(Thirrje historike për përgjegjësi kombëtare, bashkim strategjik dhe forcimin e Kosovës, Shqipërisë dhe hapësirës shqiptare në rrugën drejt një të ardhmeje evropiane)

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Zëri i historisë dhe amaneti i brezave

Historia e një kombi nuk është vetëm kujtimi i së kaluarës; ajo është një thirrje e gjallë që vjen nga thellësia e shekujve dhe na kujton detyrimet që kemi ndaj vetes, ndaj atyre që na paraprinë dhe ndaj brezave që do të vijnë pas nesh. Ajo është zëri i të parëve tanë që na flet përmes sakrificave, vuajtjeve dhe përpjekjeve të pandërprera për liri, identitet dhe dinjitet.

Kombi shqiptar është një nga popujt më të lashtë të Evropës, një komb që gjatë rrjedhës së historisë ka përballuar stuhi të mëdha, pushtime të gjata, padrejtësi të shumta dhe përpjekje të vazhdueshme për dobësimin e qenies së tij kombëtare. Megjithatë, përballë çdo sfide, shqiptari ka ruajtur atë që është më e shenjta: gjuhën, kulturën, kujtesën historike dhe dashurinë për atdheun.

Në çdo periudhë të vështirë të historisë sonë, ka qenë pikërisht ndërgjegjja kombëtare ajo që e ka mbajtur gjallë shpirtin shqiptar. Në kohët kur mungonin liritë politike, kur padrejtësitë rëndonin mbi popullin tonë dhe kur ekzistenca jonë vihej në pikëpyetje, brezat tanë nuk hoqën dorë nga shpresa. Ata ruajtën besimin se një ditë drejtësia do të triumfonte dhe se populli shqiptar do të kishte vendin e tij të merituar mes kombeve të lira.

Sot, kur shikojmë rrugën e gjatë të kaluar, nuk mund të mos ndiejmë një emocion të thellë dhe një respekt të jashtëzakonshëm për të gjithë ata që sakrifikuan për këtë ditë. Pas çdo arritjeje që kemi sot qëndron një histori dhimbjeje, qëndrese dhe sakrifice. Pas çdo flamuri që valëvitet lirshëm qëndrojnë duart e atyre që e mbrojtën atë në ditët më të vështira.

Pavarësia e Kosovës, shteti shqiptar dhe lidhja e shqiptarëve me botën demokratike janë arritje të mëdha historike. Ato nuk erdhën rastësisht, por janë rezultat i një rrugëtimi të gjatë, ku ndërthuren përpjekjet politike, diplomatike, intelektuale dhe sakrificat e njerëzve të zakonshëm që bartën mbi vete peshën e historisë.

Por çdo arritje historike sjell me vete edhe një përgjegjësi të re. Liria nuk është vetëm një dhuratë që merret; ajo është një përgjegjësi që duhet ruajtur çdo ditë. Shteti nuk është vetëm një simbol; ai është një amanet që kërkon përkushtim, drejtësi dhe mençuri. Pavarësia nuk është vetëm një datë historike; ajo është një detyrë e përhershme për ta forcuar dhe zhvilluar vendin.

Sot, Kosova dhe Shqipëria ndodhen përpara një kapitulli të ri historik. Sfida jonë nuk është më vetëm mbijetesa kombëtare, por ndërtimi i shteteve të fuqishme, demokratike dhe të zhvilluara. Kjo kërkon institucione të qëndrueshme, sundim të ligjit, arsim cilësor, ekonomi të fuqishme, diplomaci profesionale dhe një kulturë politike ku interesi publik vendoset mbi interesat e ngushta.

Në këtë rrugëtim, uniteti kombëtar merr një kuptim të veçantë. Ai nuk është thirrje për të zhdukur dallimet apo mendimet e ndryshme, sepse demokracia ndërtohet mbi pluralizëm dhe debat. Por uniteti është aftësia për t’u bashkuar rreth çështjeve themelore: mbrojtjes së shtetit, zhvillimit të shoqërisë, ruajtjes së identitetit dhe garantimit të një të ardhmeje më të mirë për brezat e rinj.

Historia na ka mësuar se përçarjet e brendshme shpesh kanë qenë dobësi që të tjerët kanë tentuar t’i shfrytëzojnë. Prandaj, përgjegjësia jonë sot është të nxjerrim mësime nga e kaluara dhe të ndërtojmë një frymë të re bashkëpunimi, ku dallimet të shndërrohen në pasuri demokratike dhe jo në pengesa për interesin kombëtar.

Në emër të Zotit, në respekt të kujtimit të të gjithë atyre që sakrifikuan për lirinë tonë dhe me përgjegjësi ndaj brezave që do të vijnë, duhet të pyesim veten:

Çfarë po bëjmë sot që Kosova dhe Shqipëria të jenë më të forta nesër?

Kjo pyetje nuk i drejtohet vetëm institucioneve dhe udhëheqësve politikë. Ajo i drejtohet secilit prej nesh: intelektualëve, profesorëve, studentëve, të rinjve, sipërmarrësve, diplomatëve dhe çdo qytetari që e ndien veten pjesë të këtij rrugëtimi historik.

Sepse një komb nuk ndërtohet vetëm nga ata që shkruajnë historinë, por edhe nga ata që me punën e tyre të përditshme e bëjnë atë histori të vlefshme.

Kosova dhe Shqipëria janë jo vetëm trashëgimi e së kaluarës, por edhe amanet i së ardhmes.

Mësimet e historisë dhe detyrimi për unitet kombëtar

Historia e kombit shqiptar është një libër i madh i shkruar me përpjekje, sakrifica dhe qëndresë. Në çdo faqe të saj gjenden gjurmët e një populli që nuk pranoi të zhdukej përballë stuhive të kohës, që nuk lejoi të humbte gjuhën, kulturën dhe identitetin e tij, edhe atëherë kur rrethanat historike ishin jashtëzakonisht të vështira.

Kjo histori nuk është vetëm një pasuri e së kaluarës, por një përgjegjësi e madhe për të tashmen. Ajo na kujton se liria dhe dinjiteti kombëtar nuk janë dhurata të rastësishme, por vlera të fituara me mund, sakrificë dhe qëndresë.

Nga epoka madhështore e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, i cili u bë simbol i qëndresës shqiptare dhe evropiane ndaj pushtimeve, te Lidhja Shqiptare e Prizrenit, e cila shprehu fuqishëm vetëdijen politike dhe kombëtare të shqiptarëve, nga shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë më 1912 deri te rruga e gjatë e Kosovës drejt lirisë dhe shtetësisë, historia jonë dëshmon një ideal të pandryshueshëm: ruajtjen e qenies kombëtare dhe të drejtës për të jetuar të lirë e me dinjitet.

Por historia nuk është vetëm kujtesë e lavdisë. Ajo është edhe mësim. Ajo na tregon se në periudhat kur shqiptarët kanë qenë të bashkuar rreth qëllimeve madhore, kanë arritur të kapërcejnë sfida që dukeshin të pamundura. Ndërsa në momentet kur kanë mbizotëruar ndasitë, mungesa e koordinimit dhe interesat e ngushta, pozita jonë kombëtare është dobësuar.

Ky mësim historik nuk duhet të na mbushë me pesimizëm, por me urtësi. Një popull i mençur nuk jeton vetëm me kujtimet e plagëve të së kaluarës; ai i shndërron ato në forcë për të ndërtuar një të ardhme më të mirë.

Sot, shqiptarët kanë përpara një realitet të ri historik. Republika e Kosovës është një shtet i pavarur dhe Republika e Shqipërisë është pjesë e aleancave të rëndësishme ndërkombëtare. Këto janë arritje të mëdha që duhet të ruhen dhe të zhvillohen me përgjegjësi të lartë shtetërore.

Por shteti nuk forcohet vetëm nga shpallja e pavarësisë. Ai forcohet nga cilësia e institucioneve, nga besimi i qytetarëve, nga drejtësia, nga zhvillimi ekonomik dhe nga aftësia për të mbrojtur interesat legjitime në arenën ndërkombëtare.

Prandaj, detyra e brezit tonë është më e madhe se çdo herë më parë. Brezat e kaluar luftuan për të na sjellë lirinë; brezi ynë duhet të punojë që kjo liri të shndërrohet në mirëqenie, zhvillim dhe stabilitet.

Duhet të kuptojmë se uniteti kombëtar në kohën moderne nuk matet vetëm me emocione, por me aftësinë për të bashkëpunuar, për të ndërtuar politika të mençura dhe për të mbrojtur interesat e përbashkëta përmes institucioneve demokratike.

Uniteti nuk do të thotë që të gjithë të mendojnë njësoj. Një komb i lirë ka mendime të ndryshme, debate dhe alternativa. Por mbi çdo dallim duhet të qëndrojnë vlerat themelore që na bashkojnë: identiteti, liria, shteti, gjuha, kultura dhe e ardhmja e brezave tanë.

Në një botë ku sfidat globale po ndryshojnë me shpejtësi, asnjë shoqëri nuk mund të përparojë përmes përçarjes së brendshme. Forca e një kombi buron nga aftësia për të bashkuar dijen me përgjegjësinë, politikën me interesin publik dhe krenarinë kombëtare me standardet demokratike.

Sot kemi nevojë për një vetëdije të re kombëtare: një vetëdije që nuk shikon vetëm atë që kemi humbur, por edhe atë që mund të ndërtojmë; që nuk mbetet vetëm te dhimbja e së kaluarës, por punon për shpresën e së ardhmes.

Sepse historia na ka treguar se liria fitohet me sakrificë, por ruhet me mençuri. Ajo fitohet në momente të jashtëzakonshme, por mbrohet në jetën e përditshme përmes institucioneve të forta, qytetarëve të përgjegjshëm dhe një shoqërie që nuk harron rrënjët e saj.

Në kujtim të të gjithë atyre që dhanë jetën për këtë tokë dhe në respekt të brezave që bartën peshën e historisë, kemi detyrimin të ecim përpara me një qëllim të përbashkët:

Të ndërtojmë shtete të forta, shoqëri të drejta dhe një të ardhme ku sakrifica e së kaluarës të marrë kuptimin e saj të plotë.

Sepse një komb që ruan kujtesën, kultivon dijen dhe ndërton unitetin, nuk ka vetëm histori për të treguar – ka edhe një të ardhme për të fituar.

Përgjegjësia e institucioneve dhe elitës kombëtare në ndërtimin e shtetit

Një komb nuk dëshmohet vetëm në momentet e betejave historike, por edhe në mënyrën se si ndërton paqen, drejtësinë dhe zhvillimin pas arritjes së lirisë. Fitorja më e madhe e një populli nuk është vetëm çlirimi nga padrejtësia, por aftësia për të krijuar një shtet ku qytetari jeton me siguri, shpresë dhe dinjitet.

