s p – Page 63 – Dielli

Pse Serbia kërkon të rihapë konsullatën e saj në Shkodër

August 1, 2026 by s p

Prof. As. Dr. Hasan Bello/

Historikisht, konsullatat dhe ambasadat kanë pasur gjithmonë një funksion të dyfishtë:

1. Funksioni zyrtar – përfaqësimi i shtetit, mbrojtja e interesave të qytetarëve, zhvillimi i marrëdhënieve politike, ekonomike dhe kulturore etj.

2. Funksioni informativ.

Në vitet 20-30 Jugosllavia i imponoi shtetit shqiptar, po për të njëjtat arsye që përmend sot ministri i Jashtëm, hapjen e tre konsullatave: një në Shkodër, një në Korçë dhe një në Vlorë. Që të treja luajtën një rol shumë aktiv për minimin e institucioneve kushtetuese; për nxitjen e përçarjes dhe përplasjes brenda shoqërisë dhe politikës shqiptare dhe mbi të gjitha, për rekrutimin e një rrjeti informatorësh dhe spiunësh që pas disa vitesh morën në dorë fatet e kombit shqiptar. Për ta ilustruar po përmend nga një rast për çdo konsullatë.

1-Konsullata e Shkodrës ishte nxitësja kryesore, pas agjenturës italiane, për ngjarjet e qershorit të 1924. Ende sot ekziston një relacion i Prefektit të Shkodrës, drejtuar ministrit të Brendshëm ku i raporton se një agjent i shërbimit sekret që ishte infiltruar në këtë konsullatë, e kishte informuar se së shpejti do të përgatitej një atentat kundër disa personaliteteve që do të destabilizonte shtetin shqiptar. Në fakt, prefekti, i cili në ato vite luante edhe rolin e shefit lokal të shërbimit sekret e kishte nënvleftësuar këtë informacion. Ai e informoi ministrin vetëm pas dy ngjarjeve tepër të rënda që u bënë shkak për agravimin e situatës. Më 6 prill 1924 në pyllin e Mamurrasit u vranë dy turistë amerikanë, ndërsa më 20 prill u plagos rëndë Avni Rustemi, i cili vdiq pas disa ditësh. Të dyja ngjarjet çdo ditë e më shumë implikojnë dorën e Serbisë me anën e konsullatës së saj në Shkodër.

2-Në vitin 1932 zbulohen dhe arrestohen një numër i madh personash, ndër të cilët edhe xhaxhai i Hysni Kapos, Murat Tërbaçi si pjesëtarë të Organizatës së Fshehtë të Vlorës. Sipas hetimeve dhe dëshmive të pjesëmarrësve, kjo organizatë financohej dhe mbështetej nga konsullata jugosllave në Vlorë. Ky është një nga operacionet më të mëdha subversive të qeverisë jugosllave brenda shtetit shqiptar.

3-Konsullata jugosllave në Korçë përgatiti terrenin dhe rekrutoi një numër të madh të rinjsh shqiptarë që më vonë do të luajnë një rol të rëndësishëm në drejtimin e shtetit.

Prandaj hapja e konsullatës serbe në Shkodër është pjesë e luftës asimetrike, që Serbia bën për të konsoliduar pozitat e spiunazhit të saj me qëllim për ta përdorur atë për të destabilizuar shtetin shqiptar.

“Vështrim psikologjik mbi çështjen çame”

August 1, 2026 by s p

Albert HABAZAJ/

Ndihem i gëzuar, krenar e shpresëblertë, që më bëtë gëzimtar të kësaj veprimtarie kuptimplote, simbolike dhe me mesazhe të qarta të përditësuara të çështjes kombëtare të Çamërisë, e veçantë si prurje në disa rrafshe nevralgjike për qytetarët, për politikanët, për demokracinë, për kohën, për fqinjët, për të mëdhenjtë e të vegjlit, për ne e për ata. Sinqerisht ndihem mirë dhe për këtë falënderoj mikun e vëllain tim, kryetarin e Shoqatës Patriotike “Çamëria”, dega Vlorë, atdhetarin artist Sali Nuredini, që më njoftoi dhe më dhuroi një libër vërtet me vlerë të autores Samanta Ademaj me titullin “Vështrim psikologjik mbi çështjen çame”.

E quaj fat për Çamërinë, për Vlorën dhe Shqipërinë, që ka në gjirin e intelektualëve me dritë kombëtare edhe një bijë çame të devotshme si Samanta.

Unë e njoh dhe e dua Çamërinë, porsa ju, edhe pse jam lab, por të mos harrojmë se ne të njëri-tjetrit jemi, bëhemi me njëri-tjetrin në të mira e të këqia dhe furtunat, të parët tanë i kanë përballuar jo sikur të të ishin fqinjëtarë gjeografikë e historikë, por si vëllezër e motra të një gjaku.

Në bibliotekën time kam një syzë të mbushur me libra të miqve të mi autorë çamë, që nga Fadil Zeqiri, Selman Sheme, Ibrahim D. Hoxha, Fatmir Muçaj, Sejdi Kondi, Qamil Buxheli, Bilal Xhaferri, Agim L. Bajrami, Vjollca Staro, Esat Mezani, Selfie Zeqiri, Fabit Beqiri, Shefki Hysa, Arben Kondi, Hekuran Halili, Safet Mustafaj, Shaban Mehmeti, Arben Iliazi, Hyqmet Zane, Enver Kushi, Ibrahim Didani, Fatime Kulli, Mirela Dauti, Namik Mane etj., që janë vlera të mirëfillta kushtuar historisë, kulturës dhe çështjes çame, si pjesë e pandashme dhe e pashmangshme e çështjes kombëtare shqiptare.

