s p – Page 65 – Dielli

THE AUSTRALIAN JEWISH NEWS (1973) / EDWARD MANTUS NË KËRKIM TË HEBRENJVE SEFARDË NË SHQIPËRINË MAOISTE

February 15, 2026 by s p

Burimi : The Australian Jewish News, e premte, 26 tetor 1973, faqe n°17

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 14 shkurt 2026

“The Australian Jewish News” ka botuar, të premten e 26 tetorit 1973, në faqen n°17, rrëfimin e Edward Mantus asokohe në kërkim të hebrenjve sefardë në Shqipërinë Maoiste, të cilin Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Hebrenjtë Sefardë në Shqipërinë Maoiste

Pas dëbimit nga Spanja dhe Italia e Jugut në shekujt XV dhe XVI, hebrenjtë sefardë u vendosën në Shqipëri me ftesë të turqve osmanë.

Sot, Shqipëria është aleatja e izoluar e Kinës në Ballkan. Edward Mantus raporton mbi jetën e disa qindra hebrenjve që ende jetojnë nën këtë regjim maoist.

Në pikën kufitare të Hanit të Hotit, të gjitha librat dhe revistat që kisha me vete u konfiskuan, përfshirë “The Jewish Chronicle”. Kjo ishte pritja ime në Republikën Popullore të Shqipërisë, bastion i regjimit maoist të Enver Hoxhës që nga viti 1946 dhe aleate e vendosur e Kinës komuniste.

Edhe pse posterat shpallin “Rroftë marksizëm-leninizmi”, as rusët nuk janë të mirëpritur këtu — as amerikanët, as jugosllavët dhe as izraelitët. Propaganda anti-izraelite është pjesë e përditshme e transmetimeve shqiptare. Marrëdhëniet me botën arabe janë të mira dhe kohët e fundit kishte vizituar vendin një grup folklorik egjiptian.

S’ka “çifutë”

Në Shqipëri jetojnë rreth 300 hebrenj, megjithëse zyrtarët qeveritarë pranonin me hezitim se pakicat përbëheshin vetëm nga “disa ciganë dhe disa grekë”.

Ata shfaqnin bezdi kur pyeteshin për çifutët dhe fillimisht pretendonin se nuk kishte fare hebrenj.

Gjatë udhëtimeve të mia të gjera në vend për kërkime mbi muzikën popullore, arrita të kontaktoj disa hebrenj — pasardhës të një komuniteti të përmendur për herë të parë në shekullin XII nga udhëtari i guximshëm hebre Benjamin i Tudelës.

Historia më e fundit e hebrenjve në Shqipëri fillon në shekullin XVI, kur shumë hebrenj nga Spanja u vendosën në vend me ftesë të osmanëve, të cilët sunduan Ballkanin për afro 450 vjet, deri në vitin 1913.

Në disa qendra kishte komunitete të mëdha hebraike, kryesisht tregtarë, me sinagoga të ndërtuara sipas stileve kastiliane, katalanase, portugeze dhe apuliane.

Të paktën gjysma e popullsisë së sotme hebraike jeton në Tiranë, kryeqytetin me rreth 200.000 banorë. Grupi i dytë më i madh, rreth 60 vetë, jeton në Vlorë (ish-Valona), një port detar që ishte qendër e rëndësishme e vendosjes hebraike në shekujt XVI dhe XVII.

Në vitin 1685, gjatë luftës turko-veneciane, shumë hebrenj të Vlorës u larguan drejt Beratit, ku Shabatai Zvi, mesia i rremë, ishte internuar nga turqit.

Ndalimi

Nuk munda ta vizitoja personalisht Vlorën, pasi ishte zonë e ndaluar, por takova një familje nga qyteti që kishte një vetëdije të fortë hebraike.

Durrësi (ish-Durazzo) kishte mbi 1.000 hebrenj në fillim të shekullit XIX, por rënia e portit bëri që shumë të shpërnguleshin drejt Selanikut. Sot kanë mbetur vetëm pak familje. Hebrenj të paktë jetojnë edhe në Shkodër, Berat, Elbasan dhe vende të tjera.

Komuniteti hebraik mori njohje zyrtare vetëm në vitin 1937. Pak para shpërthimit të Luftës së Dytë Botërore, Mbreti Zog u dha azil politik 150 hebrenjve që iknin nga Austria dhe Gjermania, përpara se edhe vetë të largohej në mërgim.

Kunata e tij, rastësisht, ishte një hebreje e konvertuar, gruaja e Dr. Michael Deutsch, nga Senta e Jugosllavisë.

Hebrenjtë shqiptarë nuk u dëmtuan gjatë pushtimit gjerman të vitit 1943, i cili zgjati një vit. Marrëveshja gjermano-italiane vendosi pjesë të Jugosllavisë nën kontrollin e shqiptarëve dhe shumë hebrenj nga Serbia dhe Kroacia ikën në këtë territor të aneksuar ku u trajtuan mirë nga popullsia vendase dhe, me një përjashtim të madh, nga forcat pushtuese italiane.

Ky përjashtim ndodhi kur hebrenjtë e burgosur në Prishtinë iu dorëzuan gjermanëve dhe u dërguan në Beograd, ku u vranë.

Vrasjet

Pas kapitullimit të Italisë në vitin 1943, gjermanët morën kontrollin e territorit jugosllav të aneksuar ndaj Shqipërisë. Në prill të vitit 1944, 300 hebrenj u burgosën në Prishtinë, ku të tjerë u dërguan për t’u bashkuar me ta. 400 u deportuan në Bergen-Belsen dhe vetëm 100 mbijetuan.

Me ardhjen në pushtet të Enver Hoxhës në vitin 1946, Shqipëria u shndërrua në një shtet pothuajse hermetikisht të mbyllur dhe hebrenjtë u zhdukën nga vëmendja publike.

Në vitin 1952, Izraeli ofroi viza për çdo hebre që dëshironte të largohej. Mbi 50 familje u përfshinë, por askush nuk u lejua të largohej. Në vitin 1953, u raportua se hebrenj që përpiqeshin të arratiseshin drejt Italisë ose Greqisë u qëlluan dhe pronat e tyre u konfiskuan.

