Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Reçak a story of pain, sorrow and the triumph over death

by

Ambassador William G. Walker:” Reçak, a story of a war crime” – a book review.

Dr. Sadik Elshani

It’s a great pleasure to have tonight among us a great Albanian friend, a diplomat par excellence, a wonderful human being. Tonight’s gathering is a multipurpose event: a promotion of the book “Reçak, a story of a war crime”, written by our guest, Ambassador William Walker. Also to express our thanks and gratitude to the Ambassador Walker for his great contributions towards Kosova’s freedom and Independence. And most importantly, to pay our tribute to the victims of Reçak massacre and all the victims of the bloody Kosova conflict. Though, for most Albanians the name William Walker it’s become synonymous with Reçak, Ambassador Walker prior to that terrible event had a 40 years long distinguished carrier as an Officer in the U. S. Foreing Service. As the title clearly states the main focus of this book is the massacre of Recak, but also on these pages are described prior engagements of Ambassador Walker in many diplomatic posts and positions, mostly in Latin and Central America.

Just to name a few for illustrations: Deputy Consul in Peru and Okinawa, Chief of Political Section in Brazil, Deputy chief in Honduras and Bolivia, Ambassador to El Salvador. Ambassador Walker worked in EPA, a healthy appointment – quit smoking. Also, he was Vice President of NDU. He Held many other positions at State Department and US Mission at the UN. Latin and Central America at the time were regions on turmoil, a conflict zone with many social and armed conflicts. In the book are described many events and episodes that look more like scenes from the movies. In those many events that we read in newspapers or watched on TV news also was present Ambassador Walker. It was this rough environment, that shaped Ambassador Walker’s character and personality. Challenges, adversity, and rough experiences are necessary to build strength, resilience and true experience. As the saying goes; “Calm seas don’t make skilled sailors”.

These experiences made Ambassador Walker a perfect candidate for the engagement in the conflict in former Yugoslavia, in the words of Ambassador Bob Gelbard, to practice “real diplomacy”. First, he served as a director of peacekeeping operations in Eastern Slavonia, UNTAES, in Vukovar, August 1997 – January 1998. Prior to this appointment Ambassador Walke never herd the name of this city. The dissolution off the Former Yugoslavia was very brutal and terribly violent. There were committed the worst atrocities in the European continent since WWII. When Ambassador Walker showed a picture off Vukovar, his youngest son said: “Dady this is not Vukovar, it’ s Hiroshima”. This boy’s description was the right one, an appropriate metaphor to describe the scale of destruction in Bosnia and Croatia. When the bad things were happening in Kosova the rest of Yougoslavia they just were watching like nothing was going on there, but doctor Rugova warned them that if they don’t do anything to stop the Slobodan Miloshevic’s regime one day all they are going to become Kosova.

In the book are given the portraits of some personalities with whom Ambassador Walker delt during his missions in Croatia and Kosova: Slobodan Milosheviq, Franjo Tudjman, Ibrahim Rugova, Adem Demaçi Dushan Lonçar, Nikola Shainovic, Richard Holbrook, and many others. Those are descriptions of their behaviours, characters, the way how they treat and interact with others. I like the observation and comparation how the architecture and style of the cities of Belgrade and Zagreb reflect on the personalities of their respective inhabitants, Sllobodan Milosheviq and Franjo Tudjman.

In late 80 – es until second middle of 90 – es of the last century Albanians of Kosova did not have any good choices but to choose a nonviolent (some they called peaceful) resistance, led by Dr. Ibrahim Rugova, who internationalized the plea of Kosovar Albanians for freedom and independence. This movement for some time was successful, but started to run it’s course with time, especially after the Dayton Accords in 1995 in which Serbia, Croatia and Bosnia and Hercegovina reached an agreement on ceasing all hostilities and recognizing each – others statehood. However, Kosova was not included in these Accords, thus in turn giving Millosheviq a free hand to turn his efforts to get rid of the Albanians of Kosova by expelling them from their homes, their lands, killing them indiscriminately.

This led to the armed resistance and creation of the KLA. Albanians took arms to defend their homes, honor and dignity of their families from the genocidal Serbian regime. The brutal regimes do not understand the peaceful means they do understand only the means, language of force. Some called this freedom fighters terrorists, but they should have known that according to our code of honor, code of conduct (kanun) it is unacceptable, it is prohibited for an Albanian to attack unarmed civilians, innocent people, women, children and elderly, regardless of their nationality or religion. KLA fighters were fighting only against heavy – armed Serbian military and police forces who were terrorizing the Albanian population. What Albanians should have done under these tragic circumstances, to watch how their houses burning, family members are killed, women raped?!

On March 5th, 1998 Serbian police and military forces undertook an attack against Jashari family in Prekaz where more than fifty family members were killed. Fighting between KLA fighters and Serbian forces intensified in the Summer of 1998. People left their hoses and escaped in the forests living in the plastic shades. On the fall of that year was reached an agreement between Ambassador Richard Holbrook and Sllobodan Milosheviq to allow for an international Verification Mission to monitor the ceasefire, to facilitate prisoner exchange, etc. The presence of this international force was welcomed by all Albanians, it provided some sense of security, resurrected the hope that finally somebody is paying attention to the Albanians plea for freedom. In the book are described in detail the efforts to put together this Mission, grim situation in Kosova, constant destruction attempts of the Serbian site for derailing the success of this Mission. Again, Ambassador Walker was selected to lid the Mission.

Then come massacre of Reçak. On January 15th 1999. Serbian forces slaughtered 45 innocent unarmed civilians: young and elderly men, children. Ambassador Walker that day was in Montenegro to talk to the President of that country and returned in the evening, got a call from his deputy DZed who informed him for what happened in Reçak. They took measures to preserve the scene, to not compromise the evidence. The Day later on 16th of January early morning Ambassador Walker was at the scene of the massacre, where in a valley, were laying the massacred bodies. These were atrocities, people shot in the short range and not people killed in the battle as the Serbian site was claiming. This was an overpowering experience for Ambassador Walker who in his long diplomatic carrier has seen many horror scenes, but none like this one. Latte that same day in a news conference he spread the news to the world for what happened in Raçak and declared: “From what I personally saw, I do not hesitate to describe the event as a massacre, obviously a crime very much against humanity”.

We just saw the video and here we have present Ambassador Walker, so I will not go further into details. In these defining situations, as tragic as they may be, it is important to be witnessed by a person of great integrity, dignity who cherishes human values, human life, possesses courage and committed to find the truth. Some 54 years before Reçak another great American, then general Eisenhower, witnessed similar horrors, and acted in the same way. When allied forces liberated the Ohrdruf concentration camp in early April, 1945 and they saw the atrocities committed there by Nazis, general Eisenhower went personally to see the crime scene with his own eyes: “I made this visit deliberately, in order to be in position to give first hand evidence of these things if ever, in the future, there develops a tendency to charge these allegations merely to propaganda”.

Is a Jewish saying: “What you don’t see with your eyes, don’t witness with your mouth” If Ambassador Walker wouldn’t be personally that day in Reçak, or if in his place were his deputy, French diplomat, Gabriel Keller, for sure we would have quite a different outcome – these victims would be only numbers in a long list of thousands of others. Serbs to this date do not admit their guilt, take responsibility and apologize for crimes committed against Albanians. To the contrary, they are claiming that this a great deception, they are developing conspiracy theories, that this is just propaganda, staged by KLA, or this massacre was organized with CIA to trigger NATO bombing, and many more bizarre stories of this nature. They even killed their own people, 6 young Serbs in caffe “Panda” in Peja, just to blame the Albanians.