Një filiz i ri, i freskët, i veçantë dhe i fortë i së ardhmes po rritet shëndetshëm, edhe nëpërmjet veprës që kemi në dorë “Vështrim psikologjik mbi çështjen çame”.

Ky libër i Samantës është i veçantë, pra unikal deri më sot, (mesa kam dijeni) i pari si vështrim psikologjik mbi çështjen çame. Ky libër meriton vëmendje akademike, sepse është monografi shkencore. Do të doja të shprehesha gjatë për këtë vepër të autores së re Samanta Ademaj përzgjedhur për lexuesin e kulturuar nga studimi shkencor: “TRASHËGIMIA E TRAUMAVE PSIKOLOGJIKE TË SHKAKTUARA NGA GJEONCIDI GREK NDËR BREZAT E NDRYSHËM TË SHQIPTARËVE TË ÇAMËRISË”.

Si bibliograf më vjen mirëb që të shprehem se S. Ademaj është një studiuese serioze e një teme të vështirë, të dhembshme, dinjitoze për historinë që nuk harrohet. Autorja ka respektuar me korrektesë kriteret e një punimi të mirëfilltë shkencor. Monografia, ndërtuar me 5 kre, ka një aparat bibliografik të pasur, me autorë shqiptarë dhe të huaj. Referencat që ka përdorur autorja, janë tregues i diturisë së saj dhe guximit intelektual.

Samanta Ademaj, ndjenjën e dashurisë për dheun e të parëve, nderimin për gjakun e derdhur për trojet e tyre, e ka gjenetike – në lartësinë e fisnikërisë së idealit.

Samanat Ademaj zotëron dije të plota për Çamërinë:

Si kujtesë historike

Si memorje e gjallë

Si lule e lënduar.

Edhe pse ende nuk ka shkelur në rrugicat e vendlindjes së gjyshit, edhe pse ende nuk i ka puthur gurët e avllisë së Filatit, bila çame e ka në gjak Çamërinë, e ka në eshtër, në shpirt, në dritën e syrit dhe ia njeh mirë psikologjinë, jetën, dramat, begatitë, bukuritë, pasuritë dhe tragjeditë përgjatë rrjedhave të historisë.

Unë e njoh Çamërinë edhe nga këngët popullore të Çamërisë, mbledhur e përgatitur nga adhuruesi i pasionuar i traditave gojore të popullit shqiptar dhe në mënyrë të veçantë i folklorit çam – Fatos Mero Rrapaj nga Gumenica e Labërisë së Vlorë, të cilat janë botuar e ribotuar e përbëjnë një thesar shpirtëror dhe kulturor në një vepër solide dhe serioze.

Unë e njoh Çamërinë edhe nga aparati fotografik dhe kujtesa fenomenle e gati shekullorit Skënder Beqiri – Marubit të Vlorës dhe Çamërisë, me të cilin kam njohje gati gjysmë shekullore dhe miqësi familjare, që vijon si stafetë tradite dhe kulture. Gjenocidi grek ndaj popullatës së pafajshme çame dhe përzënia, shpërngulja e tyre me forcën e armëve nga monarko-fashistët përbën një nga aktet më të dhunshme dhe barbare të ndodhura në historinë e njerëzimit, me trauma aq të rënda e të padëgjuara, saqë jo vetëm njeriun, por edhe gurin e trondisin, e shkërmoqin…

Ky libër është sa shkencor, se trajton tema si psikologjia sociale, gjenocidi, aspekte psikologjike etj., po aq edhe kombëtar, demokratik e qytetar, se trajton çështjen çame, një krahinë shumë të pasur shqiptare, në të gjitha këndvështrimet e mundshme njerëzore dhe qytetare.

E thashë që në fillim, se është fat për ne që kemi një Samantë, sepse është edhe atdhetare, edhe e re, që do ta vijojë këtë stafetë denjësisht, është edhe e ditur që mund të ballafaqohet e të përballet me të tjerët, sidomos ata studiues të huaj, edhe me ndonjë piçirruk tonin, apo edhe lakej e vulgarë të pështirë të tipit Arian Çani për ato deklarata televizive aq të këqia ndaj Çamërisë martire dhe njerëzve të saj, që janë aq të mirë. Po Samanta është pishtare e kësaj teme kaq të rëndësishme e të prekshme që rrok Çamërinë si psikologji sociale, sepse është vijuese (në fushën e saj) e stafetës që mban ende xha Skënderi me arkivin fotografik, si dëshmi tronditëse të sa e sa traumave çnjerëzore të nënave, bijave e bijve çamë, që edhe dora më dridhet t’i shkruaj.

Samanta nuk është vetëm, ajo nuk mund të jetë vetëm. Secili nga ne, jo vetëm bijtë e bijat e Çamërisë, të bëjmë atë që mundim, atë që duhet, ashtu si duhet dhe kur duhet. Koha rrjedh. Për Çamërinë si psikologji sociale, mendoj se vlen të organizohet edhe një konferencë shkencore ndërkombëtare dhe ç’ jehonë të bukur, të mirë e të dobishme do të ketë.

Prof. Gjovalin Gjadri – Personalitet i shquar i inxhinierisë shqiptare dhe themelues i shkencës moderne të konstruksioneve në Shqipëri

August 1, 2026 by s p

Prof.dr. Pal NIKOLLI/

99Historia e inxhinierisë shqiptare është e lidhur ngushtë me veprën e personaliteteve që hodhën themelet e projektimit modern të infrastrukturës dhe të zhvillimit të shkencës së konstruksioneve. Ndër figurat më të spikatura të kësaj fushe qëndron Prof. Gjovalin Gjadri (1899–1974), një prej inxhinierëve dhe studiuesve më të rëndësishëm shqiptarë të shekullit XX. Ai ishte projektues, pedagog, studiues dhe autor i veprës së parë madhore shqiptare në fushën e shkencës së konstruksioneve, duke lënë një trashëgimi të jashtëzakonshme në ndërtimin e urave, në zhvillimin e teorisë së strukturave dhe në formimin e brezave të inxhinierëve shqiptarë.