Deri në fund të viteve 1950, shërbesat fetare hebraike mbaheshin fshehurazi në Tiranë dhe Vlorë. Por regjimi maoist u bë gjithnjë e më armiqësor ndaj çdo shprehjeje fetare. Në vitin 1965, çdo praktikë fetare, publike apo private, u ndalua dhe u shpall vepër penale, madje edhe zotërimi i librave fetarë.

Që prej asaj kohe nuk ka shkolla hebraike, organizata komunitare apo rabinë. Është e dyshimtë nëse edhe sot disa hebrenj guxojnë të luten në fshehtësi në shtëpitë e tyre.

Hebrenjtë ende gjenden mes profesionistëve shqiptarë, përfshirë një mjek të njohur në Tiranë dhe disa pedagogë universitarë, kryesisht në fakultetin e gjuhëve.

Bllokimi

Takova disa hebrenj, të gjithë sefardë. Ata ishin shumë të kujdesshëm në biseda dhe ngurronin të flisnin hapur. Megjithë propagandën e vazhdueshme anti-izraelite, ata shprehën dëshirën për të “vizituar” Izraelin — një dëshirë që nënkuptonte shumë më tepër.

Mundësia që Shqipëria të lejojë vullnetarisht emigrimin e tyre është minimale. Zyrtarët sulmojnë shpesh Bashkimin Sovjetik për lejimin e emigrimit hebraik, duke e quajtur atë “lejueshmëri” të Kremlinit.

Kur u përmenda se Kina kishte lejuar të gjithë hebrenjtë e saj të largoheshin, duke mos lënë asnjë pas, bashkëbiseduesi im mbeti për një çast pa fjalë.

Një ndërhyrje përmes Kinës mund të jetë e vetmja rrugë për të lejuar emigrimin e komunitetit hebraik shqiptar.

Edhe pse asnjë hebre nuk mban poste të rëndësishme politike dhe pak janë anëtarë të Partisë Komuniste, nuk ka persekutim aktiv përveç ndalimit të përgjithshëm të fesë. Megjithatë, asimilimi është i shpejtë dhe, nëse nuk ndërmerret asgjë së shpejti, ky komunitet rrezikon të zhduket plotësisht.

© Jewish Chronicle News Feature Service

Copëra dialogjesh të pa thëna pёr Shën Valentin

February 15, 2026 by s p

Poezi humoristike nga Rafael Floqi

Gjyshi dhe nipi dhe Shën Valentini

Në oborr nën hardhinë e vjetër,
ku dielli pi kafe tok me pulat,
nipçja me flokë si antenë Wi-Fi
i flet gjyshit me zë të ndryshuar.

— Gjysh, a e di ç’ është Shën Valentini?

Gjyshi kruan mustaqen si bari i korrikut,
hedh sytë nga mali, pastaj nga dhia,
dhe thotë me qetësi si gjeli majë furrikut:

— More bir, unë e di Shën Gjergjin,
di edhe Shën Kollin, dhe Shën Ndreun
po ky Valentini nga cili katund e kemi?

— Është dita e dashurisë! I tha nipçja
Dërgojmë zemra, lule, çokollata,
bëjmë “story”, “likes” “pëlqime”…
E gjyshi qeshi e tha se në kohën time:

— Ah, dashuria! Pse s’e the qysh në fillim?
Dashurinë e kam pas komshie.
Valentinin jo nuk kam njohur, por atë
me isharet shihja tek arën prashiste .

— Po si e prashit dashurinë, o gjysh?

— Me djersë, e mall zemre mor djalë.
Me bukë të ndarë përgjysmë.
Me një shall të thurur pёr një natë
kur bora si sheqer i zbardhte çatisë.

Nipi tund telefonin:

— Po dhurata, bëje mor gjysh?
Zemra kadifeje, arusha me fjongo?

Gjyshi nga dritarja sheh gjyshen,
që si dirigjente tund tepsinë:

— Dhurata? Ja i çova një herë një torbë miell,
Ajo ma ktheu me byrek gjithë gjalpë.
E kwsaj i thoni ju sot “ emoxhi”.
Ne i thoshim një kohe “e moj xhan”

Nipi qesh:— Po mesazh dashurie i ke dërguar ?
— Kam dërguar, more! E s’kam brenga
I thosha: “Mos harro të mjelësh lopën.”
Në atë fjali fshihej e gjithë kënga.

Nipi ngul këmbë:

— Pra ju s’e festonit Shën Valentinin?

Gjyshi merr frymë thellë me zor,
e tha si të mbillte një lule në kraharor:

— Bir, dashuria s’ka kalendar.
Ajo është si zjarri në behar :
po s’e ushqeve çdo ditë, në oxhak
ftohet që në prill pak nga pak.

Pastaj shtoi me sy që disi tinzar:
Nëse Valentini s’i di këto punë me zarar,
le të vijë një gotë raki me mu të pijë.
T’ja tregoj unë se çdo me thanë dashni

Nipi bën një “selfie” me gjyshin,
e poston me shkrimin:
“#DashuriVintage”.

E gjyshi s’e di se ç’është hashtagu,
po di si nga afër dhe në sy së largu
ta mbajë shtrënguar dorën e gjyshes,
si buka e fundit në sofrën e mëdyshjes.

Dhe në mbrëmje, pa zemra plastike,
pa fjongo e pa drita të mëdha neon,
në shtëpinë e vogël ndizet oxhaku
Dhe Shën Valentini, troket gjithmonë.

Kartolina e Zemrës

Në mëngjesin me erë çokollate,
vajza pesë vjeçe me bishtaleca si presje,
mban në dorë një kartolinë të kuqe
sa një mollë e vogël, e turpshme.

— Mami…mami…
kujt t’ia jap në kopsht
kartolinën për Shën Valentin?

Mami ndal lugën në ajër,
si një aeroplan që kërkon pistë,
dhe qesh: Kujt të dojë zemra, moj bijë.

Vajza ballim vrenjt si filozofe:

— Po zemra ime i do të gjithë…
Edin se më jep lapsin me ngjyra ,
Anën se më ruan vendin në rrëshqitëse,
Arlin që qan kur i marrin lodrën…
dhe edukatoren që ka një zë kënge.

Mami qesh lehtë:
— Atëherë paske zemër të madhe.

