s p – Page 77 – Dielli

Jeta e Shumëfishtë e Odisesë

July 24, 2026 by s p

Nga Homeri te Christopher Nolan – dhe Lidhja Shqiptare.

Nga Cafo Boga – 20 korrik 2026

Një Film Bashkëkohor që Ringjall një Botë të Lashtë

Odisea e Christopher Nolan nuk është thjesht një tjetër ekranizim i epopesë së pavdekshme të Homerit. Ajo përfaqëson një nga projektet më ambicioze kinematografike të realizuara ndonjëherë, duke tërhequr vëmendjen e mbarë botës jo vetëm për përdorimin e paprecedentë të teknologjisë IMAX dhe fuqinë mbresëlënëse të rrëfimit vizual, por edhe për mënyrën e guximshme se si riinterpreton një nga kryeveprat më të mëdha të letërsisë botërore. Në vend që të riprodhojë thjesht rrëfimin homerik, Nolan e fton shikuesin të reflektojë sërish mbi pyetjet e përjetshme që qëndrojnë në zemër të kësaj vepre: fajin, drejtësinë, shpengimin, udhëheqjen dhe kuptimin e kthimit në shtëpi.

Për mua, megjithatë, ky film kishte një domethënie edhe më të veçantë. Si shqiptar, më tërhoqi jo vetëm vizioni artistik i Nolanit, por edhe lidhjet e papritura që filmi krijon me popujt e lashtë, traditat dhe trashëgiminë kulturore të Ballkanit. Ndërsa shumica e shikuesve do ta përjetojnë Odisean thjesht si një vepër të jashtëzakonshme kinematografike, ajo ofron njëkohësisht një mundësi për t’u rikthyer te bota historike nga e cila lindi epopeja homerike dhe për të eksploruar qytetërimet që ndihmuan në formësimin e miteve që kanë mbijetuar për afro tre mijë vjet.

Për të kuptuar plotësisht interpretimin e Nolanit, duhet së pari të kuptojmë veprën origjinale.

Tradicionalisht e atribuar Homerit dhe e kompozuar rreth shekullit VIII para erës sonë, Odisea rrëfen udhëtimin dhjetëvjeçar të Odiseut, mbretit të Itakës, në përpjekjen e tij për t’u kthyer në atdhe pas Luftës së Trojës, ngjarjet e së cilës vendosen përgjithësisht në fund të Epokës së Vonë të Bronzit (rreth viteve 1200–1180 p.e.s.).

Më shumë sesa një aventurë, Odisea është një dramë e thellë morale dhe njerëzore. Gjatë udhëtimit të tij, Odiseu përballet me perëndi, përbindësha, magjistare, gjigantë, stuhi, tundime dhe sprova që duken të pakapërcyeshme, ndërsa bashkëshortja e tij besnike, Penelopa, u reziston me durim pretendentëve të shumtë që synojnë të rrëmbejnë si dorën e saj, ashtu edhe fronin e Itakës. Në të gjithë poemën, perënditë e Olimpit nuk janë vëzhgues të largët, por pjesëmarrës aktivë në fatin e njerëzve. Athina e udhëheq dhe e mbron Odiseun, ndërsa Poseidoni, i zemëruar nga verbimi i të birit, Ciklopit Polifem, përpiqet pa pushim ta pengojë kthimin e tij.

Në thelb, Odisea është një rrëfim i përjetshëm mbi qëndresën, guximin, mençurinë, besnikërinë, drejtësinë dhe dëshirën universale për t’u kthyer në shtëpi. Ajo eksploron marrëdhënien ndërmjet vullnetit të lirë të njeriut dhe ndërhyrjes hyjnore, duke na kujtuar se urtësia, durimi, përulësia dhe respekti për parimet më të larta morale triumfojnë mbi krenarinë, dhunën dhe ambicien e pamatur. Pikërisht për këtë arsye Odisea mbetet një nga veprat themelore të letërsisë perëndimore dhe vazhdon të frymëzojë lexues, artistë dhe kineastë pothuajse tre mijëvjeçarë pas krijimit të saj.

Bota Historike pas Odisesë së Homerit

Për të kuptuar si Odisenë e Homerit, ashtu edhe riinterpretimin e ardhshëm të Christopher Nolan-it, është e domosdoshme të kuptojmë botën nga e cila lindi kjo vepër epike. Edhe pse Homeri e kompozoi Odisenë rreth shekullit VIII p.e.s., ngjarjet që ajo përshkruan vendosen tradicionalisht rreth katër shekuj më herët, në fundin e Epokës së Vonë të Bronzit (rreth viteve 1200–1180 p.e.s.). Ishte një periudhë mbretërish të fuqishme, tregtie të lulëzuar detare dhe qytetërimesh të zhvilluara, shembja e papritur e të cilave ndryshoi rrjedhën e historisë së Mesdheut.

Shumë kohë përpara ngritjes së mikenasve, Ballkani dhe rajoni i Egjeut banoheshin nga popullsi autoktone, të cilat autorët e lashtë grekë i përmblidhnin nën emrin pellazgë. Në të njëjtën kohë, ishulli i Kretës ishte qendra e qytetërimit minoas, qytetërimi më i hershëm i zhvilluar i Epokës së Bronzit në Evropë dhe fuqia dominuese detare e Mesdheut lindor. Rrjetet e tyre tregtare, arritjet artistike dhe organizimi shoqëror i përqendruar rreth pallateve ushtruan një ndikim të thellë mbi botën përreth.

Rreth viteve 2300–2000 p.e.s., grupe baritore proto-greke me origjinë indo-evropiane migruan drejt jugut, në gadishullin grek. Në vend që të zëvendësonin plotësisht popullsitë vendase, ato u përzien gradualisht me banorët autoktonë të Egjeut, duke krijuar atë që më vonë u njoh si qytetërimi mikenas. Rreth vitit 1750 p.e.s. ata kishin ngritur qendra të fortifikuara pallatore dhe, gjatë shekujve në vijim, shtrinë ndikimin e tyre në Greqinë jugore, ishujt e Egjeut dhe përfundimisht në Kretën minoase. Nga rreth viteve 1600 deri në 1100 p.e.s., mikenasit dominuan pjesën më të madhe të Ballkanit jugor dhe botës egjeane, duke krijuar peizazhin politik dhe ushtarak ku do të vendoseshin më vonë ngjarjet e eposeve homerike.

