO VERLAAN PHOTOGAPHY, Exhbition in Arles, The Family of no Man, 2018

Rezoluta-6411,nga SHBA-ja, do të jetëson ndaljen e diskriminimit dhe zgjidh drejt çështjen e Krahinës Shqiptare

January 23, 2026 by s p

Prezentimi i Projektligjit të REZOLUTËS, e iniciuar nga Kongresmeni amerikan Keith SELF, Kryetar i Nënkomitetit për Evropë i cili më 21 janar 2026, në mbledhjen e Komitetit për Punë të Jashtme të Kongresit të SHBA-s, inicoi duke prezentuar Rezolutën me numër H.R. 6411, ku përmesë dëshmive të bollshme paraqiti diskriminimin sistematik të komunitetit etnik shqiptarë në Preshevë, Medvegjë, dhe Bujanoc.

Kështu Rezoluta, pasi të kalojë vlerësimin e komisionit, kjo do të raportohet nga Komiteti i Punëve të Jashtme të Dhomës së Përfaqësuesve dhe do të dërgohet në të gjithë Dhomën e Përfaqësuesve të SHBA-së për votim. Pasi të miratohet sipas propozimit të parashtruar, Rezoluta në fjalë, i kalon Senatit të SHBA-së, pasi Senati miraton, rezoluta si projektligj do t’i dërgohet Presidentit të SHBA-së, për nënshkrim.

Miratimi i Projektligjit të Rezolutës, është një hap i rëndësishëm drejt llogaridhënies të mbrojtjes dhe avancimin e të drejtave themelore të njeriut dhe të drejtave kolektive të shqiptarëve etnikë në Serbinë Jugore, njëkohësisht është edhe në mbrojtje të vlerave demokratike, kurse për Krahinën ton ka veçori-dallohet sepse jemi autokton, pastaj kemi shprehur vullnetin plebishitar, dhe kemi manifestuar sakrificën edhe kemi mbrojtur pragun përmesë luftës së armatosur.

Ky është NJË ZHVILLIM ME TRETMAN dhe vlerë HISTORIKE që ndërkombëtarizimi ka arritur në nivelet më të larta të vendimmarrjes së politikës së jashtme të SHBA-së, dhe çështja e Krahinës son në instanca e mekanizma më të lart të Senatit, Kongresit dhe Presidentit të SHBA-ës, Kjo fletë se në këtë Krahinë ka një diskriminim sistematik dhe mbi të gjitha nuk e ka të zgjidhur statusin politik dhe juridik, pra është një kapitull i ri dhe një moment shumë domethënës për shqiptarët e kësaj Krahine, është një mbështetja thelbësore që tani e tutje nga Rezoluta me numër H.R. 6411, do të kemi edhe nga Admininstrata më e lartë Capitol Hill-Shtëpia e Bardhë.

Kjo shenon se e kemi shprehur vullnetin plebishitar si Komunitet i organizuar edhe kjo Krahinë i përket Evropës, dhe nuk e ka të zgjidhur statusin politik dhe juridik, dhe KËRKON ZGJIDHJE TË DREJTË, të pranueshme me ndërmjtësim dhe garanci të faktorit politik dhe ushtarak ndërkombëtarë.

Pas ne kemi mbajtur Referendumin e 1 e 2 Mars 1992,dhe sakrificës dhe kryengritjes së armatosur përmesë luftës së UÇPMB-ës, që mbrojti pragun, dinjitetin dhe identitetin e kësaj Krahine, por edhe arritjes së Marrëveshjes së Konçulit.

Zbatimi i Rezolutës, së miratuar me numër H.R. 6411, është veprim konkret me efekte dhe ndikim ndërkombëtarë, dhe do të reflekton shumë pozitivisht edhe në ndërkombëtarizimin e mëtejm, të çështjesë së pazgjidhur të kësaj Krahine do të rritet, shtohet dhe presim intesifikim, dinamizim jo vetëm nga SHBA-ja por edhe nga instanca të BE-ës dhe OKB-ës, që vazhdimisht përmesë prononcimeve por edhe në tryeza, debate e konferenca shkencore jam përpjekur të arsyetoj formë të argumentuar, dhe tani po bëhen realitet.