Vajza shikon kartolinën e kuqe:
një zemër me ngjitës që s’ngjit mirë,
me shkronja që kërcejnë si bretkosa:
“Gëzuar këtë Shën Valentin!”

— Po nëse ia jap vetëm njërit,
të tjerët a do mërziten? Apo jo?

Mami i rregullon fjongon dhe shton:

— Dashuria s’është karamele qё mbaron.
Ajo sa më shumë ta ndash,
aq më shumë të shtohet.

Vajza mendohet gjatë,
sa një pushim i madh
mes dy vizatimesh.

— Atëherë, mami…
po e pres në katër copa!
E gjeta zgjidhjen

— Po pse në katër? E pyet e ema.

— Se sot do jem në katër banka !
Do t’ua jap pak nga zemra të gjithëve.
Edhe atij që më shtyu dje…
se mbase sot s’ më shtyn prapë.

Mami e përqafon fort,
si të përqafonte
gjithë kopshtin njëherësh.

Dhe vajza del nga shtëpia me vrull heroik,
me kartolinën e prerë pak si shtrembër,
por me zemrën e plotë, e krejt pa frikë.

Dhe në grupin e kopshtit atë ditë
nuk pati vetëm një Shën Valentin,
por shumë copëza letre punëdore
që qeshnin nëpër duar të vogla prore.

Plaku “Ashik” dhe Shën Valentini

Në fund të fshatit, te porta qaramane,
rrinte Plaku Ashik me bastun prej thane,
e mustaqet si dallëndyshe i turfullon,
dhe zemrën si pranverë pa pension.

I thoshin djalë “ashik” qysh në rini,
se u binte syve si të ishin çifteli,
e fjalën e kishte si llokum me arra:
dhe sa qe i ri, u dilte vashave para.

Një ditë shkurti, mes erës e acarit,
e shpoi komshiu që përtej gardhit: ,
—O plak, a s’po e feston Shën Valentinin?
Ai zgjati veshët pёr t’ju përgjigj thumbit.

Plot ironi hoqi kapelën gjithë lezet,
si të përshëndeste një mikun e vet: ,
—Kush asht ky Valentini? Nga ç’fis vjen?
E çfarë e mirë kësaj ane po e bjen?

Është shenjti i dashnisë!—i gjegji komshija.
Plaku qeshi, aq sa iu drodhën thinjat:
— I dashnisë the. Mos ka ardh’ vonë ksaj here
Dhe zgjati kokën nga një penxhere.

E fshiu bastunin si të lustronte kujtime,
E shtoi:Vërtet s’kish Valentina në kohë time
Por kishte dritare që hapeshin mshehtas
dhe një shami që tundej pas perdesh.

— Po tani? e ngacmoi komshiu sërish.
— Tani a s’je më prapë plak ashik.

Plaku ngriti vetullën si mal me vërtik:
Dashuria s’del në pension, i tha mor mik.
Ajo vetëm numrin e syzevet ndryshon.
Ja më prit sa t’i çoj plakës çaj me rigon,

“Mos dil se ftohtë sot po bën” i them,
—Hajde brenda më thotë se bore po bjen
E kaq ashikni duhet për mua plakun
Kaq mjafton për ta ndezur oxhakun.

Nga dritarja u dëgjua zëri i plakës saora :
— O ashik, hajde brenda, se t’u ftoh kafja!
E plaku qeshi si djalosh me tesha të reja.
— E dëgjove? Ky Valentini im, po thotë eja.

Mjafton një zë që të thërret me emër,
edhe pas pesëdhjetë e kusur vjetësh.
Dhe ai hyn brenda avash, i prekur në sedër
si të hynte në buzë të një këngë të vjetër.

Në oborr mbeti vetëm i ftohtë shkurti,
që u skuq pak me frikë nga turpi
se e kuptoi se edhe ai Shën Valentin
nga ai Plaku Ashik mësoi dashurinë
.

Djaloshi që s’e gjente fjalën

Në bankën e fundit në një klasë,
rrinte një djalosh me gjuhë si guaskë,
S’e nxirrte dot atë fjalën e duhur jashtë
dhe sikur t’ia nxirrnin fort me mashë.

Sa herë vinte Shën Valentini, aty pari
fyti i lidhej si të ishte nyje marinari,
duart si dy zogj të trembur, pa hile
dhe fjalët mbesnin si pushime pa zile.

E pa vajzën në korridor dhe ngriu
me flokë që i binin e vareshin si shiu,
dhe zemra i trokiste e kërciste ajo fort
si kur gjëmonte një trokitje një portë.

“Thuaja sot”, i thoshte mendja.
“Thuaja me gojën plot.” shtonte zemra
Po fjala aty e ngecte si hapi në prag,
e zbathur, e turpëruar që nga larg.

Dhe bleu një kartolinë me zemër,
e mbajti tri ditë pa shkruar asnjë emër.
U ngroh, u rrudh, dhe u zhubravit,
dhe prej xhepit s’doli as pёr një vit.

Shokët e tij flisnin gjithë potere ,
e u hidhnin vajzave lule me erë.
hapat maste, e veten mbante me hatër,
një, dy, tre, dhe …prapaktheu katër.

Çdo mbrëmje, shihej para pasqyrës,
bënte prova si ta kishte para fytyrës:
“Të dua i thosh …si aktor pa publik
e domethënë, në fakt…po pse kam frikë!”

Pasqyra i buzëqeshte, si me dredhi
Se vajza s’qe aty. Por ja që dita erdhi,
Shën Valentini si postier në derë trokiti
dhe prapë ai i drojtur, heshti si meiti.

Vetëm i sa i zgjati kartolinën këtë herë
me dorën që i dridhej si fleta në erë.
Pa tinguj, pa zë, pa as edhe një fjalë.
Ajo e mori, e pa dhe e hapi ngadalë.

Brenda s’kishte poezi as ndonjë zemër,
Veç një fjali të shkruar disi shtrembër
as premtime me yje ,e hënë mes resh
Veç shkurt e troç “Më pëlqen kur qesh!”

Ajo buzëqeshi. Dhe djaloshit iu duk
se fjalët i dolën nga xhepi sënduk
e u ulën aty pranë saj, me dashuri.
se Shën Valentini e kish bërë magji

Se kështu ndodh në dashuri shpesh
ndjenja s’ kërkon fjalime përshesh
mjafton një fjali e vogël që dridhet,
por është e vërtetë, se gjuha të lidhet.