Kronologjia është thelbësore. Nëse Lufta e Trojës ndodhi rreth vitit 1180 p.e.s. – siç sugjerojnë tradita e lashtë dhe kronologji të mëvonshme, si ajo e Eratostenit – atëherë ajo zhvillohej në kulmin e qytetërimit mikenas. Prandaj, prijësit e përjetësuar në poemat e Homerit, si Agamemnoni, Menelau, Akili dhe Odiseu, i përkisnin botës mikenase dhe jo Greqisë klasike të shekujve të mëvonshëm. Fitoret, ambiciet dhe rivalitetet e tyre pasqyrojnë rendin politik të Epokës së Vonë të Bronzit, jo atë të qytet-shteteve që do të lindnin shumë shekuj më pas.

Ironikisht, fitorja mbi Trojën u pasua nga katastrofa në vendlindje. Brenda një periudhe relativisht të shkurtër, sistemi pallator mikenas u shemb, duke i dhënë fund njërit prej qytetërimeve më të fuqishme të Epokës së Bronzit. Rreth shekullit XI p.e.s., një valë e re popullsish veriore, të identifikuara tradicionalisht si dorianë, hynë në Peloponez dhe ndryshuan rrënjësisht hartën politike të Greqisë. Sipas një interpretimi historik, këto popullsi e kishin prejardhjen nga Ballkani verior dhe veriperëndimor dhe përfshinin grupe të lidhura me maqedonët, epirotët dhe ilirët. Të pajisur me armë hekuri dhe të organizuar mbi një kulturë të fortë ushtarake, ata arritën të dominojnë pjesën më të madhe të Greqisë, duke hedhur themelet e qytet-shteteve të fuqishme si Sparta dhe Korinthi.

Shfaqja e qytetërimit mikenas – dhe më pas e botës helene – nuk ishte rezultat i izolimit kulturor, por i ndërveprimit të vazhdueshëm midis popujve të ndryshëm. Ashtu si shumë qytetërime para dhe pas tyre, të ardhurit përvetësuan elemente të kulturave që gjetën përpara. Traditat fetare, emrat e vendeve, ndikimet artistike dhe zakonet vendase i mbijetuan ndryshimeve politike dhe u ndërthurën gradualisht në atë që më vonë u zhvillua si qytetërimi klasik grek. Pushtimi ndryshoi ekuilibrat e pushtetit, por nuk e fshiu trashëgiminë kulturore të popujve që kishin jetuar aty më parë.

Pse Odisea Gjen Jehonë të Veçantë te Shqiptarët

Për shqiptarët, Odisea e Christopher Nolanit ofron më shumë sesa një përjetim të jashtëzakonshëm kinematografik. Ajo krijon gjithashtu një mundësi të rrallë për t’i prezantuar botës një nga traditat më të lashta dhe më të çmuara të trashëgimisë sonë kulturore.

Një nga elementet më të veçanta artistike të filmit është kolona zanore, e cila përfshin iso-polifoninë shqiptare, një formë unike e këngës shumëzërëshe, e njohur nga UNESCO si Kryevepër e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale të Njerëzimit. Për të krijuar atmosferën muzikore të botës së lashtë, kompozitori fitues i çmimit Oscar, Ludwig Göransson, udhëtoi në jug të Shqipërisë, ku regjistroi këngë autentike iso-polifonike, të shoqëruara nga tingujt e veglave tradicionale të barinjve.

Kjo zgjedhje ishte njëkohësisht artistike dhe kulturore. Me harmonitë e saj karakteristike dhe timbrin e saj të përjetshëm, iso-polifonia shqiptare krijon një atmosferë që të kujton një botë të lashtë, solemne dhe thellësisht njerëzore – cilësi që i përshtaten natyrshëm universit homerik. Qoftë se kjo zgjedhje u motivua vetëm nga kërkesat artistike, apo edhe nga vlerësimi për traditat e lashta kulturore të rajonit, përfshirja e saj në film sjell përpara publikut botëror një nga shprehjet më autentike dhe më jetëgjata të kulturës shqiptare.

Përtej muzikës së saj, Shqipëria ka ruajtur edhe elemente të një tradite shoqërore dhe morale që paraqesin ngjashmëri të dukshme me vlerat etike të botës homerike. Koncepte si nderi, integriteti personal, mikpritja, besnikëria ndaj familjes, shenjtëria e fjalës së dhënë dhe detyrimi për të mbrojtur mikun kanë mbetur për shekuj me radhë pjesë përbërëse e Kanunit, kodit tradicional shqiptar të sjelljes, i cili deri në kohë relativisht të vona u transmetua pothuajse tërësisht në mënyrë gojore.

Megjithëse Kanuni u formësua gjatë shumë shekujve dhe nuk duhet parë si një vazhdim i drejtpërdrejtë i shoqërisë homerike, theksi që ai i kushton besës, mikpritjes, nderit dhe lidhjeve familjare pasqyron vlera që zënë një vend qendror si në Odise, ashtu edhe në traditën shqiptare. Në këtë kuptim, filmi i Nolanit na kujton se disa prej idealeve morale të kënduara nga Homeri nuk kanë mbijetuar vetëm në letërsi, por edhe në traditat e gjalla të Ballkanit.

Ndër këto tradita, përvoja shqiptare zë një vend të veçantë. Kjo nuk është hera e parë që artistët shqiptarë lidhen me Odisean. Në adaptimin e mirënjohur televiziv të vitit 1968, aktori legjendar shqiptar Bekim Fehmiu realizoi një nga interpretimet më mbresëlënëse të Odiseut, ndërsa Irene Papas, me prejardhje arvanitase, solli një Penelopë po aq dinjitoze dhe të fuqishme. Interpretimi i Fehmiut ndërthurte fisnikërinë, mençurinë, qëndrueshmërinë dhe njerëzoren, duke mbetur edhe sot një nga portretizimet më të arrira të heroit homerik në ekran.

Është domethënëse që, me një distancë prej më shumë se gjysmë shekulli, krijimtaria shqiptare ka gjetur vend në dy interpretime të rëndësishme të së njëjtës kryevepër universale. Në vitin 1968 ishte fytyra e një aktori shqiptar që i dha jetë Odiseut në ekran. Sot është zëri i kulturës shqiptare – përmes bukurisë së jashtëzakonshme të iso-polifonisë shqiptare, të njohur nga UNESCO – që shoqëron udhëtimin e tij epik. Së bashku, këto dy kontribute dëshmojnë se kultura autentike i kapërcen kufijtë kombëtarë dhe bëhet pjesë e trashëgimisë së përbashkët të njerëzimit.

Rinterpretimi i Christopher Nolanit

Odisea e Christopher Nolanit kuptohet më së miri jo si një ekranizim besnik i epopesë homerike, por si një rinterpretim filozofik i menduar me kujdes dhe i frymëzuar prej saj. Duke ruajtur vijën kryesore të udhëtimit të Odiseut drejt Itakës pas Luftës së Trojës, Nolani i jep historisë një kuptim të ri, duke zëvendësuar botëkuptimin fetar të Greqisë së lashtë me një eksplorim modern të ndërgjegjes, fajit dhe përgjegjësisë morale.