Shteti është forma më e lartë e organizimit të vullnetit të një populli. Ai nuk përfaqëson vetëm kufijtë, flamurin dhe institucionet formale, por mishëron sakrificat e brezave, ëndrrat e atyre që luftuan për liri dhe përgjegjësinë e atyre që sot kanë në duart e tyre drejtimin e së ardhmes.

Prandaj, ndërtimi i shtetit nuk është vetëm detyrë e një qeverie apo e një institucioni të veçantë. Ai është një mision kombëtar ku duhet të kontribuojnë të gjithë: udhëheqësit politikë, institucionet e drejtësisë, intelektualët, akademikët, mësuesit, sipërmarrësit, diaspora dhe çdo qytetar që e ndien veten pjesë të këtij vendi.

Çdo funksion publik është një amanet i madh. Ai nuk duhet parë si privilegj personal, por si një përgjegjësi ndaj historisë dhe ndaj brezave që do të vijnë. Një ministër, deputet, diplomat, gjyqtar, prokuror, profesor apo drejtues institucional duhet ta kuptojë se pozita që ushtron nuk i përket vetëm atij, por i është besuar nga qytetarët dhe nga vetë shteti.

Historia e kombeve tregon se shtetet dobësohen jo vetëm nga presionet e jashtme, por edhe nga dobësitë e brendshme. Kur mungon drejtësia, kur cenohen institucionet, kur interesi personal vendoset mbi interesin publik, atëherë dëmtohet besimi i qytetarëve dhe dobësohet themeli i shtetit.

Prandaj, sundimi i ligjit duhet të jetë shtylla kryesore e çdo shoqërie demokratike. Një shtet i fortë është ai ku ligji është i barabartë për të gjithë, ku qytetari ka besim te drejtësia dhe ku korrupsioni, keqpërdorimi i pushtetit dhe padrejtësia nuk gjejnë hapësirë.

Për Kosovën dhe Shqipërinë, forcimi institucional është edhe një përgjegjësi historike. Pas një të kaluare të vështirë, ku shpesh shqiptarët janë përballur me mungesë të drejtash dhe padrejtësi, sot detyra jonë është të ndërtojmë modele shtetërore që respektojnë plotësisht lirinë, demokracinë dhe dinjitetin njerëzor.

Në këtë proces, roli i elitës intelektuale është i pazëvendësueshëm. Një komb nuk mund të ecë përpara pa njerëzit e dijes, pa universitetet, pa shkencën, pa kulturën dhe pa mendimin kritik. Intelektuali nuk duhet të jetë vetëm vëzhgues i kohës së tij, por zë i ndërgjegjes shoqërore dhe udhërrëfyes drejt së ardhmes.

Profesorët, studiuesit, shkrimtarët dhe njerëzit e kulturës kanë një detyrë të veçantë: të ruajnë kujtesën historike, të edukojnë brezat dhe të kontribuojnë në krijimin e një shoqërie ku dija dhe merita vlerësohen mbi interesat e ngushta.

Sepse fuqia e një kombi nuk matet vetëm me numrin e banorëve apo me pasuritë natyrore. Ajo matet me cilësinë e njerëzve të tij, me nivelin e arsimit, me fuqinë e institucioneve dhe me aftësinë për të krijuar një vizion të përbashkët.

Një rëndësi të veçantë ka edhe bashkëpunimi ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë. Ky bashkëpunim duhet të jetë një forcë zhvillimi dhe përparimi në fushat e arsimit, kulturës, ekonomisë, shkencës, sigurisë dhe diplomacisë. Ai duhet të ndërtohet mbi respektin reciprok, mbi interesat e qytetarëve dhe mbi parimet e fqinjësisë së mirë dhe së drejtës ndërkombëtare.

Në këtë rrugë, diaspora shqiptare përbën një pasuri të jashtëzakonshme kombëtare. Për dekada ajo ka ruajtur lidhjen me vendlindjen, ka mbështetur familjet, ka kontribuar në çështjet kombëtare dhe ka dëshmuar sukses në shumë fusha të jetës në vendet ku jeton. Sot, potenciali i saj profesional, ekonomik dhe intelektual duhet të lidhet edhe më fuqishëm me zhvillimin e Kosovës dhe Shqipërisë.

Por mbi të gjitha, duhet të ndërtojmë një kulturë të re të përgjegjësisë. Një kulturë ku pyetja kryesore nuk është vetëm “çfarë përfitoj unë?”, por “çfarë mund të bëj unë për vendin tim?”.

Sepse shteti ndërtohet nga mijëra veprime të vogla të përgjegjshme dhe nga miliona vendime të marra me ndërgjegje.

Në emër të atyre që sakrifikuan për lirinë tonë, duhet ta kuptojmë se ndërtimi i shtetit është vazhdimi i luftës së tyre me mjete të reja: me dije, me ligj, me punë dhe me përgjegjësi.

Ata na lanë amanet lirinë. Detyra jonë është t’u lëmë brezave një shtet të fortë.

Roli i rinisë, diasporës dhe vizioni për të ardhmen kombëtare

Çdo komb e ka një pasuri që është më e madhe se çdo burim tjetër: brezat e rinj. Ata janë vazhdimësia e historisë, bartësit e kujtesës kombëtare dhe ndërtuesit e së ardhmes. Një shoqëri që kujdeset për rininë e saj, kujdeset për vetë ekzistencën dhe zhvillimin e saj.

Sot, brezi i ri shqiptar trashëgon një realitet që brezat para tij e kanë ëndërruar me dekada: mundësinë për të jetuar në liri, për të studiuar, për të krijuar dhe për të ndërtuar të ardhmen pa barrën e padrejtësive që rënduan mbi paraardhësit tanë.

Por liria që iu dha brezit të sotëm nuk duhet të shihet si një përfundim i rrugës. Ajo është fillimi i një misioni të ri. Të rinjtë shqiptarë duhet të jenë forca e dijes, e inovacionit, e profesionalizmit dhe e ndryshimit pozitiv. Ata duhet të jenë brezi që e shndërron sakrificën e së kaluarës në zhvillimin e së ardhmes.

Një komb nuk mund të ndërtohet vetëm duke u mbështetur në kujtesën historike; ai duhet të investojë në shkolla, universitete, shkencë, teknologji dhe krijimtari. Sepse betejat e kohës moderne nuk fitohen vetëm me forcën e zemrës, por edhe me forcën e dijes.

Prandaj, detyra jonë si shoqëri është t’u krijojmë të rinjve mundësi reale: arsim cilësor, vende pune, hapësira për zhvillim profesional dhe një mjedis ku talenti dhe puna vlerësohen mbi lidhjet personale dhe privilegjet.

Një i ri shqiptar nuk duhet të ndihet i detyruar ta kërkojë fatin e tij larg vendit të lindjes. Ai duhet të ketë mundësinë të ndërtojë ëndrrën e tij në Kosovë, në Shqipëri dhe kudo ku jetojnë shqiptarët. Kjo është një nga përgjegjësitë më të mëdha të shtetit dhe të shoqërisë.

Diaspora – ura e fuqishme mes atdheut dhe botës

Historia e shqiptarëve jashtë trojeve tona është një histori sakrifice, pune dhe përkushtimi. Diaspora shqiptare për dekada ka qenë një shtyllë e rëndësishme e mbështetjes ekonomike, kulturore dhe kombëtare.

Shqiptarët në mërgim kanë ruajtur gjuhën, traditat dhe lidhjen shpirtërore me vendin e origjinës. Ata kanë ndihmuar familjet e tyre, kanë kontribuar në zhvillimin e komuniteteve shqiptare dhe kanë luajtur rol të rëndësishëm në ndërgjegjësimin ndërkombëtar për çështjet shqiptare.

Por sot, në epokën e dijes dhe të globalizimit, diaspora duhet të shihet jo vetëm si mbështetje financiare, por si një kapital i madh njerëzor, profesional dhe intelektual.

Brenda diasporës shqiptare gjenden mijëra profesionistë, studiues, profesorë, sipërmarrës dhe ekspertë të fushave të ndryshme. Përvoja dhe njohuritë e tyre duhet të lidhen më fuqishëm me zhvillimin e Kosovës dhe Shqipërisë.

Një shtet që di ta bashkojë potencialin e qytetarëve të vet brenda dhe jashtë vendit, ndërton një urë të fuqishme drejt zhvillimit. Diaspora nuk duhet të jetë vetëm kujtim emocional i atdheut, por partner aktiv në ndërtimin e tij.

Një vizion i ri për shekullin e zhvillimit shqiptar

Shekulli i ri kërkon një qasje të re. Koha e sfidave të mëdha historike nuk duhet të na gjejë të ndarë, por të përgatitur. Ne duhet ta ndërtojmë të ardhmen jo vetëm me krenari për atë që kemi qenë, por me përgjegjësi për atë që duam të bëhemi.

Vizioni ynë duhet të jetë një Kosovë dhe një Shqipëri të zhvilluara, demokratike dhe të respektuara ndërkombëtarisht; vende ku qytetari ka besim te shteti, ku ekonomia ecën përpara, ku arsimi është themel i shoqërisë dhe ku të rinjtë shohin shpresë.

Kjo kërkon një ndryshim të madh në mënyrën e të menduarit. Duhet të kalojmë nga kultura e reagimit te kultura e planifikimit; nga ndarja te bashkëpunimi; nga interesat e ngushta te vizioni afatgjatë kombëtar.

Nuk duhet të harrojmë se bota i respekton kombet që respektojnë veten. Një komb fitoi respekt kur ndërton institucione të forta, kur zhvillon ekonominë, kur investon në dije dhe kur vepron me përgjegjësi në marrëdhëniet ndërkombëtare.

Në këtë rrugë, uniteti kombëtar mbetet një vlerë themelore. Jo një unitet i kohëve të vjetra, por një unitet modern: bashkim rreth dijes, zhvillimit, shtetit të së drejtës dhe interesit të përbashkët.

Sepse e ardhmja nuk u përket atyre që vetëm kujtojnë të kaluarën, por atyre që kanë guximin ta ndërtojnë atë.

Brezi i sotëm shqiptar ka marrë nga historia një amanet të madh. Detyra jonë është që atë amanet ta shndërrojmë në një realitet më të mirë për brezat që do të vijnë.

Uniteti kombëtar, partneritetet ndërkombëtare dhe përgjegjësia për paqen e zhvillimin

Historia e popujve dëshmon se asnjë komb nuk e ndërton të ardhmen vetëm duke u mbështetur në forcën e vet të brendshme. Në një botë të ndërlidhur, ku sfidat politike, ekonomike dhe të sigurisë janë gjithnjë e më komplekse, zhvillimi dhe mbrojtja e interesave kombëtare kërkojnë mençuri, diplomaci të përgjegjshme dhe partneritete të qëndrueshme.

Për shqiptarët, rruga drejt lirisë dhe shtetësisë ka qenë gjithmonë e lidhur edhe me përpjekjen për të fituar mbështetjen e botës demokratike. Në momente të rëndësishme historike, miqësitë dhe aleancat ndërkombëtare kanë luajtur një rol të rëndësishëm në mbështetjen e paqes, sigurisë dhe stabilitetit në hapësirën shqiptare.