I. Formimi akademik dhe fillimet profesionale

Prof. Gjovalin Gjadri lindi në Shkodër më 2 korrik 1899. Arsimin fillor e kreu në Kolegjin Saverian të Etërve Jezuitë në Shkodër gjatë viteve 1905–1913, ku fitoi një formim të fortë kulturor dhe shkencor. Arsimin e mesëm e vazhdoi në Gjimnazin Real të Kremsit në Austri (1914–1918), ndërsa studimet universitare i kreu në Universitetin e Lartë Teknik të Vjenës, ku u diplomua në Inxhinieri Civile gjatë viteve 1918–1925.

Pas përfundimit të studimeve u kthye në Shqipëri dhe u punësua në Ministrinë e Punëve Botore, ku u angazhua menjëherë në realizimin e projekteve të rëndësishme infrastrukturore, veçanërisht në ndërtimin e Urës së Matit. Gjatë periudhës maj 1927 – korrik 1930 punoi si projektues-konstruktor në Byronë Qendrore të Urave në Moskë, duke fituar një përvojë të çmuar në projektimin e strukturave të avancuara.

Pas kthimit në Shqipëri në vitin 1930, rifilloi punën në Ministrinë e Punëve Botore, fillimisht si inxhinier projektues, ndërsa gjatë viteve 1935–1937 ushtroi detyrën e Sekretarit të Përgjithshëm dhe më pas të Shefit të Kontrollit Teknik (1937–1944), duke drejtuar kontrollin teknik të veprave më të rëndësishme publike të vendit.

II. Veprimtaria projektuese dhe realizimet inxhinierike

Gjatë një karriere profesionale që zgjati rreth pesë dekada, Prof. Gjadri projektoi ose drejtoi realizimin e më shumë se 75 veprave inxhinierike, shumica prej tyre ura të rëndësishme të infrastrukturës rrugore shqiptare.

Ndër veprat më përfaqësuese të tij përmenden:

Ura e Matit (ose Ura e Zogut) (1926);

Ura e Gjormit mbi lumin Shushicë, Vlorë (1931);

Ura mbi lumin Lanë në Bulevardin “Dëshmorët e Kombit”, Tiranë (1932), me sistem statik hark me dy çerniera;

Ura e vjetër e Gomsiqes (1935);

Ura në Mbrostar të Fierit (1945);

Ura mbi lumin Shkumbin në Rrogozhinë (1945);

Ura e Mokrës mbi lumin Shkumbin, Pogradec (1951).

Këto vepra dëshmojnë jo vetëm aftësinë e tij projektuese, por edhe nivelin e lartë të analizës strukturore, përdorimin inovativ të sistemeve statike dhe harmonizimin e kërkesave funksionale me aspektin estetik të veprave.

III. Ura e Matit – një monument i inxhinierisë shqiptare

Një nga veprat më të rëndësishme të Prof. Gjadrit është Ura e Matit, e inauguruar në maj të vitit 1927. Si drejtues i zbatimit të punimeve, inxhinieri i ri Gjovalin Gjadri dëshmoi kompetencë të jashtëzakonshme profesionale, duke fituar shumë shpejt reputacion si një prej specialistëve më të aftë të kohës.

Megjithëse ura pësoi dëmtime gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe iu nënshtrua riparimeve e përforcimeve të ndryshme, ajo mbeti model referimi për projektimin e shumë urave të tjera në Shqipëri. Në vitin 1999 u shpall Monument Kulture, duke u njohur si një nga veprat më të rëndësishme të trashëgimisë inxhinierike shqiptare.

IV. Ura e Gomsiqes – inovacion teknik dhe estetik

Një tjetër kryevepër e Prof. Gjadrit është Ura e vjetër e Gomsiqes, e cila konsiderohet ndër realizimet më të avancuara të kohës së saj. Projekti paraqiste një zgjidhje konstruktive novatore për periudhën, duke kombinuar efikasitetin statik me një arkitekturë moderne dhe elegante.

Kjo urë mbetet një dëshmi e aftësisë së Prof. Gjadrit për të integruar kërkesat teknike me cilësitë estetike të inxhinierisë civile.

V. Kontributet shkencore në fushën e konstruksioneve.

Veprimtaria e Prof. Gjadrit nuk kufizohet vetëm në projektimin e veprave inxhinierike. Ai ishte një studiues i shquar në fushën e Shkencës së Konstruksioneve dhe kontribuoi në zhvillimin e teorisë së analizës strukturore.

Në vitin 1936 ai paraqiti një studim në Kongresin e Dytë të Shoqatës Ndërkombëtare të Urave dhe Inxhinierisë së Strukturave. Punimi i tij, me titull “Über Brückenprobleme in Albanien” (“Probleme të llogaritjes së urave në Shqipëri”), u botua në vitin 1937 në përmbledhjen zyrtare të kongresit.

Ndër kontributet më origjinale ishte metoda që ai propozoi për analizën e sistemit “hark i inkastruar”, të përdorur në projektimin e Urës së Gomsiqes. Metoda bazohej në përdorimin e dy sistemeve ndihmëse – traut të inkastruar dhe harkut me dy çerniera – për ndërtimin e vijave influente dhe kontrollin e llogaritjes së të panjohurave statike. Kjo qasje përfaqësonte një zgjidhje origjinale dhe shkencërisht të avancuar për kohën.

