Analizë historike nga Rafael Floqi/
Në Ballkan, diplomacia rrallëherë është vetëm diplomaci. Vendndodhja e një ambasade apo konsullate, koha e hapjes dhe simbolika që ajo mbart shpesh interpretohen përtej funksionit administrativ. Për këtë arsye, njoftimi për mundësinë e hapjes së një Konsullate të Republikës së Serbisë në Shkodër nuk u pa si një procedurë rutinë, por si një zhvillim që preku kujtesën historike dhe identitetin kombëtar shqiptar.
Ish-ministri i Jashtëm Ditmir Bushati ngriti pyetjen thelbësore: Pse pikërisht Shkodra?
Ai nuk kundërshtoi marrëdhëniet diplomatike me Serbinë, por argumentoi se zgjedhja e këtij qyteti nuk mund të ndahej nga pesha e tij historike. Edhe Pandeli Majko theksoi se pajtimi në Ballkan nuk mund të ndërtohet duke relativizuar krimet e së kaluarës. Këto reagime dëshmojnë se në Ballkan historia vazhdon të ndikojë politikën e jashtme dhe perceptimin publik.
Shkodra nuk është një qytet i zakonshëm. Ajo përballoi rrethimin heroik të viteve 1912–1913, u bë objekt debatesh në Konferencën e Ambasadorëve në Londër dhe më pas në Konferencën e Paqes në Paris. Pikërisht aty u vendos përfundimisht që qyteti të mbetej pjesë e shtetit shqiptar, pavarësisht pretendimeve të Malit të Zi. Kjo është arsyeja pse çdo zhvillim diplomatik që lidhet me Shkodrën zgjon ende reagime të forta.
Rrethimi i Shkodrës dhe beteja diplomatike
Kur shpërtheu Lufta e Parë Ballkanike në vitin 1912, Mali i Zi e kishte shpallur Shkodrën objektivin e tij kryesor. Për Cetinën, pushtimi i qytetit nuk ishte vetëm fitore ushtarake, por realizim i një projekti strategjik për dalje më të gjerë në Adriatik. Ushtria malazeze, e mbështetur më vonë edhe nga forca serbe, vendosi qytetin nën rrethim.
Brenda qytetit ndodhej garnizoni osman i komanduar nga Hasan Riza Pasha. Ai e kuptonte se mbrojtja e Shkodrës nuk ishte më vetëm çështje e Perandorisë Osmane, por lidhej drejtpërdrejt me fatin e shtetit shqiptar të saposhpallur. Për muaj të tërë qyteti rezistoi nën bombardime, uri dhe mungesë furnizimesh. Pas vrasjes së Hasan Riza Pashës, komandën e mori Esat Pashë Toptani, i cili, përballë gjendjes katastrofike humanitare, pranoi dorëzimin e qytetit më 23 prill 1913. Ushtarakisht Mali i Zi fitoi betejën, por jo luftën diplomatike.
Në Londër, Fuqitë e Mëdha po diskutonin kufijtë e rinj të Ballkanit. Austro-Hungaria dhe Italia kundërshtuan aneksimin e Shkodrës nga Mali i Zi, jo vetëm për arsye filoshqiptare, por sepse nuk dëshironin forcimin e ndikimit sllav dhe rus në Adriatik. Britania e Madhe, nën drejtimin e Sir Edward Grey, ndërmjetësoi negociatat. Përfundimi ishte se stabiliteti rajonal kërkonte që Shkodra të mbetej pjesë e Shqipërisë.
Kur mbreti Nikolla refuzoi të tërhiqej, Fuqitë e Mëdha ndërmorën një hap të pazakontë: vendosën bllokadë detare ndaj Malit të Zi dhe kërcënuan me ndërhyrje ushtarake. Përballë këtij presioni, Mali i Zi u tërhoq më 14 maj 1913 dhe Shkodra kaloi përkohësisht nën administrim ndërkombëtar. Ky mbetet një nga rastet më domethënëse kur diplomacia ndryshoi rezultatin e një fitoreje ushtarake.