Thank God in this unfortunate situation was present an experienced American diplomat who rose to the occasion and with his persistence, dedication got to the bottom of the causses of this massacre. He alarmed the western governments, diplomats, military leaders that this is not an isolated case, but a deliberate action, the beginning of a large – scale military operation to finish the Millosheviq’s plan to get rid of Albanians by killing them all. This was the answer that Millosheviq gave to general Clark when he asked how he is going to deal with the Albanians. By now they should have known that Millosheviq never was a man of peace, he always was an evil person.

Massacre of Reçak was a turning point in Kosova’s conflict and Kosova’s modern history that led to her freedom and independence. Ambassador Walker worked tirelessly to make sure that these innocent victims didn’t die in vain. With his actions, dedication and insistence Ambassador Walker gave them a powerful voice for freedom and dignity of life. Like in Albanian legends, ballads these innocent victims became sacrifice (Alb. kurban) for Kosova’s freedom. Finally, the echo of this massacre awoke the sleeping conscience, indifference of Western capitals, set in motion diplomatic, military factors that something needs to be done to stope this carnage. This led to Rambuillet conference and shortly to NATO bombing and the liberation of Kosova.

“Reçak, a story of a war crime” is a fascinating, powerful and well written book with a clear and straightforward language about conflicts in the Former Yugoslavia, and in particular, Kosova, bringing the events from the terrain and behind the scenes of Western diplomacy. It is a rich mosaic of events form a long carrier of a distinguished and experienced diplomat. This book is a written monument to the memory of Reçak victims. Is going to be a great contribution, reference book for historians, scholars and students of Kosova’s history, as it provides firsthand accounts, firsthand testimony from a person who was there when those events were unfolding. Also, very useful for diplomats, a valuable lesson how to conduct real diplomacy, diplomacy in action. Is going to be a history lesson for younger generations to remind them for sacrifices of Albanian people for freedom and independence.

Albanians are a very thankful people, and we thank Ambassador Walker for his great efforts toward Kosova’s freedom and independence. As it is in our tradition on memorializing important events and personalities in songs, many songs are dedicated to Ambassador Waker and the Reçak massacre. A bronze statue of Ambassador Walker stands toll near the Memorial of Reçak victims. Mr. Ambassador, we never will have enough words to express our gratitude for what you have done for Kosova – hopefully a big thank you will do it. Shume faleminderit! We are proud to call you a dear friend.

May the memory of Reçak victims be eternal!

Philadelphia, 7 February, 2026

Presented at the book promotion of “Recak, a story of a war crime”, by Ambassador William G. Walker, organized by the Albanian – American Association“Bijte e shqipes”, Philadelphia.

SHKURTI 1967 –KRIMI QË ENDE NUK QUHET KRIM 

by

Një shtet që i shpalli luftë Zotit dhe ende nuk i ka kërkuar falje njeriut.

Nga Frank Shkreli

Shkurti i vitit 1967: kur Shqipëria komuniste i shpalli luftë Zotit.  Në shkurt të vitit 1967, regjimi komunist i Enver Hoxhës ndërmori një akt ekstrem e të pashembullt në botë: i shpalli luftë fesë dhe vetë Zotit. Vendi i Dëshmisë dhe Kujtesës – Site of Witness and Memory | Shkodra | Facebook. Kisha e xhami u mbyllën, u shkatërruan ose u shndërruan në magazina e stalla.  Klerikët u burgosën, u internuan, u vranë e u poshtëruan, në kundërshtim me ligjet në fuqi. […] “pse, ligjet tona do të na ndalojnë neve që të djegim në zjarr dhe t’i zhdukim ato nga faqja e dheut?” (Enver Hoxha). Me dekret ideologjik, besimi u shpall “armik i popullit”, ndërsa Shqipëria u vetëquajt “shteti i parë ateist në botë”, një akt zyrtar ekstrem i paparë në botë.  Frank Shkreli: Shkurti i zi i vitit 1967, kur Shqipëria komuniste i shpalli luftë Zotit | Gazeta Telegraf

Nuk ishte thjesht luftë kundër institucioneve fetare, por një përpjekje për të çrrënjosur ndërgjegjen shpirtërore të njeriut shqiptar dhe zhdukjen e identitetit kombëtar. Një revolucion barbar kundër traditës, kujtesës dhe lirisë së brendshme ndërgjegjësore të shqiptarëve, në përgjithësi.  Një akt dhune, pra, jo vetëm kundër lirisë së fesë, por kundër lirive bazë universale të njeriut të njohura botërisht, përfshir Organizatën e Kombeve të Bashkuara, anëtare e të cilës ishte edhe Shqipëria komuniste. 

Ajo që nuk u tha kurrë , zyrtarisht, ishte se Zoti nuk u mposht kurrë. U plagosën njerëzit, u shkatërruan tempujt, por megjithëkëtë, besimi mbijetoi në heshtje, në shtëpi dhe në zemra të shqiptarëve. Shkurti i vitit 1967 shënon pra, një nga kapitujt më të errët të historisë shqiptare, momentin kur shteti shqiptar dhe mbarë shoqëria, e dehur nga ideologjia komuniste sllavo-aziatike, i shpalli luftë Zotit. Një dëshmi kur pushteti absolut frikësohet nga shpirti i lirë, ai përpiqet të burgosë edhe qiellin, duke e shpallur besimin në Zot si armik të popullit.  Vendi i Dëshmisë dhe Kujtesës – Site of Witness and Memory | Shkodra | Facebook — Ky përvjetor (shkurt,1967) — aq i errët dhe i hidhur që është si krim kundër njerëzimit — fton, detyron, moralisht, të mos harrojmë. Por, për më tepër, na kujton të mos pranojmë harresën si pajtim i këtij brezi të shqiptarëve me krimet e regjimit komunist. Ky përvjetor nuk fton Jo për urrejtje, as për hakmarrje, por fton për ndërgjegje dhe përgjegjësi morale, njerëzore dhe kombëtare.  Sot 35-vjet pas shembjes së Murit të Berlinit — njëkohsisht, kujton nevojën urgjente të këtij brezi të klasës politike në Shqipëri për t’u përballur me të kaluarën komuniste duke dënuar, më në fund, zyrtarisht, krimet e komunizmit, nepërmjet një ballafaqimi të sinqert me të kaluarën komuniste, përfshir krimet kundër fesë dhe Zotit, jo vetëm me parula boshe, por nepërmjet një akti zyrtar shtetëror siç kanë bërë shumica e vendeve ish-komuniste me akte ligjore, si një paralajmërim që historia plot vuajtje e Kombit shqiptar, të mos përsërisë më periudha të tilla barbarizmi si ajo e vitit 1967.  

