s p – Page 59 – Dielli

Institucionet e Kosovës përballë kërcënimeve terroriste dhe siguria institucionale si çështje e sovranitetit shtetëror

August 4, 2026 by s p

Prof. Dr. Muhamet Racaj/

Rikthimi i kërcënimeve nga organizata terroriste “Severna Brigada” nuk duhet të shihet si një incident i izoluar apo vetëm si një kërcënim virtual në rrjetet sociale. Përkundrazi, ai paraqet një indikator serioz se strukturat ekstremiste që kanë vepruar në veri të Kosovës nuk janë çmontuar plotësisht dhe se ekziston mundësia që ato të vazhdojnë të funksionojnë, të mbështeten ose të koordinohen nga qendra jashtë territorit të Kosovës, përkatësisht nga Serbia, përmes mekanizmave të luftës hibride. Nga këndvështrimi profesional dhe shkencor i sigurisë, kërcënimi ndaj institucioneve kushtetuese është një kërcënim ndaj vetë rendit kushtetues dhe sovranitetit të Republikës së Kosovës. Kur objekt i kërcënimit bëhen Presidentja, Kryeministri, Kryetari i Kuvendit apo institucionet e tjera shtetërore, atëherë nuk kemi të bëjmë me kërcënime ndaj individëve, por ndaj funksionimit normal të shtetit.

Përvoja e viteve të fundit ka dëshmuar se grupet terroriste dhe paramilitare në veri kanë qenë pjesë e një strategjie më të gjerë të destabilizimit. Ngjarjet në Banjskë, sulmet ndaj Policisë së Kosovës, sulmet ndaj pjesëtarëve të KFOR-it dhe veprimet e organizuara kriminale tregojnë se këto struktura kanë poseduar organizim, financim dhe mbështetje logjistike. Për këtë arsye, çdo kërcënim i ri duhet të trajtohet me seriozitet maksimal dhe jo të nënvlerësohet si propagandë.

Policia e Kosovës, Agjencia Kosovare e Inteligjencës, Prokuroria Speciale dhe institucionet e tjera të sigurisë kanë bërë përparim të dukshëm në goditjen e grupeve kriminale dhe terroriste. Megjithatë, fakti që “Severna Brigada” vazhdon të shfaqet në forma të ndryshme tregon se lufta kundër ekstremizmit nuk ka përfunduar dhe se kërkon monitorim të vazhdueshëm, inteligjencë proaktive dhe bashkëpunim të ngushtë me KFOR-in, EULEX-in dhe partnerët euroatlantikë.

Këto kërcënime ndikojnë drejtpërdrejt në sigurinë e zyrtarëve shtetërorë dhe në klimën politike në vend. Njëkohësisht, ato synojnë të krijojnë pasiguri psikologjike, të ushtrojnë presion mbi vendimmarrjen institucionale dhe të minojnë besimin e qytetarëve në aftësinë e shtetit për të garantuar rendin dhe sigurinë. Pikërisht ky është një nga objektivat kryesore të luftës hibride moderne: krijimi i frikës dhe destabilizimi institucional pa përdorur domosdoshmërisht një konflikt të hapur ushtarak.

Prandaj, siguria e bartësve të funksioneve më të larta shtetërore duhet të mbështetet ekskluzivisht në analiza profesionale të rrezikut dhe në standardet ndërkombëtare të mbrojtjes së personaliteteve. Nuk janë individët ata që vendosin për nivelin e mbrojtjes së tyre, por institucionet kompetente të sigurisë, të cilat duhet të zbatojnë masa statike dhe dinamike, eskortë të specializuar, mjete të blinduara dhe procedura të avancuara operative sa herë që analiza e kërcënimit e kërkon këtë.

Në vlerësimin tim, situata aktuale kërkon një koordinim edhe më të fuqishëm ndërinstitucional. Policia e Kosovës, AKI-ja, Prokuroria Speciale, Ministria e Punëve të Brendshme, Forca e Sigurisë së Kosovës, KFOR-i dhe partnerët ndërkombëtarë duhet të shkëmbejnë informacion në kohë reale, të identifikojnë burimet e financimit dhe komandimit të këtyre grupeve dhe të ndërmarrin masa parandaluese për neutralizimin e çdo rrjeti ekstremist.

Kosova nuk duhet të lejojë që strukturat terroriste të krijojnë perceptimin se janë ende faktor ndikimi. Çdo kërcënim ndaj institucioneve duhet të marrë përgjigje të menjëhershme ligjore, operative dhe diplomatike. Lufta kundër terrorizmit nuk zhvillohet vetëm me arrestime, por edhe me inteligjencë cilësore, bashkëpunim ndërkombëtar dhe vendosmëri politike.

Në përfundim, konsideroj se kërcënimet e fundit ndaj institucioneve të Republikës së Kosovës janë një kujtesë se sfidat e sigurisë në rajon vazhdojnë të jenë reale. Mbrojtja e institucioneve shtetërore nuk është privilegj, por detyrim kushtetues dhe interes strategjik kombëtar. Vetëm institucione të sigurta mund të garantojnë stabilitetin demokratik, sundimin e ligjit dhe funksionimin normal të shtetit.

PSE SHKODRA?

August 4, 2026 by s p

Rafael Floqi/

Nga “Načertanije” te “Bota Serbe”

Shkodra nuk ishte thjesht një qytet kufitar. Ajo ishte nyja që lidhte Kosovën, Malin e Zi dhe ultësirën bregdetare shqiptare. Për një strateg ushtarak, ajo ishte pikë kontrolli. Për një ekonomist, ishte korridor tregtar. Për një diplomat, ishte çelësi i ekuilibrit në Adriatik. Ndërsa për nacionalistët serbë, ajo përfaqësonte portën që mund të ndryshonte përgjithmonë pozitën gjeopolitike të Serbisë.

Duhet theksuar se gjatë këtij hulumtimi nuk u gjet asnjë burim primar ku Jovan Cvijiçi të ketë shkruar ose thënë frazën që shpesh i atribuohet atij: „Gde god jedan čovek govori srpski, to je srpska zemlja.“ Kjo fjali qarkullon gjerësisht në publicistikën ballkanike, por nuk rezulton në veprat e botuara të Cvijiçit. Megjithatë, është e kuptueshme pse shumë autorë e lidhin atë me emrin e tij. Filozofia e hartave dhe analizave të tij mbështetej pikërisht në idenë se kufijtë etnikë ishin më të rëndësishëm se kufijtë shtetërorë. Edhe pa e shqiptuar kurrë atë slogan, Cvijiçi krijoi një kornizë teorike që më vonë u përdor për të justifikuar pretendime territoriale.

Ndërkohë që akademikët hartonin teori dhe diplomatët përgatitnin argumente, në terren po afronte momenti kur këto ide do të viheshin në provën më të madhe. Në tetor të vitit 1912 shpërtheu Lufta e Parë Ballkanike. Për herë të parë, projekti për daljen e Serbisë në Adriatik nuk do të diskutohej më vetëm në libra, memorandume apo konferenca. Ai do të provohej me armë në dorë. Dhe qyteti ku u përqendrua kjo përplasje nuk ishte Beogradi, as Cetina, as Stambolli.

Ishte Shkodra.