“The Question of Scutari”: historia si armë diplomatike
Megjithëse vendimi i Londrës dukej përfundimtar, çështja e Shkodrës u rikthye në Konferencën e Paqes në Paris më 1919. Delegacioni malazez paraqiti memorandumin “The Question of Scutari”, hartuar nga ish-kryeministri Andrija Radoviç. Dokumenti nuk ishte studim akademik, por një instrument diplomatik për të bindur Fuqitë e Mëdha se vendimi i vitit 1913 duhej rishikuar.
Shkrimi fillon që në fjalinë e parë me një pasaktësi historike. Shkodra nuk mund të trajtohet sikur historia e saj të nisë vetëm me ardhjen e sllavëve në shekullin VII. Sipas traditës historike dhe burimeve të shumta antike, themelimi i qytetit lidhet me Aleksandrin e Madh të Maqedonisë, ndërsa zhvillimi i tij si qendër e rëndësishme politike dhe ushtarake është vepër e shtetit ilir.
Është e pakuptueshme që nuk thuhet asnjë fjalë për historinë shumë shekullore ilire të Shkodrës. Nuk përmenden dinastitë ilire që e bënë atë kryeqendër të mbretërisë së tyre. Nuk përmenden mbretërit Platori, Agroni, Teuta dhe Genti, emra që zënë vend të rëndësishëm në historinë e Ballkanit dhe të Mesdheut. Pikërisht fuqia e Mbretërisë Ilire bëri që Republika Romake të zhvillonte tri Luftërat Ilire (229–168 p.e.s.), një seri konfliktesh që dëshmojnë se Iliria nuk ishte një territor periferik, por një fuqi ushtarake dhe detare që sfidonte vetë Romën.
Mbreti Agron krijoi një nga shtetet më të fuqishme ilire të kohës. Mbretëresha Teuta u përball me Romën në mbrojtje të sovranitetit të saj, ndërsa Mbreti Genti mbeti sundimtari i fundit i pavarur i Mbretërisë Ilire, deri në pushtimin romak në vitin 168 p.e.s. Këta nuk janë personazhe dytësorë të historisë; ata janë figura themelore të identitetit historik të Shkodrës dhe të gjithë trevës ilire.
Pas pushtimit romak, Shkodra vazhdoi të ishte një qytet me rëndësi administrative dhe strategjike për shekuj me radhë, më pas nën Perandorinë Bizantine. Vetëm shumë më vonë, në shekujt VI–VII, ndodhën dyndjet sllave në Ballkan. Kjo është një fazë e historisë së qytetit, por jo fillimi i saj. Të anashkalosh më shumë se një mijë vjet histori ilire, romake dhe bizantine dhe të kalosh menjëherë te ardhja e sllavëve përbën një shtrembërim të rëndë të kronologjisë historike.
Një trajtim serioz i historisë së Shkodrës duhet të respektojë vazhdimësinë historike të qytetit. Historia nuk fillon aty ku i leverdis autorit. Shkodra është një nga qytetet më të lashta të Ballkanit, me rrënjë ilire të dokumentuara dhe me një rol vendimtar në historinë politike, ushtarake dhe kulturore të rajonit. Çdo përpjekje për të minimizuar ose për të fshirë këtë trashëgimi nuk i shërben së vërtetës historike, por krijon një narrativë të cunguar dhe të njëanshme.
Radoviç ndërtoi argumentimin mbi tre shtylla.
Së pari, ai pretendonte se Mali i Zi kishte të drejtë historike mbi Shkodrën, duke iu referuar Zetës mesjetare dhe dinastive sllave. Ky ishte një interpretim tipik i nacionalizmave të fillimit të shekullit XX, kur e kaluara përdorej për të legjitimuar kufijtë modernë. Historiografia bashkëkohore, megjithatë, thekson se pushtimet apo administrimet e përkohshme nuk krijojnë automatikisht të drejtë të përhershme sovraniteti.
Së dyti, memorandumi mbështetej në argumentin gjeografik. Radoviç e paraqiste Shkodrën si daljen natyrore të Malit të Zi në Adriatik përmes Liqenit të Shkodrës dhe lumit Buna. Por Konferenca e Ambasadorëve kishte arritur tashmë në përfundimin se interesat strategjike nuk mund të mbizotëronin mbi krijimin e një shteti shqiptar funksional.
