s p – Page 80 – Dielli

Rrëfimi i Christopher Nolan për Odiseun…

July 23, 2026 by s p

Agim Baçi/

Një fytyrë!…- Kështu nis rrëfimi i Christopher Nolan për Odiseun- një nga figurat e letërsisë së përbotshme që vijon të jetë pjesë e metaforës së jetës sonë, e gjuhës, e shpjegimit të asaj që mbetet sa Luftë aq edhe Dashuri. Por, në Luftë jemi të humbur, edhe nëse jemi fitimtarë. Ndërsa në rikthim, -ama në rikthim drejt asaj që ja kemi premtuar zemrës,- mund të mposhtim çdo sfidë… nëse dikush na pret dhe i beson zemrës aq sa ti.

Dhe Nolan rindërton një fytyrë. Një fytyë si Odiseu i Homerit që i duhen dy dekada për të rifituar atë që la pas në kohë, por jo jashtë kohës së zemrës së tij- Penelopës. Një fytyrë që e di se rruga e rikthimit nis nga reflektimi. Dhe reflektimi është më së pari ndaj thyerjeve të Ligjit të së Shenjtës, asaj që në çdo sofër, prezantohet si “Ligji Zeusit”. Ndaj, në nisjen për në luftë, figura që e udhëheq është Agamemnoni, një portret më së shumti i lënë pas një veshje që i ngjan më shumë Batmanit të filmave të sotëm, një figurë që gjithsesi shpjegon fuqinë e padiskutueshme, e pakundërshtueshme. Dhe Odiseu e shpjegon këtë fuqi të pakundërshtueshme teksa refuzon propozimin e Penelopës për t’u arratisur bashkë me të dhe të birin, pasi ja njeh zemërimin Agamemnonit që mund të bjerë mbi Itakë.

Nolan ka gërshetuar rikthimin e Odiseut dhe pritjen e Penelopës si dy rrugë që mund t’i gjejë veç fuqia drejt tjetrit. Të dy duhet të zbulojnë se kush janë, pasi nuk mund të ketë asnjë rikthim pa një rinjohje të vetes. E nëse Odiseu pyet Kalipsonë se cili është ai, sa vite ka i humbur në “rrjetën e saj”, Penelopa ka përpara mëtuesve një ndarje si gjysëm rrjetë, që më së shumti duket si një ndarje mes pritjes dhe realitetit që ka para syve e që i kërkon mbijetesën.

Debatet në film janë thuajse kohë e tashme, por është magjia e realizimit të Nolan që e lidh subjektin e reflektimit dhe rikthimit të Odiseut me të përhershmen, me magjiken. Ndalesat në kala të mëdha, figurat mitike në rrugëtimin e Odiseut, prania e Athinasë në çdo moment që i duhet të besojë më shumë, janë lidhja që Njeriu zbulon me të përhershmen kur kërkon të ketë “Fytyrën e tij”.

Madhështia e ngjarjeve të mëdha shkon paralel me atë betejën e gjërave të brendshme, që nuk i sheh askush, por që janë “madhështoret e njerëzores”. E nëse në luftë ai i ka të gjithë shokët me vete, në rikthim, në reflektim, ai ka veç vetveten dhe besimin. Dhe në rikthim, Odiseu përballet me dyshimin e bashkudhëtarëve të tij, me tundimin ndaj së bukurës dhe seksuales, me të ndaluarën që duhet t’i qëndrojë larg, me zemërimin nga thyerja e Ligjit të së Shenjtës. Por reflektimi i brendshëm, pendimi për thyerjen e “Ligjit të Zeusit”, që solli aq shumë jetë të humbura e dhimbje, si dhe zemra që ja mban fort dashurinë, e bëjnë atë udhëtarin që arrin te ajo që e ka mbajtur gjallë, që e ka mbajtur të fortë.

Nolan ka zgjedhur të sjellë përballë Odiseut nga bota e Hadit edhe Agamemnonin, që në të gjallë ishte aq autoritar sa as nuk fliste por vetëm jepte urdhëra më praninë e tij, ndërkohë që nga bota e të vdekurve vjen me një zë ku shpreh keqardhjen e njerëzores për atë që kish rrokur në kthimin e tij, ku fitoja me Trojën nuk i mjaftoi të fitojë atë që kish lënë. Dhe e këshillon vetë Odiseun që të mos e mbështesë rikthimin e tij te lavdia e tij, por te modestia, “të hyjë nga dera e pasme dhe pa zhurmë”.

Asnjë nuk lind lypës- përsërit Odiseu në rikthimin e tij. Eshtë pikërisht fuqia për të rimarrë fytyrën. Dhe në këtë rrugë, ne zgjedhim. Dhe ai zgjodhi, por i ndihmuar njëkohësisht nga ajo që kish zgjedhur ta priste.
Një Fytyrë! Një Histori për t’u rrëfyer!- Nolan gjen një histori madhështore, me vende madhështore, për një rrugëtim të fortë të reflektimit ndaj të Shenjtës dhe Dashurisë!
Një film që i ka të gjitha arsyet për ta parë!