Rrethimi i Shkodrës: Beteja që ndryshoi fatin e Ballkanit

Më 8 tetor 1912, Mali i Zi i shpalli luftë Perandorisë Osmane, duke hapur atë që historia e njeh si Lufta e Parë Ballkanike. Brenda pak ditësh, Serbia, Bullgaria dhe Greqia iu bashkuan ofensivës kundër Perandorisë Osmane. Zyrtarisht, objektivi i Aleancës Ballkanike ishte çlirimi i popujve të krishterë nga sundimi osman. Në praktikë, secili shtet kishte hartuar projektet e veta territoriale. Serbia synonte Kosovën, Maqedoninë dhe daljen në Adriatik; Mali i Zi kërkonte Shkodrën; Greqia synonte Epirin dhe ishujt e Egjeut; ndërsa Bullgaria shihte drejt Trakës dhe Maqedonisë. Në këtë garë për territore, shqiptarët rrezikonin të humbnin vendin e tyre përpara se shteti shqiptar të njihej ndërkombëtarisht.

Pikërisht në këtë moment kritik, Shkodra u bë qendra e përplasjes. Qyteti ishte një nga fortesat më të rëndësishme osmane në Ballkan dhe, njëkohësisht, simboli i Shqipërisë së Veriut.

Për mbretin Nikolla të Malit të Zi, pushtimi i Shkodrës do të përmbushte ëndrrën shekullore të shtetit malazez për të zbritur në fushën e Zadrimës dhe për të kontrolluar Bunën. Për Serbinë, edhe pse qyteti nuk do të administrohej drejtpërdrejt prej saj, një Shkodër nën kontrollin e aleatit malazez do të forconte pozicionin sllav në Adriatik dhe do ta afronte Beogradin me objektivin strategjik të daljes në det.

Rrethimi i Shkodrës zgjati pothuajse gjashtë muaj dhe ishte një nga betejat më të gjata e më të përgjakshme të Luftës së Parë Ballkanike. Qyteti mbrohej nga garnizoni osman nën komandën e Hasan Riza Pashës, një oficer me reputacion të lartë ushtarak, i cili gëzonte respekt edhe nga popullsia shqiptare. Ai e kuptonte se rënia e Shkodrës nuk do të ishte vetëm humbja e një fortese osmane, por edhe goditja më e rëndë për perspektivën e shtetit shqiptar që sapo kishte shpallur pavarësinë në Vlorë. Për këtë arsye, Hasan Riza Pasha organizoi një mbrojtje të vendosur dhe refuzoi çdo ide dorëzimi, pavarësisht mungesës së furnizimeve dhe epërsisë numerike të forcave rrethuese.

Më 30 janar 1913, Hasan Riza Pasha u vra në rrethana që mbeten të debatueshme edhe sot. Pas vrasjes së tij, komandën e mbrojtjes e mori Esad Pashë Toptani. Ndryshe nga paraardhësi, Esadi u përball jo vetëm me presionin ushtarak, por edhe me një krizë të rëndë humanitare. Brenda qytetit mungonin ushqimet, municionet dhe ilaçet. Popullsia civile po vuante urinë, ndërsa bombardimet e vazhdueshme po shkaktonin humbje të mëdha.

Në këtë fazë, Serbia rriti ndjeshëm mbështetjen për Malin e Zi. Ajo dërgoi artileri të rëndë, municione, inxhinierë ushtarakë dhe njësi të specializuara për të ndihmuar në thyerjen e mbrojtjes së qytetit. Ky bashkëpunim tregon se Shkodra nuk ishte vetëm një objektiv malazez. Ajo kishte një rëndësi të veçantë edhe për strategjinë serbe në Adriatik. Historianët janë të një mendimi se pa ndihmën ushtarake serbe, Mali i Zi do ta kishte pasur shumë më të vështirë ta mbante rrethimin për kaq gjatë.

Ndërkohë, jashtë Ballkanit po zhvillohej një betejë tjetër, po aq e rëndësishme sa ajo në fushën e luftës: beteja diplomatike. Austro-Hungaria dhe Italia kundërshtonin me forcë çdo mundësi që Serbia ose Mali i Zi të fitonin një dalje të përhershme në Adriatik. Për Vjenën, kjo do të ndryshonte ekuilibrin strategjik në rajon dhe do të forconte ndikimin rus përmes aleatit të saj serb. Për Romën, një port sllav përballë brigjeve italiane shihej si kërcënim për interesat italiane në Adriatik. Kështu, ndërsa topat vazhdonin të godisnin muret e Shkodrës, diplomatët evropianë po përpiqeshin të vizatonin kufijtë e rinj të Ballkanit.

Pas muajsh rezistence, më 23 prill 1913, Esad Pashë Toptani vendosi ta dorëzonte qytetin. Vendimi i tij mbetet një nga episodet më të debatueshme të historiografisë shqiptare. Disa autorë e shohin si akt të detyruar nga uria dhe mungesa e çdo shprese për ndihmë, ndërsa të tjerë kanë ngritur dyshime për marrëveshje politike me mbretin Nikolla. Çfarëdo të ketë qenë e vërteta, hyrja e trupave malazeze në Shkodër nuk zgjati shumë.

Vetëm pak javë më vonë, presioni i Austro-Hungarisë dhe Italisë arriti kulmin. Fuqitë e Mëdha e bënë të qartë se Shkodra duhej t’i mbetej shtetit shqiptar të sapokrijuar. Përballë kërcënimit të një konflikti të drejtpërdrejtë me Austro-Hungarinë, Mali i Zi u detyrua të tërhiqte trupat nga qyteti. Në maj 1913, Shkodra kaloi nën administrimin e një force ndërkombëtare, duke u bërë pjesë e Shqipërisë së njohur nga Konferenca e Ambasadorëve në Londër.

Vendimi për Shkodrën pati pasoja që shkonin shumë përtej kufijve të Shqipërisë. Serbia humbi përfundimisht mundësinë për të siguruar një dalje të drejtpërdrejtë në Adriatik përmes Shqipërisë Veriore. Kjo humbje u konsiderua nga shumë politikanë dhe strategë serbë si një nga dështimet më të mëdha të politikës së jashtme serbe në fillim të shekullit XX. Në të njëjtën kohë, për shqiptarët, mbajtja e Shkodrës brenda kufijve të shtetit të ri u kthye në simbolin më të rëndësishëm të mbijetesës kombëtare.

Prandaj, kur sot shtrohet pyetja “Pse Shkodra?”, përgjigjja nuk gjendet vetëm në hartën e Shqipërisë.

Ajo gjendet në këtë histori të gjatë, ku një qytet u bë njëherazi objektiv ushtarak, simbol kombëtar dhe çelësi i ekuilibrit strategjik në Adriatik. Pikërisht kjo e bën Shkodrën një qytet që vazhdon të ketë një peshë të jashtëzakonshme në kujtesën historike të shqiptarëve, por edhe në analizat e historianëve që studiojnë zhvillimin e politikës serbe në Ballkan.

Konferenca e Londrës: Shkodra shpëtohet, Kosova humbet

Në fund të Luftës së Parë Ballkanike, fati i Shqipërisë nuk vendosej më në fushën e betejës, por në tryezat diplomatike të Evropës. Në Londër, ambasadorët e gjashtë Fuqive të Mëdha – Britanisë së Madhe, Francës, Rusisë, Gjermanisë, Austro-Hungarisë dhe Italisë – u mblodhën për të vizatuar hartën e re të Ballkanit. Çështja shqiptare ishte ndër më të ndërlikuarat. Shqipëria kishte shpallur pavarësinë më 28 nëntor 1912, por pothuajse të gjithë fqinjët e saj kishin hyrë me ushtri në territoret shqiptare dhe kërkonin t’i mbanin ato si plaçkë lufte.