Në Odisean e Homerit, perënditë e Olimpit janë qenie reale që ndërhyjnë drejtpërdrejt në fatin e njerëzve. Athina e mbron dhe e udhëheq Odiseun, Poseidoni e ndjek pa mëshirë për t’u hakmarrë për verbimin e të birit, Ciklopit Polifem, ndërsa Zeusi garanton ruajtjen e rendit moral të universit. Ndërhyrja hyjnore nuk është një simbol letrar, por një pjesë thelbësore e vetë epopesë, duke pasqyruar bindjen se fati i njerëzve ishte i pandashëm nga vullneti i perëndive.

Nolani zgjedh një qasje krejtësisht tjetër. Në vend që t’i paraqesë perënditë si qenie mbinatyrore, ai i përdor ato si simbole të kujtesës, ndërgjegjes, drejtësisë dhe përgjegjësisë personale. Athina shndërrohet në mishërimin e luftës së brendshme morale të Odiseut, ndërsa parimi i lashtë grek i ksenisë (xenia) – ligji i shenjtë i mikpritjes, i mbrojtur nga Zeusi – rinterpretohet si një detyrim etik universal, i mbështetur jo te urdhri hyjnor, por te dinjiteti njerëzor.

Ky ndryshim e transformon rrënjësisht natyrën e udhëtimit të Odiseut. Te Homeri, sfida e tij më e madhe është të kapërcejë pengesat që i vendosin perënditë. Në interpretimin e Nolanit, pengesa më e madhe ndodhet brenda vetvetes. Kështu, udhëtimi i tij nuk është më vetëm një kthim fizik në Itakë, por edhe një rrugëtim psikologjik përmes fajit, vetëshqyrtimit dhe shpengimit.

Këto zgjedhje artistike kanë nxitur diskutime të shumta si mes kritikëve të filmit, ashtu edhe mes studiuesve të letërsisë klasike. Shumë prej tyre e kanë vlerësuar Nolanin për mënyrën se si ka arritur ta bëjë një nga epet më të lashta të njerëzimit emocionalisht dhe filozofikisht të afërt me publikun bashkëkohor. Të tjerë, përkundrazi, argumentojnë se duke minimizuar rolin e perëndive, filmi largohet tepër nga vizioni origjinal i Homerit dhe, rrjedhimisht, ndryshon vetë kuptimin e epopesë.

Të dyja këto këndvështrime kanë bazën e tyre. Si vepër kinematografike, Odisea është vizualisht madhështore, intelektualisht ambicioze dhe emocionalisht bindëse. Si interpretim i Homerit, megjithatë, ajo duhet parë si një rinterpretim modern dhe jo si një rrëfim besnik i origjinalit. Në vend që ta ftojë shikuesin të kuptojë vullnetin e perëndive, Nolani e fton të përballet me një pyetje po aq të përjetshme: kush është gjykatësi përfundimtar i veprimeve tona – autoriteti hyjnor apo ndërgjegjja jonë?

Vlerësim Përfundimtar

Pavarësisht nëse dikush pajtohet me interpretimin e Christopher Nolanit apo parapëlqen vizionin origjinal të Homerit, një fakt mbetet i padiskutueshëm: Odisea vazhdon të jetë një nga kryeveprat më të mëdha të letërsisë botërore, sepse temat që trajton janë të përjetshme. Gati tre mijë vjet pas krijimit të saj, ajo vazhdon të ngrejë pyetje me të cilat çdo brez duhet të përballet: Çfarë është udhëheqja e vërtetë? A mund të ketë fitore pa drejtësi? A lind mençuria nga triumfi apo nga vuajtja? Dhe a mund të kthehet vërtet njeriu në shtëpi pa bërë më parë paqe me ndërgjegjen e vet?

Nolani nuk është përpjekur ta riprodhojë epopenë homerike skenë pas skene. Përkundrazi, ai e ka riimagjinuar atë për shekullin XXI, duke zëvendësuar ndërhyrjen hyjnore me konfliktin psikologjik dhe duke e ftuar publikun bashkëkohor të reflektojë mbi përgjegjësinë, fajin, shpengimin dhe pasojat e zgjedhjeve njerëzore. Qoftë si një ekranizim besnik, qoftë si një rinterpretim filozofik, filmi dëshmon se veprat e mëdha letrare mbeten të pavdekshme pikërisht sepse vazhdojnë të frymëzojnë çdo brez të ri.

Për shqiptarët, Odisea mbart një domethënie shtesë dhe thellësisht emocionale.

Përmes bukurisë së jashtëzakonshme të iso-polifonisë shqiptare, të njohur nga UNESCO, dhe trashëgimisë së paharruar të interpretimit të Bekim Fehmiut në rolin e Odiseut, kultura shqiptare ka gjetur vendin e saj në dy interpretime të shquara të së njëjtës kryevepër të pavdekshme. Këto nuk janë thjesht momente krenarie kombëtare; ato dëshmojnë se traditat autentike kulturore zotërojnë një gjuhë universale, të aftë të kapërcejë kufijtë, gjuhët dhe shekujt.

Ndoshta ky është arritja më e madhe e Christopher Nolanit: jo thjesht krijimi i një filmi të jashtëzakonshëm, por frymëzimi i miliona njerëzve për t’u rikthyer te Homeri, për të rizbuluar botën e lashtë dhe për të shtruar pyetje të reja mbi historinë, mitin dhe qytetërimin. Nëse filmi i tij i nxit shikuesit të lexojnë Odisean, të eksplorojnë qytetërimet që i dhanë jetë dhe të vlerësojnë traditat e pasura kulturore që vazhdojnë të jehojnë nga ajo botë – përfshirë edhe ato që janë ruajtur në Shqipëri – atëherë ai ka arritur diçka shumë më të madhe sesa suksesi komercial. Ai ka ringjallur kureshtjen për një nga rrëfimet më të mëdha të njerëzimit dhe për qytetërimet e jashtëzakonshme që e lindën atë. Mbi të gjitha, ai na kujton se historitë vërtet të mëdha nuk i përkasin kurrë vetëm një kombi apo një brezi. Ato mbijetojnë sepse çdo epokë zbulon një kuptim të ri në to, ndërsa çdo qytetërim lë gjurmën e vet në udhëtimin e tyre përmes historisë.