AUTORI HYSEN DIZDARI AFIRMON FILATELINË SHQIPTARE NË SKENËN BOTËRORE

July 23, 2026 by s p

Besnik Fishta/

Ekspozita Botërore Filatelike “Boston 2026”, e zhvilluar nga 23 deri më 30 maj 2026 nën patronazhin e Federatës Ndërkombëtare të Filatelisë (FIP), u shndërrua në një nga ngjarjet më të rëndësishme të filatelisë botërore. Duke mbledhur pjesëmarrës nga dhjetëra vende, ajo përfaqësoi nivelin më të lartë të konkurrimit në fushën e koleksionimit, historisë postare dhe literaturës filatelike, ku vlerësohen jo vetëm pasioni dhe përvoja, por mbi të gjitha cilësia e kërkimit shkencor dhe kontributi në zhvillimin e filatelisë.

Në këtë ekspozitë botërore, Shqipëria u përfaqësua nga studiuesi dhe autori Hysen S. Dizdari, i cili arriti një sukses të veçantë duke fituar Medaljen Vermeil në klasën e literaturës filatelike me veprën “Gjergj Kastrioti Skënderbeu në pullat shqiptare 1913–2023”. Libri paraqet të gjitha emisionet e pullave postare shqiptare me figurën e Heroit tonë Kombëtar, Gjergj Kastrioti Skënderbeu, të emetuara nga Posta Shqiptare gjatë periudhës 1913–2023, duke ndërthurur kërkimin shkencor, analizën filatelike dhe kronologjinë historike. Ky vlerësim dëshmon se edhe studimi shkencor filatelik shqiptar mund të konkurrojë denjësisht në nivelet më të larta ndërkombëtare.

Diploma e medaljes larte “Vermeil”

Deri pak vite më parë, pjesëmarrja e studiuesve shqiptarë në ekspozita botërore të këtij niveli dukej një objektiv i vështirë për t’u arritur. Mungesa e një tradite të konsoliduar konkurruese, burimet e kufizuara dhe prania modeste në aktivitetet ndërkombëtare krijonin përshtypjen se këto forume ishin të rezervuara vetëm për vendet me histori të gjatë filatelike. Rezultati i arritur në Boston 2026 dëshmoi të kundërtën.

Suksesi i autorit është fryt i një pune shumëvjeçare studimore dhe kërkimore. Veprimtaria e Hysen Dizdarit nuk kufizohet vetëm në koleksionimin e pullave postare, por shtrihet edhe në studimin sistematik të filatelisë shqiptare, me botime cilësore kushtuar figurave historike si Gjergj Kastrioti Skënderbeu dhe Nënë Tereza, si edhe në trajtimin e temave të arkeologjisë shqiptare, mbrojtjes së florës e faunës, biodiversitetit dhe burimeve natyrore kombëtare. Pikërisht kjo veprimtari kërkimore dhe shkencore, e mbështetur në një literaturë të gjerë filatelike dhe historike, mori vlerësimin e merituar nga juria ndërkombëtare në Ekspozitën Botërore Boston 2026.

Në klasën e literaturës filatelike, çmimet nuk fitohen mbi bazën e paraqitjes grafike të një libri, por sipas kritereve të mirëpërcaktuara, si origjinaliteti, përmbajtja, saktësia shkencore, struktura e studimit, përdorimi i literaturës filatelike e shkencore dhe kontributi që vepra sjell në zhvillimin e filatelisë. Medalja Vermeil e fituar në Ekspozitën Botërore Boston 2026 tregon qartë se filatelia shqiptare është në gjendje të konkurrojë denjësisht në ekspozita të nivelit evropian dhe botëror.

Kjo arritje e autorit Hysen Dizdari dëshmon nivelin e lartë cilësor të punës së tij studimore, kërkimore dhe shkencore, si edhe përfaqësimin dinjitoz të filatelisë shqiptare në arenën ndërkombëtare. Ky sukses duhet parë edhe si një nxitje për studiuesit, koleksionistët dhe institucionet shqiptare që merren me filatelinë. Ai tregon se përkushtimi afatgjatë, puna e argumentuar dhe botimet cilësore mund ta bëjnë filatelinë shqiptare pjesë të dialogut shkencor ndërkombëtar.

Medalja e fituar në Boston 2026 nuk është vetëm një arritje personale e autorit Hysen Dizdari, por edhe një moment krenarie për Postën Shqiptare dhe sektorin e saj të filatelisë, duke dëshmuar se filatelia shqiptare mund të konkurrojë me sukses dhe të arrijë rezultate të larta në skenën botërore. Prandaj, edhe në të ardhmen, Posta Shqiptare, veçanërisht sektori i filatelisë, duhet të mbështesë më shumë koleksionistët dhe studiuesit shqiptarë, duke organizuar ekspozita kombëtare, duke nxitur botimet shkencore dhe duke krijuar mundësi më të mëdha për pjesëmarrje në ekspozitat ndërkombëtare.

“Rozafa” – një triumf i artit shqiptar

July 23, 2026 by s p

Dr. Zana Nikolla/

Mbrëmë, në skenën e Teatrit Kombëtar të Operës dhe Baletit, u shfaq për herë të parë opera “Rozafa”, e kompozitorit Ndoc Pistulli duke shënuar një sukses të jashtëzakonshëm artistik.

Që nga skenografia e mrekullueshme, e cila solli me mjeshtëri atmosferën e Kalasë së Rozafës, Bunës dhe Liqenit të Shkodrës, efektet e dritave dhe projeksioneve, te kostumet e mrekullueshme të realizuara nga Illiriana Basho, çdo detaj ishte dëshmi e një pune të jashtëzakonshme artistike.