Sot, Republika e Kosovës dhe Republika e Shqipërisë kanë përgjegjësinë që këto partneritete t’i kultivojnë me seriozitet, besueshmëri dhe vizion afatgjatë. Marrëdhëniet me aleatët strategjikë duhet të ndërtohen mbi bazën e vlerave të përbashkëta: demokracisë, lirisë, sundimit të ligjit dhe respektimit të të drejtave të njeriut.

Një komb i përgjegjshëm nuk kërkon vetëm mbështetje nga miqtë e tij, por dëshmon se është vetë një partner i besueshëm. Kjo arrihet përmes institucioneve funksionale, diplomacisë profesionale, zhvillimit ekonomik dhe një shoqërie që respekton standardet demokratike.

Prandaj, forcimi i shtetit të Kosovës dhe zhvillimi i mëtejshëm i Shqipërisë nuk janë vetëm çështje të brendshme. Ato janë pjesë e një vizioni më të gjerë për paqen dhe stabilitetin në Evropën Juglindore.

Uniteti si forcë e interesit kombëtar

Në çdo periudhë të historisë, shqiptarët kanë qenë më të fortë kur kanë ditur të bashkohen rreth çështjeve të rëndësishme. Bashkimi nuk ka nënkuptuar gjithmonë të njëjtin mendim, por ka nënkuptuar aftësinë për të vendosur interesin e përgjithshëm mbi ndarjet e përkohshme.

Sot, sfidat tona nuk kërkojnë më vetëm reagime emocionale, por një strategji të qartë kombëtare. Kjo strategji duhet të mbështetet mbi zhvillimin ekonomik, forcimin institucional, ruajtjen e identitetit kulturor, avancimin arsimor dhe një diplomaci aktive.

Dashuria për atdheun nuk duhet të mbetet vetëm një ndjenjë e bukur shpirtërore. Ajo duhet të shfaqet përmes punës, përgjegjësisë dhe përkushtimit për të ndërtuar një shoqëri më të mirë.

Një qytetar që respekton ligjin, një mësues që edukon brezat, një studiues që zhvillon dijen, një sipërmarrës që krijon vende pune dhe një zyrtar që shërben me ndershmëri – të gjithë janë pjesë e ndërtimit kombëtar.

Kombet nuk forcohen vetëm në momentet e mëdha historike. Ato forcohen çdo ditë, përmes miliona veprimeve të ndershme të qytetarëve të tyre.

Përgjegjësia ndaj kujtesës dhe së ardhmes

Një nga detyrimet më të mëdha të një kombi është të ruajë kujtesën e tij historike. Popujt që harrojnë sakrificat e tyre humbin një pjesë të identitetit të tyre. Por kujtesa nuk duhet të jetë vetëm kthim te dhimbja; ajo duhet të jetë burim force për ndërtim.

Ne duhet t’i kujtojmë heronjtë, dëshmorët dhe të gjithë ata që sakrifikuan, jo vetëm me fjalë nderimi, por duke ndërtuar një shoqëri sipas idealeve për të cilat ata luftuan.

Ata ëndërruan një popull të lirë.
Ata sakrifikuan për një shtet me dinjitet.
Ata luftuan që brezat e ardhshëm të jetonin më mirë.

Prandaj, përgjegjësia jonë është të mos e humbim këtë mundësi historike.

Sot kemi detyrë të ndërtojmë një të ardhme ku shqiptari të jetë krenar jo vetëm për historinë e tij, por edhe për institucionet, ekonominë, arsimin dhe standardin e jetës që krijon.

Thirrje për një frymë të re kombëtare

Koha kërkon një frymë të re kombëtare: një frymë që bashkon patriotizmin me qytetërimin, krenarinë me përgjegjësinë dhe identitetin me zhvillimin.

Patriotizmi i shekullit XXI nuk matet vetëm me fjalë, por me aftësinë për të ndërtuar. Ai matet me respektin për shtetin, me mbrojtjen e demokracisë, me përkushtimin ndaj arsimit dhe me punën për mirëqenien e qytetarëve.

Kjo është rruga që duhet të ndjekim: një rrugë ku Kosova dhe Shqipëria ecin përpara me besim, duke ruajtur miqësitë ndërkombëtare, duke forcuar institucionet dhe duke investuar te njeriu.

Sepse në fund të fundit, forca më e madhe e një kombi nuk është vetëm ajo që shihet jashtë, por ajo që ndërtohet brenda shpirtit të tij.

Një komb me kujtesë, me dije dhe me unitet nuk ka frikë nga e ardhmja.

Mesazhi përfundimtar për brezat – Kosova dhe Shqipëria, amaneti i së kaluarës dhe shpresa e së ardhmes

Në fund të këtij reflektimi mbi historinë, sakrificën, unitetin dhe përgjegjësinë kombëtare, mbetet një e vërtetë e madhe që duhet ta mbajmë gjithmonë në zemër: asnjë komb nuk e ndërton të ardhmen pa e njohur thellësinë e rrënjëve të veta.

Kombi shqiptar nuk është vetëm një emër në hartën e Evropës. Ai është kujtesë e gjallë e një populli që ka kaluar nëpër shekuj të vështirë, por që ka ruajtur shpirtin, gjuhën, kulturën dhe identitetin e tij. Është historia e brezave që nuk u dorëzuan, e familjeve që ruajtën traditat, e intelektualëve që mbajtën gjallë dijen dhe e luftëtarëve që sakrifikuan jetën për lirinë.

Sot, kur shohim pas rrugëtimin tonë historik, kemi arsye të jemi krenarë. Por krenaria e vërtetë nuk qëndron vetëm në atë që kemi qenë, por në atë që jemi të aftë të bëhemi.

Sepse historia nuk na ka sjellë deri këtu që ne vetëm të kujtojmë sakrificat e së kaluarës. Ajo na ka sjellë deri këtu që ne të ndërtojmë një të ardhme që i jep kuptim atyre sakrificave.

Prandaj, brezi i sotëm shqiptar ka një mision të madh historik: të ruajë lirinë, të forcojë shtetin dhe të ndërtojë një shoqëri ku çdo qytetar të ndihet i barabartë, i respektuar dhe me shpresë për të ardhmen.

Duhet ta kuptojmë se shteti nuk ndërtohet vetëm nga institucionet, por nga ndërgjegjja e njerëzve që e përbëjnë atë. Një shtet është aq i fortë sa janë të forta vlerat e qytetarëve të tij. Drejtësia, ndershmëria, puna, dija dhe përgjegjësia janë themelet mbi të cilat ndërtohet një komb i qëndrueshëm.

Sot kemi nevojë për një brez që nuk e sheh atdheun vetëm si një simbol emocional, por si një përgjegjësi konkrete. Një brez që e kupton se dashuria për vendin shprehet përmes punës, dijes, profesionalizmit dhe kontributit për shoqërinë.

Në këtë rrugëtim, duhet të ruajmë gjithmonë frymën e bashkëpunimit ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë, duke e zhvilluar atë në të gjitha fushat: në arsim, kulturë, ekonomi, shkencë, siguri dhe diplomaci. Forca jonë qëndron në aftësinë për të ndërtuar ura bashkëpunimi dhe për të krijuar mundësi të reja për qytetarët tanë.

Duhet të kujtojmë gjithashtu se diaspora shqiptare është një pjesë e pandarë e këtij rrugëtimi. Ajo është dëshmi e fuqisë së shqiptarëve kudo në botë dhe një pasuri e madhe për zhvillimin tonë kombëtar.

Por mbi të gjitha, duhet të ruajmë besimin te vetja. Një komb që humbet besimin te vetja humbet energjinë për të përparuar. Ndërsa një komb që beson në vlerat e tij, që respekton historinë dhe punon për të ardhmen, mund të përballojë çdo sfidë.

Në emër të Zotit, në nderim të të gjithë atyre që dhanë jetën për lirinë tonë, në respekt të brezave që vuajtën dhe në përgjegjësi ndaj fëmijëve tanë, le të ndërtojmë një të ardhme ku sakrifica e tyre të mos mbetet vetëm kujtim, por të jetë themel i një shoqërie më të drejtë dhe më të zhvilluar.

Le të mos harrojmë:Liria është amanet.
Shteti është përgjegjësi.
Kombi është dashuri dhe detyrë.

Prandaj, detyra jonë është të ecim përpara me urtësi, unitet dhe besim. Të ndërtojmë një Kosovë dhe një Shqipëri ku historia dhe e ardhmja takohen; ku krenaria kombëtare bashkohet me përgjegjësinë qytetare; ku kujtesa e sakrificave shndërrohet në energji për zhvillim.

Sepse vetëm një komb që di të bashkojë kujtesën me vizionin, dijen me përgjegjësinë dhe lirinë me drejtësinë, mund të sigurojë vendin e tij të merituar në familjen e kombeve të lira.

Kosova dhe Shqipëria nuk janë vetëm trashëgimi e së kaluarës. Ato janë amanet i brezave që luftuan, përgjegjësi e brezit tonë dhe shpresë e brezave që do të vijnë.

Le ta mbajmë këtë amanet me nder. Le ta ndërtojmë këtë të ardhme me punë. Le ta ruajmë këtë liri me mençuri.

PËR UNITET, DINJITET DHE SHTETNDËRTIM – PËR NJË TË ARDHME MË TË FORTË TË KOMBIT SHQIPTAR

Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

NURI GOKAJ: (1947 – 2026): 

“Kur ndërron jetë një pedagog gjuhëtar,

largohet ai, por mbetet emri dhe vepra

e tij shkencore pedagogjike, kujtimi

i përjetshëm për mijëra nxënës e studentë,

shembulli i një studiuesi në albanologji.”

                                                                   ***

“Pedagogu i Univresitetit të Shkodrës “L.Gurakuqi”, Nuri Gokaj, ka qenë  ndër të parët gjuhëtarë të rinj të viteve 1990, që provoi të njihet me universitete të huaja, nisur nga University of Maryland at College Park, USA 1992-1993 dhe University College, UK London, 1995, ku synoi, në radhë të parë, të përfitojë prej përvojës së madhe të këtyre dy shkollave linguistike, sidomos në lëmë të gjuhësisë së përgjithsme. Arritjet e gjuhësisë anglo-amerikane, me drejtimet e shpallura e të përhapura kudo në botën shkencore, ai i bëri të vetat dhe, me t’u kthyer,  i shfaqi, më së pari, në departamentin e gjuhës shqipe të Universitetit të Shkodrës, me një kompetencë e performacë të fituar në auditorët me profesorët amerikanë e londinezë. Ishte i pari lektor që kapërceu kornizat e vjetra të shkollës lindore në këtë disiplinë, përcolli mes studentëve teoritë bashkëkohore të lindjes dhe marrjes gjuhësore tek individi, bazat neurolinguistike, teorinë e komunikimit, pragmatikën në mënyrë të veçantë dhe, brenda një kohe të shkurtër, arrin të hartojë një tekst mësimor universitar, që do të përdorej për më se tre dhjetëvjeçarë në shkollat tona të larta. Prof.Nuri Gokaj ishte për disa vite si lektor i morfologjisë në Fakultetin e Edukimit, drejtues i sprovuar i  Departamentit të gjuhës dhe kryetar i komisionit të diplomave në degën e Gj-L. Me punën e tij, disiplina “Bazat e gjuhësisë së përgjithshme”, jo vetëm u promovua si lëndë me program të ri, por u përvijua me dinjitet, duke u kthyer në një dije linguiatike e dashur për masat e studentëve. Ai ishte anëtar i redaksisë së revistës akademike “Gjuha jonë” 1995-1998, si dhe anëtar i komisionit për doktorata në Institutin e Gjuhësisë dhe të Letërsisë në këto vite. 