Në këtë konferencë, Shkodra u bë një nga çështjet më të debatueshme. Rusia mbështeste pretendimet e aleatëve të saj, Serbisë dhe Malit të Zi, ndërsa Austro-Hungaria dhe Italia kundërshtonin me vendosmëri çdo zgjerim sllav në bregdetin e Adriatikut. Për Vjenën, një dalje serbe në det do të prishte ekuilibrin strategjik të rajonit dhe do të rriste ndikimin rus në Mesdhe. Për Italinë, prania e një shteti të fuqizuar sllav përballë brigjeve të saj ishte po aq e papranueshme. Kështu, paradoksalisht, interesat gjeopolitike të dy fuqive u bënë garancia kryesore për mbijetesën e Shkodrës brenda kufijve të Shqipërisë.

Vendimi përfundimtar ishte një kompromis i hidhur. Shqipëria do të njihej si shtet i pavarur dhe Shkodra do t’i mbetej shtetit shqiptar, por në të njëjtën kohë Kosova, pjesa më e madhe e viseve shqiptare në Maqedoni dhe territore të tjera me shumicë shqiptare do t’i jepeshin Serbisë dhe Malit të Zi. Për shqiptarët, ky ishte një sukses dhe një tragjedi njëherazi. U ruajt qyteti më i rëndësishëm i veriut, por u humbën territore shumë më të gjera dhe qindra mijëra shqiptarë mbetën jashtë kufijve të shtetit të ri.

Për Serbinë, vendimi ishte po aq kontradiktor. Ajo kishte arritur një zgjerim territorial të jashtëzakonshëm drejt jugut dhe kishte fituar Kosovën, por kishte humbur objektivin strategjik që e kishte ndjekur për dekada: daljen në Adriatik. Pikërisht për këtë arsye, në kujtesën politike serbe, Konferenca e Londrës u pa nga shumë qarqe si një fitore e paplotë. Historianët serbë kanë shkruar shpesh se Serbia u pengua nga diplomacia evropiane të realizonte atë që ushtria kishte fituar në terren. Nga këndvështrimi shqiptar, përkundrazi, vendimi për Shkodrën konsiderohet si një nga momentet vendimtare që bëri të mundur mbijetesën e shtetit shqiptar.

Nga humbja e Adriatikut te “Serbia Homogjene”

Pas vitit 1913, politika serbe u përball me një realitet të ri. Dalja në Adriatik përmes Shqipërisë ishte bllokuar. Kjo nuk do të thoshte se debati strategjik kishte përfunduar. Përkundrazi, ai mori forma të reja. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, ideologu çetnik Stevan Moljeviç botoi memorandumin “Homogena Srbija” (“Serbia Homogjene”), ku kërkonte krijimin e një shteti serb që të përfshinte të gjitha territoret me popullsi serbe. Në dokument ai shkruante:

„Osnovna dužnost je stvoriti i organizovati homogenu Srbiju koja ima obuhvatiti celo etničko područje na kome Srbi žive.“

(“Detyra themelore është të krijohet dhe organizohet një Serbi homogjene që do të përfshijë të gjithë hapësirën etnike ku jetojnë serbët.”)

Edhe pse Shqipëria nuk ishte objekti kryesor i këtij dokumenti, logjika e tij ishte vazhdim i një ideje që kishte lindur me “Načertanije”: shteti serb nuk duhej të kufizohej vetëm nga kufijtë ekzistues, por duhej të shtrihej mbi atë që konsiderohej hapësira kombëtare serbe. Kjo ishte një qasje krejtësisht e ndryshme nga parimi i shtetit qytetar modern dhe do të ushqente debatet politike të dekadave që pasuan.

Pas Luftës së Dytë Botërore, Jugosllavia socialiste e Josip Broz Titos u përpoq ta zëvendësonte nacionalizmin me parimin e “Bratstvo i jedinstvo” (“Vëllazërim dhe Bashkim”). Për disa dekada, çështjet kombëtare u mbajtën nën kontroll nga sistemi federal jugosllav. Megjithatë, pas vdekjes së Titos më 1980, debatet mbi pozitën e Serbisë dhe të serbëve në federatë u rikthyen me forcë.

Kulmi i këtij procesi ishte Memorandumi i Akademisë Serbe të Shkencave dhe Arteve (SANU) i vitit 1986. Dokumenti argumentonte se serbët ishin kombi më i dëmtuar në Jugosllavi dhe se shteti duhej të merrte masa për mbrojtjen e tyre. Edhe pse Memorandumi nuk përmendte Shkodrën apo Shqipërinë Veriore, ai rikthente në qendër të debatit idenë se kombi serb shtrihej përtej kufijve administrativë të republikës së Serbisë. Shumë studiues e konsiderojnë këtë dokument si një nga bazat ideologjike që parapriu politikat e viteve ’90.

“Bota Serbe”: një emër i ri për një debat të vjetër

Në dekadën e fundit është shfaqur një term i ri në diskursin politik serb: “Srpski svet” (“Bota Serbe”). Koncepti u promovua veçanërisht nga ish-ministri serb Aleksandar Vulin, i cili deklaroi:

„Zadatak ove generacije političara jeste stvaranje srpskog sveta.“

(“Detyra e këtij brezi politikanësh është krijimi i Botës Serbe.”)

Për mbështetësit e tij, “Bota Serbe” nënkupton një hapësirë të përbashkët kulturore, arsimore dhe ekonomike për serbët, pavarësisht se në cilin shtet jetojnë. Ata argumentojnë se bëhet fjalë për një model të ngjashëm me Frankofoninë apo Commonwealth-in. Kritika, nga ana tjetër, e sheh këtë koncept si vazhdimësi të ideve të mëhershme të bashkimit kombëtar serb dhe si një formulim modern të një debati që ka nisur me “Načertanije”. Pikërisht kjo e bën termin kaq të debatueshëm në Ballkan.

A është “Bota Serbe” vazhdim i drejtpërdrejtë i projektit të Garashaninit? Historianët nuk japin një përgjigje unike. Por është e pamundur të mos vërehet se në të gjitha këto dokumente – nga “Načertanije”, te “Srbi svi i svuda”, studimet e Cvijiçit, “Homogena Srbija” dhe Memorandumi i SANU-së – rikthehet vazhdimisht e njëjta ide: kombi serb shihet si një bashkësi që nuk kufizohet vetëm nga kufijtë shtetërorë. Pikërisht ky është filli historik që lidh dokumente të shkruara në periudha të ndryshme dhe në rrethana krejt të ndryshme politike.

Aleksandar Vulinit, i cili është një nga ideologët më të zëshëm të konceptit të “Botës Serbe” (Srpski svet) deklaron. “Zadatak ove generacije političara jeste stvaranje ‘srpskog sveta’, odnosno da objedini Srbe gde god oni budu živeli.” (“Detyra e këtij brezi politikanësh është krijimi i ‘Botës Serbe’, pra bashkimi i serbëve kudo që ata jetojnë.”) (Ministry of Defense of Serbia). Ose edhe citimi tjetër, që lidhet drejtpërdrejt me idenë se Beogradi pretendon të jetë qendra politike e të gjithë serbëve:

“Predsednik Srbije jeste, mora i treba da bude predsednik svih Srba.”

(“Presidenti i Serbisë është, duhet dhe duhet të jetë presidenti i të gjithë serbëve.”) (Ministry of Defense of Serbia)

Ja përse Shkodra është problem

Ja pse kërkesa për një konsullatë serbe në Shkodër nuk mund të shihet thjesht si një çështje rutinë diplomatike. Kur në Bashkinë e Shkodrës regjistrohen vetëm rreth 55 banorë me përkatësi etnike serbe, lind natyrshëm pyetja: pse pikërisht Shkodra?