Libreti i Zef Zorbës, me gjuhën e tij të bukur dhe të pasur të shqipes së vjetër, është një thesar i letërsisë sonë, ndërsa muzika e kompozitorit Ndoc Pistulli dëshmon një talent të rrallë dhe një vizion avangard për kohën kur u krijua.

I jashtezakonshem orkestrimi dhe dirigjimi i Gridi Kraja , i dha jetë kësaj partiture të jashtëzakonshme.

E gjithë kjo u bashkua në mënyrë magjistrale falë vizionit dhe punës së palodhur të regjisorit Andis Gjoni, i cili jo vetëm realizoi regjinë dhe skenografinë, por ishte edhe producenti i këtij projekti së bashku me Albanian Excellence. Për vite me radhë, ekipi i produksionit ka punuar me përkushtim për ta bërë realitet këtë operë.

Nen Regjine vizionare, moderne, mbushur me gjetje artistike e surpriza te shpeshta per publikun, Rozafa erdhi ne skene tejet e magjishme por ne te njejten kohe reale dhe e vertete.

Urime të gjithë artistëve, orkestrës, korit dhe ekipit realizues, veçanërisht Armando Likaj, Solen Alla dhe Denis Skura, për interpretimet e tyre mbresëlënëse.

E magjishme erdhi ne skene Rozafa Shqiptare, soprano e mrekullueshme Nina Muho. Me zerin e saj te jashtezakonshem e interpretimin fantastik, Rozafa barti gjithe dhimbjen, sakrificen, flijimin e nenave shqiptare per lirine dhe jetegjatesine e shqiptareve. Shume lote u derdhen ne salle , aq mbresenlenes ishte interpretimi i Nines.

Murosja e Rozafes ndonese nje akt i dhimbshem, mbreme u kthye ne nje triumph skenik.

Një mirënjohje e veçantë shkon për familjen Pistulli, e në mënyrë të posaçme për Nirvana Pistullin, bashkëshorten e kompozitorit. Ajo besoi tek ky projekt që në fillesat e tij dhe u bë një shtyllë e rëndësishme e realizimit të tij. Falë përkushtimit, besimit dhe mbështetjes së saj të palëkundur, muzika që Ndoc Pistulli shkroi në vitin 1969 mori më në fund jetë në skenë, në një produksion madhështor që elektrizoi publikun dhe riktheu në dritë një kryevepër të artit shqiptar. Ky ishte një moment historik që nderoi jo vetëm trashëgiminë artistike të kompozitorit, por edhe vizionin dhe këmbënguljen e familjes së tij për ta sjellë këtë vepër aty ku e kishte vendin – në skenën e TKOB.

Falenderim i vecante po ashtu dhe per drejtuesin e TKoB, zotin Aulon Naci per mbeshtetjen e ketij projekti.

“Rozafa” nuk është vetëm një opera. Ajo është një pasuri kombëtare, një kryevepër e kulturës shqiptare që meriton të jetojë gjatë në skenë dhe të përcillet me krenari ndër breza.

Urime të gjithë atyre që e bënë të mundur këtë mrekulli artistike!

Historiani Qerim Lita: Liria është Fe për shqiptarët!

July 23, 2026 by s p

Një refleksion mbi librin “Ngjarje dhe personalitete në trojet shqiptare” (1918 – 2000).

Arben Iliazi

Sapo ka dalë në qarkullim libri i historianit të njohur nga Shkupi, Qerim Lita, “Ngjarje dhe personalitete në trojet shqiptare” (1918 -2000), (redaktor Shkëlzen Halimi, botim i fondacionit Alsar-2026). Dr. Qerim Lita është një nga studiuesit shqiptarë që ka dhënë një kontribut thelbësor në ndriçimin e historisë moderne dhe bashkëkohore të shqiptarëve nën ish-Jugosllavi, duke sjellë prova të jashtëzakonshme, që i renditin shqiptarët në lartësinë e duhur të qytetërimit, përballë grackave të shovinizmit dhe primitivizmit ballkanik. Lita, në studimet e tij, ka argumentuar se çështja shqiptare është tejet serioze dhe më tragjikja në Evropë dhe, përballë saj, ndërgjegja e Evropës duhet të dlirësohet, të bëjë katarsisin e vet. Për studiuesin Q. Lita çështja shqiptare ka logjikën e saj njerëzore, pa të cilën nuk mund të ketë asnjë logjikë institucionale. Ndaj vonesat historike do të rezultonin fatale. Zgjidhjet e politikanëve shqiptarë nuk kanë qenë dhe nuk janë përherë zgjidhjet e vërteta të popullit. Ndërsa nga Fuqitë e Mëdha, që gatuan Konferencën e Londrës, në vitin 1913, ende nuk kanë një “brerje” të vërtetë të ndërgjegjes.

***

Ekziston një histori, përderisa kanë ekzistuar dhe ekzistojnë shqiptarët. Fqinjët tanë ballkanikë janë përpjekur që kuptimin e historisë ta ngulitin qysh në krye, sipas variantit të tyre mitoman e të falsifikuar.

Ndaj ky libër merr vlerë në ditët e sotme kur fqinjët përpiqen të fabulojnë histori të rreme, shqiptarofobe.