***

Nuri Gokaj ka kryer shkollën e mesme pedagogjike “Sh. Juka” dhe më pas Institutin e Lartë Pedagogjik të Shkodrës; ka punuar mësues në Kamicë dhe Dajç të rrethit të Shkodrës. Falë rezultateve të shkëlqyera në shkollën e lartë dhe angazhimit me punë studimore, përzgjidhet në kualifikimin pasuniversitar në Gjuhësi, Tiranë, 1981-82. Më pas punon një vit në Kabinetin Pedagogjik (1982-83), specialist i gjuhës amtare në procesin e mësimdhënies. Ndërkohë është diplomuar në Universitetin e Tiranës. Në vitin 1983-1998 emërohet pedagog në Departamentin e Gjuhës, Universiteti ” Luigj Gurakuqi “, Shkodër, ku për disa vite ka lektoruar disiplinat: Gjuhësi të përgjithshme, Morfologji e gjuhës shqipe. Ai është dalluar në stafin e profesoratit për aplikimin e metodave të reja të mësimdhënie dhe pasurimin e kurikulës lëndore në shtrirjen e programeve për degën, sidomos kur u hap Universiteti 4-vjeçar, duke përgatitur cikël leksionesh të reja për Fakultetin e Edukimit dhe atë të Shkencave Shoqërore.

Ka drejtuar Departamentin e gjuhës shqipe në vcitet 1995 – 1998, kur dhe u largua me banim në ShBA.

Tituj shkencorë

• Kandidat i shkencave, 1991, mbrojtur me tezën ” Zhvillimi i gjuhës letrare shqipe në vitet ’20 – ’30 të she.XX “
• Doktor i shkencave, 1993.

• Asistent Profesor Doktor, 1994.
• Anëtar redaksie në revistën akademike “Gjuha jonë”,   1994-1998.
• Anëtar jurie në mbrojtje disertacionesh në Institutin e Gjuhësisë dhe Letërsisë, Tiranë 1994 – 1998.

Kualifikime pasuniversitare në gjuhësinë moderne:

University of Maryland at College Park, USA 1992-1993

University College, UK London, 1995

Botime

▓ Bazat e gjuhësisë së përgjithshme, 1997 (tekst universitar për degën e Gjuhës 

    e të Letërsisë  shqipe)

▓ Tekst ushtrimesh të gjuhës shqipe, 1998, b/autorë T. Osmani, S.Pepa.

 Botime nëpër organe shkencore

▲Shënime mbi frazeologjinë në zonën e Dajçit të Bregut të Bunës, Buletin shkencor, 

    1981, 2.

▲Luigj Gurakuqi – lëvrues dhe studiues i shquar i gjuhës shqipe, Gjuha Jonë,1984, 2.

▲Shënime për leksikun e fjalëformimin në shkrimet e L. Gurakuqit, Buletin shkencor 

   1985, 2.

▲Vëzhgime për gjuhën ne gazetën Jeta e re, Gjuha jonë, 1987, 4.

▲Shtypi përparimtar për gjuhën letrare në vitet ’30, Buletin shkencor, 1998, 2.

▲Vërejtje për gjuhën e teksteve të gjuhës shqipe e të leximit letrar, Gjuha jonë, 1989, 2.

▲Probleme të zhvillimit të gjuhës letrare shqipe në vitet ’20, Buletin shkencor, 1990, 2.

▲Rreth pikëpamjeve kryesore për formimin e gjuhës letrare shqipe në vitet ’20 të 

    shekullit tonë, Studime filologjike, 1991, 2.

▲Shënime mbi Fjalorthin e N.Gazullit, Gjuha jonë. 1994, 1-4.

▲Komisia Letrare e Shkodrës – ngjarje me rëndesi historike, Gjuha jonë, 1, 1996,

    b/autor me T.Osmanin.

▲Gjuha dhe ligjërimi në shkollë, 1998, drejtues projekti.

▲Justin Rrota – lëvrues i shquar i letrave shqipe, 1995, drejtues projekti.

Kumtesa të botuara

▲Studime të sotme albanologjike në SHBA, Përmbledhja ” Kontribute të albanologëve 

    të huaj për studimin e gjuhës shqipe “, USH 1996.

▲Pikëpamje dhe qendrime të E.Cabejt për gjuhën letrare shqipe, ” E.Çabej personalitet i

    shquar i shkencës dhe kulturës shqiptare, USH , Studime shqiptare 9.”

Po ashtu në përmbledhjet për M.Camajn, J.Rroten, G.Petrotten, Gj. Fishten, K.Gurakuqin, A.Pipen, ka publikuar shkrime analitike.

Interesat shkencore

Pas studimeve pasuniversitare në SHBA, dy ishin fushat e hulumtimit të tij shkencor:

▓ Zhvillimet në gjuhësinë moderne, kryesisht amerikane, në gramatikën gjenerativiste si dhe në semiotike.

▓ Planifikimi gjuhësor si teori dhe zbatim në rastin e shqipes.

                              Tezë doktorante

Zhvillimi i gjuhës letrare shqipe ne vitet ’20 – ’30 te shek.XX

Zhvillimi dhe lëvrimi i gjuhës letrare shqipe pas Kongresit Arsimor të Lushnjes, 1920, do të hynte në një faze të re; kjo për nevojat e ngutshme të zhvillimit të shkollës, të shtypit si dhe të administratës shtetërore. Gjuha shqipe tashmë fitoi statusin e L1 dhe fillojne hapa për ndërtimin e një politike gjuhësore kombëtare në rrugën e shtruar gjatë Rilindjes Kombëtare shqiptare. Personalitetet kryesore që u morën me përcaktimin e rrugës që duhej të ndiqte shqipja letrare në këtë periudhë, kishin zhvilluar veprimtarinë e tyre atdhetare dhe kulturore në vitet e fundit të Rilindjes dhe kishin ndjeshmëri të lartë atdhetare për rolin e gjuhës amtare në ecurinë e shtetit të ri shqiptar, si një gur themeli i ndergjegjës kombëtare shqiptare. 

Një studim i plotë për ecurinë e gjuhës shqipe në vitet e shtetit të pavarur shqiptar ka munguar. Gjuhësia shqiptare e pas Luftes së Dytë  Botërore e ka anashkaluar dhe në kapercyell të trajtimit të politikës gjuhësore të shtetit monist, ka theksuar mungesën e aftësisë së shtetit shqiptar të asaj kohe për të pasur një politikë gjuhësore, për një gjuhë zyrtare të shkollës dhe të shtetit. Detyrat bazë të tezës së doktoratës ishin: a pati një politikë të vërtetë gjuhësore në ato vite dhe mbi cilat baza u nis ajo; cilat ishin pikëpamjet jo të njëjta për një gjuhë të përbashkët dhe baza dialektore mbi të cilën mund të ngrihej në një fazë të re; institucionalizimi i gjuhës shqipe përmes shkollës dhe gjuhës zyrtare të shtetit shqiptar; norma drejtshkrimore në botimet e kohës.

Si ngjarja më e afërt historike, Komisia Letare e Shkodrës, do të ishte një platformë e shëndoshë nga u nisën polemikat mbi plotikën gjuhësore që duhej ndjekur dhe hapat për institucionalizimin e saj si gjuhë zyrtare e përbashkët përmes një konvergjence dialektore me bazë të folmen e Elbasanit. Tezën e KLSH e jetësoi më tej Kongresi Arsimor i Lushnjës, 1920. Kongreset e viteve 1922, 1924 u përpoqen ta zyrtarizojnë këtë bazë dialektore në normën drejtshkrimore të shqipes zyrtare.

U hapen rubrika gjuhësore në shtypin e kohës me një përfshirje të gjerë shoqërore me shqetësimin e përgjithshëm për t’i dhënë shqipes ” nji sulm drejt perparimit “. Kundërthëniet ishin për rrugët që duheshin ndjekur sipas binomit unitet : diversitet apo diversitet : unitet. Të parët e shihnin nevojën e një gjuhe letrare  me baza të përbashkëta si një nevojë të ngutshme për shkollën e shtetin e sapo formuar shqiptar, se koha nuk pret për një zhvillim të brendshëm të gjuhës derisa vetë gjuha të vinte në atë zhvillim të pranueshem për të gjithë. Në të kundërtën, krahu tjetër theksonte se një gjuhë e përbashkët do të zbehte apo zhdukte pasurinë dialektore, që është pasuria e bukuria e vertetë e gjuhës letrare. Të dyja palët theksonin se duhet ruajtur karakteri popullor i gjuhës letrare, se gjuha e shkruar duhej të bazohej në gjuhën e folur të popullit. Këto qendrime u shfaqen edhe në termilogjine që u përdor për këtë çështje: gjuhë zyrtare, gjuhë letrare e zyrtare e përbashkët,  gjuhë e përbashkët,  dialekt zyrtar i përbashkët.

Probleme të gjuhës letrare e zyrtare ishin të pranishme edhe në Ballkan e më gjerë në disa vende europiane, të cilat u morën si shembull për gjuhën letrare shqipe si dhe hapat që duheshin ndërmarrë për institucionalizimin e saj në shoqëri, pasi një politike e drejtë gjuhësore ishte ” nga ma të medhajat e nevojave shoqërore dhe shteti, ashtu sikundër shikon drejtësinë, ushtrinë, duhet të shikojë gjuhën e literaturën “. Kjo tingëllon si detyrë e përhershme e shtetit përkundër kujdesit të vazhdueshëm për gjuhën, sidomos në kushtet e sotme kur gjuha shqipe përballet me gjuhë të mëdha, si anglishtja, italishtja etj.