Për më shumë se 3-dekada, shteti dhe qeveritë shqiptare gjatë këtij “tranzicioni” të pafund, me heshtjen e tyre zyrtare, duket se mbrojnë gjithnjë narrativën e Enver Hoxhës për krimet e regjimit të tij kundër fesë, që arrijtën kulmin në vitin 1967.  Po, pse atëherë Shqipëria zyrtare sot druhet nga kjo e vërtetë historike?!  Frank Shkreli: Nuk mund të hesht për krimet e komunizmit! | Gazeta Telegraf – Në të vërtetë, bota është më mirë e informuar se vet shqiptarët — sidomos brezi i pas 90-ës – se çfarë ka ndodhur në shkurt të vitit 1967 dhe më vonë në Shqipërinë komuniste — një traumë e vërtetë në historinë moderne shqiptare. Atyre ngjarjeve u kushtohet pak ose aspak hapësirë në diskursin publik të brendshëm.

Është interesant fakti – për të mos thënë deri diku edhe hipokritik – se pothuaj të gjithë presidentët dhe kryeministrat e Shqipërisë “post-komuniste”, kanë vizituar Vatikanin, disa herë, përfshirë vizitën e fundit të para disa ditëve të Kryeministrit Edi Rama me Papa Leonin e XIV – shpesh të shoqëruar nga përfaqsues të feve kryesore të shqiptarëve.  Megjithëkëte, heshtja e tyre zyrtare për këtë plage të harruar të historisë së krimeve kundër fesë dhe Zotit në Shqipërinë e Enver Hoxhës, ka qenë dhe vazhdon të jetë mbytëse. Ndonëse flitet ndonjëherë rrallë, me gjuhën e Ramiz Alisë, për “gabimet e së kaluarës” në lidhje me krimet fetare, fjala krime nuk përemendet as nuk merret përgjegjësi, zyrtarisht, në emër të shtetit dhe të Kombit. Frank Shkreli: Kërkohet dënimi i “Krimit të Apologjisë” të Komunizmit në Shqipëri | Gazeta Telegraf 

Gjatë viteve, në mënyrën më njerëzore e vulllnet mirë jam përpjekur me disa dyzina artikujsh modest —Frank Shkreli: A po përjetësohet e keqja e komunizmit në Shqipëri? | Gazeta Telegraf  — t’a sjell në vëmendjen e publikut shqiptar rëndësinë që ka dënimi zyrtar i krimeve të komunizmit dhe përballimi me të kaluarën e diktaturës së komunizmit në atë vend. Një çështje kaq me rëndësi për drejtësinë, lirinë, demokracinë dhe paqën shoqërore në Shqipëri, një vend që duket se nuk po gjen as paqë as drejtësi shoqërore dhe politike, midis grindjeve dhe mosmarrveshjeve politike ndër-shqiptare, për më shumë se tre dekada, “post-komunizëm.”

E them përsëri se kam drojë se, në mungesë të përballimit zyrtar-shtetëror, me të kaluarën komuniste, koha po tregon se është vështirë që në Shqipëri të arrihet paqa, drejtësia shoqërore dhe politike pa dënimin zyrtar të krimeve të komunizmit të regjimit komunist-enverist dhe pa distancimin zyrtar nga e kaluara komuniste, siç kanë bërë shumë ish-shtete komuniste në Evropë. Kjo është dhe mbetet një përgjegjësi e enteve shtetërore: Kryeministrit, Presidentit, Kuvendit Akademisë së Shkencave, e tjera. Prandaj po e sjell këtë përvjetor edhe njëherë në kujtesë publike sepse për fat të keq, shkurti i vitit 1967 vazhdon të mbetet një histori e harruar por e hidhur shqiptare dhe një plagë që gjakosë gjithnjë ndërgjegjen e Kombit. Një shtet që në shkurtin e vitit 1967, zyrtarisht, ndaloi fenë dhe i shpalli luftë Zotit — sot më shumë se 50-vjet më vonë — refuzon gjithnjë të shprehë pendesë dhe t’i kërkojë falje shqiptarëve. Të gjitha vizitat e përfaqsuesve politikë shqiptarë në Vatikan gjatë 35-viteve të kaluara e deri në ditët e sodit, nuk e fshijnë këtë turp shtetëror. Bini në fije, o njerëz! Nuk është vonë!  Në emër të shtetit, nderoni historinë, kërkoni falje, kujtoni dhe nderoni viktimat e shkurtit të vitit 1967 dhe të gjitha viktimat e komunizmit gjysëm shekullor në Shqipëri, se heshtja e vazhdueshme nuk u bën nder!

Frank Shkreli

       Fotot janë marrë nga faqja e Muzeut —  Vendi i Dëshmisë dhe Kujtesës – Site of Witness and Memory | Shkodra | Facebook  — Një kujtesë e errët dhe e hidhur e krimeve të diktaturës komuniste në Shqipëri!

Krime prej “talebanësh” të regjimit komunist duke shembur kishat e xhamiat në Shqipëri pas fjalimit famëkeq të Enver Hoxhës, “T’i djegim me zjarr…”, 6 shkurt, 1967

Me Historianin e Muzeut, “Vendi i Dëshmisë dhe Kujtesës, Z. Pjerin Mirdita në Shkodër, shtator, 2023 — Frank Shkreli: Shkodra, vendi i dëshmisë dhe kujtesës! | Gazeta Telegraf

Gjergj Bashta (1544–1607) – Strategu arbëresh i Evropës

by

Studim nga Rafael Floqi/

Figura e Gjergj Bashtës (ital. Giorgio Basta) përfaqëson një nga shembujt më domethënës të komandantit arbëresh në shërbim të fuqive të mëdha evropiane të shekujve XVI–XVII. I lindur në një familje shqiptare të Italisë së Jugut, i formuar në shkollën ushtarake të Spanjës dhe Flandrës, dhe i afirmuar si gjeneral i Habsburgëve në Hungari e Transilvani, Bashta mishëron kalimin nga kondotieri i Rilindjes drejt gjeneralit profesionist të epokës moderne. Ky studim synon të paraqesë një trajtim të integruar të jetës, veprimtarisë ushtarake, rolit politik dhe trashëgimisë teorike të Gjergj Bashtës, duke e analizuar atë si figurë historike komplekse: njëkohësisht strateg i aftë, administrator perandorak i pamëshirshëm dhe autor i rëndësishëm i doktrinës ushtarake evropiane.

1. Hyrje: një arbëresh në qendër të historisë evropiane

Historia e Evropës së hershme moderne nuk mund të kuptohet pa rolin e diasporave ushtarake, ndër të cilat arbëreshët zënë një vend të veçantë. Pas rënies së trojeve shqiptare nën sundimin osman, mijëra shqiptarë u vendosën në Italinë e Jugut, ku ruajtën identitetin kulturor dhe u integruan fuqishëm në strukturat ushtarake të mbretërive italiane dhe të Perandorisë Spanjolle. Nga ky mjedis doli edhe figura e Gjergj Bashtës, i cili arriti një karrierë që e vendos në rangun e gjeneralëve më të njohur të kohës së tij.

Bashta nuk është thjesht një figurë ushtarake. Ai është një nyje ku ndërthuren politika perandorake, konfliktet fetare, transformimet e artit të luftës dhe tensionet etnike e shoqërore në Evropën Qendrore dhe Lindore. Për këtë arsye, vlerësimi i tij kërkon një qasje të shumëfishtë: biografike, ushtarake, politike dhe historiografike.

2. Origjina arbëreshe dhe formimi familjar

Gjergj Bashta lindi më 30 janar 1544 në Rocca, e identifikuar zakonisht me Roccaforzata (Taranto), në zonën e Terra d’Otrantos. Familja e tij i përkiste komunitetit arbëresh, të formuar nga shqiptarë të shpërngulur pas pushtimeve osmane në Ballkan. I ati, Dhimitër Bashta, ishte një shqiptar nga Epiri, i cili kishte gjetur strehë në Itali dhe kishte hyrë në shërbim të Perandorisë Spanjolle.