Foto: https://www.signis.world/…/the-odyssey-by-christopher…/

DARDANUS ULPIANUS VËSHTRON ME KEQARDHJE NË BRUKSEL

July 24, 2026 by s p

Saimir Lolja/

Në të shkuarën e largët ka patur bashkim romak në Pellgun e Mesdheut dhe Evropë, domethënë bashkim me qendër në Romë të popujve që flisnin të njëjtën gjuhë dhe ishin kryesisht të së njëjtës racë. Luftrat qenë ose mes vedi ose shkuarje tek të tjerët për ndihmë ose fushata ndëshkuese kundër atyre që shmangnin bashkimin me qendër Romën ose kundër atyre që sulmonin Republikën apo Perandorinë romake. (Më pas qendra kaloi në Qytetin e Konstandinit e tani Bashkimi Evropian ësht me qendër në Bruksel.) Prandaj perandorët romakë në Perëndim dhe Lindje qenë më së shumti albanë-arbanë-dardanë-madhedonë-ilirë.

Nga dhjetë kanune shqiptare më kryesori, më i vjetri, më i hershmi dhe i mirënjohuri ësht ai të cilit para 100 vjetësh i bashkëngjitën emrin e Lek Dukagjinit. Lidhjen midis kanunit kryesor shqiptar dhe ligjeve romake e ka zbërthyer imtësisht me shkrimet e tij shkollari i vyer Lutfi Alia. Të drejtat vendore ilirike (Ius Illyriense) zbatoheshin në harmoni me ligjet madhore romake. Biles, Prefektura Pretoriane Ilirike e viteve 375-379 e.s. njatej nga Austria e sotme në Kretë. Kanuni shqiptar në thelb nuk ka ndryshuar, kurse ligjet romake dhe të tjerëve që u ngritën mbi ta kanë ndryshuar. Kjo domethënë se kanuni shqiptar ishte fillestari, origjina. Shprehjet shqip dallohen edhe në vetë shprehjet latinisht të së drejtës romake. Populli nuk e përktheu nga latinishtja dhe e mbajti përmend për 2000 vjet kanunin shqiptar. Sot, a ka njerëz që i dinë ligjet përmendësh apo me të shkruar? Jo, dhe as nuk duan t’i mbajnë mend.

Në vitet 170 – 228 e.s. jetoi zyrtari perandorak dhe më i dituri i ligjeve romake i quajtur Dardanus Ulpianus, i cili e mbajti të freskët kanunin alban-romak. Ai lindi në qytezën Ulpiana, e cila sot ësht vend i lasht i zbuluar 12 km në juglindje të Prishtinës. Shkresat e tija të ruajtura qenë ura lidhse nga ligjet arbane-romake në Perëndim në ata të perandorit dardan-bardhan Justiniani I të viteve 527 – 565 e.s. në Lindje. Shënimet e tija përbëjnë > 2/5 e rradhitjes madhështore ligjore me 50 libra Corpus totius iuris – Digestorum (Gjithë Ligjet – Përmbledhje) të Justinianit I. Rradhitjet ligjore të tija mbulonin çështjet qytetare, të pronës, qeveritare, kriminale e tatimore dhe shprehnin harmoni midis zgjidhjeve praktike dhe qartësive ideore. Botimet e tija thurnin bashkë përgjegjësinë, lirinë, nderin, të drejtat dhe barazinë para ligjit. Shkrimet e tija qenë boshti i shkollimit romak për ligjet. Letrat ligjore të tija u dhanë formë themeleve të ligjeve perëndimore evropiane, ligjeve fetare të krishtera, dhe janë pjesë e arsyetimeve të tashme ligjore.

ANASH: Ësht një prrall qesharake e cila e quan atë Gnaeus Domitius Annius Ulpianus. “Dom” ësht një emërtim kishtar i cili nënkupton “Mjeshtër” dhe rrjedh nga murgjit benediktinë dhe cistercianë. Kopja më e vjetër e Përmbledhjes së Ligjeve të Justinianit I ësht një dorëshkrim i bërë nga murgjit mbi lëkurë viçi, i cili quhet “Littera Florentina” ngase thuhet se e mbartën nga Piza në Firence në vitin 1406. Atje ai ruhet tek Biblioteca Medicea Laurenziana. Dorshkrimi nuk ka datë! Duket se murgjit benediktinë kanë qenë të pa aftë të shënonin datën. Ndërkohë ata qenë të aftë të kopjonin 50 vëllime librash me ligje albane-romake dhe të krijonin përfytyrim tjetër duke gatuar emra të rinj dhe degëzime të tjera kohe. Dorëshkrimit nuk i ësht ba ndonjë hetim laboratorik për vjetërsinë, p.sh. me karbonin rrezatues C-14; sepse po t’ia kryejnë vjetërsia e lëkurës do dalë e shekullit XIX.

Prralla vazhdon duke rrëfyer se në atë dorëshkrim madhor vetë G. D. A. Ulpianus i shekullit III e.s. la shënimin se lindi në tokzënien (colonia, lat.) Tyre të Sirisë dhe ku zbatoheshin ligjet italiane (“…..colonias iuris italici, ut est…… insignem fidem ius italicum dedit.”) (!?) Qytetaria romake ishte kusht i nevojshëm për të pasur të drejta qytetare por jo kusht i mjaftueshëm për të qenë në krye, elitë albane-romake. Kthjelltas atëhere, ata nga rranzat e perandorisë nuk e arrinin majën.

Itali në lashtësi nuk ka patur. Italia u formua si shtet në vitin 1861 e.s. Ësht një prrallë tjetër qesharake se para erës sonë Itali quhej një copëz toke në Ka-labri, afër Katanzaros së sotme, e cila domethënë “toka e viçave”!? Roma e përjetshme rridhte drejtpërsëdrejti nga qytetërimi E-tru-sk dhe Alban. Fillimisht, ajo bashkoi me e pa të mirë popullatat e Gatishullit Apenin (Albenin). Prandaj, ajo që krijoi qytetarinë dhe themeloi Republikë e Perandori të pa arritshme edhe sot a do i mvishte vetes emrin e një fshati nga rrethinat e largme të Gatishullit?! Republika romake, p.sh., në vitin 149 p.e.s. themeloi një gjykatë kriminale të përhershme (quaestiones perpetuae) e cila urdhëronte edhe pagesa për qytetarët e provincave jasht Gatishullit Albenin nëse zyrtarët romakë shkelnin ligjtë mbi ta. A i kishte humbur një Republike të atillë filli i emrit të gatishullit?!

DREJT: Hapsirat shqipfolse ishin kontinentale dhe prandaj kanuni alban-shqiptar ka në themel shqiptarin, vetveten, mikun shqiptar, Ku-vendin, dhe nuk përmend të huajin. Kanuni shqiptar trashëgon dhe jetëson rregulla për ata që dinë dhe kuptojnë shqip. Ai nuk ësht krijimtari, kulturë apo pronë e të tjerëve; dhe as të pronësohet e as të përdoret si portë e mbrapme nga të huajt. Besa shqiptare ësht Rregull i Artë, mirësi e sinqertë e dyanshme, dhe jo dobësi apo mefshtësi. Sipas kanunit, shqiptari e mirëpret mikun, i cili vjen dhe ikën, përndryshe ai nuk quhet mik por armik.