Qerim Lita, me gërshetimet që formon në mjedisin historik, ka vite që është pozicionuar në fushën e determinizmit historik, me publikime të vazhdueshme shkencore dhe historike në revista të njohura albanologjike, duke ofruar një qasje të re, mbështetur në fakte arkivore për periudhat më të ndjeshme të shekullit të kaluar. Ai është autor i një sërë veprash, i disa monografive dhe përmbledhjeve, me vlerë të lartë shkencore, ndër të cilat spikasin:

“Problemi shqiptar në RS të Maqedonisë 1966-1974”,

“Terrori Komunist (1981-1991)”, Analiza e Lëvizjeve Kombëtare.

“Tragjedia Çame” ( në bashkëautorësi me shkrimtarin dhe studiuesin e njohur Shkëlzen Halimi).

Studimet e Qerim Litës janë fokusuar edhe te periudha e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare në Shkup dhe trevat përreth, gjatë viteve ’40, si dhe tek rëndësia e inteligjencës shqiptare në ngritjen e vetëdijes kombëtare.

***

Në veprën “Ngjarje dhe personalitete në trojet shqiptare” (1918 – 2000), ku janë përfshirë 25 punime studimore, synohet zbardhja e ngjarjeve me peshë të rëndësishme historike që kanë ndodhur në Kosovë dhe në Trevat Lindore, Maqedoninë e sotme Veriore, nga krijimi i i Jugosllavisë së Versajës, deri në shpërbërjen e Federatës artificiale Jugosllave dhe në çlirimin përfundimtar të Kosovës.

“Ngjarje dhe personalitete në trojet shqiptare”, është një libër sintezë për dhimbjen e tragjedisë sonë, për shpresën dhe idealin tonë mbarëkombëtar.

Me një punë pasionante Lita ka hedhur dritë mbi projektet antishqiptare të shpërnguljes dhe spastrimit etnik. Shpërnguljen dhe dëbimin e dhunshëm të shqiptarëve të Kosovës, përkatësisht qarqeve të Mitrovicës, Prishtinës, Shkupit etj. në bazë të Traktatit Turko-Serb, të nënshkruar në Stamboll në vitin 1914, por edhe të shqiptarëve nga Trevat Lindore.

Studiuesi citon shtypin serb, gazetat turke, greke, bullgare, etj. për marrëveshjen e arritur, në qershor 1927, mes Mbretërisë serbe – kroate – sllovene dhe Republikës së Turqisë.

Lita flet gjithashtu për marrëdhëniet Shqipëri-Turqi në vitet 1923-1934, për vendosjen e marrëdhënieve diplomatike dhe hapjen e përfaqësive diplomatike në vitin 1926, Marrëveshjen Turko- Greke të vitit 1927, për shpërnguljen e popullsisë ortodokse nga Turqia për në Greqi, ku u përfshinë edhe 25 mijë ortodoksë shqiptarë.

Traktati i Lozanës, i nënshkruar më 30 janar 1923, përcaktoi shkëmbimin e popullsisë ndërmjet Greqisë dhe Turqisë bazuar në përkatësinë fetare e jo atë etnike. Ndonëse zyrtarisht u përjashtuan, çamët myslimanë u shpërngulën dhunshëm në Turqi nga autoritetet greke përmes shfrytëzimit të kësaj marrëveshjeje dhe shpronësimeve masive (1923-1926).

Megjithatë, shteti grek përdori manovra ligjore dhe vendosi që t’i trajtonte shqiptarët myslimanë si popullsi shkëmbyese. Kjo situatë u shfrytëzua për të konfiskuar tokat, shtëpitë dhe pasuritë e çamëve, të cilat iu dhanë refugjatëve grekë të ardhur nga Azia e Vogël. Rreth 30.000 deri 35.000 çamë u detyruan të lënë trojet e tyre stërgjyshore në periudhën 1923-1926 dhe të shpërngulen në Turqi.

Ky spastrim paraprak shërbeu si një goditje e rëndë demografike për Çamërinë, e cila i parapriu edhe shpërnguljes përfundimtare dhe gjenocidit të viteve 1944-1945 gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Historiani Qerim Lita jep një panoramë mbi lëvizjen kombëtare shqiptare në Kosovë, kur në vitin 1930 qeveria shqiptare lejoi vendosjen e krerëve të Komitetit për Mbrojtjen e Kosovës në Shqipëri, siç ishin Bedri Pejani, Ibrahim Jakova etj. si dhe emërimin e Rauf Ficos, një nga diplomatët më të shquar, si ministër i plotfuqishën në Beograd, i cili në 10 tetor 1933 i raportonte ministrit të jashtëm Xhafer Vilës, se shqiptarët e Kosovës nuk gëzojnë as të drejtën më elementare të njeriut.

Një kapitull hedh dritë mbi kontributin e shqiptarëve të Maqedonisë në Lëvizjen Kombëtare, si Sait Idriz Hoxha, Muderrizit, politikanit, atdhetarit dhe humanistit të shquar, që lindi në Shkup në vitin 1887. Vend kanë gjetur në këtë libër edhe zhvillimet ushtarake arsimore në qarqet e Kosovës. Luftimet shqiptaro – serbe në qarkun e Mitrovicës dhe Marrëveshja e Nishit, më 26 nëntor 1941. Mjaft interesant është kapitulli “Mustafa Kruja dhe tokat e liruara”, kushtuar një ndër atdhetarëve nacionalistë, që ishte për një politikë kombëtare të qeverisë shqiptare, dhe që mori nismën për regjistrimin e popullsisë në tokat e liruara, përkatësisht në Dibër, Prishtinë, Pejë, Prizren, Ulqin. M Kruja ishte hartues i projektit “Instituti shqiptar për studime dhe arte”, një ngjarje shumë e rëndësishme kombëtare, që do të mblidhte dokumente dhe dëshmi të shkruara prej të huajve për të drejtat etnike te kombit shqiptar. Ky projekt u mbështet nga intelektualë të tjerë të shquar si Eqerem Çabej, Ernest Koliqi, Eqerem Bej Vlora, Mati Logoreci, Lasgush Poradeci, Dhimitër Berati etj. Pranë këtij Instituti u formua edhe “Seksioni Kosova”.