Përgjigjja nuk gjendet te statistikat demografike, por te doktrina politike e “Botës Serbe”, e artikuluar publikisht nga Aleksandar Vulin dhe drejtues të tjerë në Beograd. Kur Vulin deklaron se “detyra e këtij brezi politikanësh është krijimi i Botës Serbe, që të bashkojë serbët kudo që jetojnë”, ai nuk flet për një projekt kulturor, por për një koncept politik me ambicie rajonale. (Ministry of Defense of Serbia). Shkodra nuk është zgjedhur sepse ka një komunitet të madh serb. Përkundrazi, pikërisht mungesa e një baze demografike e bën pyetjen edhe më të rëndësishme. Historia e Ballkanit ka treguar se ndikimi politik shpesh ka paraprirë argumentet demografike, jo e kundërta.

Prandaj, pyetja mbetet ende pa një përgjigje bindëse: Pse Shkodra?

Derisa kjo pyetje të marrë një përgjigje të qartë dhe të argumentuar nga institucionet shqiptare, dyshimet do të mbeten. Dhe nëse vetë ideologët e “Botës Serbe” flasin hapur për bashkimin politik të serbëve “kudo që jetojnë”, atëherë është detyrë e shtetit shqiptar të shpjegojë pse një konsullatë serbe konsiderohet e domosdoshme pikërisht në qytetin simbol të veriut shqiptar, ku sipas të dhënave zyrtare jetojnë vetëm disa dhjetëra qytetarë me përkatësi etnike serbe.

Por ku hyn Shkodra në këtë histori? Pikërisht këtu kthehemi te pyetja me të cilën nisi ky shkrim. Nga pikëpamja juridike, hapja e një konsullate nuk ka lidhje me pretendimet territoriale. Nga pikëpamja historike, megjithatë, zgjedhja e Shkodrës nuk mund të shihet si një qytet pa ngarkesë simbolike. Për afro dy shekuj, Shkodra ka qenë porta drejt Adriatikut, nyja strategjike e Shqipërisë Veriore dhe pika ku janë përplasur projektet kombëtare të shqiptarëve, serbëve dhe malazezëve. Kjo është arsyeja pse çdo zhvillim diplomatik që lidhet me të zgjon reagime shumë më të forta se sa do të zgjonte në një qytet tjetër shqiptar.

Derisa kjo pyetje të marrë një përgjigje të qartë dhe të argumentuar nga institucionet shqiptare, dyshimet do të mbeten.

Dhe nëse vetë ideologët e “Botës Serbe” flasin hapur për bashkimin politik të serbëve “kudo që jetojnë”, atëherë është detyrë e shtetit shqiptar të shpjegojë pse një konsullatë serbe konsiderohet e domosdoshme pikërisht në qytetin simbol të veriut shqiptar, ku sipas të dhënave zyrtare jetojnë vetëm disa dhjetëra qytetarë me përkatësi etnike serbe.

Shkodra nuk është një zgjedhje e zakonshme. Ajo është një qytet me një peshë të jashtëzakonshme historike, strategjike dhe simbolike në marrëdhëniet shqiptaro-serbe. Pikërisht për këtë arsye çdo zhvillim që lidhet me të vazhdon të ngjallë debat. Jo sepse historia përsëritet domosdoshmërisht, por sepse historia nuk harrohet.

130 vjet më parë, nisi botimin në Koriliano Kalabro, revista “Ili i Arbëreshvet” (“La Stella degli Albanesi”)

August 3, 2026 by s p

QSPA/

130 vjet më parë, në fillimgusht të vitit 1896 nisi botimin në Koriliano Kalabro, revista “Ili i Arbëreshvet” (“La Stella degli Albanesi”), një periodik italo-arbëresh me karakter kulturor, shoqëror, letrar, folklorik dhe gjuhësor. Revista drejtohej nga arbëreshi Antonio Argondica (Antonio Argondizza) dhe botohej kryesisht në gjuhën italiane, me pjesë edhe në arbërisht.

Edhe pse pati një jetë të shkurtër, duke u botuar vetëm në katër numra deri më 4 shkurt 1897, revista zë një vend të rëndësishëm në historinë e shtypit arbëresh. Pas një ndërprerjeje disa vjeçare të botimeve periodike në ngulimet arbëreshe, ajo u shndërrua në një tribunë të ruajtjes së gjuhës, kulturës dhe identitetit kombëtar të arbëreshëve të Italisë.

Në numrin e parë, përmes programit editorial “Ai lettori Albanesi” (“Për lexuesit shqiptarë”), Antonio Argondica e përshkruante revistën si një “pëllumb lajmëtar”, simbol i paqes dhe i bashkimit shpirtëror të shqiptarëve, duke theksuar njëkohësisht besnikërinë ndaj shtetit italian dhe lidhjen e pandërprerë me origjinën shqiptare.

“Ili i Arbëreshvet” u botua në zbatim të vendimeve të Kongresit të Parë Gjuhësor Shqiptar, mbajtur në Koriliano Kalabro në vitin 1895 nën kryesinë e Jeronim De Radës. Revista pasqyroi gjerësisht punimet dhe vendimet e këtij kongresi, veçanërisht çështjet që lidhen me Alfabetin e Korilianos, një përpjekje e rëndësishme për standardizimin e shkrimit të arbërishtes, alfabet që u përdor më pas në botime letrare, tekste mësimore dhe periodikë arbëreshë.

Burimi: Hamit Boriçi, Jolanda Lila, “Histori e shtypit arbëresh, nga zanafilla deri në ditët e sotme”, monografi, Qendra e Studimeve dhe Publikimeve për Arbëreshët (QSPA), Tiranë, 2024.

KRISTIAN PRENGA BËRI QË EMRI I SHQIPËRISË TË JEHONTE NË BOTË

August 3, 2026 by s p

Nga Gani Vila

Drejtor i Televizionit të Shqiptarëve të Amerikës (ALBTVUSA)/

Pas ndeshjes së Kristian Prengës me Anthony Joshua-n, siç ndodh pas çdo ngjarjeje të madhe sportive, pati mendime, analiza dhe vlerësime të ndryshme. Disa u ndalën vetëm te rezultati, të tjerë te disa momente të ndeshjes, ndërsa shumë njerëz, të pushtuar nga emocionet, harruan të shikonin rrugëtimin e gjatë që e solli Kristianin deri në një nga ringjet më të rëndësishme të boksit botëror.

Çdo mendim meriton respekt. Megjithatë, figura dhe karriera e Kristian Prengës nuk mund të gjykohen vetëm nga rezultati i një ndeshjeje. Për ta vlerësuar drejt atë që ai ka arritur, duhet të shikojmë afro 20 vjet jetë në emigracion, stërvitje, punë, investime, sakrifica dhe privime të vazhdueshme.

Kristiani arriti në majat e boksit botëror kryesisht me forcat e veta. Ai nuk pati pas vetes një federatë të fuqishme që ta financonte, ta promovonte dhe ta shoqëronte në çdo hap të karrierës. Nuk pati mbështetjen që sportistët e këtij niveli marrin zakonisht nga shtetet dhe institucionet e tyre.

Në shumë vende të botës, talentet sportive zbulohen që në moshë të re. Federatat dhe institucionet investojnë për trajnerët, palestrat, udhëtimet, ushqimin, kontrollet mjekësore dhe përgatitjen profesionale. Kristian Prenga një pjesë të madhe të kësaj barre e përballoi vetë, me ndihmën e familjes, stafit, miqve dhe sponsorëve që besuan në aftësitë e tij.

