Prof.dr. Pal NIKOLLI/
99Historia e inxhinierisë shqiptare është e lidhur ngushtë me veprën e personaliteteve që hodhën themelet e projektimit modern të infrastrukturës dhe të zhvillimit të shkencës së konstruksioneve. Ndër figurat më të spikatura të kësaj fushe qëndron Prof. Gjovalin Gjadri (1899–1974), një prej inxhinierëve dhe studiuesve më të rëndësishëm shqiptarë të shekullit XX. Ai ishte projektues, pedagog, studiues dhe autor i veprës së parë madhore shqiptare në fushën e shkencës së konstruksioneve, duke lënë një trashëgimi të jashtëzakonshme në ndërtimin e urave, në zhvillimin e teorisë së strukturave dhe në formimin e brezave të inxhinierëve shqiptarë.
I. Formimi akademik dhe fillimet profesionale
Prof. Gjovalin Gjadri lindi në Shkodër më 2 korrik 1899. Arsimin fillor e kreu në Kolegjin Saverian të Etërve Jezuitë në Shkodër gjatë viteve 1905–1913, ku fitoi një formim të fortë kulturor dhe shkencor. Arsimin e mesëm e vazhdoi në Gjimnazin Real të Kremsit në Austri (1914–1918), ndërsa studimet universitare i kreu në Universitetin e Lartë Teknik të Vjenës, ku u diplomua në Inxhinieri Civile gjatë viteve 1918–1925.
Pas përfundimit të studimeve u kthye në Shqipëri dhe u punësua në Ministrinë e Punëve Botore, ku u angazhua menjëherë në realizimin e projekteve të rëndësishme infrastrukturore, veçanërisht në ndërtimin e Urës së Matit. Gjatë periudhës maj 1927 – korrik 1930 punoi si projektues-konstruktor në Byronë Qendrore të Urave në Moskë, duke fituar një përvojë të çmuar në projektimin e strukturave të avancuara.
Pas kthimit në Shqipëri në vitin 1930, rifilloi punën në Ministrinë e Punëve Botore, fillimisht si inxhinier projektues, ndërsa gjatë viteve 1935–1937 ushtroi detyrën e Sekretarit të Përgjithshëm dhe më pas të Shefit të Kontrollit Teknik (1937–1944), duke drejtuar kontrollin teknik të veprave më të rëndësishme publike të vendit.
II. Veprimtaria projektuese dhe realizimet inxhinierike
Gjatë një karriere profesionale që zgjati rreth pesë dekada, Prof. Gjadri projektoi ose drejtoi realizimin e më shumë se 75 veprave inxhinierike, shumica prej tyre ura të rëndësishme të infrastrukturës rrugore shqiptare.
Ndër veprat më përfaqësuese të tij përmenden:
Ura e Matit (ose Ura e Zogut) (1926);
Ura e Gjormit mbi lumin Shushicë, Vlorë (1931);
Ura mbi lumin Lanë në Bulevardin “Dëshmorët e Kombit”, Tiranë (1932), me sistem statik hark me dy çerniera;
Ura e vjetër e Gomsiqes (1935);
Ura në Mbrostar të Fierit (1945);
Ura mbi lumin Shkumbin në Rrogozhinë (1945);
Ura e Mokrës mbi lumin Shkumbin, Pogradec (1951).
Këto vepra dëshmojnë jo vetëm aftësinë e tij projektuese, por edhe nivelin e lartë të analizës strukturore, përdorimin inovativ të sistemeve statike dhe harmonizimin e kërkesave funksionale me aspektin estetik të veprave.
III. Ura e Matit – një monument i inxhinierisë shqiptare
Një nga veprat më të rëndësishme të Prof. Gjadrit është Ura e Matit, e inauguruar në maj të vitit 1927. Si drejtues i zbatimit të punimeve, inxhinieri i ri Gjovalin Gjadri dëshmoi kompetencë të jashtëzakonshme profesionale, duke fituar shumë shpejt reputacion si një prej specialistëve më të aftë të kohës.
Megjithëse ura pësoi dëmtime gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe iu nënshtrua riparimeve e përforcimeve të ndryshme, ajo mbeti model referimi për projektimin e shumë urave të tjera në Shqipëri. Në vitin 1999 u shpall Monument Kulture, duke u njohur si një nga veprat më të rëndësishme të trashëgimisë inxhinierike shqiptare.
IV. Ura e Gomsiqes – inovacion teknik dhe estetik
Një tjetër kryevepër e Prof. Gjadrit është Ura e vjetër e Gomsiqes, e cila konsiderohet ndër realizimet më të avancuara të kohës së saj. Projekti paraqiste një zgjidhje konstruktive novatore për periudhën, duke kombinuar efikasitetin statik me një arkitekturë moderne dhe elegante.
Kjo urë mbetet një dëshmi e aftësisë së Prof. Gjadrit për të integruar kërkesat teknike me cilësitë estetike të inxhinierisë civile.
V. Kontributet shkencore në fushën e konstruksioneve.
Veprimtaria e Prof. Gjadrit nuk kufizohet vetëm në projektimin e veprave inxhinierike. Ai ishte një studiues i shquar në fushën e Shkencës së Konstruksioneve dhe kontribuoi në zhvillimin e teorisë së analizës strukturore.