Dhimitëri Bashta shërbeu si oficer kalorësie në fushatat piemontese dhe më pas në Flandër, nën komandën e Dukës së Albës, një nga figurat kyçe të politikës dhe luftës spanjolle në shekullin XVI. Ky fakt e vendosi Gjergjin që në fëmijëri në një mjedis thellësisht ushtarak, ku disiplina, hierarkia dhe besnikëria ndaj sovranit përbënin vlera themelore.

Burime të ndryshme bibliografike përmendin edhe variante të tjera për vendlindjen e Bashtës (Rocca d’Arazzo në Piemonte ose San Nicola dell’Alto pranë Crotone-s), por konsensusi historiografik anon drejt origjinës së tij arbëreshe në Italinë e Jugut. Ky element etnik është i rëndësishëm, pasi shpjegon lidhjen e tij të fortë me traditën e shërbimit ushtarak si mjet integrimi dhe ngjitjeje shoqërore.

3. Hapat e parë në karrierën ushtarake

Gjergj Bashta hyri shumë herët në shërbimin ushtarak, fillimisht nën komandën e të atit. Ai u dallua për aftësi organizative dhe për disiplinë, duke u ngritur shpejt në gradën e oficerit. Pas vdekjes së Dhimitrit, Bashta shërbeu në një kompani kalorësie të drejtuar nga vëllai i madh, Nikolla, duke vazhduar traditën familjare.

Formimi i tij i hershëm ndodhi në një periudhë kur lufta evropiane po ndryshonte rrënjësisht. Kalorësia e rëndë feudale po humbiste rolin dominues, ndërsa formacionet e përziera me këmbësori të armatosur me armë zjarri po fitonin terren. Bashta u formua pikërisht në këtë tranzicion, duke përthithur risitë taktike që do ta shoqëronin gjatë gjithë karrierës së tij.

4. Shërbimi ndaj Filipit II dhe përvoja perëndimore

Karriera e Bashtës u konsolidua në shërbim të mbretit spanjoll Filipi II, një nga sundimtarët më të fuqishëm të Evropës së shekullit XVI. Ai u angazhua kryesisht në frontin francez dhe në Vendet e Ulëta (Flandër), dy teatro lufte ku ushtritë spanjolle përballeshin me kundërshtarë të fortë dhe me forma të reja të luftës.

Në vitin 1578, Bashta kaloi nën komandën e Alessandro Farneses, guvernator i Vendeve të Ulëta dhe një nga strategët më të shquar të kohës. Nën Farnesen, Bashta fitoi përvojë të drejtpërdrejtë në drejtimin e trupave të mëdha, në logjistikë dhe në manovra operative komplekse.

Kjo periudhë është thelbësore për të kuptuar zhvillimin e mendimit ushtarak të Bashtës. Pikërisht në Flandër ai filloi të eksperimentojë me përdorimin sistematik të kalorësisë së lehtë për zbulim, mbrojtje dhe goditje të shpejta. Historiografia i atribuon atij zhvillimin e ashtuquajturave scolte mobili, poste të lëvizshme që garantonin sigurinë e ushtrisë dhe parandalonin sulmet e papritura.

5. Nga Spanja te Habsburgët: ngritja në rang gjenerali

Pas vdekjes së Farneses, me rekomandimin e Filipit II, Gjergj Bashta u emërua gjeneral në ushtrinë e Perandorisë së Shenjtë Romake, në shërbim të perandorit Rudolf II. Ky kalim shënon një kthesë vendimtare në karrierën e tij, pasi e vendosi në qendër të politikës ushtarake habsburgase në Evropën Qendrore dhe Lindore.

Teatri kryesor i veprimtarisë së tij u bë Hungaria, ku Perandoria përballej me Perandorinë Osmane në një konflikt të gjatë dhe shterues, të njohur si Lufta e Gjatë (1591–1606). Në këtë luftë, Bashta u dallua si një nga komandantët më energjikë dhe më të rreptë të Habsburgëve.

Ai drejtoi operacione të rëndësishme ushtarake, duke mbrojtur territore strategjike dhe duke kundërshtuar sulmet osmane. Kronistë të kohës, si Ambrogio Merodio, e përshkruan Bashtën si “tmerri i armëve osmane”, një shprehje që dëshmon reputacionin e tij si luftëtar i pamëshirshëm dhe efektiv.

6. Transilvania: pushtet perandorak dhe konflikt politik

Në fund të shekullit XVI, pas një faze relative qetësie në frontin osman, Rudolf II i besoi Bashtës një mision të ri: konsolidimin e pushtetit perandorak në Transilvani. Ky rajon kishte një status të ndërlikuar politik, me autonomi të pjesshme dhe me sundimtarë vendas që luhateshin midis aleancave të ndryshme.

Pas abdikimit dhe rikthimit të Sigismondo Báthory-t, dhe pas ndërhyrjes së voivodës së Vllahisë, Mihai Viteazul (Mihal Trimi), Bashta u bë figura kyçe e strategjisë habsburgase. Ai luftoi fillimisht kundër Báthory-ve, më pas kundër Mihai Viteazul-it, të cilin e mposhti në Betejën e Mirăslăut (1600), dhe në fund u rreshtua përkohësisht në krah të tij kundër trupave polake. Kulmi i këtij konflikti u arrit në vitin 1601, kur pas fitores ndaj Báthory-t në Goroszló, Bashta urdhëroi vrasjen e Mihai Viteazul-it nga mercenarë nën komandën e tij. Ky akt e konsolidoi pushtetin e Habsburgëve, por njëkohësisht e damkosi Bashtën si figurë të pamëshirshme në historiografinë rumune dhe hungareze.

Në vitin 1603, Gjergj Bashta e shpalli Transilvaninë shtet vasal të Perandorisë së Shenjtë Romake. Qeverisja e tij u karakterizua nga masa drastike administrative dhe ushtarake. Ai konfiskoi tokat e fisnikëve vendas, ndërmori politika të gjermanizimit dhe rivendosi katolicizmin si fe dominuese përmes kundërreformës.

Historianë hungarezë dhe rumunë e përshkruajnë këtë periudhë si një regjim terrori. Popullsia u përball me shkatërrime ekonomike, dhunë dhe pasiguri të vazhdueshme. Disa burime flasin për humbjen e deri një të tretës së popullsisë së rajonit gjatë sundimit të Bashtës. Këto politika nxitën pakënaqësi të thellë, e cila u kanalizua në kryengritjen e udhëhequr nga István Bocskai. Kryengritja shënoi fundin e qeverisjes së Bashtës në Transilvani dhe tregoi kufijtë e dhunës si mjet stabilizimi politik.

7. Tërheqja në Pragë dhe kalimi nga lufta në teori

Pas ngjarjeve në Transilvani, Bashta u tërhoq gradualisht nga veprimtaria aktive ushtarake. Në vitin 1602 ai u shpall kont i Huszt-it, por pak më vonë u dërgua në Pragë, ku kaloi vitet e fundit të jetës.