Në vitin 1949 botoi gjithashtu një studim origjinal mbi funksionin e adezionit në lëvizjen e trenave në hekurudhat malore, të publikuar në numrin 3 të Buletinit të Institutit të Shkencave. Ky studim evidentoi formimin e tij të thellë në matematikën e aplikuar, fizikë dhe mekanikë, duke e paraqitur Prof. Gjadrit si një personalitet me kulturë të gjerë shkencore dhe multidisiplinare.

VI. Kontributi në arsimin universitar

Pas vitit 1944, Prof. Gjadri punoi në Ministrinë e Ndërtimit si përgjegjës i sektorit të studim – projektimit “Ura – Porte” dhe më pas si drejtues i kontrollit teknik.

Njëkohësisht ai iu përkushtua arsimit të lartë, duke qenë pjesë e stafit akademik të Katedrës së Rezistencës së Materialeve në Fakultetin e Inxhinierisë të Universitetit të Tiranës, sot Departamenti i Mekanikës së Strukturave në Fakultetin e Inxhinierisë së Ndërtimit.

Në fillim të viteve 1970 iu akordua titulli akademik “Profesor”, në vlerësim të kontributit të tij të jashtëzakonshëm në shkencë dhe arsim.

VII. Vepra madhore “Shkenca e Konstrukcioneve”

Kulmi i krijimtarisë së tij shkencore është monografia “Shkenca e Konstrukcioneve”, vëllimi i parë i së cilës u botua në vitin 1965. Kjo përbën veprën e parë monografike shqiptare në këtë disiplinë dhe konsiderohet një gur themeli në literaturën teknike kombëtare.

Libri është ndarë në dy pjesë. Pjesa e parë trajton analizën e trarëve, ndërsa pjesa e dytë analizon probleme komplekse të Rezistencës së Materialeve, duke përfshirë edhe trajtime nga Teoria e Elasticitetit, Teoria e Pllakave dhe Teoria e Plasticitetit.

Prof. Gjadri kishte planifikuar ta zhvillonte këtë vepër në tre vëllime me rreth 2000 faqe gjithsej. Megjithatë, ndarja nga jeta në vitin 1974 nuk i dha mundësi të botonte vëllimin e dytë dhe të përfundonte vëllimin e tretë, ku do të përfshihej studimi i tij origjinal mbi analizën statike të strukturave me hark. Dorëshkrimet e mbetura përbëjnë ende sot një pasuri të rëndësishme shkencore, për botimin e të cilave Fakulteti i Inxhinierisë së Ndërtimit ka ndërmarrë nisma konkrete.

VIII. Vlerësimi bashkëkohor

Në recensionin e vitit 1966 për librin “Shkenca e Konstrukcioneve”, inxhinieri Haxhi Dauti e cilësonte këtë vepër si një kontribut me rëndësi të jashtëzakonshme për inxhinierët dhe studentët, duke e konsideruar “gur themeli për zhvillimin e kulturës teknike shqiptare”. Ai përdorte një metaforë domethënëse, sipas së cilës studimi i këtij libri është i krahasueshëm me ngjitjen në një mal të lartë: kërkon përkushtim dhe këmbëngulje, por shpërblimi është një horizont i gjerë njohurish dhe aftësia për të arritur maja edhe më të larta shkencore.

IX. Përfundime

Prof. Gjovalin Gjadri përfaqëson një nga figurat themelore të inxhinierisë civile shqiptare. Ai arriti të ndërthurë në mënyrë të shkëlqyer praktikën projektuese me kërkimin shkencor dhe veprimtarinë pedagogjike, duke lënë një trashëgimi që vazhdon të mbetet referencë për inxhinierinë shqiptare. Veprat e tij infrastrukturore, kontributet teorike në analizën e strukturave dhe monografia monumentale “Shkenca e Konstrukcioneve” e vendosin Prof. Gjadri ndër themeluesit e shkollës shqiptare të mekanikës së strukturave dhe të shkencës së konstruksioneve. Trashëgimia e tij shkencore dhe profesionale mbetet një model i përhershëm i kompetencës, inovacionit dhe përkushtimit në shërbim të zhvillimit të inxhinierisë shqiptare.

Konsullata serbe, apo kur historia troket përsëri në portën e Shkodrës

August 1, 2026 by s p

Analizë historike nga Rafael Floqi/

Në Ballkan, diplomacia rrallëherë është vetëm diplomaci. Vendndodhja e një ambasade apo konsullate, koha e hapjes dhe simbolika që ajo mbart shpesh interpretohen përtej funksionit administrativ. Për këtë arsye, njoftimi për mundësinë e hapjes së një Konsullate të Republikës së Serbisë në Shkodër nuk u pa si një procedurë rutinë, por si një zhvillim që preku kujtesën historike dhe identitetin kombëtar shqiptar.

Ish-ministri i Jashtëm Ditmir Bushati ngriti pyetjen thelbësore: Pse pikërisht Shkodra?

Ai nuk kundërshtoi marrëdhëniet diplomatike me Serbinë, por argumentoi se zgjedhja e këtij qyteti nuk mund të ndahej nga pesha e tij historike. Edhe Pandeli Majko theksoi se pajtimi në Ballkan nuk mund të ndërtohet duke relativizuar krimet e së kaluarës. Këto reagime dëshmojnë se në Ballkan historia vazhdon të ndikojë politikën e jashtme dhe perceptimin publik.