Kuvend domethënë ku-vendoset, ku çështjet vihen në vendin e duhur, ku me përgjegjësi merret vendim për veprim. Kuvendi, i cili në latinisht si fjalë u shkrojt “Conventus”, qe një nga themelet e qytetërimit alban-romak kudo ku shtrihej Republika ose Perandoria romake. Sipas kanuneve shqiptare, Kuvendi si vendtakimi mblidhej kur ishte e nevojshme dhe nuk i paguante burrat e vjetër, të urtë, të ditur, të aftë dhe me përvojë të vinin aty. Kështu duhet të jetë edhe Kuvendi i sotëm pa rrogëtarë, pa parazitë, pa të panxënë, pa të paqytetëruar, sepse kjo ësht trashëgimia kombtare arbane-arbërore-shqiptare. Ky lloj Kuvendi do i qetësonte shpirtrat e uritur.

Duke përjetsuar trashëgiminë albane-romake, Dardanus Ulpianus me gërmat e tija gërmoi tre themele madhore ligjore: Ius/Lex naturale (E drejta/ligji biologjik i jetës), Ius/Lex gentium (E drejta/ligji i përbashkët për popujt në shtete të ndryshme), Ius/Lex civile (E drejta/ligji për qytetarët brenda një shteti). Ligjet dhe të drejtat ligjore në veprim në Lindje e Perëndim edhe tani janë ndërtuar mbi ata themele.

Jasht asaj ndërtese ligjore, Dardanus Ulpianus përshkroi edhe ngritjen e gjykatave të jashtzakonshme (quaestiones extraordinariae). Ato kishin shtysa politike, ishin për gjendje të jashtzakonshme, preknin një vend apo grup të veçantë (Ad hoc, lat.), kishin kohë të kufizuar veprimi dhe vepronin jasht ndërtesës ligjore. Lejet për to jepeshin nga Senati (Kuvendi i Epërm), krerët e provincave, si dhe nga hedhja në veprim të ligjeve të posaçme në rast kryengritje, rrjeti mësymës spiunazhi, grusht shteti, cënimi madhor të sigurisë, gjendje lufte, dallgë krimesh apo të huajsh pa leje qëndrimi. Në çdo rast, ato qenë për kohë të shkurtër brenda Republikës apo Perandorisë romake kudo ku shtrihej ajo dhe gjykatësit e posaçëm ishin vetëm romakë. Ato gjykata nuk qenë ndërshtetërore apo ndërkombtare dhe qenë vetëm për ta mbajtur të pastër popullatën romake. Dardanus Ulpianus i quante gjykatat e jashtzakonshme të rrezikshme veçanërisht nëse ato nuk ishin më afatshkurtra.

Dardanus Ulpianus vështron tani me keqardhje në Bruksel. Sepse kryesia e Bashkimit Evropian me ligësi formoi me dorën duke u dridhur dhe mendjen e mpirë të dardanëve Zyrën e Paditësit të Posaçëm dhe Dhomave e të Posaçmit të Kosovës (Kosovo Specialist Chambers and Specialist Prosecutor’s Office, ang.). Emërtimi “Specialist Chambers” (Dhomat e të Posaçmit) u fut për dukje sikur kjo gjykatë degëzohej nga ato në Prishtinë. Në të vërtetë, kjo gjykatë politike e njëanshme do ishte me punonjës të huaj, me qëndrim jasht Kosovës, do paguhej nga BE dhe do padiste vetëm ish-luftëtarë të UÇK vetëm për vitet 1998-2000.

Neni 103/7 i Kushtetutës së Kosovës (Dardanisë) lejon themelimin e “gjykatave të specializuara kur ësht e nevojshme” dhe ndalon krijimin e gjykatave të jashtzakonshme. Nën kërcënime, Kuvendi në Prishtinë zyrtarizoi më 5 Gusht 2015 Ndryshimin Kushtetutor 24, i cili qe një përkthim nga anglishtja i ardhur nga Brukseli. Ay ndryshim shtoi Nenin 162 që lejonte themelimin e “Dhomave të specializuara dhe një Zyre të Prokurorit të specializuar“ në Kosovë; (po ta shqipëronin sakt ndoshta do e kuptonin qart). Dhe më 31 Gusht 2015, Kuvendi në Prishtinë themeloi me Ligjin Nr. 05/L‑053 Zyrën e Paditësit të Posaçëm dhe Dhomave e të Posaçmit të Kosovës (ZPP-DhPK).

ZPP-DhPK ka burgosur deri tani 12 dardanë qëkur i filloi mbërthimet në Nëndor 2020. Nga këta, vetëm gjashtë janë për “krime lufte”: Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Rexhep Selimi e Jakup Krasniqi, të cilët u burgosën në Nëntor 2020 dhe gjygji u vazhdon; Salih Mustafa u burgos në Dhjetor 2022 dhe u dënua 15 vjet; Pjetër Shala u burgos në Korrik 2024 dhe u dënua 13 vjet.

Dardanus Ulpianus vështron me keqardhje në Bruksel për shkeljet ligjore mbi dardanët, sepse: (1) Kosova akoma nuk ësht pjesë apo provincë e BE që ZPP-DhPK të kishte të drejtë dhe liri ligjore të krijohej e të vepronte në Kosovë. (2) Sipas Kushtetutës së Kosovës, çfardolloj gjykatë e tillë duhej të ishte brenda territorit dardan (Kosovës). (3) Nuk pati gjendje të jashtzakonshme në Kosovë më 2014 kur me paramendim luhej teatri i Shkëmbimit të Letrave BE – Kosovë. (4) Në Kosovë kishte e ka aq shumë zyrtarë të BE e OKB dhe ushtarë të NATOs saqë siguria e të paditurve, e dëshmitarëve dhe gjygjeve ishte e ësht më e larta. (5) Kosova nuk ësht pjesë e Serbisë, e cila nuk ësht pjesë e BE. Që domethënë se ligjet dhe paditë serbe nuk përdoren në Kosovë dhe BE. Domethënë se ZPP-DhPK nuk duhet të përdorë padi serbe në Kosovë. (6) ZPP-DhPK e cila nuk ësht as gjykatë vendore e as ndërkombtare u krijua nën kërcënime (under duress, ang.), që domethënë se edhe si e tillë ësht e pavlefshme, e paligjshme. (7) ZPP-DhPK mbushi tani 11 vite punë, domethënë se ajo nuk ësht më afatshkurtre (Ad hoc, lat.) dhe kështu ësht kthyer në e pavlefshme.