Kjo periudhë shënon transformimin e Bashtës nga komandant aktiv në teoricien ushtarak. Duke u mbështetur në përvojën e tij të gjatë në fushëbetejë, ai shkroi disa traktate ushtarake që u bënë referencë për kohën.

8. Gjergj Bashta si teoricien i artit të luftës

Dy veprat kryesore të Bashtës janë: Il maestro di campo generale (1606) (“Mjeshtri i përgjithshëm i kampit”), Il governo della cavalleria leggiera (1612)( Drejtimi i kalorësisë së lehtë)

Këto traktate trajtojnë organizimin e ushtrisë, disiplinën, rolin e komandantit dhe përdorimin e kalorësisë së lehtë. Veçanërisht e dyta konsiderohet nga studiuesit si një nga përpjekjet e para sistematike për të kodifikuar përdorimin e kalorësisë së lehtë në ushtritë evropiane.

Në të parën, Bashta i kushton vëmendje të veçantë organizimit të kampit ushtarak, disiplinës, hierarkisë dhe rendit. Ai shkruan: “Il campo ben ordinato vale quanto una vittoria, perché dal disordine nasce la sconfitta.” (Një kamp i mirëorganizuar vlen sa një fitore, sepse nga çrregulli lind humbja.)

Ky mendim e vendos Bashtën në një linjë me teoricienët më të avancuar europianë të kohës, për të cilët logjistika dhe organizimi ishin po aq të rëndësishme sa trimëria në betejë.

Në veprën “Drejtimi i kalorësisë së lehtë”, ai përqendrohet në rolin specifik të këtij formacioni, duke theksuar dallimin e tij nga kalorësia e rëndë mesjetare. Bashta shkruan: “La cavalleria leggera non vince nello scontro frontale, ma nel movimento, nella sorpresa e nel ritorno improvviso.” (Kalorësia e lehtë nuk fiton në përplasje ballore, por në lëvizje, në befasi dhe në rikthimin e papritur.)

Ky parim është thelbësor për zhvillimin e luftës manovruese, e cila do të bëhej dominante në shekujt pasues. Në këtë kuptim, Bashta shfaqet si pararendës i doktrinave moderne të luftës së shpejtë dhe fleksibile.

Bashta e përshkruan kalorësinë e lehtë si “bebëza e syrit e ushtrive”, duke theksuar rolin e saj në zbulim, mbrojtje dhe goditje të shpejta. Kjo qasje ndikoi drejtpërdrejt në doktrinën ushtarake të shekullit XVII dhe në zhvillimet e mëvonshme gjatë Luftës Tridhjetëvjeçare.

Pavarësisht shërbimeve të tij të shumta, Gjergj Bashta nuk u shpërblye kurrë plotësisht nga Habsburgët. Ai kaloi vitet e fundit duke kërkuar pagesën e shumave që i detyroheshin. Nga mbi 42.000 florinë të llogaritura si detyrim, atij iu njohën vetëm rreth 3.200 florinë. Më 20 nëntor 1607, pas disa ditësh sëmundjeje, Gjergj Bashta vdiq papritur në Pragë nga një goditje apoplektike.

9. Trashëgimia historike dhe zbulimi i vonë shqiptar

Trashëgimia e Gjergj Bashtës është thellësisht e dyfishtë. Nga njëra anë, ai ishte një nga gjeneralët më të aftë të Habsburgëve dhe një teoricien i rëndësishëm i artit të luftës. Nga ana tjetër, qeverisja e tij në Transilvani mbetet simbol i dhunës perandorake dhe i dështimit të stabilizimit përmes terrorit.

Për historiografinë shqiptare dhe arbëreshe, Bashta mbetet një shembull i integrimit dhe suksesit në strukturat e mëdha evropiane, por edhe një figurë që kërkon vlerësim kritik, larg mitizimit të thjeshtë. Dy traktatet themelore të Gjergj Bashtës janë “Mjeshtri i përgjithshëm i kampit” dhe “Drejtimi i kalorësisë së lehtë”. Këto vepra, të botuara në shqip nga Shtëpia Botuese e Ushtrisë në vitin 1996, përfaqësojnë një kontribut të çmuar në historinë e mendimit ushtarak shqiptar dhe europian.

Bashta në kujtesën historike shqiptare

Edhe pse vepronte larg trojeve shqiptare, Gjergj Bashta nuk u shkëput kurrë nga identiteti i tij kombëtar. Kjo dëshmohet nga mënyra se si emri i tij u ruajt në kujtesën kolektive shqiptare. Në një letër të vitit 1759, himariotët e rendisin Bashtën menjëherë pas “Pirro”s dhe “Skënderbeu”t – një renditje që flet për prestigjin e jashtëzakonshëm që gëzonte si figurë ushtarake. Më vonë, në vitin 1907, shqiptarët e Shteteve të Bashkuara, në një memorandum drejtuar Konferencës së Hagës, theksonin: “Shqiptarët i kanë dhënë Europës gjeneralë dhe strategë të shquar, të dëshmuar në fushë dhe në teori, si Gjergj Bashta.” Ky citim e shndërron figurën e Bashtës në argument politik dhe diplomatik, duke dëshmuar se ai shihej si pjesë e trashëgimisë europiane të kombit shqiptar.

Rikthimi në historiografinë moderne

Rikthimi i Gjergj Bashtës në kujtesën historike shqiptare ndodhi në vitin 1966, kur historiani Dhimitër Pilika, gjatë hulumtimeve në arkivat e Pragës, zbuloi dokumente dhe referenca që lidhnin drejtpërdrejt emrin e tij me traktate të rëndësishme ushtarake të shekullit XVI. Pilika i botoi për herë të parë këto materiale në revistën Ylli, nr. 7, duke e cilësuar Bashtën si “një mendje ushtarake e nivelit europian, e formuar nga përvoja e drejtpërdrejtë e fushëbetejës dhe nga kultura teorike e kohës”.

Në shekullin XX, emri i Gjergj Bashtës u përfshi në Fjalorin Enciklopedik Shqiptar (1985), ndërsa revista Për mbrojtjen e Atdheut (1990) e cilësonte atë si “një nga mendimtarët më të hershëm shqiptarë që e ngriti përvojën luftarake në nivel doktrine”. Studimet e viteve 2000 e kanë vendosur Bashtën në një kontekst më të gjerë europian, si urë lidhëse mes traditës stratiote shqiptare dhe mendimit ushtarak perëndimor.

Në historinë e mendimit dhe praktikës ushtarake europiane të shekujve XVI–XVII, figura e Gjergj Bashta përfaqëson një nga shembujt më të qartë të kontributit shqiptar në formësimin e doktrinave moderne të luftës. Për dekada me radhë, emri i tij mbeti pothuajse i panjohur për historiografinë shqiptare, ndonëse veprat dhe përvoja e tij qarkullonin në mjedise ushtarake perëndimore. Ky paradoks – njohja në Europë dhe harresa në atdhe – është karakteristik për shumë figura të diasporës shqiptare të Rilindjes.

Bibliografi dhe citime

Dizionario Biografico degli Italiani, Treccani, zëri “Giorgio Basta”.

Giorgio Basta, Il maestro di campo generale, Venedik, 1606.

Giorgio Basta, Il governo della cavalleria leggiera, Venedik, 1612.

Endre Veress (ed.), Basta György hadvezér levelezése és iratai, 1597–1607, Budapest, 1909–1913.

Virgilio Ilari, Dizionario biobibliografico degli scrittori militari italiani.