Argumenti më polemik ishte ai etnografik. Memorandumi pretendonte se fiset shqiptare të Malësisë së Madhe – Hoti, Gruda, Kelmendi, Kastrati dhe Shala – ishin në origjinë popullsi sllave të shqiptarizuara gjatë periudhës osmane. Kjo tezë synonte të krijonte bazën historike për pretendimet mbi Shkodrën. Megjithatë, shumica e historianëve modernë, përfshirë Edith Durham, Noel Malcolm, Stavro Skendi, Owen Pearson dhe Oliver Jens Schmitt, nuk e pranojnë këtë interpretim. Ata argumentojnë se identiteti shqiptar i Malësisë ishte konsoliduar përmes gjuhës, kulturës, organizimit shoqëror dhe vetëdijes politike shumë kohë përpara Konferencës së Paqes.
Rëndësia e memorandumit nuk qëndron në saktësinë e tezave të tij, por në faktin se tregon se si historia, etnografia dhe gjeografia përdoreshin si instrumente të diplomacisë në fillim të shekullit XX. Ai mbetet një burim i rëndësishëm për të kuptuar logjikën politike të pretendimeve territoriale të kohës.
Woodrow Wilson, Vatra dhe beteja diplomatike për Shkodrën
Nëse rrethimi i Shkodrës u zhvillua në fushën e betejës, fati përfundimtar i qytetit u vendos në Konferencën e Paqes në Paris (1919–1920). Atje nuk diskutohej vetëm kufiri i një qyteti, por vetë mbijetesa e Shqipërisë si shtet. Në këtë kuadër, Shkodra u bë simbol i parimit të vetëvendosjes së popujve që Presidenti amerikan Woodrow Wilson kishte shpallur në Katërmbëdhjetë Pikat e tij.
Në Paris u përplasën dy koncepte të ndryshme të rendit ndërkombëtar. Fuqitë evropiane, në shumë raste, mbështeteshin ende te marrëveshjet sekrete të Luftës së Parë Botërore, sidomos Pakti i Londrës i vitit 1915, i cili parashikonte ndarjen e territoreve shqiptare ndërmjet Italisë dhe fqinjëve ballkanikë. Përballë tyre qëndronte Presidenti Wilson, i cili argumentonte se paqja nuk mund të ndërtohej mbi pazare territoriale, por mbi vullnetin e popujve dhe respektimin e sovranitetit të kombeve të vogla.
Për shqiptarët, rreziku nuk kufizohej vetëm te pretendimet malazeze mbi Shkodrën. Zbatimi i Paktit të Londrës do të nënkuptonte humbjen e Vlorës, pjesëve të Jugut dhe territoreve të tjera, duke e bërë Shqipërinë një shtet të paqëndrueshëm. Prandaj, Konferenca e Paqes u shndërrua në betejën vendimtare për mbijetesën e shtetit shqiptar.
Vatra dhe diplomacia e diasporës
Një rol vendimtar në këtë përpjekje luajti Federata Pan-Shqiptare “Vatra” në Shtetet e Bashkuara. Përmes memorandumeve, peticioneve, kontakteve me senatorë, kongresmenë, gazetarë dhe intelektualë amerikanë, Vatra arriti ta kthente çështjen shqiptare në pjesë të debatit politik në Uashington. Ajo nuk ishte thjesht një organizatë emigrantësh, por një institucion diplomatik jozyrtar që përfaqësonte interesat kombëtare shqiptare në Perëndim.
Një dokument kyç ishte Rezoluta e 4 janarit 1919, ku kërkohej njohja e plotë e pavarësisë së Shqipërisë, kundërshtimi i çdo copëtimi territorial dhe, nëse ishte e nevojshme, vendosja e një administrimi të përkohshëm ndërkombëtar nën garancinë e Shteteve të Bashkuara. Kjo dëshmon se diaspora shqiptare kishte kuptuar se beteja vendimtare nuk zhvillohej më në fushëbetejë, por në diplomaci.