Atë që duhej ta kishte bërë Federata Shqiptare e Boksit dhe institucionet shqiptare, Kristiani u detyrua ta bënte vetë. Mungesën e mbështetjes e mbuloi me mund, djersë, disiplinë dhe një vullnet të jashtëzakonshëm. Nuk priti që dikush t’ia hapte rrugën. Ai e hapi vetë.

Nuk kërkoi justifikime. Vazhdoi të stërvitej, të ndeshej dhe të investonte në karrierën e tij, edhe atëherë kur rruga ishte e vështirë dhe ndihma institucionale mungonte.

Boksi profesionist nuk ndërtohet vetëm mbi talentin dhe forcën fizike. Ai kërkon palestër, trajnerë, partnerë stërvitorë, pajisje, kontrolle shëndetësore, ushqim të përcaktuar, udhëtime, menaxhim dhe përgatitje psikologjike. Pas disa minutave në ring qëndrojnë muaj të tërë pune dhe shpenzime të mëdha.

Kristiani e përballoi këtë rrugëtim me disiplinë. Është shumë punëtor në profesionin e tij dhe nuk ngopet së stërvituri. Nuk abuzon me jetën, kujdeset për ushqimin dhe shëndetin dhe jeton brenda rregullave të sportit. Për vite të tëra ka hequr dorë nga shumë kënaqësi të zakonshme, sepse e ka ditur se çdo pakujdesi mund ta largonte nga ëndrra e tij.

Jashtë ringut është një njeri i qetë, i thjeshtë dhe i komunikueshëm. Është djalë i mirë për prindërit, shok i mirë dhe një bashkatdhetar që të kënaq në bisedë. E do zhvillimin dhe përparimin e kombit të vet dhe gëzohet për sukseset e shqiptarëve. Në ring, Kristiani ndryshon. Bëhet i fuqishëm, i vendosur dhe i frikshëm për kundërshtarin. Shumicën e fitoreve të tij i ka arritur me nokaut, shpesh që në raundin e parë ose të dytë. Me 20 fitore dhe dy humbje, ai arriti të renditej në elitën e boksit botëror dhe të fitojë të drejtën për t’u përballur me emrat më të njohur të këtij sporti.

Gjatë karrierës së tij, Kristiani ka pasur mundësi të përfaqësonte federata të shteteve të tjera, përfshirë edhe atë amerikane, pasi jeton dhe e ka zhvilluar një pjesë të rëndësishme të karrierës në Shtetet e Bashkuara të Amerikës,por ai zgjodhi Shqipërinë.

Kjo mund të mos ketë qenë zgjedhja më e lehtë apo më e favorshme nga ana financiare dhe profesionale, por ishte zgjedhja e zemrës. Përfaqësimi i Shqipërisë, siç është shprehur edhe vetë, ia bënte grushtin më të fortë.

Sa herë hynte në ring, Kristiani nuk hynte vetëm për veten. Ai mbante me vete familjen, origjinën, flamurin dhe krenarinë e të qenit shqiptar. Pas fitoreve, mbi supet dhe shpatullat e tij prej gjiganti vendoste flamurin tonë kombëtar. Në ato çaste, shqiponja dykrenare dukej sikur merrte krahë dhe fluturonte nëpër arenë.

Ndërkohë që po stërvitej dhe kishte planifikuar ndeshjen e radhës, mbërriti papritur lajmi i madh: oferta për t’u përballur me Anthony Joshua-n, dy herë kampion bote dhe një nga figurat më të njohura të boksit ndërkombëtar.

Kjo ofertë nuk ishte një privilegj i rastësishëm. Ishte vlerësim për punën, rezultatet, forcën dhe investimin shumëvjeçar të Kristian Prengës. Në një ndeshje të atij niveli nuk ftohet një boksier pa rezultate dhe pa aftësi të provuara. Kristiani ishte aty sepse e kishte fituar me meritë vendin e tij.

Ai e pranoi sfidën dhe vazhdoi përgatitjen intensive. Privoi veten nga gjithçka që mund ta largonte nga objektivi. Çdo ditë iu kushtua stërvitjes, përgatitjes fizike dhe strategjisë së ndeshjes. E dinte se përballë kishte një emër të madh, por nuk hyri në ring për të plotësuar programin. Nuk hyri vetëm për të qëndruar disa raunde. Hyri për të luftuar dhe për të kërkuar fitoren.

Në mbrëmjen e ndeshjes pati tri momente që, sipas meje, treguan më shumë se mijëra fjalë se çfarë përfaqëson Kristian Prenga.Kur hyri në ring, bëri shenjën e kryqit.Ishte një gjest i thjeshtë, por me kuptim të madh. Në ato çaste u shfaq besimi i tij, edukata familjare dhe respekti për Zotin. Përpara forcës fizike qëndronte forca shpirtërore. Përpara grushteve qëndronte besimi. Para një sfide kaq të madhe, Kristiani tregoi se nuk kishte harruar vlerat me të cilat ishte rritur.

Më pas në arenë jehoi Himni Kombëtar Shqiptar.

Në atë moment Kristiani nuk përfaqësonte vetëm veten. Me të ishin Shqipëria, Kosova, shqiptarët e Maqedonisë së Veriut, Malit të Zi, Luginës së Preshevës, Evropës, Amerikës dhe diaspora shqiptare kudo në botë.

Kur Himni Kombëtar Shqiptar dëgjohet në një arenë të tillë, ai nuk i përket vetëm sportistit që ndodhet në ring. Ai u përket të gjithë shqiptarëve. Miliona njerëz panë flamurin kuqezi. Dëgjuan himnin tonë dhe mësuan se boksieri që po përballej me Anthony Joshua-n ishte shqiptar. Shumë të rinj panë se një shqiptar, i rritur dhe i stërvitur me sakrifica, mund të arrijë në skenat më të mëdha të botës.

Momenti tjetër i rëndësishëm ishin dy nokdaunet që Kristiani i shkaktoi kundërshtarit. Dy herë një ish-kampion bote u rrëzua në tapet nga goditjet e boksierit shqiptar. Ato dy rrëzime nuk ishin rastësi. Ishin rezultat i viteve të stërvitjes, disiplinës, punës dhe përkushtimit.

Ato treguan se Kristian Prenga nuk kishte shkuar në Arabinë Saudite për të qenë thjesht pjesëmarrës. Nuk kishte hyrë në ring vetëm për të mbijetuar. Ai kishte hyrë për t’u përballur si i barabartë dhe për të fituar.

Të rrëzosh dy herë një ish-kampion bote është një arritje që nuk mund të kalojë si një hollësi e vogël e ndeshjes. Ajo tregoi forcën dhe nivelin sportiv të Kristian Prengës dhe vërtetoi se ai e kishte merituar plotësisht vendin në atë ring.

Kryqi, Himni Kombëtar dhe dy nokdaunet do të mbeten ndër pamjet më të fuqishme të asaj mbrëmjeje.Kryqi tregoi besimin e tij.Himni tregoi dashurinë për atdheun.Dy nokdaunet treguan forcën, përgatitjen dhe guximin e tij. Rezultati përfundimtar nuk ishte ai që të gjithë dëshironim, por rezultati i një ndeshjeje nuk mund të fshijë një rrugëtim të tërë. Një humbje nuk i fshin 20 fitoret. Nuk i fshin vitet e stërvitjes, investimet dhe privimet. Nuk i fshin dy nokdaunet dhe nuk e zbeh jehonën që Kristiani krijoi për Shqipërinë dhe kombin shqiptar.