O. Bäckström, Military Revolution and the Thirty Years War 1618–1648, Helsinki University Press, 2023.

Studime hungareze dhe rumune mbi administrimin habsburgas në Transilvani (shek. XVI–XVII).

ZEMËRIMI SI ENERGJI POLITIKE DHE RREZIKU I VERBËRISË KOLEKTIVE

by

(Një lexim filozofik i realitetit politik në Kosovë përmes Senekës)

“Zemërimi, nëse nuk kontrollohet, shpesh bëhet më i dëmshëm se lëndimi që e shkaktoi.”
— Seneka

Nga Jeton Kelmendi

Në historinë e ideve politike, pak emocione kanë luajtur rol aq vendimtar sa zemërimi. Ai është shkëndija e revoltës, forca shtytëse e ndryshimit, por edhe katalizatori i shkatërrimit. Filozofi stoik Seneka e trajtoi zemërimin jo thjesht si ndjenjë individuale, por si fenomen moral dhe politik, i aftë të deformojë arsyen, të shtrembërojë gjykimin dhe të prodhojë pasoja më të rënda se vetë padrejtësia që e ka shkaktuar. Nëse ky mendim vendoset në kontekstin e Kosovës së pasluftës, ai merr një dimension të veçantë. Kosova është një shoqëri që nuk ka vuajtur nga mungesa e zemërimit, por nga keqmenaxhimi i tij politik. Zemërimi qytetar ndaj pushtetit 20-vjeçar të partive tradicionale ishte real, i akumuluar dhe i justifikueshëm. Por pikërisht këtu lind dilema senekiane: a u shndërrua ky zemërim në një forcë ndërtuese, apo në një akt hakmarrjeje politike që prodhoi forma të reja dështimi?
Kjo mbase kërkon një analizë të thellë, dhe meqe morëm Seneken për bazë, nuk duhet kaluar pa e potencuar edhe ndikimin e jashtëm dhe faktorin e brendshem që e portretizoj paknaqësinë në mënyrën më të shëmtuar.

Zemërimi si reagim moral dhe kufijtë filozofikë të këtij reagimi

Stoicizmi nuk e mohon zemërimin si reagim të parë ndaj padrejtësisë. Por ai e sheh atë si një impuls primitiv, që duhet të kalojë përmes filtrit të arsyes. Sipas Senekës, zemërimi bëhet i rrezikshëm në momentin kur mendon se ka të drejtë absolute. Në politikë, kjo shndërrohet në bindjen se “ne jemi morali, të tjerët janë krimi”. Në Kosovë, qytetarët u përballën për vite me radhë me korrupsion, nepotizëm, keqqeverisje, mungesë meritokracie dhe dështime strukturore. Zemërimi ndaj këtij realiteti ishte i pashmangshëm. Por problemi nuk ishte zemërimi vetë – problemi ishte mungesa e një kulture kritike që ta orientojë atë.

Zemërimi u bë qëllim në vetvete, jo mjet për reformë. Kësi soji, një grup, fillimisht i vogël, për tu zgjeruar më vonë dhe sot me një mbështetje mbi 50 përqind arriti ta materializoj ketë zemrim, madje edhe ta shtrembëroj deri në at shkallë sa që asnjë argument nuk mund ta bind masën se gjërat janë siç janë. Shih vitn 2025, pas sa e sa skandalesh dhe serish masa nuk i besoj të vërtetës. Dorën në zemër edhe në Kosovë si çdo kund tjetër kjo revoltë rritet nga mbështetja nga jashtë vendit.

Nga zemërimi racional tek zemërimi emocional

Në fazën e parë, zemërimi qytetar kishte karakter racional: kërkonte drejtësi, përgjegjësi dhe ndryshim. Por gradualisht, ky zemërim kaloi në një fazë tjetër – emocionale dhe binare. Politika filloi të kuptohej jo si proces kompleks shtetndërtimi, por si betejë morale mes “të vjetërve të këqij” dhe “të rinjve të pastër”.

Kjo është pikërisht ajo që Seneka e përshkruan si humbje e vetëkontrollit të arsyes. Në këtë fazë, qytetari nuk pyet më:
– Kush di të qeverisë?
– Kush ka kapacitete institucionale?
– Kush e kupton shtetin si sistem, jo si simbol?

Ai pyet vetëm: kë të ndëshkojmë?
Kundër kujt të jemi?

Në këtë klimë emocionale, Lëvizja Vetëvendosje u shfaq si projeksion i shpresës dhe hakmarrjes njëkohësisht. Ajo nuk u votua vetëm si alternativë politike, por si simbol moral i ndëshkimit të klasës së vjetër politike. Këtu ndodh gabimi themelor filozofik:
moraliteti u barazua me aftësinë për të qeverisur. Seneka do ta quante këtë një iluzion të rrezikshëm. Një njeri (apo parti) mund të ketë qëllime morale, por të mos ketë virtytin politik më të rëndësishëm: mençurinë praktike (phronesis).

Nga zemërimi tek idealizimi politik, dobësia e qeverisjes si pasojë e votës emocionale

Në Kosovë, zemërimi ndaj partive tradicionale u kanalizua drejt një mbështetjeje masive për Lëvizjen Vetëvendosje, e perceptuar si antitezë morale e sistemit ekzistues. Ky ishte momenti kritik ku paralajmërimi i Senekës merr formë konkrete: zemërimi e verbëroi analizën.

Në vend që të pyetej: A ka kjo parti kapacitete reale qeverisëse? A ka kuadro profesionale? A ka vizion institucional për ekonominë, shëndetësinë, arsimin dhe diplomacinë?, shoqëria u fokusua te një pyetje emocionale: Kë duhet të ndëshkojmë?
Kështu, zemërimi u shndërrua në idealizim. Kritika u pezullua. Dyshimi u etiketua si tradhti. Çdo vërejtje u relativizua me argumentin se “të tjerët kanë qenë më keq”. Por filozofia politike na mëson se e keqja relative nuk e shndërron paaftësinë në virtyt. Sot, pas një periudhe qeverisjeje, është e vështirë të mohohet se Vetëvendosje ka treguar dobësi serioze në pothuajse të gjithë sektorët: ekonomi të paqëndrueshme, arsim pa reformë reale, shëndetësi të politizuar, diplomaci konfuze dhe menaxhim institucional të dobët. Këto nuk janë thjesht gabime teknike, ato janë simptoma të mungesës së përgatitjes shtetformuese. Ironia tragjike është se partitë tradicionale, të dëmtuara nga gabimet e tyre, kontribuan vetë në këtë realitet, duke mbështetur ose toleruar këtë pushtet për arsye taktike, frike politike apo kalkulimesh afatshkurtra. Kështu, zemërimi qytetar dhe oportunizmi politik u bashkuan në një aleancë paradoksale që prodhoi një qeverisje edhe më të dobët.

Përgjegjësia qytetare sipas Senekes

Seneka nuk e shihte qytetarin si qenie emocionale të lirë nga përgjegjësia. Përkundrazi, stoikët besonin se liria e vërtetë qëndron në vetëkontrollin racional. Në politikë, kjo do të thotë se qytetari nuk është thjesht votues i zemëruar, por bashkë-përgjegjës për pasojat e zgjedhjeve të tij. Në Kosovë, mungoi ky vetëkontroll filozofik. Zemërimi u shndërrua në moral absolut: “ne jemi të mirët, ata janë të këqijtë”. Por politika nuk funksionon mbi kategori morale të thjeshtuara, por ajo kërkon kompetencë, kompromis, dije dhe durim institucional.