Në frymën e Kongresit të Lushnjes, 1920, u bënë përpjekje për të zgjidhur praktikisht nevojat e gjuhës letrare shqipe: u krijua Komisioni teknik për gjuhën e teksteve shkollore e termilogjinë, u kërkua një Institut kombëtar për ” gatimin e gjuhës shqipe ” si dhe një Komision letrar për ” unifikimin e gjuhës zyrtare “. U përvijua një ndarje në mes të atyre të ” gjuhës së Komisionit ” dhe të ” gjuhes së gjenive “, që promovonin evolucionin e gjuhës derisa të dilte një shkrimtar i shkallës se Dante Aligierit që të sillte gjuhën e përbashket të dëshiruar nga të gjithë. A.Xhuvani, si përfaqësues në zë i një gjuhe letrare e zyrtare, do ta kërkonte zgjidhjen si të natyrshme, ” pasi ” në trajtë të ngultë në punë të formave e të stilit, gjuha shqipe ka nisë prej  9 vjetësh pune, d.m.th. që prej Kongresit te Lushnjës. “

Nën trysninë e këtyre përpjekjeve për institucionalizim të gjuhës letrare, shteti shqiptar doli me një dekret në Janar 1923 që në ” gjithë zyrat me shkrim të akteve zyrtare gjithmonë të përdoret dialekti i Elbasanit, i cili asht pranue si dialekt i përbashkët e zyrtar për shtetin tonë “. Kundërpërgjigja ndaj këtij vendimi zyrtar ishte se duheshin ma parë të dalin veprat gjuhësore normative, si Gramatika dhe Fjalori i gjuhës shqipe. Dhe kjo punë nuk do të vononte për t’u ndërmarrë, sidomos për Fjalorin e gjuhës shqipe u hapen rubrika si dhe nisi puna për mbledhjen në terren të fjales shqipe. Kjo detyrë u pa si një mision per ruajtjen e bazës popullore të gjuhës shqipe si dhe për ruajtjen dhe mbrojtjen e pastërtisë së saj. Pavarësisht përpjekjeve për zgjidhjen e problemit të gjuhës letare shqipe me baza të konvergjencës dialektore, shteti shqiptar i kohës, edhe për shkak të brishtësisë dhe mundësive që kishte, nuk qe në gjendje që ta bejë pjesë të politikës se vet edhe politikën gjuhësore për një bazë të gjerë dialektore të gjuhës letrare shqipe dhe nuk u arrit që gjuha letrare zyrtare të institucionalizohej në shkollë dhe dokumentacionin zyrtar.

Por vetë ecuria e gjuhës së shkruar letrare tregonte se gjuha shqipe kishte hyrë në një etape të re zhvillimi të pandërprerë dhe përdorej tashme në të gjtha subjektet e shkrimit. Pas viteve ’40 – ’50 kjo politikë gjuhësore do të permbysej sipas politikës gjuhësore të shtetit monist që përputhej me interesat e atij shteti klasor.

                                                ***

KUMTESA DHE PËRMBLEDHJE BOTIMESH

Pas viteve ’90 u bë e mundur që të rifiguroheshin disa personalitete të rëndësishme të kulturës kombëtare, të cilët, për arsye politike të regjimit komunist, ishin ndaluar të flitej për ta, ose ishte keqinterpretuar veprimtaria e tyre atdhetare, kulturore dhe letrare.

Në sesionet shkencore kushtuar veprimtarisë atdhetare të Gj.Fishtes, J.Rrotes, M.Camajt,  N.Gazullit, M.Logorecit, V.Prenushit, K.Gurakuqit, E.Koliqit; si dhe te L.Gurakuqit, H.Mosit apo albanologëve  G.Petrota, E.Hamp, deri te personalitete shkencore të kohës si E.Cabej, janë mbajtur kumtesa, (të cilat janë botuar në përmbledhjet përkatëse ) për pikëpamjet, qëndrimet dhe ndihmesat e këtyre personaliteteve të shquara në lëmin e gjuhës letrare shqipe. Grupi i parë anatemohej për një kurs antihistorik, sikur nuk e donin një gjuhë të përbashkët kombëtare dhe këmbëngulnin në ruajtjen e bazave dialektore dhe lokale, siç etiketoheshin shkrimtaret shkodranë dhe revistat ” Hylli i Dritës ” dhe “Leka”. Në të vërtetë, ata i përmbaheshin parimit “jo për hatër të bashkimit, të zhdukim pasuritë gjuhësore të dialekteve ” dhe se “afrimi ka për të qenë ma i plotë në atë gjuhë të njinjijtë që andrrojnë sa e sa, por me kadalë, ma natyrshëm, tue u shkri në nji pasuni të përgjithshme e pasunitë e veçanta pa hupë asgja “, siç shprehej Gj.Fishta, që u cilësue si poeti kombëtar në gjallje të tij. Pjesë e kauzës së tyre gjuhësore do të bëhej ruajtja e pastërtisë së gjuhës, mbledhja e visarit gjuhësor popullor, studimi i letrave të shqipes për ta përgatitur gjuhën e shkruar shqipe në lartësinë e simotrave ballkanike e me tej europiane. Të gjitha këto hulumtime lidheshin me një tezë më të shtrirë mbi zhvillimin e gjuhës letrare shqipe në vitet ’20 – ’30 që do të bëhej tezë doktoranture.

Pas viteve ’90 dhe ndryshimeve politike në Shqipëri, problemi i standardizimit të shqipes, si dhe bazat dialektore të saj u bënë një çështje shkencore e ndjeshme, me dy qendrime të kundërta: qendrimi i parë vazhdonte të mbronte toskërishten si bazën dialektore të gjuhës së përbashkët shqipe; ndërsa nis një lëvizje për rishikim të kësaj baze dialektore si një dhunë ndaj përjashtimit të gegërishtes nga procesi i krijimit të gjuhës së përnashkët letrare. Kështu nisi trajtimi i bazave shkencore të planifikimit gjuhësor të standartit  të gjuhës së shkruar dhe trajtimi i rastit të shqipes. Në kuadër të këtij debati kam trajtuar: Planifikimi gjuhësor i shqipes së sotme (Simpozium gjuhësor, Tiranë, 7.4.1995 ); Komisia Letrare e Shkodres dhe reflektime mbi standartin e gjuhës së sotme shqipe.

                                                                        ***

“ Bazat e Gjuhësisë së përgjithshme” i prof.as.dr. Nuri Gokajt, pedagog dhe titullar i kësaj disipline prej disa vitesh në Universitetin “L.Gurakuqi” të Shkodrës, ka pasuruar curikulën lëndore të degës së Gjuhës shqipe e të Letërsisë në Fakultetin e Shkencave Shoqërore. Hartimi i këtij teksti universitar u bë i mundur pas kualifikimeve afatgjata që kreu autori në SHBA dhe në Mbretërinë e Bashkuar (University of Maryland at College Park, USA 1992-1993 University College, UK London, 1995). 

 Deri më sot, për universitetet shqiptare që kanë Fakultete të Filologjisë, është teksti i vetëm, i programuar për studentët të gjuhës shqipe dhe të letërsisë. Për shumë vite me radhë, kjo lëndë është zhvilluar mbi bazën e leksioneve të gjuhëtarit rus Zvegincev, nga gjuhësia ruso-sovjetike, që kishte bosht strukturor traditën e fortë staliniane, me pak prurje të shkollave perëndimore, të cilat i nënshtroheshin kritikës së filozofisë materialiste. Gokaj është mbështetur në një bibliografi të pasur me autorë e vepra bashkëkohore nga gjuhësia anglosaksone, frënge dhe gjermanike, për arritur tek një trajtim koherent, drejt qëllimit që interpretimi i fakteve gjuhësore të meritojë atë që quhet humanitas et universitas. 

Autori thekson  se organizimi i kësaj lënde është rrjedhojë e qëllimeve të saj: sqarimi mbi konceptin gjuhësi si dhe të teknikave kërkimore dhe problemeve në studimet gjuhësore. Kjo ka bërë të mundur të mbahet qëndrim për bazat e gjuhësisë të nisur nga grekët, përshtatur nga romakët e zhvilluar nga shkollat evropiane e amerikane. Gjuhësia moderne deskriptive nis në shek. XIX mbi baza historike, De Sosyri e vendos veprën e tij në model shoqëror, Sepiri merret me modelin gjuhësor…duke theksuar lidhjet gjuhë-kulturë; Blumfieldi nis traditën e përshkrimit empirik, Firth bën studimin e kuptimit sipas situatës kontekstuale, Hjemslev formulon përshkrimin e gjuhës në terma deduktivo-logjikë, kurse Çomski përdor metoda të rrepta formale, që u zhvulluan më tej nga kritika e gjuhësisë pasçomskiane. Këto janë shtyllat teorike mbi të cilat mbahet gjithë ngrehina e librit të autorit, në përbërje të të cilit ka 16 krerë: nga tradita në gjuhësi, përshkrimi i shkollave të ndryshme – nga gjuhësia krahasimtare, gramatikanët e rinj – pastaj me radhë: sosyrianizmi, strukturalizmi, funksionalizmi, shkollat daneze dhe ajo e Londrës, gjuhësia amerikane, psikolinguistika, filozofia e gjuhës, semiologjia, semantika pragmatika dhe neurolinguistika. Disa prej tematikave, si psikolinguistika, pragmatika dhe neurolinguistika, janë trajtime për herë të parë në shkencat tona gjuhësore, duke qenë edhe degë të reja të zhvillimeve botërore në linguistikë.   

Libri “Baza të Gjuhësisë së Përgjithshme” është një tekst shkencor i nivelit të lartë, thurur me shembuj të shumtë ilustrues të përdorur në kontekste komunikimi eficentë, cituar me autorë referentë të fushave përkatëse, sjellë për studentët me metoda deduktive, sipas një aparati pedagogjik të përshtatshëm për interpretimin e teorisë dhe mjaft konciz nga ana gjuhësore. Kjo disiplinë ka qenë programuar në vitin e fundit të studimeve të degës, kur ishin krijuar edhe mundësitë e zhvillimit të seminareve me literaturë në gjuhë të huaj, krysesisht në anglisht; kështu që autori, duke qenë edhe lektor i lëndës, ka aktivizuar në një masë të mirë studentë që vinin nga shkollat e mesme të gjuhëve të huaja. 

Një nga krerët më të ftilluar të librit është ai i Pragmatikës në gjuhësi, i cili ështrë strukturuar në përbërës analitikë, të bazuar ne burime të drejtpërdrejta shkencore dhe i shtruar didaktikisht pas treguesve pedagogjikë të përvetësimit në shkallë të lartë. Në hyrje ka 3 argumente kryesore rreth të cilëve sillet trajtimi i ligjëratës, dhënia e përkufizimit të pragmatikës, si studimi i aktit të të folurit apo përdorimi i gjuhës në kontekste të ndryshme; ajo i studion përdorimet e ndryshme pas situatave dhe shpjegon rrugët ku konteksti social mund të ndikojë në interpretimin e tij; ajo kapërcen përcaktime të tilla, si: fonema, dialekte, regjistra gjuhe, dhe vështron kryerjen e aktit të kumtimit si një akt shoqëror, drejtuar nga rregullat e marrëveshjes. Në teorinë e pragmatikës njihet ndarja trish, sipas skemës:

                              e shkëmbimit të mesazhit

Pragmatika                 funksionaliste  

                              psikolinguistike mbi teorinë e prëceptimit e procesit gjuhësor.