Edhe sikur Kristiani ta kishte fituar ndeshjen, fitorja do të kishte qenë një moment i jashtëzakonshëm. Por jehona e disa muajve, gjatë të cilëve emri i tij dhe emri i Shqipërisë u përmendën në mediat sportive, televizionet dhe rrjetet sociale, ishte një arritje me vlerë të madhe.

Në ditët përpara ndeshjes dhe veçanërisht në ditën kur ajo u zhvillua, interesimi i shqiptarëve ishte i jashtëzakonshëm. Kudo flitej për Kristian Prengën. Shqiptarët kërkonin orën e ndeshjes, kanalin ku mund ta shikonin dhe çdo lajm që lidhej me përgatitjen e tij.

Në Shqipëri, Kosovë, Evropë, Shtetet e Bashkuara dhe në vende të tjera, njerëzit prisnin me emocion hyrjen e Kristianit në ring.

Për disa orë u harruan dallimet politike, krahinore dhe fetare. Shqiptarët u bashkuan rreth një flamuri dhe rreth një sportisti që kishte arritur me forcat e veta në një nga skenat më të mëdha të boksit botëror.

Kristian Prenga e ngriti në këmbë botën shqiptare.

Kjo jehonë nuk matet vetëm me rezultatin e një nate. Ajo matet me emocionin, bashkimin dhe krenarinë që ai u dha shqiptarëve kudo që jetojnë.

Në këtë rrugëtim një rol shumë të rëndësishëm kanë pasur familja, trajnerët, stafi, miqtë dhe të gjithë ata që e kanë mbështetur Kristianin. Asnjë sportist, sado i talentuar dhe punëtor të jetë, nuk arrin në majë krejtësisht i vetëm.

Pas çdo minute në ring qëndrojnë qindra orë pune në palestër. Qëndrojnë trajnerët që kanë ndërtuar përgatitjen fizike dhe teknike, njerëzit që kanë punuar për strategjinë, ushqimin, peshën, shëndetin dhe rikuperimin e tij.

Një mirënjohje e veçantë u takon të gjithë shqiptarëve që e kanë mbështetur Kristian Prengën gjatë karrierës së tij. Mbështetja e tyre morale, prania në ndeshje, flamujt, mesazhet dhe përkrahja publike i kanë dhënë atij forcë për të vazhduar.

Mirënjohje meritojnë veçanërisht sponsorët dhe bizneset shqiptare nga Michigani dhe nga pjesë të tjera të Shteteve të Bashkuara, të cilët kanë besuar në aftësitë e Kristianit dhe e kanë ndihmuar në rrugëtimin e tij.

Sponsorët nuk kanë ndihmuar vetëm një boksier. Ata kanë mbështetur një sportist që mbante flamurin shqiptar dhe që po e çonte emrin e Shqipërisë në arenën ndërkombëtare. Kontributi i tyre i ka dhënë mundësi Kristianit të stërvitej, të udhëtonte, të përgatitej dhe të përballonte shpenzimet e mëdha të sportit profesionist.

Një falënderim i veçantë i takon Prendi Il Caffè, me pronar Visi Prendi, për mbështetjen dhe besimin e treguar ndaj Kristian Prengës. Visi Prendi dhe biznesi i tij janë bërë pjesë e atij grupi shqiptarësh që nuk mjaftohen vetëm me fjalë, por ndihmojnë konkretisht sportistët dhe talentet shqiptare. Një mirënjohje e veçantë i takon gjithashtu biznesmenit Gerti Lumani, i cili ka qenë ndër mbështetësit e Kristianit dhe që, përveç kontributit të tij, i mundësoi ALBTVUSA-s pamje të drejtpërdrejta nga Arabia Saudite.

Falë kësaj ndihme, ALBTVUSA mundi t’u sillte shikuesve shqiptarë momente dhe pamje të drejtpërdrejta nga atmosfera e ndeshjes, duke i afruar shqiptarët në Amerikë dhe në mbarë botën me ngjarjen e madhe sportive. Ky ishte një kontribut me vlerë, jo vetëm për televizionin tonë, por edhe për mijëra shikues që dëshironin të shikonin nga afër atmosferën, flamujt shqiptarë dhe mbështetjen për Kristianin në Arabinë Saudite.

Prendi Il Caffè, Visi Prendi dhe Gerti Lumani meritojnë respekt për kontributin e tyre. Ata treguan se bizneset shqiptare mund dhe duhet të jenë pranë sportistëve, artistëve dhe talenteve tona, jo vetëm pasi arrijnë suksesin, por gjatë gjithë rrugëtimit të tyre.

Natyrisht, mirënjohja shkon për të gjithë sponsorët, biznesmenët, kompanitë, miqtë dhe individët që kanë ndihmuar Kristianin. Çdo kontribut, i madh apo i vogël, ka pasur rëndësi. Mbështetja më e vlefshme është ajo që jepet në kohën kur sportisti përgatitet, punon dhe sakrifikon, pa e ditur ende se cili do të jetë rezultati përfundimtar.

Po aq mirënjohje meritojnë shqiptarët që udhëtuan deri në Arabinë Saudite për të qenë pranë Kristian Prengës. Ata përshkuan mijëra kilometra, shpenzuan kohë dhe para, lanë punën dhe familjet dhe shkuan në arenë me flamujt kuqezi. Udhëtuan që Kristian Prenga të mos ndihej vetëm dhe që Shqipëria të kishte praninë e saj në tribunat e asaj ndeshjeje.

Kur Kristiani shikonte flamujt shqiptarë dhe dëgjonte zërat e bashkatdhetarëve, e dinte se pas tij qëndronte një popull. Ata nuk ishin vetëm spektatorë. Ishin pjesë e atmosferës, e emocionit dhe e historisë së asaj mbrëmjeje. Prania e tyre tregoi edhe një herë se, kur një shqiptar arrin në një skenë të madhe dhe përfaqëson kombin me dinjitet, shqiptarët dinë të bashkohen dhe ta mbështesin.

Respekt dhe mirënjohje meritojnë gjithashtu të gjithë shqiptarët që e ndoqën ndeshjen nga Shqipëria, Kosova, Evropa, Amerika dhe nga çdo vend tjetër i botës. Ata e përjetuan ndeshjen me emocione dhe shpresë, duke e mbështetur Kristianin nga larg.

Atë natë, pavarësisht distancës, zemrat e shqiptarëve rrihnin në të njëjtin ritëm.

Rrugëtimi i Kristian Prengës duhet të shërbejë edhe si një thirrje për shtetin dhe institucionet shqiptare. Sportistët nuk duhet të kujtohen vetëm kur arrijnë në majë. Nuk mjafton që pas suksesit të dërgohen urime, të bëhen deklarata apo fotografi. Mbështetja duhet të fillojë shumë më herët, në vitet kur sportisti stërvitet larg kamerave, kur ka nevojë për trajnerë, financime, udhëtime dhe mundësi për të konkurruar.

Kristiani arriti vetë atje ku institucionet shqiptare duhej ta kishin ndihmuar të arrinte. Për vite me radhë u stërvit, investoi dhe vazhdoi pa u dorëzuar. E ngriti emrin e Shqipërisë në një ring botëror pa pasur pas vetes organizimin dhe investimet që sportistët e vendeve të tjera i kanë si pjesë të sistemit të tyre.