Një kapitull tjetër trajton organizimin politik dhe ushtarak të Lidhjes së Dytë të Prizrenit në Trevat Lindore më 16-21 shtator 1943, që shtroi kërkesën për bashkimin e të gjitha trojeve shqiptare.

Autori sjell të dhëna shumë interesante për Masakrën e Tivarit, ku u masakruan 3760 shqiptarë.

Me mjaft vlera janë hulumtimet arkivore që u kushtohen prof. Ibrahim Kelmendit, veprimtar kombëtar nga Presheva, si dhe Jonuz Ballës nga fashti Mollas i Elbasanit, që u bë udhëheqës të nacionalizmës shqiptare në Trevat Lindore, nga viti 1941-1946.

Kapituj të tjerë flasin për shpërnguljet e shqiptarëve nga Republika e Maqedonisë për në Republikën e Turqisë, në vitet 1953-1959, për presionin e vazhdueshëm ndaj gjuhës shqipe nën regjimin jugosllavo-maqedonas, hapjen e shkollave turke në vendbanimet shqiptare, debatin rreth përdorimit të gjuhës së vetme letrare shqipe dhe çeshtjen e perdorimit zyrtar të gjuhës shqipe në Maqedoni, si dhe masat e dhunshme ndaj librit shqip dhe imponimin e toponimeve sllave. Me hollësi përshkruhet represioni ndaj gjuhës shqipe në Maqedoni, në vitet 1981-1990. Interesant është dhe kapitulli ku autori jep listën e plotë të pjesëmarrësve në mbledhjen e jashtëzakonshme të Komitetit Krahinor të Lidhjes së Komunistëve të Kosovës, të mbajtur në 4 dhjetor 1988, me kryesues Remzi Kolgecin.

Një kapitull tjetër i kushtohet shqiptarëve në Kosovës në vitet 1989-1990, si dhe veprimtarive të Lidhjes Demokratike të Kosovës, të drejtuar nga Ibrahim Rugova. Kapitulli 23 na njeh me pozitën e shqiptarëve në Maqedoni pas rënies së komunizmit dhe shpërbërjes së Federatës Jugosllave.

***

Historiani Qerim Lita ngre problemet tragjike të popullit të vet dhe rrit ndërgjegjen kombëtare, sepse njohja e së vërtetës është një nga parimet autentike të lirisë, jo vetëm për një popull, por për tërë bashkësinë e popujve.

Në këtë libër autori shtron idenë se çështja e Kosovës, çështja çame, apo çështja e shqiptarëve të Maqedonisë së Veriut dhe trevave të tjera shqiptare, janë pole të të njëjtit univers, pjesë të së njëjtës çështjeje të vetme, e cila duhet emërtuar saktë si çështje shqiptare. Shqiptarët, në zinxhirin e kohërave, me kërkesat e tyre të thelbit ekzistencial e të normave ndërkombëtare, nuk kanë kërkuar aspak më shumë nga ç’u takonte në të vërtetë. Edhe përfaqësuesve të tyre nuk u ka munguar kurrë aftësia për të bërë parashikime të sakta dhe prognoza politike, në kuptimin e ndërgjegjësimit të madh e të përgjithshëm, si dhe ndërgjegjësimin e faktorit ndërkomëbtar.

Armiqtë e kombit tonë konstruktuan doktrinën e spastrimit etnik për zhdukjen e shqiptarëve, plot paragjykime e urrejtje shtazarake, me mitologji dinake politike, duke u rrekur t’i mbushin mendjen fuqive perëndimore se shqiptarët janë të mangët intelektualisht, pa imunitet historik e kulturor.

Studiuesi Qerim Lita, me argumenta historike, provon të kundërtën, duke rrëzuar tezat e partikularitetit, duke na prezantuar një sërë figurash të rëndësishme historike, që u bënë simbole kombëtare dhe pararendës të unitetit kombëtar.

Lita provon me dokumenta se çështja shqiptare është tejet serioze dhe më tragjikja në Evropë, pavarësisht se shumë diplomatëve u është dukur shumë e vogël përballë çështjeve të tjera.

Kështu libri fiton dimensione më të gjera dhe apelon që t’u jepen të gjitha të drejtat shqiptarëve në ish – Jugosllavi, pa sakrifikuar interesat e kombit shqiptar. Çdo verdikt i bazuar në shkeljen e këtyre të drejtave do të jetë një padrejtësi. Platforma për spastrimin etnik të shqiptarëve përbën një turp nga më të pabesëshmit për qytetërimin evropian e botëror. Kjo filozofi e spastrimit dhe gjenocidit u aplikua në masë të gjerë dhe mbi një plan të studiuar nga shovinizmi serbo – grek.

Por ka patur një kod ekzistencial të kombit shqiptar në të gjitha kohërat. Atë e ka formuluar vetë populli, personalitetet dhe heronjtë e tij, të përkrahur dhe të mbështetur nga bota e qytetëruar e përparimtare. Në këtë kuptim, kjo vepër, përveç kuptimit historiko – shkencor të mirëfilltë, është edhe një antropologji dhe filozofi e humanizmit politik dhe protagonizmit patriotik.