Është për të përshëndetur pasi diskriminimi i kësaj Krahine është bërë pjesë e diskutimit zyrtar në nivelet më të larta të politikëbërjes amerikane dhe për ti shprehur mirënjohjen e sinqertë jo vetëm Kongresmenit amerikan Keith SELF, por edhe Kongresmenëve tjerë si Demokratik dhe Republikan, por edhe komunitetit shqiptaro-amerikan në angazhimin dhe kontributin ku përmes avokimit, lobimit të vazhdueshëm, takimeve dhe adresimeve me fakte, prova e dëshmi të bollshme u arrit të njihet e pranohet edhe zyrtarisht diskriminimi sistematik që ushtron Republika e Serbisë ndaj etnikumit autokton shqiptarë në Preshevë, Medvegjë, dhe Bujanoc.

Cila është rëndësia e Rezolutës-6411,nga SHBA-ja, dhe

çfarë do të thotë kjo për shqiptarët e Rajonit të Preshevës, Medvegjës, dhe Bujanocit

Prezentimi i Projektligjit të Rezolutës me numër H.R. 6411, kjo do të thotë, se etnikumi autokton shqiptarë në Rajonin e Preshevës, Medvegjës, dhe Bujanocit, NUK ËSHTË VETËM ÇËSHTJE E BRENDSHME E SERBISË, përkundër që kemi mbajtur Referendumin e 1 e 2 mars 1992, dhe kemi sakrifikuar dhe ka ndodhur kryengritja e armatosur përmesë luftës së UÇPMB-ës, por edhe arritjes së Marrëveshjes së Konçulit, ka një diskriminim sistematik të Serbisë, e kjo tani e tutje është në garanci konkrete nga SHBA-ja, në prezencën, monitorimin dhe garantimin për ruajtjen e dinjitetit, identetit në barazi dhe të drejtave themelore të njeriut dhe të drejtave kolektive të shqiptarëve Etnikë në Serbinë Jugore, sipas akteve dhe konventave më të lartë evropiane dhe ndërkombëtare.

Serbia, vazhdon shkelje të rënda, cenim të vazhdueshme, mohim sistematik shtetëror, diskriminimi klasik, pasi nuk ka zbatuar të gjitha marrëveshjet e nënshkruara me përfaqësuesit politikë të shqiptarëve të këtij Rajoni në vitet 2001, 2009, 2013 dhe 2022, kur kësaj i shtojm, si:

Mospërfaqësimi me vende të rezervuara në Parlament të Serbisë, mosmundësia e shkollimit në nivel Universiteti, moszbatimi që Komandant të Policisë në këto komuna, të jetë nga përkatësia nacionale shqiptare, pra mosintegrimi proporcional i shqiptarëve në strukturat shtetërore të ndieshme të sigurisë, moskthimi i Lapidarit të dëshmorëve të UÇPMB-ës, në Preshevë, mosdemilitarizimi i plotë i kësaj Krahine, moskompenzimi i dëmeve të shkaktuara nga konfliktet e armatosura, mosinvestim nën tendenca të vazhdueshme për shpërngulje, asimilim e pastrim etnik, në Serbi jetojm në kushte pushtimi klasik, ndërprerja e menjëhershme e përdorimit të Gjuhës me urrejtje, racizëm dhe ksenofobi, stopimi i menjëhershmë i diskriminimit në kulturë, në informim, në investime, u jemi ekzpozuar frigës, militarizimit, nën tendenca të vazhdueshme për shpërngulje, asimilim e pastrim Etnik.

Ndalja e diskriminimit ka rëndësi përfaqësimi proporcional i Gjykatësve, Prokurorëve, kthimin e Gjykatës në Preshevë, afrimi i shërbimeve shëndetësor duke hapur një Spitalë Regjional, me gjithë Klinkat përkatëse për pacientë të Preshevës, Medvegjës dhe Bujanocit, duke ngritur një Institut për trashigimi kulturoro-historike,kërkesë imediate është ndalja, e të mbjellurit nxitur frikë, militarizim,e psikozë.