Atë që duhet të bëjë qeveria e Dardanisë ësht ngritja e një shtatore të madhe të Dardanus Ulpianit në Prishtinë dhe jo të zëvendësoje pushtuesin serb me xhamitë turko-osmane. NATO dhe UÇK nuk ia dhanë lirinë Dardanisë që ajo t’u dhurohet si vilajet pushtuesve të rinj turq-osmanë. Regjisorët e ZPP-DhPK i përkasin Rendit Botnor Entente të Vjetër. Ata e dinë se dy luftrat botnore në shekullin XX filluan në trojet shqiptare dhe kushti i nevojshëm për të kaluar në Rendin Botnor të Ri janë pikërisht trojet shqiptare. ZPP-DhPK ësht një kacavjerrje e dëshpëruar e tyre për ta zvarritur këtë rivendosje. Por ata nuk mund ta ndalojnë rrjedhën hyjnore të kohës, të cilën nuk mund ta pengojnë as armiqtë, as tradhtaret e brendshëm e ata në Evropë, as fetarët e Meslindjes.

Ultimatumi austro-hungarez dhe tërheqja serbe nga territoret e shtetit shqiptar në vitin 1913

July 24, 2026 by s p

Nga Nikollë Loka/

Në vitin 1913 Europa u gjend përpara një përplasje të ndërlikuar që lidhi ngushtësisht problemin e ardhshëm të tërheqjes së trupave serbe nga territoret shqiptare me një seri faktorësh që lidheshin me një rend të ri në Ballkan; interesat e shteteve të ndryshme për të kontrolluar rrugët dhe pikat kyçe gjeostrategjike etj. Në vitin 1913, Austro-Hungaria kishte vendosur t’i përqëndronte përpjekjet e saj për të imponuar tërheqjen e ushtrisë serbe nga territoret shqiptare dhe prandaj ndoqi një kurs të ashpër, duke përdorur presion diplomatik dhe ushtarak. Në arritjen e këtij synimi, Vjena kishte siguruar mbështetjen e Gjermanisë dhe Italisë. Por nga të dy aleatët, Italia mbante një qendrim më të matur, duke e parë me dyshim rritjen e ndikimit austriak dhe nuk shprehu ndonjë interes të veçantë për kufirin e Shqipërisë Veriore. Në reagimin e ashpër të Vjenës, Anglia dhe Franca ishin të lidhura me pozicionin e Rusisë, duke u përpjekur të mbanin një qëndrim të rezervuar. Sipas burimeve serbe, “Konti Berchtold i kishte shkruar qeverisë gjermane, duke njoftuar qëndrimin e qeverisë austriake në lidhje me çështjen e kufirit serbo-shqiptar”.

Sipas këtij raporti, “Austro-Hungaria mendonte se Serbia nuk i kishte mbajtur premtimet dhe nuk kishte respektuar vendimet e Konferencës së Londrës dhe ka okupuar territorte të konsiderueshme të Shqipërisë, të cilat nuk synonte t’i lëshonte”. Vjena mendonte se Serbisë duhet t’i jepej edhe një periudhë kohore, për të mundësuar largimin e trupave të saj nga territori shqiptar dhe, në rast se as kjo nuk mjaftonte, do të ndërmerrte masa që ta detyronin Serbinë të terhiqej nga territoret që nuk i takonin. Këto qendrime, sipas raportit serb, “ishin aprovuar nga zyrtarët gjermanë, të cilët së bashku me përfaqësuesit italianë do të ushtronin trysni tek qeveria e Beogradit, në mënyrë që të mos vinte puna deri te përshkallëzimi i situatës”.

Serbia kishte pushtuar territore të shtetit shqiptar, duke krijuar një pozicion të vështirë për popullësinë shqiptare. Ajo planifikoi të nxiste revolta sporadike ndër shqiptarë për të justifikuar veprimet e saj dhe për ta mbajtur ushtrinë serbe në pozita strategjike, duke ruajtur nën kontroll territore të shtetit shqiptar dhe duke bindur Fuqitë e Mëdha se “Shqipëria nuk ishte në gjendje të mbante kufijtë e saj”.

Qeveria Austro-Hungareze ishte e njoftuar për këto lojra politike serbe, prandaj këmbënguli në kërkesën për tërheqjen e ushtrisë serbe. Në gjysmën e parë të tetorit, shtypi vjenez raportoi me ton të njëanshëm mbi mizoritë serbe ndaj shqiptarëve, duke vënë në dukje veprimet diplomatike të Serbisë rreth pikave strategjike dhe duke pretenduar se Serbia nuk mund të mbante më asnjë pëllëmbë tokë shqiptare, ndërsa theksoi se shqiptarët nuk sulmuan territorin serb dhe se kryengritja ndodhi brenda krahinave të pushtuara nga serbët. Gazetat theksuan nevojën e tërheqjes së trupave serbe nga kufijtë dhe paraqitën një qëndrim inert të Francës dhe Britanisë së Madhe, të mbështetur nga një mosbesim i Rusisë, ndërsa përmendën deklaratën e kreut të qeverisë serbe, Pashiç, se “kufijtë duhen të përcaktohen më parë nga Komisioni Ndërkombëtar i Kufijve dhe pastaj të respektohen”. Edhe përfaqësuesi serb nga Vjena raportoi se “Qeveria e Vjenës do të kërkonte nga Beogradi largimin menjëherë të trupave ushtarake nga territori i Shqipërisë”.

Ndërsa përfaqësuesi serb nga Cetina kishte informuar për njoftimet që kishte marrë nga përfaqësuesi francez se “Austro-Hungaria kishte vendosur masa kundër Serbisë në rast se brenda 8 ditësh nuk do ta largonte ushtrinë nga Shqipëria”. Me këtë presion nga qeveria austro-hungareze, përfaqësuesi serb në Vjenë i propozoi kryeministrit Pashiç që Serbia të bënte lëshime në çështjen e kufirit me Shqipërinë, për shkak të rrethanave ndërkombëtare. Për shqetësimet e shprehura nga qeveria italiane njoftonte edhe përfaqësuesi serb nga Roma, sipas të cilit “Austro-Hungaria, por as Italia nuk do të pranonin që Serbia të përfitonte pika strategjike në kufirin shqiptar, në kundërshtim me vendimet e Konferencës së Londrës”. Natyrisht Rusia, si aleate e Serbisë, nuk kishte kundërshtime për marrjen e pikave strategjike në territorin shqiptar, pasi sipas qëndrimeve të diplomacisë ruse “tërheqja ishte një masë e përkohshme, në kushtet e presionit të fortë austriak”. Qeveria ruse nuk e kishte mbështetur mbajtjen nën pushtim të territoreve të shtetit shqiptar. Sipas një raporti të përfaqësuesit serb nga Parisi, “qeveria serbe këshillohej nga Franca dhe Rusia që të mos pritet marrja e ultimatumit nga Austro-Hungaria, por t’u bëhej e qartë Fuqive të Mëdha se Serbia nuk synonte pushtime të reja dhe do të tërhiqej në kufijtë e saj, në mënyrë që të qetësohej situata”.