HUNZAKËT, SHQIPTARËT E VJETËR MIDIS PAKISTANIT DHE AFGANISTANIT

February 15, 2026 by s p

Dr. Albert KURTI/

Ndërmjet maleve të larta në veri të Pakistanit, kufi me Afganistanin gjendet një luginë e quajtur Hunza dhe banorët quhen hunzë ose hunzakë. Hunzët ushtrojnë aktivitetet e tyre në këtë luginë, me lartësi rreth 2400 m mbi nivelin e detit. Në të jetojnë rreth 60 mijë banorë dhe njihen si njerëz me jatëgjatësi më të madhe në botë, 120-140 vjeç.

Teoritë e prejardhjes së banorëve të Hunzës janë të ndryshme. Disa e lidhin me hunët gjatë lëvizjes së tyre nga Lindja drejt Perëndimit. Studiues grek kanë kryer ekspedita në këto territore dhe dalin në përfundimin se hunzët janë me origjinë greke. Prapa nuk ngelin as maqedonasit duke u përpjekur për të identifikuar këta banorë si sllavë. Këto janë thjeshtë përpjekje të dëshpëruara për të fshehur të vërtetat që gjenden në popullsinë hunzake.

Në fakt teza më e pranuar është se hunzakët janë me origjinë ilire. Sado që përpiqen studiues albanofobë që të paraqesin me origjinë jo ilire, por faktet ndodhen vetë te këta banorë. Le ti paraqesim me rradhë një sërë faktesh bindëse pse hunzakët janë me lidhje të ngushta me ilirët (paraardhësit e shqiptarëve).

1. Faktet historike

Kur flitet për termat iliro-pellazgo, nuk ka patur shtrirje vetëm brenda gadishullit të Ballkanit (Ilirik). Shqiptarët e vjetër kanë qenë shtrirë deri në Indi, ku gjenden edhe fakte (3). Gjatë pushtimeve të Aleksandrit të Madh drejt Lindjes një pjesë e konsiderueshme e ushtarëve ishin ilirë, pasi edhe vetë strategu ushtarak më i madh i historisë ishte po me origjinë ilire.

Gjatë tërheqjes së ushtrisë së Aleksandrit të Madh ngelën ushtarë në territoret e pushtuara. Këtë fakt e konfirmon edhe rrëfimi i një banori nga rajoni i Hunzës që vizitoi Kosovën në vitin 2020. Ai quhet Ali Tolloikan. Sipas tij: populli që jeton në atë rajon ka prejardhje nga Ballkani. 4 njerëz që erdhën në këtë luginë kanë qenë pjesë e një ushtrie që erdhën nga Perëndimi dhe supozohet të kenë qenë ushtria e Aleksandrit të Madh. Këta 4 njerëz kanë humbur rrugën, ishin të plagosur, nuk mundën të ndiqnin ushtrinë dhe u detyruan të qëndronin aty dhe të fillonin jetë të re duke krijuar familje të tyre. 3 prej tyre mbijetuan dhe mendohet të kenë qenë origjina e tre fiseve të mëdha (hunzët, pamirët dhe kalashët), dhe njëri prej tyre i përket familja ime (1). Ali Tolloikan ka zënë shumë miq shqiptarë dhe udhëtimi në Kosovë është si në vendlindje, deklaron ai.

2. Faktet gjuhësore dhe gjeografike

Gjuha që flasin hunzët është komplet e ndryshme nga gjuhët që fliten në Pakistan, Afganistan, Indi apo Kinë. Edhe pamja fizike e banorëve (gjatësia, ngjyra e lekurës, syve) nuk është e njëjtë me pakistanezët apo afganët.

Gjuha që flasin hunzat është unike dhe quhet Burushaski ose Burusheski: gjuha e burrave. Sipas Ali Tolloikan: gjuha (që flasin hunzat) është vërtet unike dhe vjen nga populli brush (burush), jemi të identifikuar si brushët dhe rajoni quhet Hunza (1).

Interesante është emërtimi i kësaj lugine, e cila ka ardhë për shkak të formës së hundës që formon lugina midis maleve të larta. Kjo është një nga teoritë e prejardhjes së emërtimit të luginës Hunza.

Ali Tolloikan thotë që shumë fjalë të gjuhës shqipe gjejnë vend në gjuhën e pashkruar të popullatës që jetojnë në Hunza. Kam gjetur disa fjalë të gjuhës shqipe që janë të njëjta me tonat, si përshembull: agon d.m.th lindja e Diellit, apo fjala thikë në burusheski është thisk (1).

Në pellgun ujëmbledhës të lumit Hunza konstatohen emërtime gjeografike që kanë kuptim në shqip, si psh:

– lugina e lumit Nalter (shkruhet në hartë Nalter Valley), luginë e nalt ose e lart, rreth 2900 m mbi nivelin e detit. Në këtë hapsirë gjeografike ndeshet edhe emërtimi Nalter Payan.

– Në jug të rajonit të Hunzës ndodhet masivi malor i Rakaposhi (ra ka posht, posht ka ra) me lartësi 7788 m mbi nivelin e detit. Ky masiv e ka marr këtë emërtim për shkak se uji zbret poshtë drejt kësaj zone. Rakaposhi është pjesë e vargmalit malor të Karakoram.

– Përballë Hunzës ndodhet fshati Balt.

– Edhe vetë vendbanimi Hunza është pjesë e rajonit të madh Gilgit-Baltistan. Vendbanimet në këtë rajon janë ndërtuar në “baltën” e luginave lumore: dominon lugina e Hunzës.

-Në kufirin midis Afganistanit dhe Pakistanit gjendet një tjetër masiv malor i quajtur Tora Bora (to ra bora, pra duke rënë bora) me lartësi rreth 4300 m mbi nivelin e detit.