Këto jan SFIDAT E SË ARDHMES, të kësaj Krahine, dhe SHBA-ja përmesë jetësimit të Rezolutës-6411, do të ndalë diskriminimin dhe do të zgjidhet drejt çështjen e Rajonit të Preshevës, Medvegjës, dhe Bujanocit. Rëndësia e Rezolutës-6411,nga SHBA-ja, është në ndaljen e pasivizimit dhe kthimin e të gjithë adresave të pasivizuara, ndër vite, krijimin e një jete më të sigurt, dhe krijimin e lirisë së plotë të lëvizjes, kthimin e ushtrisë, armatimit dhe arsenalit nëpër kazerma, pasi aktulisht jan 48 MINIBAZA në Zonën Tokësore të Sigurisë, sepse kemi militarizim më të lartë në Evopë, që ka përqendrim në Preshevë, Medvegjë e Bujanoc, armatime të ndryshme luftarake që jan në gatishmëri LUFTE.

Çfarë do të thotë nga SHBA-ja Rezoluta-6411, kjo për shqiptarët e Rajonit të Preshevës, Medvegjës, dhe Bujanocit, është një përgjegjësi më shumë të gjithë ne, të vazhdojm edhe më tej gjithnjë të harmonizuar të vazhdojm të paraqitemi para gjithë opinionit, dhe palës ndërkombëtare, edhe në planin, dhe strategjin e platformën e unifikuar, një ndër kërkesat që duhet ti përmbahemi ne vetë shqiptarët, të mbrojm sakrificën dhe kontributin e luftës së armatosur si sfida të së ardhmes, ngritja, në nivelin më të lartë të ndërkombëtarizimit, që nënkupton ndërkombëtarizimit në instanca më të lartë të edhe të BE-s, e OKB-ës.

Rezoluta-6411, do të thotë, se Rajoni i Preshevës, Medvegjës e Bujanocit, është një hapësirë e ndjeshme gjeopolitike e Ballkanit, nuk i përketë vetëm Serbisë, por është Rajoni më i pazhvilluar dhe më i diskriminuar në gjithë Evropën, dhe mbi të gjithë nuk e ka të zgjidhur statusin politik e juridik, dhe kërkon zgjidhje të drejtë, përmesë mjeteve politike e demokratike. Por të qëndrueshme, dhe me ndërmjetësimin e garantim të palës ndërkombëtare.

Rezoluta-6411, për ne shqiptarët e kësaj krahine nënkupton se është në interes të kauzës së drejt për Liri, Barazi të Krahinës son, është dhe mbetët se vërtet duhet të jemi një zë të vetëm, kërkohet të jemi-tregohemi të unifikuar, koordinuar, harmonizuar duke vazhduar eshe më shumë të lobojm dhe Avokojm dhe të shfaqim kauzën si çështje ton të drejt tepër të artikuluar, para gjithë mekanizmave ndërkombëtarë, sikur që u treguam në Referendumin 1 e 2 mars 1992, në kryengritjen e armatosur të UÇPMB-ës, dhe arritjen e Marrëveshjes së Konçulit, ende na duhet vazhduar të manifestojm rezistencë politike, me mjete paqësore për realizimin e plotë të drejtave individuale e kolektive.

Rezoluta-6411, për ne shqiptarët e kësaj krahine e ka kuptimin në radhë të parë të ruajm substancën në këtë Krahinë, sepse vetëm kështu vazhdojm në mbrojtje, dinjitetit dhe identitetit, uroj që ndërkombëtarizimit i çështjes të arrihet në nivelin më të lartë, pas kësaj Rezolute nga SHBA-ja, të vazhdohet edhe në nivelin më të lartë të BE-s, dhe OKB-ës, që ta kushtëzojn dhe detyrojn Serbinë në realizimin e zbatimit të gjithë marrëveshjeve, dhe kjo Krahinë përfundimisht të zgjidhë statusin Politik dhe Juridik të saj.

Vështrim nga Refik HASANI Datë, 23 janar 2026