Pas kësaj, autori sjell burimet e lëvrimit të kësaj dege linguistike, si: nga Ç.Morris, Stalnaker, Montague, Jakobson, Fillmore, Levinson etj. Pragmatika është e lidhur me teorinë e komunikimit gjuhësor, që në vetvete është një proces i tejdukshëm, por pragmatika kërkon të japë përgjigje edhe për pyetje si bëhet i suksesshëm komunikimi. …Në dallim nga semantika, pragmatika do të ishte studim i atyre veçorive kuptimore që nuk i kap semantika, zbulim i kushteve të vërteta të përdorimit gjuhësor; pra, ajo mbetet diku në mes të studimit të kuptimit dhe prëdorimit të gjuhës. 

Fragment: Teoria e pragmatikës ka identifikuar te parime kryesore të aktit të komunikimit: forcën transmetuese, duke iu referuar folësit se si ai intrepretohet nga auditori; parimet e shkëmbimit të mesazhit, duke iu referuar asaj që auditori pret nga folësi dhe nënkuptimeve, referuar asaj që auditori pret nga folësi dhe nënkuptimeve, duke iu referuar asaj që marrin me mend si folësi e dëgjuesi. Këto tri parime ndikojnë mbi njëri-tjetrin dhe në tërësinë e vlerave të aktit të të folurit…Pas viteve 1950, koncepti më i përhapur i komunikimit gjuhësor ka qenë termi i mesazhit në lidhjen dhënës-marrës-kanal i komunikimit. Komunikimi bëhet i mundur kur marrësi është në gjendje të dekodojë atë çka ka koduar dhënësi. Figura e komunikimit e portretizon gjuhën si një urë në mes dhënësit e marrësit, me anën e së cilës ide individuale bëhen publike me anë tingujsh si mjet komunikimi të mesazhit. Marrësi fillon e dekodon mesazhin në tinguj, kategori sintaksore e semantike. Për gjuhën si sistem sinjalesh del problemi i së vërtetës dhe falsitetit për të zgjidhur drejt supozimin dhe atë që mund të implikohet në mesazh. Çështje të tilla rrjedhin më shumë nga interesat e ngushtimit të alternativave kuptimore për analizën e së vërtetës, për të zgjidhur drejt kuptimin e mesazhit. Sipas pozitivizmit, mund të flitet për pakuptueshmërinë dhe për atë që verifikohet. Për Witgenshteinin “kuptimi është përdorim”, thëniet janë të shpjegueshme vetëm kur janë në lidhje me veprimtarinë ligjërimore. Austin jep idenë që problem themelor për gjuhën është vendosja e kushteve për të vërtetën. 

Por në veprën “Si të bëjmë gjërat me fjalët”, Austin thotë që fjalitë nuk ndërtohen vetëm për të nxjerrë të vërtetën, por edhe të realizojnë situata reale. P.sh., në fjalinë “E pagëzoj këtë anije flamur të Perandorisë”, gjeneruar nga Mretëresha, thënia nuk mund të realizohet jashtë disa veprimtarive ceremoniale. Kështu ka një dallim në mes të fjalive deklarative dhe konstative, të cilat kanë nevojë për të vërtetën….

Forca e aktit të të folurit – është synim i folësit, aq sa dëgjuesi mund të dallojë nga konteksti nëpërmjet dy mjeteve të ksëaj force: nënkuptimi, që gjendet poshtë sipërfaqes dhe qartësia në sipërfaqe. Format e nënkuptimit janë tri: deklarative, urdhërore, dhe pyetëse, të cilat, në kontekste të ndryshme janë të ndryshme, si:urdhra, mirësjellje, në formë pyetjeje, etj..

Parimet e shkëmbimit të mesazhit: lidhen me atë çfarë pret dëgjuesi nga folësi dhe cilat janë aftësitë intertpretuese të dëgjuesit; janë pranuar 4 parime bazë për folësin: të jetë i sinqertë në atë që flet; të thotë të vërtetën, ajo që thotë folësi të lidhet me qëllimin e thënies dhe, së fundi, të dhënat e informacionit të dhënësit nuk duhet të lënë jashtë loje gjëra të rëndësishme, p.sh. Sa është ora?

Mund të formulohen disa parime të përgjithshme të drejtimit në shkëmbimin e mesazhit, si: cilësia: thuaj atë që është e vërtetë, mos thuaj atë për të cilën nuk ke informacion; sasia: jep informacion aq sa kërkohet, jep informmacion sipas qëllimit të mesazhit, lidhja e mesazhit: jep të rëndësishmet: mënyra e dhënies: bëhu i qartë e i thjeshtë, shmang ambiguitetin, shmang errësirën e shprehjes, bëhu konciz, shmang proliksitetin, paraqit në rregull;  presupozimi: si folësi e dëgjuesi presin të dfinë nga përmnajtja që u afrohet, d.m.th., mendohet që ata duhet të dine para se të fillojë mesazhi, p.sh.: Por Xheni asnjëherë nuk ka dalë shëtitje me një njeri të martuar; kjo thënie nënkupton që dëgjuesi dhe folësi duhet të dine së paku: është një njeri me emrin Xheni, të dy njihen me të, Xheni shkon jashtë me një burrë  si dhe një informacion jo aq të qartë se: Xheni është vajzë, nuk është e martuar, se zakonisht nuk del me një burrë të martuar, se është e rritur, se sjellja ne saj është e çuditshme për folës-dëgjuesin. Të  gjitha kodet, zhargonet, të folurit me paramendim apo të folurit jo të qartë japin presupozime. Forca e mesazhit është nënkuptimi në kontekst…..(f. 178-185)                                                                                                    

***

Zhvillimi i kompetencës komunikative

         në moshën 10 – 14 vjeç 

Probeme që lidhen me kompetencën komunikative, në këndvështrime të ndryshme, u interesojnë jo vetëm gjuhëtarëve, por edhe antropologëve, filozofëve, sociologëve, psikologëve, semiologëve. Platoni thoshte që vendosa “të strehohem në gjuhë për të shpjeguar thelbin e gjërave”, në Mesjetë modulistët shpreheshin që ka një luftë për lidërship në historinë e shoqërisë njerëzore në mes të logjikës, gramatikës e retorikës (gramatika jep timonin, logjika boshtin, të cilin reorika e stolis). Ndërsa Berkli thoshte që “ne i kemi ngritur vetes një re pluhuri dhe pastaj ankohemi se nuk shohim”. Pa u shprehur për termin e kompetencës gjuhësore, gjuhëtarë e filozofë kanë theksuar se gjuha është mjeti kryesor për komunikimin e botëkuptimit njerëzor, si aksi i pafundësisë dhe kufizimeve tona në marrëdhëniet e krijuara në kuadër të shoqërisë njerëzore.

Megjithëse e ardhur në studimet gjuhësore në vitet ’60 – ’70, me një objekt të pakonsoliduar aq qartë, e lidhur me aspektin funksional komunikativ të gjuhës, ajo u bë problem themelor në sociolinguistikë dhe etnografinë e ligjërimit, por edhe për teorinë e përvetësimit të gjuhës së parë e të dytë, për gramatikën në gjuhësi e semiotikën. Por trajtimi i saj në gjuhësi erdhi nga filozofia e gjuhës, për të shpjeguar aktin gjuhësor si shprehësi të alternativës marrëveshjesore. Në qoftë se Searle e quan akt ligjërimi, Lyons akt semiotik, të tjerë akt retorik njësinë bazë të komunikimit, të gjithë fokusojnë në qëllimet dhe vlerat e gjuhës sipas kontekstit gjuhësor situativ. Kështu njësi bazë e kompetencës komunikative të folësit bëhet thënia, diskorsi, teksti që transmetojnë një mesazh të përfunduar, në vijimësinë dhe perspektivën e tij. 

Në gjuhësi ka studime për zhvillimin e kompetencës komunikative të moshave shkollore për gjuhës si: gjermanishtja, anglishtja, rusishtja, ebraishtja, italishtja etj., prej nga janë nyjerrë edhe tipare universale për teorinë e përvetësimit të gjuhës së parë dhe është ngritur baza teorike e kësaj ndërmarrjeje. Për ta vënë plotësisht mbi baza shkencore mësimin e gjuhës amtare në shkollën tonë, sot është e domosdoshme të ndërmerren studime të veçanta për kompetentë të ndryshëm të saj, si: kompetenca fonologjike, leksikore, gramatikore, sistemi ynë i qytetërimit, veçori psikike të moshave shkollore etj.

Përparësitë e studimit të kompetencës komunikative të moshës 10-14 vjeç lidhen me studimet psikolinguistike, ku është provuar se këtu përfundon marrja e modeleve bazë të gjuhës. Pra, do ta quanin një periudhë kritike në zhvillimin gjuhësor të fëmijës, ku edukimi gjuhësor do të përcaktojë strategjinë e mëtejshme të pjekurisë e përsosmërisë gjuhësore. …Kjo shtron kalimin nga studimi i strukturës formale gramatikore në dhënien e përdorimit të natyrshëm të gjuhës sipas nevojave shprehëse komunikative. Është vërtetuar se në moshën 9 – 10 vjeçare ka një ndryshim cilësor të personalitetit dhe zhvillimit gjuhësor të fëmijës, kur konformizmi gjuhësor rrit peshën në aktin ligjërimor. Tani ka pasurim dhe përmirësim të repertorit gjuhësor, një rritje të ndërgjegjësimit në përdorimin e alternativave gjuhësore si dhe shfrytëzim më të gjetur të aftësive gjeneruese të sistemit gjuhësor, të shoqëruara me rritje të aftësive njohëse. Komunikimi nis e bëhet më abstrakt, bie roli i lojës dhe bazë në zhvillimin e kompetencës komunikative bëhet modeli i peer group (i bashkëmoshatarëve). Megjithëse është e vështirë të bëhet një dallim midis moshës 10 – 11 dhe 13 – 14 vjeç, mund të thuehet se në 13-14 vjeç fëmija është më i ndjeshëm për të imituar rolin dhe statusin gjuhësor të të rriturve.

2. Termi “kompetencë komunikative” lindi si kundërvënie me termin çomskian “kompetencë gjuhësore”. Aftësia gjuhësore e folësit nuk matet me kapacitetin e tij për zotërimin dhe gjenerimin e strukturave formale të gjuhës amtare, që gjithsesi janë abstrakte e të kufizuara, po me realitetin konkret të domethënies gjuhësore, me atë që thoshte Firth “rivendosjen e lidhjeve të gjuhës me përdorimin aktual”. Sipas Çomskit, teoria gjuhësore ka për detyrë përshkrimin e gramatikës dhe kjo përbën kompetencën gjuhësore, gjë që, “ka të bëjë së pari me folës-dëgjues ideal, në një bashkësi folëse homogjene, që e njeh gjuhën e vet në mënyrë të përkryer e që nuk ndikohet nga kushte gramatikore të pavlefshme, si kufizime mendore, hutime, humbje të vëmendjes dhe gabime (të zakonshme ose karakteristike në përdorimin e dijës gjuhësore)”…….