Reagimi austro-hungarez ishte gati të vepronte. Me 18 tetor, Legata austro-hungareze në Beograd, i dorëzoi qeverisë serbe notën ultimative “për respektimin e vendimeve të Konferencës së Londrës dhe tërheqjen e ushtrisë serbe në vijën e caktuar të kufirit brenda tetë ditësh, në rast të kundërt qeveria austro-hungareze do të ishte e detyruar të përdorte mjetet e nevojshme për përmbushjen e kërkesës së saj”. Rusia cariste kishte shprehur shqetësimin e saj rreth zhvillimeve politike mes Austro-Hungarisë dhe Serbisë, që dele dhe nga një telegram që përfaqësuesi anglez Crankanthorpe i dërgonte Sir Edward Grey-t: ”Sot në mëngjes u takova me Ministrin rus dhe e gjeta të gëzuar lidhur me pozicionin e fortë politik të tij, të cilin tha se e kishte siguruar tashmë Serbinë, nëpërmjet dorëzimit të saj të kujdesshëm përballë kërcënimeve të Austrisë dhe lidhur me urrejtjen që ishte krijuar kundër Austrisë si pasojë e veprimit të saj fodull”.

Studiuesi Egidio Ivetić shkruan: “Më 18 tetor, Vjena e humbi durimin dhe i dha Beogradit ultimatumin që brenda tetë ditësh të tërhiqte të gjitha forcat ushtarake nga Shqipëria, në rast se kjo nuk bëhej, Perandoria Danubiane do të merrte masat e përshatëshme për realizimin e kësaj kërkese. Ky ishte një kërcënim i dytë, në një periudhë njëvjeçare(ose i treti, po të llogaritet ai i 2 majit kundër Mali të Zi ) dhe paralajmërim i krizës së korrikut 1914). Antanta Tripalëshe protestoi për tonet e skajshme që kishin përdorur austro-hungarezët, pasi edhe Gjermania u deklarua krejt e gatëshme ta ndiqte Vjenën në çdo vendim të saj.

Beogradi i trembur, me 20 tetor bëri të ditur se do t’i bindej kërkesës së Monarkisë së Dyfishtë, ndërsa me 25 tetor garantonte me shkrim se të gjitha trupat qenë tërhequr. Një ndikim vendimtar në këtë vendim kishte qëndrimi rus. Menjëherë pasi kishte marrë vesh për ultimatumin austriak, Ministri rus i Punëve të Jashtme e kishte nxitur Pashiqin dhe i kishte bërë thirrje që të dorëzoheshin menjëherë territoret shqiptare, në këtë mënyrë ta kalonte të gjithë përgjegjësinë për qëndrimin arbitrar mbi shpatullat e Austrisë, qëndrim i cili nuk mund të mos e dëmtonte në sytë e pjesës tjetër të Evropës. Diplomacia ruse përmes Ministrisë së Punëve të Jashtme këshillonte Qeverinë serbe që të ishte e kujdesshme ndaj çështjes shqiptare, duke mos i dhënë asnjë arsye Austro-Hungarisë për veprime ushtarake ndaj saj.

Tërheqja e ushtrisë serbe nga territoret shqiptare, që ishin përcaktuar në Londër kishte qenë e pashmagshme. Por edhe atëherë kur nuk kishte asnjë mundësi që të arrinte objektivat e tij, Beogradi zhvilloi një fushatë diplomatike për të “drejtën e tij” për çlirimin e “tokave serbe” dhe për misionin e kombit serb. Edhe kur duhej të tërhiqej, Serbia mundohej ta bënte këtë me lojra diplomatike dhe nën trysninë e diplomacisë ndërkombëtare. Ultimatumi austo-hungarez e kishte shtyrë Serbinë që ta pranonte realitetin. ushtarako-politik të Vjenës dhe aleatëve të saj. Qarqet diplomatike serbe i parashikuan masat ushtarake austro-hungareze, vënien nën kontroll të pikave strategjike në Novi-Pazar, në rast se Beogradi nuk plotësonte kërkesë.

Pashiq, kreator i politikës së jashtme serbe, nga kokëfortë dhe i papërkulur u bë menjëherë pragmatik; nga sfiduesi i papajtueshëm kundrejt Evropës, u ul në shtratin e pajtimit me realitetin. Sipas një shkrese që ai u kishte dërguar përfaqësive të veta në Vjenë, Berlin dhe Romë, ai i udhëzonte ata për qendrimin serb në lidhje me këtë situatë. Përfaqësuesit serb në këto kryeqendra të Fuqive të Medha do t’u deklaronin qeverive të atjeshme se “qeveria serbe dëshironte të jepte edhe një provë të qëndrimit të saj paqësor dhe kishte urdhëruar tërheqjen e ushtrisë në kufirin e caktuar nga Londra, me bindje se Fuqitë do të bënin gjithë çfarë duhet për ta shënuar kufirin në vend dhe për të penguar sulmet e reja të çetave shqiptare në territorin serb”. Ministri i Luftës u urdhërua të tërhiqte trupat nga territori i Shqipërisë, para se të skadonte afati i caktuar. Pashiq e quante tërheqjen si “urti politike dhe diplomatike”. Ai shpresonte në përfitime territorial se politika e Fuqive të Mëdha do ta merrte në konsideratë një korrigjim të vogël të kufirit në favor të Serbisë, mbështetur në kritere strategjike dhe ekonomike, dhe se po u dërgonte udhëzime përfaqësuesve serbë që të kërkonin nga qeveritë e huaja ta mbështesnin këtë synim.

Serbia ishte detyruar të tërhiqej nga kufijtë e shtetit shqiptar, por në anën politike Beogradi po bënte përpjekje të vazhdueshme ta ruante ndikimin e tij në pritje të situatave të reja më të favorshme. Presioni austriak që imponoi tërheqjen e forcave serbe, tregoi se Serbia pa mbështetje të jashtme nuk ishte e zonja të vepronte kundër marrëveshjeve ndërkombëtare, ndërkohë që asnjë nga fuqitë aleate nuk ishte e gatëshme të shkonte në luftë për të plotësuar ambiciet e shfrenuara të saj.