Shkodra nuk është një qytet i zakonshëm. Ajo përballoi rrethimin heroik të viteve 1912–1913, u bë objekt debatesh në Konferencën e Ambasadorëve në Londër dhe më pas në Konferencën e Paqes në Paris. Pikërisht aty u vendos përfundimisht që qyteti të mbetej pjesë e shtetit shqiptar, pavarësisht pretendimeve të Malit të Zi. Kjo është arsyeja pse çdo zhvillim diplomatik që lidhet me Shkodrën zgjon ende reagime të forta.

Rrethimi i Shkodrës dhe beteja diplomatike

Kur shpërtheu Lufta e Parë Ballkanike në vitin 1912, Mali i Zi e kishte shpallur Shkodrën objektivin e tij kryesor. Për Cetinën, pushtimi i qytetit nuk ishte vetëm fitore ushtarake, por realizim i një projekti strategjik për dalje më të gjerë në Adriatik. Ushtria malazeze, e mbështetur më vonë edhe nga forca serbe, vendosi qytetin nën rrethim.

Brenda qytetit ndodhej garnizoni osman i komanduar nga Hasan Riza Pasha. Ai e kuptonte se mbrojtja e Shkodrës nuk ishte më vetëm çështje e Perandorisë Osmane, por lidhej drejtpërdrejt me fatin e shtetit shqiptar të saposhpallur. Për muaj të tërë qyteti rezistoi nën bombardime, uri dhe mungesë furnizimesh. Pas vrasjes së Hasan Riza Pashës, komandën e mori Esat Pashë Toptani, i cili, përballë gjendjes katastrofike humanitare, pranoi dorëzimin e qytetit më 23 prill 1913. Ushtarakisht Mali i Zi fitoi betejën, por jo luftën diplomatike.

Në Londër, Fuqitë e Mëdha po diskutonin kufijtë e rinj të Ballkanit. Austro-Hungaria dhe Italia kundërshtuan aneksimin e Shkodrës nga Mali i Zi, jo vetëm për arsye filoshqiptare, por sepse nuk dëshironin forcimin e ndikimit sllav dhe rus në Adriatik. Britania e Madhe, nën drejtimin e Sir Edward Grey, ndërmjetësoi negociatat. Përfundimi ishte se stabiliteti rajonal kërkonte që Shkodra të mbetej pjesë e Shqipërisë.

Kur mbreti Nikolla refuzoi të tërhiqej, Fuqitë e Mëdha ndërmorën një hap të pazakontë: vendosën bllokadë detare ndaj Malit të Zi dhe kërcënuan me ndërhyrje ushtarake. Përballë këtij presioni, Mali i Zi u tërhoq më 14 maj 1913 dhe Shkodra kaloi përkohësisht nën administrim ndërkombëtar. Ky mbetet një nga rastet më domethënëse kur diplomacia ndryshoi rezultatin e një fitoreje ushtarake.

“The Question of Scutari”: historia si armë diplomatike

Megjithëse vendimi i Londrës dukej përfundimtar, çështja e Shkodrës u rikthye në Konferencën e Paqes në Paris më 1919. Delegacioni malazez paraqiti memorandumin “The Question of Scutari”, hartuar nga ish-kryeministri Andrija Radoviç. Dokumenti nuk ishte studim akademik, por një instrument diplomatik për të bindur Fuqitë e Mëdha se vendimi i vitit 1913 duhej rishikuar.

Shkrimi fillon që në fjalinë e parë me një pasaktësi historike. Shkodra nuk mund të trajtohet sikur historia e saj të nisë vetëm me ardhjen e sllavëve në shekullin VII. Sipas traditës historike dhe burimeve të shumta antike, themelimi i qytetit lidhet me Aleksandrin e Madh të Maqedonisë, ndërsa zhvillimi i tij si qendër e rëndësishme politike dhe ushtarake është vepër e shtetit ilir.

Është e pakuptueshme që nuk thuhet asnjë fjalë për historinë shumë shekullore ilire të Shkodrës. Nuk përmenden dinastitë ilire që e bënë atë kryeqendër të mbretërisë së tyre. Nuk përmenden mbretërit Platori, Agroni, Teuta dhe Genti, emra që zënë vend të rëndësishëm në historinë e Ballkanit dhe të Mesdheut. Pikërisht fuqia e Mbretërisë Ilire bëri që Republika Romake të zhvillonte tri Luftërat Ilire (229–168 p.e.s.), një seri konfliktesh që dëshmojnë se Iliria nuk ishte një territor periferik, por një fuqi ushtarake dhe detare që sfidonte vetë Romën.

Mbreti Agron krijoi një nga shtetet më të fuqishme ilire të kohës. Mbretëresha Teuta u përball me Romën në mbrojtje të sovranitetit të saj, ndërsa Mbreti Genti mbeti sundimtari i fundit i pavarur i Mbretërisë Ilire, deri në pushtimin romak në vitin 168 p.e.s. Këta nuk janë personazhe dytësorë të historisë; ata janë figura themelore të identitetit historik të Shkodrës dhe të gjithë trevës ilire.

Pas pushtimit romak, Shkodra vazhdoi të ishte një qytet me rëndësi administrative dhe strategjike për shekuj me radhë, më pas nën Perandorinë Bizantine. Vetëm shumë më vonë, në shekujt VI–VII, ndodhën dyndjet sllave në Ballkan. Kjo është një fazë e historisë së qytetit, por jo fillimi i saj. Të anashkalosh më shumë se një mijë vjet histori ilire, romake dhe bizantine dhe të kalosh menjëherë te ardhja e sllavëve përbën një shtrembërim të rëndë të kronologjisë historike.