Në vitin 1936 ai paraqiti një studim në Kongresin e Dytë të Shoqatës Ndërkombëtare të Urave dhe Inxhinierisë së Strukturave. Punimi i tij, me titull “Über Brückenprobleme in Albanien” (“Probleme të llogaritjes së urave në Shqipëri”), u botua në vitin 1937 në përmbledhjen zyrtare të kongresit.
Ndër kontributet më origjinale ishte metoda që ai propozoi për analizën e sistemit “hark i inkastruar”, të përdorur në projektimin e Urës së Gomsiqes. Metoda bazohej në përdorimin e dy sistemeve ndihmëse – traut të inkastruar dhe harkut me dy çerniera – për ndërtimin e vijave influente dhe kontrollin e llogaritjes së të panjohurave statike. Kjo qasje përfaqësonte një zgjidhje origjinale dhe shkencërisht të avancuar për kohën.
Në vitin 1949 botoi gjithashtu një studim origjinal mbi funksionin e adezionit në lëvizjen e trenave në hekurudhat malore, të publikuar në numrin 3 të Buletinit të Institutit të Shkencave. Ky studim evidentoi formimin e tij të thellë në matematikën e aplikuar, fizikë dhe mekanikë, duke e paraqitur Prof. Gjadrit si një personalitet me kulturë të gjerë shkencore dhe multidisiplinare.
VI. Kontributi në arsimin universitar
Pas vitit 1944, Prof. Gjadri punoi në Ministrinë e Ndërtimit si përgjegjës i sektorit të studim – projektimit “Ura – Porte” dhe më pas si drejtues i kontrollit teknik.
Njëkohësisht ai iu përkushtua arsimit të lartë, duke qenë pjesë e stafit akademik të Katedrës së Rezistencës së Materialeve në Fakultetin e Inxhinierisë të Universitetit të Tiranës, sot Departamenti i Mekanikës së Strukturave në Fakultetin e Inxhinierisë së Ndërtimit.
Në fillim të viteve 1970 iu akordua titulli akademik “Profesor”, në vlerësim të kontributit të tij të jashtëzakonshëm në shkencë dhe arsim.
VII. Vepra madhore “Shkenca e Konstrukcioneve”
Kulmi i krijimtarisë së tij shkencore është monografia “Shkenca e Konstrukcioneve”, vëllimi i parë i së cilës u botua në vitin 1965. Kjo përbën veprën e parë monografike shqiptare në këtë disiplinë dhe konsiderohet një gur themeli në literaturën teknike kombëtare.
Libri është ndarë në dy pjesë. Pjesa e parë trajton analizën e trarëve, ndërsa pjesa e dytë analizon probleme komplekse të Rezistencës së Materialeve, duke përfshirë edhe trajtime nga Teoria e Elasticitetit, Teoria e Pllakave dhe Teoria e Plasticitetit.
Prof. Gjadri kishte planifikuar ta zhvillonte këtë vepër në tre vëllime me rreth 2000 faqe gjithsej. Megjithatë, ndarja nga jeta në vitin 1974 nuk i dha mundësi të botonte vëllimin e dytë dhe të përfundonte vëllimin e tretë, ku do të përfshihej studimi i tij origjinal mbi analizën statike të strukturave me hark. Dorëshkrimet e mbetura përbëjnë ende sot një pasuri të rëndësishme shkencore, për botimin e të cilave Fakulteti i Inxhinierisë së Ndërtimit ka ndërmarrë nisma konkrete.
VIII. Vlerësimi bashkëkohor
Në recensionin e vitit 1966 për librin “Shkenca e Konstrukcioneve”, inxhinieri Haxhi Dauti e cilësonte këtë vepër si një kontribut me rëndësi të jashtëzakonshme për inxhinierët dhe studentët, duke e konsideruar “gur themeli për zhvillimin e kulturës teknike shqiptare”. Ai përdorte një metaforë domethënëse, sipas së cilës studimi i këtij libri është i krahasueshëm me ngjitjen në një mal të lartë: kërkon përkushtim dhe këmbëngulje, por shpërblimi është një horizont i gjerë njohurish dhe aftësia për të arritur maja edhe më të larta shkencore.
IX. Përfundime
Prof. Gjovalin Gjadri përfaqëson një nga figurat themelore të inxhinierisë civile shqiptare. Ai arriti të ndërthurë në mënyrë të shkëlqyer praktikën projektuese me kërkimin shkencor dhe veprimtarinë pedagogjike, duke lënë një trashëgimi që vazhdon të mbetet referencë për inxhinierinë shqiptare. Veprat e tij infrastrukturore, kontributet teorike në analizën e strukturave dhe monografia monumentale “Shkenca e Konstrukcioneve” e vendosin Prof. Gjadri ndër themeluesit e shkollës shqiptare të mekanikës së strukturave dhe të shkencës së konstruksioneve. Trashëgimia e tij shkencore dhe profesionale mbetet një model i përhershëm i kompetencës, inovacionit dhe përkushtimit në shërbim të zhvillimit të inxhinierisë shqiptare.