Ai nuk kishte nevojë për tituj të mëdhenj dhe as për emërtime zyrtare. Kristian Prenga ishte një shqiptar që, me punën, rezultatet dhe dinjitetin e tij, e përfaqësoi kombin denjësisht.

Ai e bëri Shqipërinë të dëgjohej jo me fjalime, por me punë, sakrificë dhe prani në arenën botërore.

Nëpër botë ka edhe shqiptarë të tjerë që përpiqen të arrijnë në sporte të ndryshme pa mbështetjen e duhur institucionale. Shpesh ata rriten si “jetimë sportivë”, të mbështetur vetëm nga familjet, miqtë dhe sponsorët privatë.

Për këta sportistë dhe për brezat që do të vijnë, Kristian Prenga do të mbetet një shembull. Historia e tij tregon se suksesi nuk vjen brenda natës. Ai ndërtohet me vite pune, disipline, durimi dhe sakrifice.

Ai u tregon të rinjve se duhet të punojnë edhe kur askush nuk i sheh, të vazhdojnë edhe kur ndihen të lodhur dhe të mos dorëzohen kur mbështetja mungon.

U tregon se dashuria për vendin nuk dëshmohet vetëm me fjalë, por edhe me mënyrën se si e përfaqëson atë në botë.

Prandaj, pas kësaj ndeshjeje, më shumë se te rezultati duhet të ndalemi te rrugëtimi dhe arritja. Kristian Prenga hyri në ring duke bërë kryqin. Në arenë jehoi Himni Kombëtar Shqiptar. Ai rrëzoi dy herë një ish-kampion bote. Mbi shpatulla mbajti flamurin kuqezi dhe bëri që për muaj të tërë emri i Shqipërisë të përmendej në botën e boksit.

Për këtë rrugëtim, për këtë përfaqësim dhe për emocionin që u dha shqiptarëve, Kristian Prenga meriton respektin dhe mirënjohjen tonë.

Mirënjohje meritojnë familja dhe stafi i tij, të gjithë sponsorët dhe shqiptarët që e mbështetën, veçanërisht Prendi Il Caffè me pronar Visi Prendi dhe biznesmeni Gerti Lumani, i cili na mundësoi pamje të drejtpërdrejta nga Arabia Saudite për ALBTVUSA.

Mirënjohje meritojnë shqiptarët që udhëtuan deri në Arabinë Saudite dhe të gjithë ata që e ndoqën dhe e mbështetën nga çdo cep i botës.

Një rezultat nuk i fshin 20 fitoret.Nuk i fshin vitet e sakrificës.Nuk i fshin dy nokdaunet.Nuk e fshin Himnin Kombëtar.Nuk e fshin flamurin kuqezi. Dhe, mbi të gjitha, nuk e zbeh jehonën dhe krenarinë që Kristian Prenga u dha shqiptarëve. Kristian Prenga mbetet shqiptari që, me punë, sakrificë dhe dinjitet, bëri që emri i Shqipërisë të jehonte në botë dhe ngriti në këmbë botën shqiptare.

Një Shekull diplomaci shqiptare, kujtesë dhe vizion

August 3, 2026 by s p

Regjimet bien dhe hartat rishkruhen, por shteti mbijeton vetëm përmes kujtesës historike. Në prag të 100-vjetorit të Konventës Konsullore ndërmjet shtetit shqiptar dhe Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve, diplomacia shqiptare kthehet pas në kohë për të nderuar korifejtë e saj në Shkup e Manastir. Ky jubile i vitit 2026 shërben si një urë frymëzimi për t’i hapur rrugë një vizioni të ri diplomatik në shekullin XXI, të ndërtuar mbi dinjitetin dhe të vërtetën.

Nga Prof.dr Skender Asani

Ka përvjetorë që nuk maten me kalendar, por me peshën që kanë lënë në fatin e një kombi. Njëri prej tyre është viti 2026, kur shënohet njëqindvjetori i Konventës Konsullore ndërmjet shtetit shqiptar dhe Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve. Në historinë e diplomacisë shqiptare, kjo nuk është thjesht data e nënshkrimit të një marrëveshjeje ndërkombëtare. Është momenti kur Shqipëria, ende një shtet i ri, i përballur me sfida të mëdha politike dhe ekonomike, vendosi të mos i braktisë shqiptarët që kishin mbetur jashtë kufijve të saj. Ishte koha kur diplomacia shqiptare pushoi së qeni vetëm instrument i përfaqësimit shtetëror dhe u shndërrua në zërin e një kombi të ndarë padrejtësisht.

Për ta kuptuar historinë, duhet të rikthehemi te plagët e saj më të thella. Hapësira etnike shqiptare u copëtua nga Luftërat Ballkanike, ndërsa vendimet e Konferencës së Ambasadorëve në Londër dhe rendi politik i vendosur pas Luftës së Parë Botërore e legjitimuan këtë realitet. Më shumë se gjysma e kombit shqiptar mbeti nën sundimin e Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve, i ndarë nga shteti i vet, por kurrë nga vetëdija e tij kombëtare. Pikërisht mbi këtë padrejtësi historike u ngrit një prej misioneve më fisnike të diplomacisë shqiptare.

Në vitet që pasuan, shqiptarët në Kosovë, Maqedoni dhe në territoret e tjera nën administrimin jugosllav iu nënshtruan një politike të organizuar të transformimit demografik. Reforma agrare, kolonizimi i trojeve shqiptare, shpronësimet dhe përgatitjet për shpërnguljen e detyruar të shqiptarëve drejt Anadollit nuk ishin masa të izoluara administrative. Ato përbënin pjesë të një strategjie afatgjatë për ndryshimin e karakterit etnik të këtyre hapësirave dhe dobësimin e pranisë historike shqiptare.

Në këtë realitet të zymtë, shteti shqiptar nuk kishte një ushtri që të mbronte shqiptarët përtej kufijve të tij, por kishte një instrument po aq të rëndësishëm: diplomacinë. Konventa Konsullore e vitit 1926 ishte përgjigjja më e mençur dhe më e përshtatshme ndaj këtyre rrethanave. Përmes saj, Shqipëria ndërtoi një rrjet përfaqësish diplomatike e konsullore, të cilat kishin një mision shumë më të gjerë sesa zhvillimi i marrëdhënieve ndërshtetërore. Detyra e tyre kryesore ishte mbrojtja e interesave dhe mirëqenies së shqiptarëve që jetonin nën një administrim të huaj.

Nuk ishte rastësi që dy qendrat kryesore konsullore u vendosën në Shkup dhe Manastir. Shkupi ishte qendra politike e Vilajetit të Kosovës, ndërsa Manastiri ishte qyteti ku Kongresi i Alfabetit kishte vulosur unitetin kulturor të kombit shqiptar. Njëri përfaqësonte dimensionin politik të çështjes shqiptare, tjetri trashëgiminë e saj kulturore. Hapja e konsullatave në këto dy qytete nuk ishte një akt burokratik, por një deklaratë politike se shteti shqiptar nuk do të hiqte dorë nga përgjegjësia e tij morale dhe kombëtare ndaj këtyre qendrave historike.

Po aq domethënëse ishte edhe hapja e konsullatave shqiptare në Kroaci. Kjo nuk ishte vetëm një domosdoshmëri diplomatike e kohës, por edhe një riafirmim simbolik i marrëdhënieve shumë shekullore shqiptaro-kroate, që i kanë rrënjët në epokën e Gjergj Kastriotit Skënderbeut. Kroacia ka qenë për një kohë të gjatë një vend mik për shqiptarët dhe një urë lidhëse me Evropën. Kjo marrëdhënie, e institucionalizuar përmes diplomacisë një shekull më parë, sot përfaqëson një nga aleancat më të rëndësishme strategjike të shqiptarëve në rajon.