Një trajtim serioz i historisë së Shkodrës duhet të respektojë vazhdimësinë historike të qytetit. Historia nuk fillon aty ku i leverdis autorit. Shkodra është një nga qytetet më të lashta të Ballkanit, me rrënjë ilire të dokumentuara dhe me një rol vendimtar në historinë politike, ushtarake dhe kulturore të rajonit. Çdo përpjekje për të minimizuar ose për të fshirë këtë trashëgimi nuk i shërben së vërtetës historike, por krijon një narrativë të cunguar dhe të njëanshme.

Radoviç ndërtoi argumentimin mbi tre shtylla.

Së pari, ai pretendonte se Mali i Zi kishte të drejtë historike mbi Shkodrën, duke iu referuar Zetës mesjetare dhe dinastive sllave. Ky ishte një interpretim tipik i nacionalizmave të fillimit të shekullit XX, kur e kaluara përdorej për të legjitimuar kufijtë modernë. Historiografia bashkëkohore, megjithatë, thekson se pushtimet apo administrimet e përkohshme nuk krijojnë automatikisht të drejtë të përhershme sovraniteti.

Së dyti, memorandumi mbështetej në argumentin gjeografik. Radoviç e paraqiste Shkodrën si daljen natyrore të Malit të Zi në Adriatik përmes Liqenit të Shkodrës dhe lumit Buna. Por Konferenca e Ambasadorëve kishte arritur tashmë në përfundimin se interesat strategjike nuk mund të mbizotëronin mbi krijimin e një shteti shqiptar funksional.

Argumenti më polemik ishte ai etnografik. Memorandumi pretendonte se fiset shqiptare të Malësisë së Madhe – Hoti, Gruda, Kelmendi, Kastrati dhe Shala – ishin në origjinë popullsi sllave të shqiptarizuara gjatë periudhës osmane. Kjo tezë synonte të krijonte bazën historike për pretendimet mbi Shkodrën. Megjithatë, shumica e historianëve modernë, përfshirë Edith Durham, Noel Malcolm, Stavro Skendi, Owen Pearson dhe Oliver Jens Schmitt, nuk e pranojnë këtë interpretim. Ata argumentojnë se identiteti shqiptar i Malësisë ishte konsoliduar përmes gjuhës, kulturës, organizimit shoqëror dhe vetëdijes politike shumë kohë përpara Konferencës së Paqes.

Rëndësia e memorandumit nuk qëndron në saktësinë e tezave të tij, por në faktin se tregon se si historia, etnografia dhe gjeografia përdoreshin si instrumente të diplomacisë në fillim të shekullit XX. Ai mbetet një burim i rëndësishëm për të kuptuar logjikën politike të pretendimeve territoriale të kohës.

Woodrow Wilson, Vatra dhe beteja diplomatike për Shkodrën

Nëse rrethimi i Shkodrës u zhvillua në fushën e betejës, fati përfundimtar i qytetit u vendos në Konferencën e Paqes në Paris (1919–1920). Atje nuk diskutohej vetëm kufiri i një qyteti, por vetë mbijetesa e Shqipërisë si shtet. Në këtë kuadër, Shkodra u bë simbol i parimit të vetëvendosjes së popujve që Presidenti amerikan Woodrow Wilson kishte shpallur në Katërmbëdhjetë Pikat e tij.

Në Paris u përplasën dy koncepte të ndryshme të rendit ndërkombëtar. Fuqitë evropiane, në shumë raste, mbështeteshin ende te marrëveshjet sekrete të Luftës së Parë Botërore, sidomos Pakti i Londrës i vitit 1915, i cili parashikonte ndarjen e territoreve shqiptare ndërmjet Italisë dhe fqinjëve ballkanikë. Përballë tyre qëndronte Presidenti Wilson, i cili argumentonte se paqja nuk mund të ndërtohej mbi pazare territoriale, por mbi vullnetin e popujve dhe respektimin e sovranitetit të kombeve të vogla.

Për shqiptarët, rreziku nuk kufizohej vetëm te pretendimet malazeze mbi Shkodrën. Zbatimi i Paktit të Londrës do të nënkuptonte humbjen e Vlorës, pjesëve të Jugut dhe territoreve të tjera, duke e bërë Shqipërinë një shtet të paqëndrueshëm. Prandaj, Konferenca e Paqes u shndërrua në betejën vendimtare për mbijetesën e shtetit shqiptar.

Vatra dhe diplomacia e diasporës

Një rol vendimtar në këtë përpjekje luajti Federata Pan-Shqiptare “Vatra” në Shtetet e Bashkuara. Përmes memorandumeve, peticioneve, kontakteve me senatorë, kongresmenë, gazetarë dhe intelektualë amerikanë, Vatra arriti ta kthente çështjen shqiptare në pjesë të debatit politik në Uashington. Ajo nuk ishte thjesht një organizatë emigrantësh, por një institucion diplomatik jozyrtar që përfaqësonte interesat kombëtare shqiptare në Perëndim.

Një dokument kyç ishte Rezoluta e 4 janarit 1919, ku kërkohej njohja e plotë e pavarësisë së Shqipërisë, kundërshtimi i çdo copëtimi territorial dhe, nëse ishte e nevojshme, vendosja e një administrimi të përkohshëm ndërkombëtar nën garancinë e Shteteve të Bashkuara. Kjo dëshmon se diaspora shqiptare kishte kuptuar se beteja vendimtare nuk zhvillohej më në fushëbetejë, por në diplomaci.