3. Faktet kulturore

Muzika, veshjet, gatimet, simbolet që mbajnë Hunzakët vërtetojnë origjinën e tyre nga ilirët. Sipas Ali Tolloikan: disa nga gatimet e hunzëve janë të njëjta me atë të shqiptarëve, siç është flija, produkte e bëra nga djathi, llokume dhe shumë gjëra të tjera të gatuara nga mielli dhe më kujtojnë shtëpinë time. Këto gatime përreth rajonit të Hunzës nuk mund t’i gjejmë. Kultura në Kosovë është shumë e ngjashme me rajonin e Hunzës, kjo më intereson se si kjo lidhje të ketë ndodhur, thotë Ali Tolloikan (1).

Disa nga tradita që kanë trashëguar hunzët nga ilirët, mund të përmendim:

a- Hunzët e kanë si zakon (të trashëguar brez pas brezi) pirjen e verës të përzierë me ujin, ashtu si ilirët (2).

b- Burrat veshin shalvare (shallvare), ndërsa gratë bluzët e tyre i quajnë kamisha. Veshjat e grave janë identike me veshjet e grave në zonën e Mirditës e jo vetëm (2). Veshjet e tyre janë ilustruar në fotot e mëposhtme.

c- Vallet që kërcejnë shoqërohen me tupana, fyell apo pipzat (2).

d- Festa më e rëndësishme e hunzakëve është e Vitit të Ri Diellor dhe quhet Naurosh d.m.th na urosh (2).

Këto fakte tregojnë edhe lidhjet e pashmangshme ndërmjet hunzakëve dhe shqiptarëve, duke vërtetuar edhe gojëdhënat për origjinën e këtyre banorëve, të cilët u përmendën më sipër.

Burimet e shfrytëzuar:

1. Ora7 – Hunza, fisi nga pakistanez dhe të përbashkëtat me shqiptarët – 21.10.2020 – Klan Kosova

2. Hundëzakët, ilirë të harruar…! Sipas shënimeve të Fahri Xharrës | RADI & RADI KULTURE – LETERSI – ART – HISTORI – ALBANOLOGJI – POLITIKE DHE PERSONAZHE

3. Sekretet e populli Hunza – Origjina pellazgo ilire?

4. Traditional Wedding dress from Hunza,Gilgit Baltistan,Pakistan

5. Veshja tradicionale e gruas mirditore shpallet Kry – Syri | Lajmi i fundit

ALBANOLOGËT E HUAJ DHE NORBERT JOKLI

February 15, 2026 by s p

Norbert Jokli ishte albanolog. Me albanologjinë nënkuptohet tërësia e studimeve për historinë, gjuhën dhe kulturën e popullit shqiptar. Shqipëria dhe populli shqiptar, historia, gjuha dhe kultura e tij prej shekujsh kanë tërhequr vëmendjen e studiuesve. Ata janë bërë objekt kërkimesh nga albanologë të shquar të vendeve të ndryshme. Albanologjia lindi si një drejtim i veçantë studimesh për Shqipërinë dhe për shqiptarët në fund të shekullit XVIII dhe në fillim të shekullit XIX. U konsolidua sidomos në gjysmën e dytë të shekullit XIX. Në fillim, albanologët u morën kryesisht me historinë e lashtë të shqiptarëve, sidomos me çështjen e prejardhjes së popullit shqiptar dhe të gjuhës shqipe.

Një nga figurat kryesore të fillimeve albanologjike ka qenë historiani suedez Jan Tunma (Hans Erich Thunmann, 1746-1778). Ky është një nga albanologët e partë, profesor në Universitetin e Hales (Halle) në Gjermani. Në veprën “Untersuchungen über die Geschichte der östlichen europäischen Völker” (Hulumtime për historinë e popujve të Evropës Lindore”, Lajpcig, 1774) Tunman bëri përpjekjen e parë shkencore për të shpjeguar prejardhjen e shqiptarëve dhe të gjuhës së tyre.

Në fillim të shekullit XIX studimet albanologjike u zgjeruan. Studiuesit si: ushtaraku anglez dhe përfaqësuesi politik i qeverisë angleze pranë oborrit të Ali pashë Tepelenës (Tepelenë, Shqipëri, 1740 – Janinë, Greqi, 24.01.1822) në fillim të shekullit XIX Martin Uiljam Lik* (William Martin Leake, 1777-1860); mjeku, natyralisti, diplomati, historiani dhe arkeologu francez Fransua Pukëvil (François Charles Louis Pouqueville, 1770-1838); etnografi, natyralisti dhe udhëtari francez Ami Bue (Ami Boué, 1794-1881); konsulli i Francës në vilajetin e Shkodrës në vitet 1853-1862 Lui Jasin Hekard (Louis Hyacinth Hecquard, 1814-1866) bënë përpjekje për të njohur më nga afër rrugën e formimit dhe të zhvillimit të popullit shqiptar, traditat e tij etnokulturore, duke trajtuar edhe probleme të historisë mesjetare të Shqipërisë.

Shënim: Uiljam Martin Lik është autor i dy veprave në gjuhën angleze: “Researches in Greece” (Kërkime në Greqi, 1854) dhe “Travels in Northen Greece” (Udhëtime në Greqinë e Veriut, kate vëllime, 1835).

* * *

Në mesin e shekullit XIX vepra që shënoi një etapë të rëndësishme në fushën e albanologjisë qe “Albanesische Studien”, Jenë, 1854 (Studime shqiptare, 1853-1854) në tre vëllime, e albanologut gjerman, diplomat në shërbim të Austrisë Johan Georg fon Han (Johannes Georg von Hahn, 1811-1869). Vepra e Hanit konsiderohet si një nga punimet shkencore më me vlerë shkruar nga të huajt për historinë, gjuhën dhe kulturën shqiptare. Në vitet 1847-1850 Hani ishte nënkonsull i Austrisë për “Shqipërinë e Poshtme”, në Janinë, ku punoi për zotërimin dhe studimin e gjuhës shqipe me ndihmën e lëvruesit dhe studiuesit të gjuhës shqipe, veprimtarit të Rilindjes Kombëtare në fushën e arsimit dhe të kulturës, Kostandin Kristoforidhit (1827-1895) dhe të mjekut nga Labova e Madhe (Gjirokastër) Apostol Meksit (1825-1879). Kur Meksi mësonte në gjimnazin “Zosimea” të Janinës, u njoh me albanologun Johan Georg fon Han, i cili e cilëson si “mësuesin e tij toskë” të gjuhës shqipe.