Figura më e spikatur e kësaj diplomacie ishte Fan S. Noli. Ai komunikonte drejtpërdrejt me personalitete amerikane, përgatiste memorandume dhe argumentonte se Shqipëria ishte një komb me identitet historik, kulturor dhe gjuhësor të konsoliduar. Strategjia e tij nuk mbështetej në retorikë patriotike, por në dokumente, statistika, argumente juridike dhe burime historike, duke iu përshtatur mënyrës së të menduarit të diplomacisë amerikane.
Roli vendimtar i Presidentit Wilson
Ndërhyrja e Presidentit Woodrow Wilson rezultoi vendimtare. Edhe pse Shtetet e Bashkuara nuk kishin interesa territoriale në Ballkan, Wilson kundërshtoi zbatimin automatik të marrëveshjeve sekrete dhe mbrojti parimin e vetëvendosjes. Kjo qasje dobësoi ndjeshëm projektet për ndarjen e Shqipërisë dhe krijoi kushtet që shteti shqiptar të mbetej subjekt i së drejtës ndërkombëtare.
Procesverbalet e Konferencës tregojnë se delegacioni amerikan nuk u mbështet vetëm te presionet politike. Ai kërkoi analiza mbi përbërjen etnike të rajoneve shqiptare, kufijtë e vitit 1913 dhe pasojat e çdo ndryshimi territorial. Kjo metodë e dallonte diplomacinë amerikane nga qasja tradicionale evropiane, e cila shpesh mbështetej në marrëveshje të fshehta dhe interesa strategjike.
Në këtë kontekst u shqyrtua edhe memorandumi “The Question of Scutari”. Megjithëse ai ishte hartuar me kujdes dhe mbështetej në argumente historike e etnografike, administrata Wilson nuk ishte e gatshme të pranonte pretendime të bazuara vetëm në interpretime të së kaluarës. Ky ndryshim metodologjik shpjegon pse përpjekja për të rihapur çështjen e Shkodrës dështoi.
Në fund, Shqipëria nuk arriti të rikuperonte të gjitha territoret shqiptare, por fitoi betejën më të rëndësishme: mbijetesën si shtet. Në këtë sukses u ndërthurën veprimtaria e Presidentit Wilson, diplomacia e Vatrës, puna e Fan Nolit dhe angazhimi i diasporës shqiptare në Amerikë.
Debati shkencor mbi identitetin e Malësisë
Një pjesë e rëndësishme e debatit lidhej me përdorimin e historisë dhe etnografisë për të legjitimuar pretendimet territoriale. Në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX, studiues si Jovan Cvijiç dhe Jovan Erdeljanoviç zhvilluan teori sipas të cilave një pjesë e popullsisë shqiptare të veriut kishte origjinë sllave dhe ishte shqiptarizuar gjatë periudhës osmane. Këto ide u përdorën më pas nga diplomacia serbe dhe malazeze për të mbështetur pretendimet mbi Malësinë dhe Shkodrën.
Megjithatë, historiografia moderne i trajton këto teori me kujdes kritik. Studiuesit pranojnë kontributin e Cvijiç-it në gjeografinë fizike, por theksojnë se interpretimet e tij etnografike u ndikuan nga klima politike e kohës. Edhe metodologjia e Erdeljanoviç-it është kritikuar, sepse identiteti kombëtar nuk mund të përcaktohet vetëm nga prejardhja biologjike, patronimet apo traditat gojore.
Autori paraqet historinë e Shkodrës duke filluar nga themelimi i saj, ardhja e serbëve në Ballkan, Dioklea, sundimtarët Voislavljević, Bodinin, Radosllavin, Arqipeshkvinë e Tivarit, dëshmitë mesjetare, dinastinë Nemanjić, Balshajt, sundimin venedikas dhe osman. Më tej ai paraqet pretendimin se shumë fise të Shqipërisë së Veriut janë shqiptarizuar me kalimin e kohës dhe përdor zakone, këngë e toponime si argumente.
Në anën tjetër qëndronte Edith Durham, e cila, pas udhëtimeve të shumta në trevat shqiptare, përshkroi Hotin, Grudën, Kelmendin dhe fiset e tjera si bashkësi shqiptare me vetëdije të qartë kombëtare, të organizuara sipas Kanunit të Lekë Dukagjinit dhe të lidhura ngushtë me pjesën tjetër të Shqipërisë. Për Durham-in, përpjekjet për t’i paraqitur këto fise si “serbë të shqiptarizuar” nuk përputheshin me realitetin që ajo kishte vëzhguar në terren.