Figura më e spikatur e kësaj diplomacie ishte Fan S. Noli. Ai komunikonte drejtpërdrejt me personalitete amerikane, përgatiste memorandume dhe argumentonte se Shqipëria ishte një komb me identitet historik, kulturor dhe gjuhësor të konsoliduar. Strategjia e tij nuk mbështetej në retorikë patriotike, por në dokumente, statistika, argumente juridike dhe burime historike, duke iu përshtatur mënyrës së të menduarit të diplomacisë amerikane.

Roli vendimtar i Presidentit Wilson

Ndërhyrja e Presidentit Woodrow Wilson rezultoi vendimtare. Edhe pse Shtetet e Bashkuara nuk kishin interesa territoriale në Ballkan, Wilson kundërshtoi zbatimin automatik të marrëveshjeve sekrete dhe mbrojti parimin e vetëvendosjes. Kjo qasje dobësoi ndjeshëm projektet për ndarjen e Shqipërisë dhe krijoi kushtet që shteti shqiptar të mbetej subjekt i së drejtës ndërkombëtare.

Procesverbalet e Konferencës tregojnë se delegacioni amerikan nuk u mbështet vetëm te presionet politike. Ai kërkoi analiza mbi përbërjen etnike të rajoneve shqiptare, kufijtë e vitit 1913 dhe pasojat e çdo ndryshimi territorial. Kjo metodë e dallonte diplomacinë amerikane nga qasja tradicionale evropiane, e cila shpesh mbështetej në marrëveshje të fshehta dhe interesa strategjike.

Në këtë kontekst u shqyrtua edhe memorandumi “The Question of Scutari”. Megjithëse ai ishte hartuar me kujdes dhe mbështetej në argumente historike e etnografike, administrata Wilson nuk ishte e gatshme të pranonte pretendime të bazuara vetëm në interpretime të së kaluarës. Ky ndryshim metodologjik shpjegon pse përpjekja për të rihapur çështjen e Shkodrës dështoi.

Në fund, Shqipëria nuk arriti të rikuperonte të gjitha territoret shqiptare, por fitoi betejën më të rëndësishme: mbijetesën si shtet. Në këtë sukses u ndërthurën veprimtaria e Presidentit Wilson, diplomacia e Vatrës, puna e Fan Nolit dhe angazhimi i diasporës shqiptare në Amerikë.

Debati shkencor mbi identitetin e Malësisë

Një pjesë e rëndësishme e debatit lidhej me përdorimin e historisë dhe etnografisë për të legjitimuar pretendimet territoriale. Në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX, studiues si Jovan Cvijiç dhe Jovan Erdeljanoviç zhvilluan teori sipas të cilave një pjesë e popullsisë shqiptare të veriut kishte origjinë sllave dhe ishte shqiptarizuar gjatë periudhës osmane. Këto ide u përdorën më pas nga diplomacia serbe dhe malazeze për të mbështetur pretendimet mbi Malësinë dhe Shkodrën.

Megjithatë, historiografia moderne i trajton këto teori me kujdes kritik. Studiuesit pranojnë kontributin e Cvijiç-it në gjeografinë fizike, por theksojnë se interpretimet e tij etnografike u ndikuan nga klima politike e kohës. Edhe metodologjia e Erdeljanoviç-it është kritikuar, sepse identiteti kombëtar nuk mund të përcaktohet vetëm nga prejardhja biologjike, patronimet apo traditat gojore.

Autori paraqet historinë e Shkodrës duke filluar nga themelimi i saj, ardhja e serbëve në Ballkan, Dioklea, sundimtarët Voislavljević, Bodinin, Radosllavin, Arqipeshkvinë e Tivarit, dëshmitë mesjetare, dinastinë Nemanjić, Balshajt, sundimin venedikas dhe osman. Më tej ai paraqet pretendimin se shumë fise të Shqipërisë së Veriut janë shqiptarizuar me kalimin e kohës dhe përdor zakone, këngë e toponime si argumente.

Në anën tjetër qëndronte Edith Durham, e cila, pas udhëtimeve të shumta në trevat shqiptare, përshkroi Hotin, Grudën, Kelmendin dhe fiset e tjera si bashkësi shqiptare me vetëdije të qartë kombëtare, të organizuara sipas Kanunit të Lekë Dukagjinit dhe të lidhura ngushtë me pjesën tjetër të Shqipërisë. Për Durham-in, përpjekjet për t’i paraqitur këto fise si “serbë të shqiptarizuar” nuk përputheshin me realitetin që ajo kishte vëzhguar në terren.

Edhe studiues bashkëkohorë si Noel Malcolm, Stavro Skendi, Owen Pearson dhe Oliver Jens Schmitt arrijnë në përfundimin se identitetet kombëtare në Ballkan janë rezultat i proceseve historike komplekse dhe nuk mund të reduktohen në interpretime të thjeshta etnike apo biologjike.

Përfundime

Historia e Shkodrës tregon se diplomacia dhe historia kanë qenë gjithmonë të ndërthurura. Dokumentet e fillimit të shekullit XX dëshmojnë se historia, gjeografia dhe etnografia u përdorën jo vetëm për të shpjeguar të kaluarën, por edhe për të justifikuar pretendime territoriale. Memorandumi “The Question of Scutari” nuk duhet parë si histori objektive, por si një instrument diplomatik i ndërtuar për të ndikuar vendimmarrjen ndërkombëtare.

Studimi nxjerr në pah edhe dallimin mes historianit dhe diplomatit. Historiani analizon burimet në mënyrë kritike dhe pranon kompleksitetin e së kaluarës, ndërsa diplomati zgjedh ato elemente që mbështesin interesat e shtetit që përfaqëson. Kur këto role ngatërrohen, historia rrezikon të shndërrohet në propagandë.