Historiani Lita e trajton çështjen shqiptare si një substancë etnike shpirtërore, përbërëse të një realiteti të martirizuar shqiptar.

Autori tregon se midis luftës e paqes shqiptarët përherë kanë dashur paqen. Shqiptarët, duke fituar lirinë, bëjnë të mundur që serbët, grekët, maqedonasit, të çlirohen nga kompleksi i pseudolirisë, që është një mjerim e tragjedi për ta, një mungesë emancipimi politik, i pashembullt, që i izolon nga kombet e tjera të lira të Evropës e të botës.

Mesazhi i veprës është i qartë: ne jemi për paqe, por jo pa liri, ne jemi për liri, por me paqe. Politika kombëtare nuk është monopol i shtetarëve, por është e hapur për të gjithë, duke ofruar dhe vënë në lëvizje potencialin intelektual të të gjithë kombit.

***

Falë punës së shkëlqyer të historianit Qerim Lita në këtë libër mësojmë se shpirti i lirisë ekzistenciale te shqiptarët ka qenë i palodhur, duke kërkuar pa fund mëvetësinë dhe dinjitetin njerëzor, pavarësisht se u gjendën në një vorbull tjetërsimesh historike. Liria e njeriut shqiptar, që nuk e njohu kurrë shpirtin e skllavërimit dhe shpërfilljen ndërkombëtare, ka qenë njëherazi e përkorë dhe guximtare, në epoka gjithnjë e më të shformuara nga ajo që vetë epoka i quante fatalitet. “Por beteja për lirinë nuk ka fund, shprehet studiuesi. Në çdo rrethanë historike shqiptarët zotërojnë dashurinë për lirinë dhe janë në gjendje të ndërtojnë lirinë. Liria është Fe dhe përkushtim për shqiptarët. Ata janë përpjekur dhe përpiqen të mos e thjeshtojnë lirinë vetëm tek arritja e mëvetësisë. Çdo fitore e lirisë duket se kthehet kundër saj, cënon ekzistencën tonë kombëtare, ndaj kërkon një luftë të re. Shpirtrat e shquar të Shqiptarizmës ushqejnë forcën që raca shqiptare të mos zhburrërohet”.

Autori në këtë libër na rrëfen se nëse nacionalizmi fiksionohet dhe mbyllet në vetvete, shkel parimet e së drejtës ndërkombëtare, detyrimisht të çon te lufta. E keqja ndjell të keqen. Ndjenja e kombëtares është një ndjenjë e fortë kundër egoizmit dhe ideologjive shkombëtarizuese, të udhëhequra nga ksenofobia, që vijnë nga dallimet etnike.

Ndahet nga jeta Dr. Teodor “Tolo” Kareco, studiuesi e që ndërthurte historinë me ekonominë

July 22, 2026 by s p

In memoriam nga Rafael Floqi

Tolo Kareco

24 Prill, 1937 – 20 Korrik, 2026

Dr. Teodor “Tolo” Kareco, banues në Troy të Michiganit, u nda nga jeta të hënën, më 20 korrik 2026, në moshën 89-vjeçare, i rrethuar nga familja e tij.

Bashkëshort i përkushtuar, baba, gjysh, stërgjysh, profesor dhe ekonomist i respektuar, aktivist Tolo Kareco la pas një jetë të pasur me punë, dije, përgjegjësi dhe dashuri për njerëzit.

Për publikun ishte Dr. Teodor Kareco, ekonomisti, pedagogu dhe autori i studimeve mbi ekonominë dhe historinë shqiptare. Për miqtë dhe të afërmit ishte Tolo, siç e thërrisnin që nga Gjirokastra. Ndërsa për fëmijët, nipërit dhe mbesat ishte thjesht “Babushi”: njeriu i dashur, këshilltari i urtë dhe pika që e mbante familjen të bashkuar.

Nga Gjirokastra në Michigan

Tolo Kareco lindi më 24 prill 1937 në Gjirokastër, në familjen e Vasil dhe Ana Karecos.

Në Shqipëri ndërtoi një karrierë të respektuar si profesor dhe ekonomist, duke shërbyer edhe në poste të larta shtetërore, përfshirë detyrën e zëvendëskryeministrit në qeveritë e para pas 1990 . Formimi akademik dhe puna në institucionet shtetërore i dhanë mundësinë ta njihte ekonominë shqiptare jo vetëm përmes teorisë, por edhe përmes politikave të zhvillimit, statistikave dhe organizimit ekonomik.

Në moshën 58-vjeçare emigroi në Shtetet e Bashkuara. Ishte një moshë kur shumë njerëz mendojnë për përfundimin e karrierës, por Tolo zgjodhi të fillonte përsëri. Emigracionin nuk e pa si fundin e jetës së tij profesionale, por si një kapitull të ri, që duhej përballuar me të njëjtin seriozitet, disiplinë dhe optimizëm.

Në Michigan punoi për shumë vite si kontabilist i lartë drejtues pranë Handleman Company në Troy. Në një mjedis të ri profesional, dëshmoi se përvoja dhe aftësitë e fituara në Shqipëri mund të shndërroheshin në sukses edhe në Amerikë.