Studime të sotme albanologjike në SHBA

Interesimi për gjuhën shqipe në SHBA ka nisur në fillimet e këtij shekulli, kur dhe botohen fjalorët dhe gramatikat e para të shqipes atje si dhe nisin studimet për tipare të sistemit të gjuhës shqipe.Interesat albanologjike të përtejoqeanit patën rritje në vitet ’50 – ’70 kur shqipja mësohet si gjuhë e dytë në Monterej të Kalifornisë si dhe vendoset në disa departamente të gjuhësisë, veçanërisht në Bloomington të shtetit Indiana. Në ditët e sotme shqipja jepet në disa universitete si: në Çikago, Urbana të shtetit Illinois, New York, Karolinën e Jugut, Kaliforni etj. Nga këto qendra të rëndësishme universitare kanë dalë një numër studiuesish të shquar si L. Newmark, J. Bajron, V. Friedman, M.Huld, F. Hubburd, G. Kiçi etj., me studime mbi gramatikën e gjuhës shqipe, me hartime fjalorësh si dhe studime sociolinguistike. 

Ndër albanologët më aktivë në SHBA sot janë: E.Hamp dhe V. Friedman. Prof. Eric Hamp, i cili këtë nëntor ka 75-vjetorin e lindjes, i diplomuar në universitetin e Harvardit, më 1954, është Profesor Emeritus dhe Distinguished, tregues që flasin për cilësitë shkencore të tij. Në hartimin e tezës së tij të doktoratës atë e kanë tërhequr veçantitë e sistemit fonologjik të gjuhës shqipe “Vacarizzo albanese.” Sistemi tingullor i një dialekti kalabro-shqiptar,” 1958. Pas studimit të G.S.Lowman për fonetikën e gjuhës shqipe, 1932….Interesat e tij shkencore  janë shtrirë  në i.e.-indoeuropianistkë, gjuhësi krahasuese, ballkanologji, romanistikë, sllavistikë, keltologji, albanolgji në plan diakronik. Ai ka qenë lektor në shumë universitete të SHBA, të Europës e Azisë; ka bërë studime dialektologjike në kolonitë shqiptare të Greqisë e të Italisë, në Greqi, Irlandë etj. Hamp është i njohur në disa shkolla gjuhësore për interesat e tij mbi greqishten, bullgarishten, rumanishten, maqedonishten, armenishten, gjuhët balto-sllave, serbo-kroatishten. Lista e punimeve shkencore të prof. E.Hampit i kapërcen 1200 tituj. Për veprimtari të dendur në lëmë të gjuhësisë, ai është vlerësuar e nderuar nga shoqata shkencore, akademi, si: Shoqata Mbretërore e Edinburgut, Akademia e Bullgarisë, Shoqata gjuhësore e Parisit, Akademia e Londrës dhe e Irlandës, Shoqata e gjuhësisë italiane etj. Ai ka krijuar respektin e një brezi të ri studiuesish, të cilët i kanë kushtuar botime të ndryshme….E. Hamp është recensionues i studimeve mbi gjuhën, letërsinë e kulturën shqiptare për botimet e G.Petrorës, Dh.Kamardës, S.Mannit, i revistave shkencore të Tiranës e Prishtinës, si dhe i disa studimeve më në zë të gjuhësisë shqiptare në të përkohshmet më të njohura në botën linguistike….

Victor Friedman është aktualisht pasues i pozicionit të Prof. E.Hampit në Universitetin e Çikagos, profesor i gjuhësisë ballkanike dhe i sllavistikës; interesimin për gjuhën shqipe e ka nisur që në studimet e tij të para për gjuhët sllave të Lindjes, duke mbajtur sot kursin e gjuhës shqipe pranë Unversitetit të Çikagos. Në këtë qytet funksionojnë dy burime bibliotekare mbi shqipen: fondi shqip i Regenstein Library, që është biblioteka kryesore e Universitetit të Çikagos dhe koleksioni i librit të rrallë shqip në Newberry Library, një nga më të vjetrat në SHBA, krijuar dhe e mbajtur për qëllime studimi. Ky koleksion librash të rrallë iu është bërë trashëgimtarëve të princit Bonapart dhe njihet me këtë emër. Çikagoja është e mirënjohur për traditën linguistike nëpërmjet takimeve të rregullta vjetore linguistike pranë Universitetit të saj. Viktor Friedman është diplomuar në këtë universitet, dhe si tezë doktorate ka pasur “Kategoritë gramatikoe të mënyrës dëftore në maqedonishte”. Ai është mbajtës i disa pozicioneve të rëndësishme shkencore, si drejtor i departamentit të gjuhësisë dhe të sllavistikës në Chapel Hill për disa vjet, deri sa shkon në Universitetin e Çikagos, aktualisht drejtor i Qendrës për studime të Europës Juglindore dhe të Rusisë në Universitetin e Çikagos, President i Shoqatës amerikane për studime të Europës Juglindore, N/President i Shoqatës për studime shqiptare si dhe i asaj për sllavistikën. 

Veprimtaria shkencore e Friedmanit kap 4 vepra të kësaj natyre, 180 artikuj e studime të botuara në të përkohshme linguistike të njohura në SHBA dhe në botë, si 140 ligjërata në takime të ndryshme, si: në simpoziume, kolukiume, takime vjetore të rretheve gjuhësore universitare amerikane dhe europiane. …

Një temë e pëlqyer prej Friedmanit është ajo e gjuhëve në kontakt dhe në konflikt, siç është rasti i marrëdhënieve të shqipes e maqedonishtes me bullgarishten, serbishten e turqishten. Si faktor i rëndësishëm në përcaktimin e identitetit kombëtar, mbrojtja dhe zhvillimi i gjuhës kombëtare është bërë një problem kyç në zhvillimet politike të Ballkanit. Për shekuj, fatet e shqipes e të maqedonishtes kanë pasur ndarë hapësira kufitare, por kanë pasur shpesh edhe fate të njëjta historike. Të ndaluara gjatë pëushtimit turk të të dy popujve, luajtën rol vendimtar në ngritjen e ndërgjegjës kombëtare të popujve të vet: përshkuan një rrugë të vështirë në mes të dy luftërave botërore, me dallimin që gjuha shqipe u bë gjuhë zyrtare e shtetit kombëtar shqiptar, përjashtim pjesën që mbeti jashtë kufijve shtetërorë që vazhdoi të njëjtin status si maqedonishtja. Por secila gjuhë paraqet specifikën e saj si gjuhë letrare. Formimit të maqedonishtes letrare iu desh të ndeshej me dy prirje që pengonin procesin e modernizimit: luftën kundër helenizimit, pasi pati përpjekje antihistorike për të barazuar kombin e gjuhën me besimin dhe prirjes tjetër arkaizuese për të vënë në bazat e maqedonishtes letrare gjuhën e teksteve të vjetra fetare sllave.  Në rastin e shqipes letrare problemi shtrohej më ndryshe: arkaizmi paraqitej në prirjen për të shkruar me alfabete të pavarura, të mbështetura në baza fetare, çka u zgjidh në vitin 1908, me Kongresin e Manastirit. Friedman pohon që në rastin e gjuhës shqipe ka pasur një prerje historike të ngjarjeve që çuan në Kongresin e Drejtshkrimit, 1972. Pas vitit 1944 u ndërpre rruga e formimit të standardit të gegërishtes letrare që u zëvendësua me vendosjen e standardit të toskërishtes. Ai e quan një veprim kombëtar aktin e pranimit të standardit të shqipes letrare nga shkrimtarët dhe forcat e tjera në Kosovë e krahinat e tjera ku banojnë shqiptarë në ish-hapësirën e Jugosllavisë, pasi pushteti serb qe i interesuar për të ngritur dy variante të gjuhës shqipe: albanski e shqiptarski në Kosovë. Friedman pohon që shqipja në Maqedoni e Kosovë është gjuhë me status zyrtar ose të ndaluar nën presionin e pushtetit politik sundues, që përpiqet të ngushtojë sferat e përdorimit publik, siç është rasti i shkollave dhe i masmedias. ….

Në analizën e sistemit fonologjik të të dyja  gjuhëve ai u drejtohet çështjeve si përdorimi i “ë-së”, shurdhimit të bashkëtingëlloreve të zëshme, asimilimit të grupeve  të zanoreve e bashkëtingëlloreve, gjatësia e hundorësisë që e çojnë numrin e fonemave të shqipes 14-19, nga 5-8 të maqedonishtes. Ndryshimet fonemore Friedman i vështron si një dukuri të përbashkët të shqipes e maqedonishtes. Në propblemet gramatikore të shqipes ai rendit kundërvënien e formave e formave foljore të së tashmes e të së pakryerës në gegërisht e toskërisht, disa dukuri aspektore të së shkuarës në gegërisht si dhe përdorimet e formave të së shkuarës në vend të njëra-tjetrës. Problem i përbashkët  për shqipen e maqedonishten ka qenë huazimi nga turqishtja e serbishtja, me dallimin që konkurimi i serbishtes si gjuhë sllave paraqiste problemin e mbijetesës së maqedonishtes, ndërsa për shqipen vetëm në Kosovë, si gjuhë nën pushtim. Qëndrimi ndaj turqizmave për të dyja gjuhët ka qenë i njëjtë: pastrimi nga truqizmat dhe kalimi i tyre në organizimin e dytë ligjërimor. 

Si politikë gjuhësore për të dyja gjuhët, standardizuesit kanë favorizuar njërin dialekt, siç është vepruar, në rastin e shqipes, me dialektin e Jugut, si dhe u është dhënë përparësi dukurive inovative ndaj atyre konservative…Procesi i standardizimit në gjuhët e Ballkanit ka paralelet e veta me gjuhët e tjera të Europës, por me diversitetin e tij gjuhësor, Ballkani paraqitet si “laborator i gjallë i gjuhëve”. Në krijimin e standardit gjuhësor ballkanik kanë luajtur rol disa faktorë të përbashkët, si: etniciteti, gjuha e folësve dhe besimi; problemi i gjuhës letrare është lidhur me probleme territoriale e të politikës. Pasi merr në analizë formimin e gjuhëve letrare greke, turke, rumune, arumune, shqipe (brenda e jashtë territorit të shtetit shqiptar), serbokroate, bullgare, maqedonishte, arrin në përfundimin që formimi i gjuhëve letrare dhe afirmimi i nacionalizmit ka një serë pasojash. Në rastin e greqishtes e të turqishtes kanë vepruar prirjet për zgjedhje në mes të arkaizmit gjuhësor dhe purizmit për modernizimin e gjuhës, që u shoqërua me reforma gjuhësore, të njohura tashmë si dhe me diskutime të ashpra në mes të forcave kundërshtare. Në formimin e shqipes letrare, ashtu edhe të gjuhëve sllave ka qenë baza dialektore që ka përcaktuar afrimin apo largimin dialektor. Në përgjithësi, në gjuhët letrare ballkanike, me forcë vepruese ka qenë parimi fonetik…Nisur nga teza e Sandfeldit dhe e Jakobsonit për lidhjen gjuhësore ballkanike, që ngrihet sipas huazimeve leksikore me bazë latine e turke, të disa tipareve fonologjike e morfologjike, si p.sh., ekzistenca e shva-së, humbja e paskajores etj. 