Edhe studiues bashkëkohorë si Noel Malcolm, Stavro Skendi, Owen Pearson dhe Oliver Jens Schmitt arrijnë në përfundimin se identitetet kombëtare në Ballkan janë rezultat i proceseve historike komplekse dhe nuk mund të reduktohen në interpretime të thjeshta etnike apo biologjike.
Përfundime
Historia e Shkodrës tregon se diplomacia dhe historia kanë qenë gjithmonë të ndërthurura. Dokumentet e fillimit të shekullit XX dëshmojnë se historia, gjeografia dhe etnografia u përdorën jo vetëm për të shpjeguar të kaluarën, por edhe për të justifikuar pretendime territoriale. Memorandumi “The Question of Scutari” nuk duhet parë si histori objektive, por si një instrument diplomatik i ndërtuar për të ndikuar vendimmarrjen ndërkombëtare.
Studimi nxjerr në pah edhe dallimin mes historianit dhe diplomatit. Historiani analizon burimet në mënyrë kritike dhe pranon kompleksitetin e së kaluarës, ndërsa diplomati zgjedh ato elemente që mbështesin interesat e shtetit që përfaqëson. Kur këto role ngatërrohen, historia rrezikon të shndërrohet në propagandë.
Po aq i rëndësishëm është roli i diplomacisë amerikane. Ndërhyrja e Presidentit Wilson dhe veprimtaria e Vatrës e Fan Nolit dëshmuan se argumenti juridik, dokumenti dhe diplomacia qytetare mund të ndikojnë në vendime me rëndësi historike. Mbijetesa e Shqipërisë si shtet nuk ishte rezultat vetëm i zhvillimeve ushtarake, por edhe i një beteje të fituar në tryezat e diplomacisë.
Historia nuk mbaron me dokumentin e fundit
Kur përfundon leximi i memorandumit “The Question of Scutari”, lexuesi mund të krijojë përshtypjen se po mbyll një dosje të arkivave diplomatike të vitit 1919. Në të vërtetë, ndodh e kundërta. Pikërisht aty fillon jeta e dytë e dokumentit: mënyra se si ai lexohet, interpretohet dhe përdoret nga brezat që vijnë më pas.
Çdo brez i rikthehet historisë me pyetjet e veta. Historiani nuk mund të ndryshojë dokumentet, por ai mund të ndryshojë mënyrën se si ato kuptohen. Kjo është arsyeja pse dokumentet arkivore nuk janë monumente të ngrira. Ato janë dëshmi që fitojnë kuptim të ri sa herë që rilexohen në dritën e burimeve të tjera, të metodologjive të reja dhe të përvojës historike që pason.
Historia e Shkodrës është një nga shembujt më domethënës të këtij procesi. Në vitin 1913 qyteti u mbrojt me armë. Në vitin 1919 u mbrojt me memorandume, harta dhe argumente diplomatike. Sot ai mbrohet përmes kujtesës historike, kërkimit shkencor dhe respektit për faktet. Mjetet kanë ndryshuar, por përgjegjësia mbetet e njëjtë: të mos lejohet që historia të zëvendësohet nga miti ose propaganda.
Debati i sotëm mbi hapjen e një Konsullate të Serbisë në Shkodër tregon se kujtesa historike vazhdon të ndikojë perceptimin e marrëdhënieve ndërmjet shteteve në Ballkan.
Historia nuk duhet të përdoret për të ushqyer konflikte të reja, por as të harrohet. Ajo duhet të shërbejë si një mjet për të kuptuar të kaluarën, për të ndërtuar dialog dhe për të dalluar faktin historik nga përdorimi politik i tij. Pikërisht kjo është edhe arsyeja pse Shkodra mbetet jo vetëm një simbol i rezistencës shqiptare, por edhe një dëshmi se fati i kombeve përcaktohet po aq në tavolinat e diplomacisë sa edhe në fushat e betejës.
Dhe pyetja: Pse Shkodra? Mbetet pa përgjigje.