Pas përfundimit të punës pranë kompanisë, nuk u tërhoq nga jeta aktive. Filloi të punonte në mënyrë të pavarur, duke ndihmuar individë dhe familje me deklaratat tatimore dhe çështjet e kontabilitetit. Punoi me krenari dhe përkushtim deri në moshën 85-vjeçare.

Për Tolon, puna nuk ishte vetëm një mjet jetese. Ajo ishte mënyrë për të ruajtur pavarësinë, dinjitetin dhe lidhjen me komunitetin. Njerëzit e konsideronin një burim të besueshëm këshillash, një mendje të thellë dhe një dëgjues të vëmendshëm. Shumë veta i drejtoheshin jo vetëm për çështje financiare, por edhe sepse e dinin se tek ai do të gjenin mirëkuptim dhe një fjalë të menduar mirë.

Ai dinte të dëgjonte pa paragjykuar dhe të këshillonte pa u imponuar.

Optimizmi ishte pjesë e filozofisë së tij. Tolo kishte përjetuar ndryshime të mëdha politike, ekonomike dhe personale. Kishte lënë vendlindjen në një moshë të pjekur dhe kishte nisur nga e para në një vend të ri. Megjithatë, zgjidhte gjithmonë të shihte përpara.

Ekonomisti që kërkoi të rishkruante historinë përmes fakteve

Veprimtaria intelektuale e Dr. Teodor Karecos përfshin libra, tekste mësimore dhe studime mbi zhvillimin ekonomik, industrializimin, bujqësinë dhe historinë politike të Shqipërisë.

Së bashku me Besim Bardhoshin botoi më 1974 librin “Zhvillimi ekonomiko-shoqëror në Shqipëri 1944–1974”. Ndër punimet e tij përmendet edhe teksti “Organizimi dhe planifikimi në ndërmarrjet industriale”, si dhe puna si bashkëredaktor i “Fjalorit të termave të planifikimit, shqip-frëngjisht-rusisht”.

Një nga veçoritë e punimeve të tij ishte ndërthurja e ekonomisë me historinë. Ai nuk e shihte zhvillimin ekonomik thjesht si një varg shifrash. Për të, ekonomia ishte pjesë e historisë së shoqërisë dhe lidhej me pronësinë, institucionet dhe politikën.

Vepra përfaqësuese e periudhës së tij të vonë ishte “Reforma agrare demokratike 1930 – Bujqësia e Shqipërisë në vitet 1930–1938”, botuar më 2013.

Një nga veçoritë kryesore të punimeve të Karecos ishte bashkimi i analizës ekonomike me kërkimin historik. Ai nuk e shihte ekonominë thjesht si një varg statistikash, normash apo planesh, por si një proces të lidhur me pronësinë, institucionet, politikën dhe marrëdhëniet shoqërore.

Interesi i tij për ekonominë shqiptare para Luftës së Dytë Botërore ishte i hershëm. Që në vitin 1965 ai botoi në revistën “Studime Historike” punimin “Rreth zhvillimit të forcave prodhuese në industri gjatë viteve 1920–1940”. Në periudhën e mëvonshme ai e zgjeroi këtë kërkim, duke sfiduar shumë prej interpretimeve tradicionale për ekonominë e Mbretërisë Shqiptare.

Vepra më përfaqësuese e kësaj faze është: “Reforma agrare demokratike 1930 – Bujqësia e Shqipërisë në vitet 1930–1938”, botuar nga “ADA” në vitin 2013, me 435–436 faqe dhe ISBN 978-9928-4184-5-6. WorldCat

Në këtë libër Kareco argumenton se reforma agrare e vitit 1930 nuk duhet parë vetëm përmes kufizimeve dhe rezultateve të saj të pjesshme. Punimi i tij “Reforma agrare demokratike nga një monark”, i botuar në revistën “Studime Historike”, u dallua për krahasimin ndërmjet reformës së vitit 1930 dhe reformës agrare të ndërmarrë nga regjimi komunist pas vitit 1944. Qasja e tij u vlerësua për përpjekjen që fenomeni të analizohej në kontekstin ekonomik, juridik dhe politik të kohës. Instituti i Historisë

Studiuesi që sfidoi versionet zyrtare

Në vitet e demokracisë, Kareco u bë gjithnjë e më kritik ndaj historiografisë së periudhës komuniste. Ai kërkonte që historia ekonomike dhe politike të rishikohej mbi bazën e dokumenteve, statistikave dhe krahasimit të burimeve.

Shprehja “historia duhet rishkruar” për të nuk nënkuptonte fshirjen e së kaluarës, por verifikimin e saj.

Kjo prirje u shfaq edhe në librin polemik “Jo 28 000 dëshmorë partizanë, vetëm 3500 – Të korrigjojmë mashtrimet e historiografisë komuniste”, botuar më 2015. Në të, Kareco vuri në diskutim një nga shifrat simbolike të historiografisë komuniste. Përfundimet e tij shkaktuan debate dhe kundërshtime të forta. Vetë drejtues të institucioneve historike vlerësuan se shifrat e paraqitura prej tij kërkonin shqyrtim të mëtejshëm. Open Library

Pavarësisht nëse pranohet apo kundërshtohet përfundimi i tij, puna e Karecos pati meritën që kërkoi kthimin te listat emërore, dokumentet dhe kriteret konkrete. Ai e konsideronte statistikën jo si një zbukurim propagandistik, por si një mjet verifikimi. Shkrimet e tij të periudhës amerikane, të nënshkruara shpesh nga Michigan-i, tregojnë një autor të drejtpërdrejtë, polemik dhe herë-herë të ashpër. Ai nuk shkruante për të ruajtur ekuilibra artificialë. Kërkonte të provokonte debat, të rrëzonte mite dhe të detyronte lexuesin të rikthehej te burimet. Pikërisht kjo mënyrë shkrimi i solli njëkohësisht mbështetës dhe kundërshtarë.