Friedmani do t’i drejtohej shqyrtimit të disa kategorive gramatikore ballkanike në plan krahasues. Analizën e formave gramatikore të kohëve të mënyrës dëftore si dhe habitore, ai do ta shohë nga këndvështrimi jakobsonian për lidhjet gjuhësore sipas 10 kategorive kryesore gramatikore: gjinisë, numrit, vetës, diatezës, mënyrës, statusit, aspketit, kohës, taxit, evidencimit. Në përdorimin e kohëve foljore për të bëhet i rëndësishëm termi evidencim, nga ku drejtohet burimi i informacionit të thënies……                                                                       

***

Për bazat e gjuhësisë së përgjithshme

“ Qëllimi i kësaj vepre është t’i japë studentit në një vëllim të thukët bazat e gjuhësisë së përgjithshme. Ky tekst mësimor synon gjithashtu të familjarizojë studentin me konceptet kryesore të gjuhësisë dhe t’i mprehë atij intuitën gjuhësore. Përgjithsësisht autori e arrin këtë nëpërmjet një analize problemore të koncepteve gjuhësore, duke u mbështetur në vazhdën e traditës historike dhe duke mëshuar në mënyrë të veaçntë tek teoria e filozofisë së gjuhës, te metodat e studimit të saj, si dhe tek arritjet bashkëkohore  në lëmin e gjuhësisë së zbatuar. Të tria pjesët përbërëse të gjuhësisë, historia, teoria dhe metodat e studimit të saj, autori i ka harmonizuar në një tërësi të vetme, duke u rrekur të paraqesë konceptet shkencore në gjuhën e ligjëratës së auditorit. Kësisoj, libri është sa bindës aq edhe interesant. Konceptet themelore të gjuhësisë janë dhënë duke shmangur stilin pedant, pa rënë në nivelin e gjuhës së popullarizimit shkencor. Teksti është rezultat i përvojës mësimdhënëse të autorit në Universitetin “Luigj Gurakuqi” të Shkodrës, çka pasqyrohet në organizimin e materialit gjuhësor dhe në gjuhën e zhdërvjellët të paraqitjes së lëndës. …

Nga pikëpamja strukturore, teksti është konceptuar në katër nënndarje të mëdha. Fillohet me periudhën e gramatikanëve e filologëve, duke ardhur deri në shekullin e tetëmbëdhjetë, pastaj vazhdohet me periudhën e gjuhësisë historiko-krahasuese, duke përfshirë shekullin e nëntëmbëdhjetë dhe fillimin e shekullit të njëzetë. Kthesa që solli F. de Sosyri në gjuhësi dhe ndikimi i veprës së tij trajtohen në një temë më vete. Më tej vijon nënndarja e tretë, periudha e strukturalizmit, që përfaqësohet nga katër shkolla: shkolla daneze me përfaqësuesit e saj Hjelmslev dhe Uldal, shkolla funksionaliste e Pragës me përfaqësues Trubeckoin dhe Jakobsonin, shkolla amerikane me dy degëzimet e saj, përfaqësuar nga Sapiri dhe Blumfildi për të parin dhe Harris e Çomski për të dytin. Dhe, së fundi, shkolla filologjike e Londrës me përfaqësues R.Firth, Në nënndarjen e fundit autori trajton marrëdhëniet e ligjërimit në varësi të situatës, temës ligjërimroe dhe veçorive jashtëgjuhësore të kontekstit. Edhe pse autori i trajton ato si koncepte strukturaliste, ai i ka kodifikuar ato në mënyrë të ndjeshme.

Në temën “Pragmatika në gjuhësi” shpjegohet se si kuptimi i fjalës apo i fjalisë varet nga aspektet e ndryshme të kontekstit, si: koha, vendi, marrëdhëniet sociale midis folësit dhe dëgjuesit, si dhe gjykimi i folësit mbi mendësinë e dëgjuesit. Në temën “Psikolinguistika” theksohet studimi i marrëdhënieve të gjuhës me strukturat njohëse, si edhe aspektet e përvetësimit të gjuhës. Ndërsa në temën “Semantika” shtjellohet studimi i kuptimit të fjalëve dhe mënyra sesi fjalët dhe fjalitë hyjnë në lidhje me objektet reale apo imagjinare, si edhe me situatat që ato përshkruajnë. Për veprimtarinë e trurit dhe funksionet e tij gjatë prodhimit, perceptimit dhe përvetësimit të gjuhës, bëhet fjalë në temën “Neurolinguistika”…..( Drita Hado, Gjuha jonë  1- 4/1997, f. 114 – 115)

                                                            ***

(Në Kujtim të shkrimtares durrsake -Viktori Xhako me emrin e Artit alias,  Zhrozh SAND, e cila u nda sot nga jeta) 

Nga Raimonda Moisiu Sade 

Ndarja nga jeta e Viktori Xhakos është një lajm i trishtë që ka prekur thellë miqtë, kolegët dhe gjithë ata që patën fatin ta njihnin. Humbja e një mike dhe kolege të shtrenjtë si Viktori Xhaka lë pas një zbrazëti të madhe, por edhe një dritë të pashueshme përmes kujtimeve dhe trashëgiminë e saj krijuese letraro-artistik që ajo na dhuroi. Viktori Xhako alias Zhorzh Sand  nuk ishte thjesht një bashkëpunëtore e shkëlqyer; ajo ishte mishërimi i mirësisë, i përkushtimit dhe i energjisë pozitive që ndriçonte çdo mjedis ku ndodhej. Shquhej për thjeshtësinë e jashtëzakonshme në çdo bisedë dhe sjellje, dhe e shihte letersinë si një mënyrë të sinqertë për t’iu afruar e biseduar njerëzve, la pas miqësi të vërteta dhe një shembull të bukur kolegeje. Pata fatin ta takoj dhe ta intervistoj personalisht, duke zbuluar një njeri me shpirt të madh dhe një thjeshtësi që të afronte menjëherë. Intervista me të mbetet një dëshmi e qartë e dashurisë së saj për fjalën e shkruar dhe respektit që kishte për këdo që e rrethonte. Kujtimi i saj do të mbetet gjithmonë i paharruar në zemrat e atyre që e njohën dhe e lexuan. Në rrugëtimin profesional, Viktori Xhako alias Zhorzh Sand u dallua për integritetin e lartë dhe pasionin e palodhur, ajo kishte aftësinë e rrallë për të bashkuar njerëzit, duke ofruar gjithmonë mbështetje, urtësinë e saj, dhe një buzëqeshje inkurajuese në ditët më të vështira. Si kolege, ajo ishte një shtyllë e besueshme; si mikeshë, një shpirt i bukur  dhe bujar që diti të falte vetëm dashuri dhe mirësi pa kushte. Viktori Xhaka ishte një shkrimtare dhe kolege e dashur, me ndarjen e saj nga jeta, ajo  na  la pas trishtimin, por dhe kujtime të bukura. Ndonëse e përcjellim me dhimbje, trishim e lot, z do të kujtojmë gjurmët e bukura që ajo la pas. Viktori Xhako do të jetojë gjithmonë në zemrat tona përmes punës së saj, vlerave që na transmetoi dhe miqësisë së sinqertë që na dhuroi.

Bota-tjetër e shkrimtares dhe poeteshës durrsake, Viktori Xhakos alias-Zhorzh Sand.

Poetesha dhe prozatorja Viktoria Xhako që njihet me pseudonimin e artit letrar, Zhorzh Sand, ka lindur në qytetin e Durrësit. Prindërit e saj kanë qenë model në jetën e tyre me gjithë varfërinë e tejskajshme edhe për vajzën e tyre, Viktorinë. Poetesha durrsake në moshën 9 vjeçare lexoi romanin e parë “Historia e njeriut të vërtetë” që i la shumë mbresa të cilat vite më vonë i hodhi në vargje. Që nga ajo kohë Viktori Xhako-alias Zhorzh Sand nuk ka pushuar së lexuari, dhe filloi të shkruajë që në moshën 17–18 vjeçe. Krijimet e para letrare të adoleshencës nuk ia ka treguar njeriu, përveç shoqeve, nuk ka patur as ambicie, as inkurajim, dhe ato të gjitha kanë humbur, më pas nisi universitetin, në fakultetin -Gjuhë dhe Letërsi shqipe. Në vitin e dytë të universitetit lind fëmijën e pare, dhe ashtu nënë me fëmijë mbaroi universitetin në kohën e rregullt për 4 vjet. Ka qenë mësuese e letërsisë në gjimnaz deri sa emigroi  jashtë vendit. Gjatë kohës së mësuesisë asnjë varg nuk ka shkruar, përveç tri tema për sesionet shkencore të arsimtarëve: -Bota e femrës në romanin “Bota ime”, -Një bisedë me personazhet e vëllimit me tregime “Ajo tokë që s’kish të ngopur”, -Heroi pozitiv tek romani “Të gjithë lumenjtë rrjedhin” Më 9 mars 2010, pas një heshtjeje 42 vjeçare, rinisi të shkruajë dhe që prej asaj dite nuk ka pushuar së shkruari. Në prill 2011-ë botoi në Tiranë vëllimin e parë poetik “Zemër e ngrirë” dhe në maj 2012-ë botoi vëllimin me tregime “DORA E JETËS”, njëkohësisht edhe vëllimin e dytë poetik “TAKOHEMI NË QIELL”. Prej vitesh jeton jashtë Shqipërisë, merret me lulet, shkruan dhe lexon., dhe unë pata kënaqësinë të bisedoja me këtë shkrimtare e poeteshe vitale e tejet të ndjeshme. *(Redaksionale e intervsistes, nga R. Moisiu) 

Lamtumirë- Poetja  e Mencurisë, Urtësisë, Dashurisë dhe Dhimbjes!

Lamtumirë mikja ime e mrekullueshme  Viktori Xhako –Zhorzh Sand! 

Të Ikurit si Ti mbeten Jetësisht të ardhur! 

Ti do tè mbetesh perhere Poetja, dhe Shkrimtarja durrsake mishërimi i mirësisë, i përkushtimit dhe i energjisë pozitive që ndriçonte çdo mjedis letrar e shoqeror! 

Prehu e qetë mes ëngjujve të Parajsës! 

Qofsh e  paharruar! Ëngjëjt të këndofshin në çdo agim!

U prehtë në paqe!

Pranë familjes Xhako 

Raimonda Moisiu-Sade 

Author/Freelancer

Florida USA