Hani përshkroi në veçanti Tepelenën, Luginën e Gjirokastrës, Kurveleshin dhe Malësinë e Shkodrës. Dha njoftime për bujqësinë, blegtorinë, mjeshtëritë popullore, qendrat qytetare, rrugët dhe shkëmbimet tregtare të krahinave të Shqipërisë së brendshme dhe me shtete të Evropës. Trajtoi historinë dhe dha statistika edhe për arbëreshët në Greqi dhe në Itali.

* * *

Pas Johan Georg fon Hanit, studiues të tjerë trajtuan një varg çështjesh të historisë mesjetare dhe të historisë së re të popullit shqiptar. Arkeologjia dhe etnografia në këtë periudhë fillojnë të përvijohen si degë të veçanta në gjirin e shkencave historike. Gjetjet arkeologjike bëhen objekt studimi të mirëfilltë vetëm në fillim të shekullit XX. Në qendër të vëmendjes të këtyre studimeve ishte kultura antike. Me këtë çështje janë marrë sidomos arkeologu dhe historiani austriak, një nga themeluesit e arkeologjisë ilire, Karl Paç (1865-1945) dhe arkeologu austriak, pjesëtar i grupit të gjashtë dijetarëve austro-hungarezë që u dërguan në vitin 1916 në Shqipëri për të kryer hulumtime në disa degë të shkencave historike, Kamilo Prashniker (Camillo Praschniker, 1884-1949). Prashnikeri është autor i librit “Archäologische Forschungen in Albanien und Montenegro”, Vjenë, 1919 (Kërkime arkeologjike në Shqipëri dhe në Mal të Zi) si dhe i librit “Muzakhia und Malakastra” Vjenë 1920 (Myzeqeja dhe Mallakastra).

U bënë përpjekje për të zbuluar kulturën materiale dhe shpirtërore të shqiptarëve dhe për t’i vështruar ato në planin ballkanik, në lidhje me kulturën e popujve fqinjë. Në këtë fushë shquhen gjeologu, paleontologu dh e etnografi hungarez, baron Franc Nopça (Franz Nopcsa, 1877-1933) dhe artistja, antropologia dhe shkrimtarja britanike Edit Durham (Mary Edith Durham; Londër, 08.12.1863 – Londër, 15.11.1944). Ajo ishte shkolluar në Bedford College, Londër në vitet 1878-1882. Njihet për rrëfimet e saj antropologjike të jetës në Shqipëri në fillim të shekullit XX.

Nga viti 1903 deri në vitin 1922 Franc Nopça erdhi disa herë në malësitë e veriut të Shqipërisë. U mor me studimin e ndërtimit gjeologjik të Shqipërisë Veriore.

Në lëmin e gjuhësisë trashëgimia albanologjike është më e pasur. Lindja e gjuhësisë historike-krahasuese, që prej mesit të shekullit XIX e vuri studimin e shqipes mbi baza shkencore. Një nga themeluesit e kësaj gjuhësie, gjuhëtari gjerman Franc Bop (Franz Bopp, 1791-1867) provoi në mënyrë të argumentuar karakterin indoevropian të gjuhës shqipe. Bopi është albanolog, themelues kryesor i gjuhësisë krahasuese historike indoevropiane, profesor në Universitetin e Berlinit. Në rrafshin e gjuhësisë krahasuese indoevropiane studio edhe gjuhën shqipe. Që më 1843, në një kumtim në Akademinë e Berlinit analizoi numërorët dhe përemrat e gjuhës shqipe dhe tregoi karakterin indoevropian të tyre. Në vitin 1854 botoi studimin “Über das Albanesische in seinen verwandtschaftlichen Beziehungen” (Mbi gjuhën shqipe në lidhjet e afrisë së saj) ku u bëri një analizë historike pak a shumë tërësore strukturës gramatikore dhe disa elementeve të leksikut të gjuhës shqipe. Bopi zbuloi një varg elementesh të përbashkëta të shqipes me gjuhët e tjera indoevropiane dhe vërtetoi në mënyrë përfundimtare se ajo bën pjesë në familjen gjuhësore indoevropiane, ku zë një vend të veçantë si gjuhë më vete. Vepra e Bopit qe një gur themeli në studimin e historisë së gjuhës shqipe.

Pas tij, një varg dijetarësh të njohur të shkollave të ndryshme gjuhësore, ndër të cilët u shquan Gustav Majeri, Holger Pedersen, Norbert Jokli – dhanë ndihmesë me rëndësi për studimin e aspekteve të veçanta të gjuhës shqipe.

Gustav Majer (Gustav Meyer, 1850-1900) është albanolog austriak, një nga themeluesit e albanologjisë, grecist dhe turkolog, profesor i gjuhësisë krahasuese indoevropiane në Universitetin e Gracit. Në fushën e studimeve për shqipen u mor me etimologji, fonetikë dhe me gramatikën historike. Më 1891 botoi veprën “Etymologisches Wortebuch der albanesischen Sprache” (Fjalor etimologjik i gjuhës shqipe). Botoi gjithashtu 6 vëllime me studime shqiptare (Albanesische Studien, I-VI; Vjenë 1883-1897). Mbrojti tezën e prejardhjes së shqipes nga ilirishtja dhe përcaktoi shkencërisht pozitën e saj si një gjuhë që zë një vend më vete në rrethin e gjuhëve indoevropiane. Vuri në dukje praninë e një numri jo të vogël fjalësh shqipe në gjuhën greke.

Holger Pedersen (1867-1953) është gjuhëtar danez, indoevropianist, keltolog dhe albanolog. Ka botuar studime për gjuhë të caktuara, përfshi edhe shqipen. Gjatë një qëndrimi në Korfuz në vitin 1893 u interesua të mblidhte përralla dhe këngë popullore shqiptare dhe me atë rast bëri një vizitë të shkurtër në Sarandë dhe Delvinë. Materialin e mbledhur e botoi në vitin 1895 në veprën me titull “Albanesische Texte mit Glossar” (Tekste shqiptare me fjalor). Pederseni ka botuar disa studime me vlerë për gjuhën shqipe: “Kontribut për historinë e gjuhës shqipe” (1894), “Tingujt l dhe ll të gjuhës shqipe” (1897), “Asnjanësi i shqipes” (1899), “Grykoret në gjuhën shqipe” (1900), “Albanesisch 1905” (Shqip 1905) etj. Mbrojti tezën e prejardhjes së shqipes nga ilirishtja. Sipas Pedersenit “Dallimi midis dy dialekteve të gjuhës shqipe është shumë më i vogël sesa dallimet dialektore që vihen re në shumë gjuhë të tjera.”