Në një situate të tillë zemërimi prodhon regres. Në vend që të çonte drejt reformës, zemërimi prodhoi polarizim ekstrem. Shoqëria u nda në kampe morale, ku dialogu u zëvendësua nga linçimi verbal, ndërsa kritika u barazua me armiqësi. Kjo është pikërisht ajo që Seneka e quante degjenerim të arsyes nën presionin e pasionit. Rezultati është një demokraci formale, por e dobësuar, sepse institucione që funksionojnë më shumë mbi besnikëri politike sesa mbi profesionalizëm dhe një shoqëri që rrezikon të mbetet peng i cikleve emocionale, jo i strategjive shtetërore.

Mësimi filozofik për të ardhmen dhe dobësia strukturore e qeverisjes dhe pasojat e votës emocionale

Eseja e Senekës për zemërimin nuk është thirrje për apati politike. Ajo është thirrje për maturi. Zemërimi mund të jetë sinjal alarmi, por nuk duhet të jetë arkitekt i shtetit. Kosova ka nevojë për një fazë të re qytetarie politike: më pak reagim emocional, më shumë analizë, më pak idolatri partiake, më shumë kërkesë për llogaridhënie, më pak ndëshkim simbolik, më shumë ndërtim institucional. Pas marrjes së pushtetit, u bë e qartë se Vetëvendosje vuante nga mungesa e përgatitjes institucionale. Në pothuajse çdo sektor: ekonomi, arsim, shëndetësi, diplomaci, administratë. Qe në fillim u shfaqën simptoma të një qeverisjeje reaktive, jo strategjike. Ky dështim nuk është aksidental, por është pasojë direkte e një zgjedhjeje politike të bërë mbi bazë emocionale. Seneka do të thoshte se kur zemërimi udhëheq, vendimet merren shpejt, por gabimet paguhen gjatë.

Ironia tragjike është se partitë tradicionale, pavarësisht gabimeve të tyre, kontribuan në këtë realitet, duke e mbështetur ose toleruar një pushtet që në thelb nuk ishte i gatshëm për qeverisje serioze. Kjo tregon një krizë më të thellë: mungesën e një elite politike që mendon për shtetin, jo për ciklin e radhës elektoral. Nga ana tjetër një nga pasojat më të rrezikshme të zemërimit të pakontrolluar është zhdukja e dialogut. Në Kosovë, kritika ndaj pushtetit të ri shpesh u delegjitimua si “armiqësi”, “tradhti” apo “mbetje e së vjetrës”. Kjo është ajo që Seneka e quante tirani e pasionit mbi mendjen. Kur zemërimi institucionalizohet, ai prodhon polarizim, jo reformë; besnikëri, jo profesionalizëm; propagandë, jo argument.

Përgjegjësia qytetare sipas Senekës, nga cikli i zemërimit tek cikli i pjekurisë politike

Stoikët nuk e shihnin qytetarin si viktimë pasive. Për ta, qytetari është bashkë-përgjegjës për rendin politik. Në këtë kuptim, edhe qytetari kosovar mban përgjegjësi për pasojat e zgjedhjeve të tij. Zemërimi i justifikuar nuk e përjashton detyrimin për mendim kritik. Demokracia nuk është akt emocional, por proces racional. Kur vota shndërrohet në akt ndëshkimi emocional, ajo pushon së qeni instrument ndërtimi.

Kosova sot ndodhet përballë një sfide ekzistenciale politike:
– të vazhdojë ciklin e zemërimit,
– ose të hyjë në fazën e pjekurisë qytetare.
Pjekuria politike nuk nënkupton rikthim nostalgjik te e kaluara, por refuzim të iluzioneve morale. Ajo kërkon qytetar që dallon mes kritikës dhe urrejtjes, mes reformës dhe hakmarrjes, mes shpresës dhe propagandës.

Dhe krejt për fund, paralajmërimi i Senekës nuk është thirrje për heshtje, por për vetëkontroll. Zemërimi është alarm, jo arkitekt. Kur ai shndërrohet në ideologji, ai e shkatërron vetë qëllimin e vet. Kosova kishte arsye të zemërohej. Por ajo gaboi kur e la zemërimin të zëvendësonte arsyen. Sot, vendi po përballet me pasojat e një vendimi kolektiv të marrë më shumë me ndjenjë sesa me mendim. E ardhmja politike e Kosovës varet nga një transformim filozofik: nga qytetari i zemëruar tek qytetari i përgjegjshëm. Vetëm atëherë, zemërimi do të shndërrohet nga forcë shkatërruese në energji reformuese dhe ashtu siç do ta kërkonte vetë Seneka.