Veprimtaria e këtyre konsullatave tejkalonte funksionet klasike të diplomacisë. Për shumë shqiptarë, ato ishin vende shprese. Aty paraqiteshin kërkesat për ndihmë, denoncimet për padrejtësitë, mbrojtja e identitetit dhe dëshmia se shteti shqiptar nuk i kishte harruar bashkëkombësit e tij jashtë kufijve. Diplomacia e asaj kohe nuk lëshonte vetëm pasaporta; ajo ruante besimin e një populli se nuk ishte i vetëm.

Sot, arkivat e Shqipërisë, Italisë, Kroacisë dhe vendeve të tjera evropiane flasin me një qartësi të jashtëzakonshme. Ato dëshmojnë për punën e pandërprerë të diplomatëve shqiptarë në denoncimin e kolonizimit, mbrojtjen e të drejtave të shqiptarëve, kundërshtimin e projekteve të shpërnguljes së detyruar dhe ruajtjen e lidhjes institucionale ndërmjet shtetit shqiptar dhe popullsisë shqiptare që kishte mbetur jashtë kufijve të tij. Këto dokumente nuk janë vetëm burime historike; ato janë dëshmi e përhershme e ndërgjegjes kombëtare të shtetit shqiptar.

Kjo diplomaci arriti kulmin e saj moral gjatë Luftës së Dytë Botërore. Hamit Kokalari, në Shkup, mbrojti interesat shtetërore të Shqipërisë dhe të vërtetën historike të popullit shqiptar, duke iu kundërvënë propagandave të kohës me studime shkencore dhe harta etnografike. Ndërkohë, Xhafer Belegu, në Manastir, nuk u kujdes vetëm për popullsinë shqiptare, por u bë pjesë e një prej kapitujve më të ndritur të historisë shqiptare, duke kontribuar në shpëtimin e hebrenjve gjatë Holokaustit. Me këtë ai dëshmoi se diplomacia shqiptare mund të ishte njëkohësisht kombëtare në misionin e saj dhe universale në vlerat që përfaqësonte.

Pas vitit 1944, kjo traditë u ndërpre si pasojë e zhvillimeve politike në Jugosllavi. Konsullatat u mbyllën, por misioni i tyre nuk u shua. Ai mbeti i gdhendur në kujtesën historike dhe u ringjall me vendosjen e marrëdhënieve diplomatike ndërmjet Republikës së Shqipërisë dhe Republikës së Maqedonisë së Veriut.

Një shekull më vonë, diplomacia shqiptare përballet me sfida të tjera, por me të njëjtin detyrim historik: mbrojtjen e interesit kombëtar, forcimin e identitetit shqiptar dhe promovimin e stabilitetit në rajon. Në këtë vazhdimësi duhet parë edhe veprimtaria e Ambasadës së Republikës së Shqipërisë në Shkup, e drejtuar nga ambasadori Denion Meidani. Angazhimi i tij për mbrojtjen dhe promovimin e Marrëveshjes Kornizë të Ohrit, për mbështetjen e arsimit në gjuhën shqipe përmes Abetares mbarëkombëtare, për promovimin e kulturës dhe trashëgimisë historike shqiptare, si dhe për mbështetjen e institucioneve akademike shqiptare, përfaqëson vazhdimësinë natyrore të misionit të nisur një shekull më parë.

Po kështu, veprimtaria e Ermina Lekajt në institucionet e Republikës së Kroacisë dëshmon se aleanca shqiptaro-kroate nuk është vetëm trashëgimi historike, por edhe një projekt strategjik për të ardhmen. Përmes angazhimit të saj në forcimin e bashkëpunimit ndërmjet Kroacisë, Shqipërisë dhe Kosovës, ajo po kontribuon në ndërtimin e një boshti të rëndësishëm politik dhe euroatlantik në Ballkan. Po aq i rëndësishëm në këtë proces ka qenë edhe kontributi mbi dydekadësh i Basri Halitit, Konsull Nderi i Republikës së Shqipërisë në Osijek, i cili me angazhimin e tij të vazhdueshëm ka shërbyer si një urë e rëndësishme ndërmjet institucioneve, ekonomive, kulturave dhe komuniteteve të të dy vendeve.

Veprimtaria e tij dëshmon se diplomacia e nderit dhe angazhimi qytetar mund të lënë gjurmë të qëndrueshme në forcimin e marrëdhënieve shqiptaro-kroate dhe në avancimin e partneritetit të tyre euroatlantik. Në të njëjtën frymë, veprimtaria e Ambasadores së Republikës së Shqipërisë në Republikën e Kroacisë, Prof. Dr. Donika Hoxha, ka sjellë një dinamikë të re në marrëdhëniet dypalëshe, duke forcuar dialogun politik, bashkëpunimin institucional, diplomacinë kulturore dhe lidhjet akademike ndërmjet dy vendeve. Përmes një qasjeje aktive dhe vizioni bashkëkohor diplomatik, ajo ka kontribuar në thellimin e partneritetit strategjik shqiptaro-kroat, duke promovuar vlerat e përbashkëta euroatlantike dhe duke krijuar hapësira të reja bashkëpunimi në fusha me interes të ndërsjellë.

Njëqindvjetori i Konventës Konsullore nuk është vetëm një jubile historik. Ai është një thirrje për vetëdije kombëtare. Është një mundësi për të rikthyer në kujtesën publike diplomatët që e mbrojtën kombin me dokumente dhe ide, e jo me armë; për të studiuar arkivat ende të pazbuluara; për të botuar dokumentet që dëshmojnë sakrificat e një diplomacie të heshtur, por të vendosur; dhe për ta shndërruar këtë trashëgimi në frymëzim për diplomacinë shqiptare të shekullit XXI.

Prandaj, organizimi i një programi të gjerë shtetëror dhe shkencor kushtuar njëqindvjetorit të përfaqësimit diplomatik shqiptar në Shkup dhe Manastir nuk është vetëm një detyrim ndaj së kaluarës. Ai është një investim për të ardhmen. Konferencat shkencore, ekspozitat dokumentare, botimet arkivore dhe monografitë kushtuar kësaj historie do t’i rikthenin në vendin që meritojnë diplomatët që mbajtën gjallë shpresën e një kombi në periudhat e tij më të vështira.

Historia na mëson se kufijtë mund të ndryshojnë, regjimet mund të bien dhe hartat mund të rishkruhen. Por një shtet mund të mbijetojë vetëm nëse ruan kujtesën e tij historike dhe nëse diplomacia e tij mbetet e përkushtuar ndaj së vërtetës historike, dinjitetit kombëtar dhe paqes.

Ky është mesazhi më i madh i një shekulli të diplomacisë shqiptare: përfaqësimi diplomatik nuk ka qenë kurrë thjesht një institucion shtetëror; ai ka qenë një akt përgjegjësie ndaj kombit, një urë që ka bashkuar shqiptarët përtej kufijve politikë me atdheun e tyre. Prandaj, njëqindvjetori i vitit 2026 nuk duhet parë vetëm si një pikë referimi historike, por si një mundësi e re për të ndërtuar të ardhmen e diplomacisë shqiptare mbi shtyllat e përjetshme të kujtesës, përgjegjësisë dhe vizionit kombëtar.

(Shkup, 3 gusht 2026)