Studimet dhe artikujt e tij për gjuhën shqipe janë përkthyer dhe janë përmbledhur në një vëllim të veçantë me titull “Studime për gjuhën shqipe”, botuar nga AShAK, Prishtinë 2003.

* * *

Norbert Jokli (Norbert Jokl, 25 shkurt 1877 – 6 maj 1942) është gjuhëtar austriak me prejardhje hebraike. Filolog, indoevropianist dhe një ndër themeluesit e albanologjisë. Lindi në Bzenec të Moravisë. Ishte i çmuar si studiues i filologjisë balto-sllave. Studioi për gjuhësi indoevropiane, sllavistikë dhe romanistikë. Diplomoi për drejtësi në Universitetin e Vjenës. Në vitin 1908 diplomoi edhe për gjuhësi. Në vitin 1907 filloi ta studiojë shqipen si autodidakt. Punoi si kryebibliotekist në Universitetin e Vjenës, duke dhënë njëkohësisht mësim si pedagog i jashtëm për shqipen dhe për baltishtën. Me aneksimin e Austrisë nga Gjermania naziste (1938) u përndoq dhe u dërgua në një kamp përqendrimi ku edhe vdiq. Krejt jetën e vet ia kushtoi studimit të gjuhës shqipe. Pyetjes përse nuk martoheni, i ishte përgjigjur: “Jam martuar me gjuhën shqipe”. Punoi sidomos në fushën e etimologjisë dhe të fjalëformimit historik, të marrëdhënieve të shqipes me gjuhët e tjera, për fonetikën dhe morfologjinë historike të saj. Si vëllime më vete botoi:

– “Studien zur albanesischen Etymologie und Wortbildung”, Vjenë 1911 (Studime për etimologjinë dhe fjalëformimin e shqipes) dhe

– “Linguistisch kulturhistorische Untersuchungen aus dem Bereiche des Albanischen”, Berlin-Lajpcig 1923 (Gjurmime gjuhësore dhe historike-kulturore nga lëmi i shqipes”.

Hartoi studime të shumta që u botuan në përmbledhje dhe në organe shkencore, disa edhe pas vdekjes. Me artikullin “Naim Be Frashëri e pasunimi i gjuhës shqipe” (1925) vlerësoi punën e Naimit dhe të rilindësve për pastrimin dhe pasurimin e gjuhës shqipe dhe ndikoi për vijimin e saj me baza filologjike. Mbajti rubrikën e bibliografisë për gjuhën shqipe në organin vjetor ndërkombëtar “Indigermanisches Jahrbuch (1916-1940), ku paraqiti sistematikisht, me vlerësime dhe analiza, të gjitha botime albanologjike të atyre viteve.

Në punimet e tij Norbert Jokli trajtoi çështje të rëndësishme të historisë së jashtme dhe të brendshme të gjuhës shqipe. Hulumtoi çështjen e burimit të gjuhës shqipe. Shqyrtoi marrëdhëniet e shqipes me gjuhët e lashta jogreke të Ballkanit, me ilirishten dhe trakishten dhe shtjelloi tezën e tij të prejardhjes së gjuhës shqipe, duke u përpjekur të bëjë një sintezë të tezave ilire dhe trake. Mbrojti autoktoninë e shqiptarëve, por duke e vendosur djepin e parë të tyre në Dardaninë e lashtë (Kosova e sotme). Vëmendje të madhe i kushtoi elementit vendës, në radhë të parë elementit trashëgimor indoevropian. I çoi përpara gjurmimet etimologjike shqiptare. Rishikoi mjaft etimologji dhe hodhi dritë mbi prejardhjen e shumë fjalëve të shqipes, duke provuar burimin vendës të shumë elementeve të mbajtura si huazime.

Mbante lidhje të rregullta me gjuhëtarë shqiptarë bashkëkohës. Në vitin 1937, me rastin e 25-vjetorit të shpalljes së pavarësisë, vizitoi Shqipërinë.

* * *

Fundi tragjik i albanologut të shquar – Duke qenë hebre, Jokli ishte shënjestër e nazistëve gjermanë. Ish-studenti i tij, poeti lirik Lasgush Poradeci (1899-1987, pseudonim letrar i Llazar Sotir Gushos) i drejtoi një letër qeverisë shqiptare të kohës për ta ftuar që të punonte në Shqipëri. Përpjekja e tij u ndërpre nga pushtimi italian. Pas pushtimit, autoritetet shqiptare dhe filologu italian Karlo Taliavini (Carlo Tagliavini, Bolonjë, Itali, 18.06.1903 – Bolonjë, Itali, 31.05.1982) u angazhuan ta ftonin në Shqipëri duke i ofruar punësim, ku do ta merrte edhe bibliotekën e vet. Jokli u arrestua më 4 mars 1942 në banesën e tij në Vjenë. Disa studiues austriakë pohojnë se vdiq nën tortura në kazermën Roßauer në Vjenë, ndërsa të tjerë thonë se vdiq në kampin e përqendrimit të Maly Trostinec-it, rreth 12 kilometra në juglindje të Minskut. Datë zyrtare e vdekjes së tij konsiderohet 6 maji i vitit 1942.

Xhelal Zejneli

VATRA FESTOI 18 VJETORIN E PAVARËSISË SË KOSOVËS

February 15, 2026 by s p

Sokol Paja/

New York, 14 Shkurt 2026 – Federata Pan-Shqiptare e Amerikës Vatra bashkoi shqiptarët e Amerikës në festën e 18 vjetorit të pavarësisë së Republikës së Kosovës. Me pjesëmarrjen e aktivistëve të komunitetit shqiptar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, veprimtarëve e atdhetareve, kontributorëve të çështjes kombëtare në Amerikë, Vatra organizoi një takim të shkëlqyer atdhetar e komunitar si dëshmi e autoritetit moral e shpirtëror, fuqisë kulturore, diplomatike e atdhetare në shërbim të çështjes kombëtare. Kryetari i Federatës Vatra Dr.Elmi Berisha në fjalën e tij theksoi se kjo ditë është simbol i triumfit të së drejtës mbi padrejtësinë, i lirisë mbi shtypjen dhe i shpresës mbi vuajtjen. Një urim i veçantë i drejtohet edhe institucioneve të reja të Republikës së Kosovës, të dala nga proceset demokratike.