NJË STUDIM INTERESANT I JOSIF RISTOS PËR VENDNDODHJEN E TEMPULLIT TË DODONËS

by

SHPENDI TOPOLLAJ/

Historia njerëzore, shpesh herë është ndriçuar dhe ka arritur në zbulime të mëdha, edhe falë largpamësisë, guximit dhe këmbënguljes të disa personaliteteve të shquara. Mjafton të sjellim shembullin e arkeologut gjerman Henrih Shliman (Heinrich Schliemann 1822 – 1890), i cili pas një pune disa vjeçare, duke u mbështetur te vepra e Homerit, zbuloi muret e Trojës. Natyrisht, që popujt e ndryshëm, me fantazinë e tyre na kanë dhënë perla mitologjike apo letrare, ku shquhen sidomos, autorët e vjetër grekë. Ne jemi të ndërgjegjshëm, se shumica e personazheve, por edhe ngjarjeve të përshkruara prej tyre, janë pjellë e imagjinatës, por kurrsesi vendet ku ata personazhe kanë vepruar dhe ato ngjarje janë zhvilluar. Janë lehtësisht të përcaktuara trevat e vendndodhjet për të cilat kanë dëshmuar historianët me emër në punimet e tyre serioze. Kështu që askush nuk mund të verë në dyshim, faktin se tempulli i Delfit, ndodhej në Fokidë, rrëzë malit Parnas, ku poetët frymëzoheshin, pasi mendohej se ishte vendi ku qëndronin muzat, Apoloni e Dionizi. Po kështu, dihet se Termopilet ku u zhvillua beteja heroike e Leonidës me njëmijë ushtarët e tij, kundër persëve, ndodhet në një Grykë në Thesali. Mirëpo, ka disa gjëra që ende ngjallin dyshime dhe nuk kanë marrë një përgjigje përfundimtare. Kjo mund të thuhet edhe për përcaktimin e vendit ku gjendej Tempulli i Dodonës, që po t`i referohesh enciklopedive, rezulton se ai ndodhej njëzetedy kilometra në jugperëndim të Janinës, në qytetin me të njëjtin emër, që u përkishte fiseve ilire të Thesprotëve apo Molosëve dhe konsiderohej si qendra e Pellazgëve. Por në vazhdim, ndesh përcaktimin se Dodona ishte një orakull i lashtë, kushtuar Perëndive Zeus dhe Nënës së Perëndive. Herodoti thotë se ai qe krijuar qysh nga mijëvjeçari i dytë para e. r. Për rëndësinë e tij, pasi aty merreshin përgjigjet e Zeusit nga priftërinjtë, ka folur Euripidi te “Melanippe”, dhe dihet se tempulli gëzonte reputacion përtej Epirit dhe Greqisë, dhe në shek. III – të para. e. r. Pirro i Epirit ngriti tempullin madhështor të Zeusit, kur kishte shekuj që ai quhej “Zeusi i Molosëve”. Madje edhe teatri që Pirro ndërtoi, ekziston edhe sot e kësaj dite. Në pamje të parë, duket se këtu nuk ka vend për diskutime. Por ja që profesor Josif J. Risto nuk është i këtij mendimi dhe për këtë, ai jep faktet, argumentet, referencat dhe deduksionet e veta të mbështetura në studimet e tij dhe ato çka dalin nga Homeri në letërsi, Herodoti në histori, Straboni, dhe Ptolemeu në gjeografi etj. të cilat të çojnë te mbrojtja e tezës se “Tempulli i Dodonës, mund të ketë qenë më në veri, ndoshta në territore që sot ndodhen në Jugun e Shqipërisë (në Thesproti, Molosi ose afër Kolonjës)”. Për këto mendime, ose sikurse i quan ai vetë, hipoteza, prof. Josifi gjen rastin të bisedojë me një shkencëtar francez, zotin Lemer, njohës i thellë i historisë tonë dhe dashamirës i madh i shqiptarëve. Bisedën që bëri me të, ai të riprodhuar e boton te libri i tij “Identifikimi i faltoreve të lashta në Shqipërinë Juglindore”. Libri nuk ka shumë faqe, por me ato që autori parashtron, të fut në mendime. Kuptohet që ai e njeh shumë mirë mitologjinë dhe di ta zbërthejë dhe interpretojë atë në funksion të ideve që ka. Dhe është interesante, se edhe zoti Lemer, në dialogun pyetje – përgjigje, ia miraton të gjitha ato çka Josifi kumton, e për më tepër e nxit që ta thellojë studimin e tij, qoftë edhe në konsultim me specialistë të fushës, apo qarqet akademike. Dhe të mos thyhet nga një farë indiferentizmi që rëndom bije në sy në raste të tilla, jo nga keqdashja, sesa nga ajo që nuk kemi pse i futemi këtyre historive, se pak a shumë e kemi thënë fjalën tonë. Por në shkencë, debati duhet mbajtur gjithmonë i ndezur dhe nuk ka asgjë të keqe kur shkëmbehen mendimet, pasi vetëm kështu shkohet tek e vërteta. Vetë Josifi shprehet se i jam futur kësaj pune kërkimore për zbardhjen e të vërtetave historike edhe nga dashuria për vendlindjen time. Po ku mbështetet bindja e Josifit? Ato janë plot njëmbëdhjetë pika të cilat i gjen të arsyetuara edhe profesori Lemer. Ai i rreshton kështu ato: E para: Gjeografi, Straboni dhe Pindari citojnë se Dodona, ndodhet larg, në kufijtë e fundit të Epirit (Toskërisë). Aty ndodhen malësitë e Kolonjës (Gramozi, Radomi, Malet e Barmashit), me pamje të mrekullueshme (tërheqëse në pamje) dhe për të ftohtin e dimrit (dimërashpër). E dyta: Dodona ndodhet afër qytetit Ella ose Sella. Në malësitë e Barmashit ndodhet një vendbanim i vjetër: Maja e Sellarëve ose Sellarë. E treta: Dodona ndodhet pranë një lumi në një faqe mali. Në vendin e quajtur Shkëmbi i Manit ka burime të shumta dhe moçale, ku kalon dhe një lumë, që buron nga malet e Barmashit, degë e Vjosës, që përligj ngricat (Langricat). E katërta: Mali i Gradishtës dominohet nga Lisi e dushku (kujtoni Lisin e shenjtë të Dodonës, dhe fëshfëritjen e gjetheve, ku udhëtari Pausania në shek, II – të të e.s.  pa se kishte mbetur vetëm njëri Lis, të cilin e prenë të krishterët aty nga viti 391). Pastaj, emri i malit afër Dodonës, ishte Tomaros, por ja që dushqet kanë mbetur vetëm në Gradishtë. Së pesti: ka shumë domethënie ajo që Varri i Lames (i lartë, sikurse është vërtetë) është në formë tume dhe po të vërtetohej kjo nga specialistët, do të ishte diçka me shumë vlerë. E gjashta: Përfund malit të Gradishtës, deri në Grykën e Lumit te Shkëmbi i Manit, shtrihet në njëqind hektare fusha e Barmashit (aty ku u goditën gjermanët më 6 korrik 1943) që sipas Eustathit sigurohej edhe mbijetesa. E shtata: Nga të vjetrit ka dëshmi se ajo fushë ishte shumë pjellore dhe plot livadhe të mira për kullotë. E tillë është kjo trevë me livadhet e Radomit, Shelegurit dhe Gramozit. Dodona nga ana e saj kishte tufa të mëdha dhensh, dhe sellarët janë të njohur si popull blegtor. E teta: Pindari flet për pamjen e mrekullueshme që përftohej nga larg Pindit, afër Peoneve, ku ndodhen malet Dodonianë. Kjo askund tjetër më mirë se në malet e Kolonjës, Barmashit nuk gjendet. Pra, të gjitha gjasat janë që aty të jenë këta male. E nënta: Sipas gjeografit Klaudi Ptolemeu (Claudius Ptolemaeus) i Aleksandrisë, që kishte folut para Kopernikut për lëvizjen e planeteve, mali Tomar i bije të jetë në kufirin verior të Epirit, në territorin e Molosisë Pelazgjike, ku ndodhet lugina e Osumit (Apsus) dhe ajo e Vjosës (Aos) dhe pikërisht Tomari duhet të jetë Gradishta ose Radomi. E dhjeta: Ajo për çka flet Homeri se pas Enianëve vijnë Perrebetë që banojnë rreth Dodonës dimërkeqe, kuptohet se ata ishin banorë rreth malësisë së Barmashit, pra Dodonës dimërkeqe. E njëmbëdhjeta: Ne e kemi mësuar fatin tragjik të Orestit nga krijimtaria e Eskilit, Sofokliut, Euripidit, Rasinit e Gëtes. Por Josif Risto në interes të librit të tij studimor, na tregon se kur ai vrau nënën e tij Klitemnestrën për t`u hakmarrë ndaj asaj që bashkë me të dashurin e saj Egjistin i vranë të atin, Agamemnonin që ishte kthyer nga Troja, ngaqë nuk gjeti qetësi në Delf, shkoi në Dodonë për t`u çliruar nga mëkati, pra në vendin e të parëve të tij. Prof. Josifi me gjithë parashtresat e tij është i vetëdijshëm se puna studimore duhet thelluar e shpënë më tej, gjë që kërkon shpenzime jo të vogla. Se nuk është e kollajtë të kryesh gërmime arkeologjike për të gjetur gjurmë të hershme qytetërimi apo qoftë edhe artefakte. Kuptohet që kjo i takon të adhmes, por duhet përshëndetur puna e bërë nga zoti Josif J. Risto i cili duke qënë edhe kryetar i shoqatës atdhetare – kulturore “Kolonja”, nuk ngurron ta thotë fjalën e tij si intelektual erudit dhe adhetar, pasi historia jonë ka ende shumë momente që duhen ndriçuar me guxim.