Po aq i rëndësishëm është roli i diplomacisë amerikane. Ndërhyrja e Presidentit Wilson dhe veprimtaria e Vatrës e Fan Nolit dëshmuan se argumenti juridik, dokumenti dhe diplomacia qytetare mund të ndikojnë në vendime me rëndësi historike. Mbijetesa e Shqipërisë si shtet nuk ishte rezultat vetëm i zhvillimeve ushtarake, por edhe i një beteje të fituar në tryezat e diplomacisë.

Historia nuk mbaron me dokumentin e fundit

Kur përfundon leximi i memorandumit “The Question of Scutari”, lexuesi mund të krijojë përshtypjen se po mbyll një dosje të arkivave diplomatike të vitit 1919. Në të vërtetë, ndodh e kundërta. Pikërisht aty fillon jeta e dytë e dokumentit: mënyra se si ai lexohet, interpretohet dhe përdoret nga brezat që vijnë më pas.

Çdo brez i rikthehet historisë me pyetjet e veta. Historiani nuk mund të ndryshojë dokumentet, por ai mund të ndryshojë mënyrën se si ato kuptohen. Kjo është arsyeja pse dokumentet arkivore nuk janë monumente të ngrira. Ato janë dëshmi që fitojnë kuptim të ri sa herë që rilexohen në dritën e burimeve të tjera, të metodologjive të reja dhe të përvojës historike që pason.

Historia e Shkodrës është një nga shembujt më domethënës të këtij procesi. Në vitin 1913 qyteti u mbrojt me armë. Në vitin 1919 u mbrojt me memorandume, harta dhe argumente diplomatike. Sot ai mbrohet përmes kujtesës historike, kërkimit shkencor dhe respektit për faktet. Mjetet kanë ndryshuar, por përgjegjësia mbetet e njëjtë: të mos lejohet që historia të zëvendësohet nga miti ose propaganda.

Debati i sotëm mbi hapjen e një Konsullate të Serbisë në Shkodër tregon se kujtesa historike vazhdon të ndikojë perceptimin e marrëdhënieve ndërmjet shteteve në Ballkan.

Historia nuk duhet të përdoret për të ushqyer konflikte të reja, por as të harrohet. Ajo duhet të shërbejë si një mjet për të kuptuar të kaluarën, për të ndërtuar dialog dhe për të dalluar faktin historik nga përdorimi politik i tij. Pikërisht kjo është edhe arsyeja pse Shkodra mbetet jo vetëm një simbol i rezistencës shqiptare, por edhe një dëshmi se fati i kombeve përcaktohet po aq në tavolinat e diplomacisë sa edhe në fushat e betejës.

Dhe pyetja: Pse Shkodra? Mbetet pa përgjigje.

Vatra homazhe nderimi pranë shtatores së Shenjtores Nënë Tereza dhe Dr.Ibrahim Rugovës në Klinë të Kosovës

July 31, 2026 by s p

Klinë, Kosovë, 30 korrik 2026 – Kryetari i Federatës Panshqiptare të Amerikës “Vatra”, Dr. Elmi Berisha, i shoqëruar nga anëtari i Kryesisë Bardh Tomaj dhe veprimtari i shquar i çështjes kombëtare Marjan Cubi, zhvilluan homazhe nderimi pranë shtatoreve të Presidentit Historik të Kosovës, Dr. Ibrahim Rugova, dhe Shën Nënë Terezës në qytetin e Klinës.

Shtatorja e Presidentit Ibrahim Rugova është ngritur falë donacionit bujar të vatranit historik Marjan dhe Ilir Cubit, një akt që dëshmon respektin dhe përkushtimin e tyre të palëkundur ndaj trashëgimisë së Presidentit Rugova dhe idealeve të lirisë, demokracisë dhe shtetndërtimit të Kosovës.

Marjan Cubi është një veprimtar dhe patriot i shquar, i cili për më shumë se pesë dekada nuk është ndalur së vepruari në shërbim të çështjes kombëtare shqiptare, e veçanërisht të Kosovës. Si kryetar i Degës së LDK-së për Nju Jorkun me rrethe dhe bashkëpunëtor i afërt i Presidentit Ibrahim Rugova, ai ka qenë ndër zërat më të fuqishëm të diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara, duke kontribuar në ndërgjegjësimin e opinionit amerikan dhe në mbështetjen politike e kombëtare për Kosovën. Këtë trashëgimi patriotike e vazhdon sot me krenari atdhetari i flaktë Ilir Cubi.

Vizita e delegacionit të Vatrës në këtë vend simbolik përfaqëson vazhdimësinë e misionit historik të Federatës Panshqiptare të Amerikës “Vatra”, e cila për më shumë se një shekull ka qenë në vijën e parë të mbrojtjes së interesave kombëtare shqiptare. Gjatë viteve të represionit serb dhe luftës në Kosovë, Federata Vatra dhe Gazeta Dielli ngritën pandërprerë zërin për të drejtat e shqiptarëve, informuan opinionin publik amerikan, mbështetën përpjekjet diplomatike dhe lobuan pranë institucioneve të Shteteve të Bashkuara për lirinë dhe pavarësinë e Kosovës. Në faqet e Diellit u pasqyruan padrejtësitë ndaj popullit të Kosovës, ndërsa Vatra mobilizoi komunitetin shqiptaro-amerikan në mbështetje të kauzës së drejtë të shqiptarëve.

Edhe sot, Vatra dhe vatranët me dinjitet vazhdojnë të zhvillojnë aktivitete të shumta në Kosovë dhe në të gjitha trojet etnike shqiptare, duke forcuar lidhjet kombëtare, duke nderuar figurat më të mëdha të historisë sonë kombëtare.