’Në qoftë se Mili të bën pjesë të koleksionit të tij,…ai ju ka njohur ju plotësisht.’’ Jean – Paul  Sartre.

 K O M E N T: Në vitin 1961  Mili  ngarkohet  nga LIFE  të fotografoj katedralen  në Chartres, 40 km. në jug- Perëndim  të  Parisit.  ‘’Chartres  Cathedral,’’ e njohur  gjithashtu me emrin, ‘’Cathedral  of  Our  Lady of  Chartres,’’ konsakruar në vitin 876, i është dedikuar Virgin  Mary. Fotografitë  e   Milit  u  botuan   në  LIFE, 15 Dhjetor të  po atij viti  në  20  faqe,  shoqëruar  me  komente  të  titulluara  si:  ‘’Një monument i  besimit Kristian.’’ , ‘’Shenjtorë  të  gdhendur në gur.’’ , ‘’Hapësira masive drejtë Parajsës.’’- ‘’Trëndafila   prej  guri dhe xhami.’’.

Në  kopertinë,  një   nga  fotot   e   Milit  me  titullin:   Mbretëresha  e  Katedraleve –  Fotografuar  nga Gjon Mili.   Ky  sesion, erdhi  pas vizitës  së  Milit  në 1959 në Toskanë. Pa dyshim imazhet e sjella nga Firence, përqëndruar kryesisht në veprat Mikel – anxhelos, treguan për  pasionin dhe  njohuritë e Milit  për historinë e Lashtësisë, veprat e artit dhe atë çfarë trashëgojmë prej saj. Këto u bënë nxitje për të tjera sesione  që erdhën më pas, si  ato të  Qytetërimeve Greke dhe Romake. Nëqoftëse  botuesve  të  LIFE  u duhej të shkruanin diçka në prag të Krishtlindjeve – që  ashtu   besohet  të  ket  ndodhur –  pse   pikërisht ‘’ Charter Cathedral?’’  Çfarë  kishte kjo të veçantë  nga  shumë të  tjera  në  Francë dhe në  Europë?  Çfarë  fshihej  në   historinë e saj? Pse quhej ajo, ‘’MBRETËRESHA E KATEDRALEVE ?’’   

Mendoj  se  historia e Katedrales , fotografitë e  Milit  dhe  komentet  në  LIFE,  që  shoqërojnë këto  fotografi,  janë  përgjigja  më  e  mirë. Dëshmi  e  shkëlqimit  të  Arkitekturës  Gotike   në   Mesjetë.

Marrë  nga, ‘’Sacred Destination in France’’

‘’Jo vetëm Chartres Cathedral është një nga arritjet më të shquara të arkitekturës në histori, por ruan në mënyrë të përsosur imazhin, dizenjimin dhe detajet fillestare, prej më se 800 vjetësh. Edhe sot qëndron si model i arritjes arkitekturore  të stilit  Gotik në Mesjetë. Sipas  historisë, Chartres  Cathedral  ruan veshjen (mantelin) e Blessed Virgin Mary, kur kishte lindur Krishtin, ‘’ Santa  Camisia’’.  Thuhet se kjo relikë në vitin 876, ju dhurua  Kadedrales nga Charl  the  Bald , nipi i mbretit të  Francës Çarlemanj (Charlemagne, 742-814 ), i cili e mori si dhuratë nga Imperatoresha Bizantine, Irene, gjatë një vizite në Holy Land, Jeruzalem. Kjo relike  e  quajtur, The  Veil of  Notre  Dame  de  Chartres, është  e  lidhur  ngushtë  me  të  dy, qytetin Chartres dhe mbretin Charlemagne. Për shkak të kësaj relike Chartres ka qënë  dhe është një qendër e rëndësishme pelegrinazhi  besimtarësh nga gjithë bota. 

Katedralja mbijetoi nga zjarri i vitit 1134, që shkatërroi pjesën më të madhe të qytetit, por nuk qe me aq fat natën e 10 Qershorit, 1194, kur zjarri i shkaktuar nga rrufetë  përfshiu pothuajse gjithë Katedralen,  me përjashtim të kullës nga perëndimi dhe fasadës. 

Populli u dëshpërua kur mendohej se Santa  Camisia  ishte  përfshirë nga flakët. Por disa ditë më vonë u gjend në  thesarin e Katedrales dhe prej atij momenti  Bishopi  deklaroi se ishte shenjë  nga  vetë  Virgin Mary, që Katedralja të rindërtohej më madhështore

Mbështetje financiare erdhi nga gjithë  Franca dhe  rindërtimi filloi  menjëherë  po atë vit, 1194. Nga viti 1220, struktura kryesore u kompletua dhe viti 1260  shënon  përfundimin  e  rikonstruksionit. Restaurime të shumta i kthyen asaj bukurinë magjepse, një triumf i madh i Artit Gotik.

Në pamjen nga lart  Katedralja ka formën e një  Kryqi  Latin.  Në hyrjen nga  Perëndimi, një sahat  impre –    sionues Astrologjik që datohet nga shek.16-të, tregon jovetëm kohën, por  ditën, javën, muajin, kohën e           lindjes dhe perëndimit të diellit, dhe fazat e hënës.

Dritare  të  shumta  me  mozaik xhamash  me  ngjyra  mbizotërojnë  në  tërë  strukturën. Nga  motivet  e ndryshme  të  përshkruara   në  to, kanë  marrë  emra si, The  Rose  Window,  me  motive  nga  ‘The  last Judgement’, The  North  Rose, përshkruan  madhështinë  e  Virgin   Mary, rrethuar  nga  Engjëj.  Pjesa  e sipërme e hyrjes nga Perëndimi, njohur si Royal Porta, dekorimi  i saj me  statuja  elegante të  mbretërve dhe mbretëreshave dhe figura nga Old Testament, janë një kondensim elegant plotë shprehje.’’

Në këto të veçanta dhe bukuri arkitekturore është përqëndruar Mili në fotografitë e tij. 

Trëndafila  prej  Guri  dhe   Qelqi

   L I F E, 15 dhjetor, 1961.

       Statuja  e  Krishtit, shoqërohet  nga LIFE  me  titullin, Shenjtorë të gdhendur në gur, ku shkruhet:     ‘’Krishti në hyrje me  dorën  ngritur  lartë  në  gjest  bekimi  dhe mbi të drama e ‘The  Last  Judgement’ pasqyrohet  me  statuja,  në qendër  të  të cilave Saint Michael  ndan të  bekuarit  nga e majta   dhe të mallkuarit  nga e djathta. Në  të dy anët, dritare, ku  madhështia e xhamave të ngjyrosur shkëlqen me ndriçimin  e  vetë  parajsës. Muret prej  xhami, sistemi i harqeve  përsëritur  në  mënyrë  ritmike,  jep      idenë e mbajtjes  ndën kontroll të strukturës. Skulpturat  janë të një bukurie dhe arritje artistike aq  të   lartë,  sa  që gdhendës  të Mesjetës,  besimtarë  dhe  ateist vinin nga vende  të ndryshme  t’i studionin ato.

Për ata që e ndërtuan atë në një qytet të vogël  40 km. në Jug-Perëndim të Parisit, Katedralja ishte më shumë se shprehje në besimin e tyre. Ishte një shenjë nga Zoti dhe vetë ‘Virgin Mary’, që besonin se kishin zgjedhur Chartres si residencë  mbi tokë.

Figura e Pitagorës përmbi portikun e derës nga Perëndimi qëndron si simbol nderimi për matematikanin       që udhëhoqi ndërtuesit.