“Na la Babushi !”

Lajmin e hidhur ma dha djali i tij, Andi. Me lot në sy dhe me zërin që mezi i bindej, më tha vetëm:

“Na la Babushi…”

Brenda këtyre tri fjalëve kishte dhimbje, dashuri, mirënjohje dhe një botë të tërë kujtimesh. Ishte përmbledhja më e shkurtër, por ndoshta më e plotë, e marrëdhënies së Teodor Karecos me njerëzit e tij më të afërt.

Familja nuk humbi vetëm një prind dhe gjysh. Humbja e saj ishte njeriu tek i cili mund të mbështetej, këshilltari që dinte të dëgjonte me durim dhe pika e qëndrueshme që i mbante të gjithë së bashku.

Tolo nuk e shprehte dashurinë përmes fjalëve të mëdha. Ai e dëshmonte me kujdesin e përditshëm, përgjegjësinë dhe praninë e vazhdueshme.

Për 61 vjet ishte bashkëshorti i dashur i së ndjerës Olimbi Kareco. Jeta e tyre e përbashkët ishte një rrugëtim dashurie, përkushtimi dhe sakrifice, nga Shqipëria në Shtetet e Bashkuara, gjer sa atë e mori Covidi.

Ai ishte babai i dashur i Eliana Adhamit, bashkëshortes së Gjergjit, dhe i Andi Karecos, bashkëshortit të Natalias, gruar ukrainase qё është adaptuar aq mirë si nuse shqiptare. Ishte gjyshi i përkushtuar i Angie Adhamit, bashkëshortes së Wilson Merkajt, si dhe i Matthew dhe Alexander Karecos. Ishte gjithashtu stërgjyshi krenar i Aurora dhe Isabel Merkajt.

Nipërit, mbesat dhe stërmbesat ishin gëzimi më i madh i jetës së tij. Për ta, ai ishte edhe ura që i lidhte me rrënjët familjare, me Gjirokastrën dhe Shqipërinë.

Ai u mësoi se dija duhet të shoqërohet me punë, se suksesi nuk ka kuptim pa ndershmëri dhe se familja është pasuria më e qëndrueshme që mund të ketë njeriu.

Sa herë që e takoje Tolon, ndjeje një kënaqësi të veçantë. Për mua kjo afërsi kishte edhe domethënie familjare, sepse ishim kushërinj nga ana e nënës sime. Takimet me të nuk ishin thjesht biseda me një ekonomist apo studiues të njohur. Ishin takime me një të afërm, me një gjirokastrit të mençur dhe me një njeri që mbante brenda vetes kujtesën e një kohe të gjatë.

Karizma e tij nuk ishte e zhurmshme apo e imponuar. Ajo buronte natyrshëm nga sjellja e ngrohtë, humori, zgjuarsia dhe vëmendja që u kushtonte njerëzve.

Mund të bisedoje me të për ekonominë, historinë, politikën, jetën në Shqipëri apo emigracionin në Amerikë. Por mund të flisje po aq lirshëm edhe për familjen, Gjirokastrën dhe shqetësimet e përditshme.

Tolo dinte shumë, por nuk mburrej me dijen e tij. Përvojën nuk e përdorte për t’u ngritur mbi të tjerët, por për t’i ndihmuar njerëzit qё të merrnin sa më shumë atë qё ju takonte nga taksat. Kur largoheshe nga një takim me të, ndjeje se kishe marrë diçka me vete: një mendim, një këshillë apo ngrohtësinë e një bisede të sinqertë.

Trashëgimia e Babushit

Dr. Teodor Kareco la pas libra dhe studime që do të mbeten pjesë e historisë së mendimit ekonomik shqiptar. Por trashëgimia e tij më e madhe nuk kufizohet në biblioteka.

Ai la shembullin e një njeriu të përkushtuar ndaj punës, dijes, miqve, komunitetit dhe, mbi të gjitha, familjes.

Dashuria që mbolli vazhdon të jetojë te fëmijët, nipërit, mbesat dhe stërmbesat. Ajo do të jetojë në kujtimet familjare, në historitë që do të përsëriten rreth tryezës dhe në mësimet që brezat më të rinj morën prej tij.

Fjalët “Na la Babushi” shënojnë ndarjen fizike, por jo fundin e pranisë së tij. Një baba, gjysh dhe stërgjysh si Tolo nuk largohet plotësisht. Ai mbetet në karakterin e fëmijëve, në dashurinë e nipërve dhe në vlerat që familja do të përcjellë nga një brez te tjetri.

Për ne që patëm privilegjin ta njihnim, ai do të mbetet Toloja ynë: gjirokastriti i mençur dhe i dashur, ekonomisti i përkushtuar dhe njeriu i thjeshtë që dinte shumë, por nuk mburrej kurrë me dijen e tij.

U prehtë në paqe Dr. Teodor “Tolo” Kareco. Kujtimi, veprat dhe shembulli i tij do të mbeten të gjalla te familja, miqtë dhe komuniteti që e deshi dhe e respektoi.