Zgjedhja dhe konsolidimi i institucioneve të reja është një hap i rëndësishëm për forcimin e shtetit ligjor, stabilitetin demokratik dhe avancimin e Kosovës në rrugën e saj euro-atlantike. Ne shprehim bindjen tonë tha Dr. Berisha, se këto institucione do ta përmbushin misionin e tyre me përgjegjësi, vizion dhe përkushtim ndaj interesit publik. Federata “Vatra”, si organizata më e vjetër dhe më përfaqësuese e diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara, riafirmon sot gatishmërinë e saj të plotë për thellimin dhe forcimin e bashkëpunimit me institucionet e Republikës së Kosovës, në interes të afirmimit ndërkombëtar të shtetit të Kosovës, të forcimit të pozitës së tij në arenën globale dhe të ruajtjes së vlerave demokratike mbi të cilat është ndërtuar ky shtet.

Ne besojmë fuqishëm theksoi Dr. Berisha se diaspora shqiptaro-amerikane ka një rol të pazëvendësueshëm në këtë proces: në lobimin politik, në diplomacinë publike, në zhvillimin ekonomik dhe në mbrojtjen e së vërtetës historike të popullit tonë. Në këtë frymë, dua të shfrytëzoj këtë rast solemn për të bërë edhe një thirrje të fuqishme për mobilizim të gjithë komunitetit shqiptaro-amerikan. Në ditët në vijim, në Washington, D.C., do të organizohet një protestë gjithëpërfshirëse në mbështetje të krerëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe të luftës së drejtë çlirimtare të popullit të Kosovës, tha ndër të tjera kryetari i Vatrës Dr. Elmi Berisha.

Konsulli i Kosovës në New York, Ambasador Dr. Blerim Reka në fjalën e tij theksoi se në 18 vjetorin e pavarësisë, nuk e harrojmë të kaluarën tragjike: një shekull shtypje koloniale, aparteid dhe gjenocid të Serbisë kundër shqiptarëve në Kosovë. Ku jemi? Sot, Republika e Kosovës është shteti më pro Amerikan në botë, vendi më demokratik në Ballkan me kushtetutën- model më të avancuar për mbrojtjen e pakicave kombëtare. Shteti më i ri evropian, u ngrit nga një luftë çlirimtare kundër pushtuesit serb, në një rrëfim suksesi të shtet-ndërtimit demokratik, tha ndër të tjera Ambasador Reka.

Shpetim Qorraj kandidat për Asamblenë e Shtetit të New York-ut në fjalën e tij ekspozoi sakrificën e luftës së UÇK, kontributin e mërgatës shqiptaro-amerikane për Kosovën, uroi që Kosova të futet në NATO dhe apeloi për liri për Çlirimtarët Thaçi, Veseli, Krasniqi dhe Selimi.

Ushtari i lirisë Shpend Gjocaj ekspozoi në fjalën e tij historinë e themelimit të Gjykatës Speciale, manipulime të Prokurorisë Speciale dhe akuzat e fabrikuara nga serbët që përdoren padrejtësisht nga Specialja. Dënimi i çlirimtarëve është dënim për UÇK, lirinë dhe pastërtinë e luftës së Kosovës, tha z.Gjocaj. Ai apeloi për mërgatën shqiptaro-amerikane që të shqyrtojnë çdo kontakt e mundësi për të lobuar te amerikanët për një proces të drejtë në gjykatën e Hagës.

Diamant Hysenaj kandidat për Kongresin Amerikan falënderoi Vatrën për aktivitetin patriotik dhe u shpreh për bashkëpunim mes shqiptarëve për të çuar përpara çështjen kombëtare.

Rektori i Universitetit të Tetovës Prof. Dr. Vullnet Ameti i shoqëruar nga Prof. Dr. Shpresa Memishi dhe Donika Kamberi, në fjalën e tij u shpreh se është gati sfiduese të gjesh fjalët e duhura për të transmetuar atë se çfarë ndjej, çdo fjalë duket e varfër karshi punës dhe kontributit të tuaj ndër vite. Ju keni hise historike për arritjet e rëndësishme të vendit tonë, nga organizimi, dija, avokimi e lufta për çlirim, tek ekonomia, mirëqenia, demokracia e zhvillimi në paqe. Sot nuk jemi mbledhur vetëm për të shënuar një datë. Jemi mbledhur për të dëshmuar fitore të historisë të cilat do të ishin të pamundura pa mbështetjen e VATRËS. 18 vjet më parë, më 17 Shkurt 2008, Kosova u shpall e pavarur. Por ajo ditë nuk ishte vetëm akt politik. Ishte kulmi i një rrugëtimi të gjatë sakrificash, dhimbjesh, qëndrese dhe besimi. Ishte dita kur një popull i vogël, por me shpirt të madh, i tha botës se FREEDOM IS NOT FREE, Liria nuk është e lirë. Pavarësia e Kosovës është një nga ato momente “sui generis” – e papërsëritshme, atipike, e lindur nga sakrifica dhe e vulosur nga drejtësia historike.

Në përfundim të fjalës së tij Rektori i Universitetit të Tetovës Prof. Dr. Vullnet Ameti i dhuroi Vatrës portretin e Heroit Kombëtar Gjergj Kastrioti, simbolin e flamurin e Universitetit të Tetovës, libra, monografi, revista e studime filologjike kushtuar Nënë Terezës, Adem Demaçit, Ditës së Alfabetit etj. 18 vjetori i Pavarësisë së Kosovës ishte një festë e shkëlqyer e organizuar nga Federata Vatra si shenjë nderimi, mirënjohje e respekti për çlirimtarët e luftëtarët dhe kontributit të tyre historik në nderim të sakrificave për lirinë e pavarësinë së Kosovës. Për miqtë Vatra shtroi një drekë në Restorant Çakor të cilën e bëri dhuratë vatrani Kujtim Funiqi.