Dëshmitë e Agimit Gjeografik: Iliria dhe Hapësira Shqiptare në hartografinë mitike të Antikitetit

July 24, 2026 by s p

Prof.dr. Pal NIKOLLI/

Dy hartat e paraqitura janë rindërtime historiko – hartografike të koncepteve gjeografike të antikitetit grek, të botuara nga shtëpia e njohur hartografike John Bartholomew & Son (Edinburg) në fund të shekullit XIX ose në fillim të shekullit XX. Ato nuk paraqesin gjendjen reale të njohurive gjeografike të kohës sonë, por përpiqen të rindërtojnë mënyrën se si autorët e lashtë e konceptonin botën nëpërmjet miteve, epikës dhe traditës letrare. Në këtë kuptim, hartat kanë vlerë historiografike dhe historiko – hartografike, pasi dëshmojnë evolucionin e mendimit gjeografik dhe të përfytyrimeve hapësinore në antikitet.

I. Udhëtimi i Argonautëve dhe prania e Ilirisë.

Harta e parë, “Voyage of the Argonauts”, paraqet itinerarin mitik të Jasonit dhe Argonautëve në kërkim të Leshit të Artë në Kolkidë (Colchis), duke u mbështetur në traditat e autorëve antikë, si Orfeu, Pindari dhe Apoloni i Rodit.

Në këtë rindërtim, Gadishulli Ballkanik zë një pozicion qendror dhe emri “Illyrii” (Ilirët) shënohet qartë përgjatë bregdetit lindor të Adriatikut. Ky emërtim i referohet hapësirës historike të banuar nga fiset ilire, e cila shtrihej në pjesë të territorit të Kroacisë së sotme, Malit të Zi, Shqipërisë dhe deri në zonat veriperëndimore të Greqisë. Në lindje paraqiten “Thraces” (Trakët), ndërsa lumi Ister (Danubi) përbën kufirin kryesor verior të botës së njohur sipas autorëve antikë.

Një element me interes të veçantë është rruga e kthimit të anijes Argo, e paraqitur me vijë të pikëzuar. Sipas disa traditave mitologjike, besohej se Danubi ose degë të tij kishin lidhje me Detin Adriatik, çka krijoi përfytyrimin e një itinerari lundrimi që kalonte nëpër ose pranë territoreve ilire. Kjo nuk përfaqëson një realitet gjeografik, por një konceptim mitologjik të botës, karakteristik për periudhën arkaike.

II. Bota sipas Homerit dhe popujt e epokës epike.

Harta e dytë, “The World according to Homer”, rindërton botëkuptimin gjeografik që pasqyrohet në epikat homerike, duke iu referuar një periudhe rreth fundit të mijëvjeçarit të dytë dhe fillimit të mijëvjeçarit të parë p.K. Në këtë konceptim, bota paraqitet si një disk i rrethuar nga Oceanus Fluvius, lumi kozmik që, sipas besimit të kohës, rrethonte gjithë tokën e banuar.

Në poemat homerike nuk përdoret ende emërtimi i përgjithshëm Iliri, pasi popullsitë identifikoheshin kryesisht sipas fiseve ose rajoneve të veçanta. Megjithatë, harta paraqet disa nga popujt e përmendur në burimet homerike, ndër të cilët Paeonia (Paionia), e vendosur në veri të Maqedonisë historike dhe në lindje të hapësirës ilire. Për shkak të njohurive të kufizuara gjeografike të kohës, paraqitja e Ballkanit është skematike, por rajoni i brigjeve të Jonit, ishulli Corcyra (Korfuzi) dhe afërsia me Epirin dëshmojnë se kjo hapësirë ishte pjesë e horizontit gjeografik të autorëve të lashtë.

III. Vlera historiko – hartografike.

Këto harta kanë një rëndësi të veçantë për historinë e hartografisë dhe të mendimit gjeografik. Ato nuk mund të përdoren si dëshmi të drejtpërdrejta për kufijtë politikë ose për realitetin etnik të antikitetit, por përbëjnë burime të rëndësishme për të kuptuar mënyrën se si autorët grekë e përfytyronin hapësirën ballkanike.

Fakti që emri Illyrii shfaqet në rindërtimin e traditës së Argonautëve dhe se rajoni përkatës zë një vend të dallueshëm në këto paraqitje dëshmon se hapësira ilire ishte tashmë pjesë e imagjinatës dhe e dijes gjeografike të botës antike. Në këtë këndvështrim, Iliria nuk paraqitet si një hapësirë periferike, por si një rajon i njohur, i lidhur me rrugët mitologjike, me brigjet e Adriatikut e të Jonit dhe me zhvillimet kryesore të qytetërimit mesdhetar.

Prandaj, këto harta përfaqësojnë dëshmi të rëndësishme të historisë së hartografisë, sepse ilustrojnë evolucionin e njohurive gjeografike dhe vendin që zinte hapësira ilire në botëkuptimin e autorëve të antikitetit. Vlera e tyre qëndron jo në saktësinë gjeografike sipas standardeve moderne, por në pasqyrimin e mënyrës se si bota e lashtë e konceptonte dhe e përshkruante hapësirën e njohur.

Kërkohet një Kandidat për Sekretar të Përgjithshëm të OKB-së

July 24, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Mbrëmë mundësia apo shansi për këtë mbeti i hapur. Takimi dhe debati publik të enjten, më 23 korrik 2026, me gjashtë kandidatët garues për postin e Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së nuk nxori asnjërin prej tyre në krye të garës. Temat kyçe ishin zgjidhja e krizave dhe konflikteve globale, autoriteti moral dhe diplomacia, reformat dhe reformimi i Organizatës së Kombeve të Bashkuara përballë defiçiteve serioze buxhetore, qasja konstruktive ndaj sfidave aktuale, diversiteti.

Risia e këtij debati është shumica numerike e kantidateve femra, (katër nga gjashtë prej atyre në podium) që e vuri në qendër të vëmendjes temën e diversitetit duke rritur mundësinë për të pasur për herë të parë në 80 vite të historisë së OKB-së një Sekretare të Përgjithshme.

Kryetari i Asamblesë së Përgjithshme ishte “nikoqiri” i takimit 90 minutash që transmetohej drejtpërdrejt nga Bloomberg TV dhe UN Web TV.

Garuesit mbrëmë: Michelle Bachelet Jeria (Kili) – ish Presidente e Kilit dhe Drejtuese e Agjencisë së OKB për të drejtat njerëzore.

María Fernanda Espinosa Garcés (Ekuador): Ish Kryetare e Asamblesë së Përgjithshme të OKB dhe Ministre e Jashtme e vendit

Rafael Mariano Grossi (Argjentina), Drejtori i Përgjithshëm i Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisê Atomike

Rebeca Grynspan Mayufis (Kosta Rika): Sekretare e Përgjithshme e OKB-së për Marrëdhëniet Tregtare dhe Zhvillimin.

Carolyn Rodrigues-Birkett (Gujana): Ambasadore e Përhershme e Gajanës pranë OKB-së

Macky Sall (Senegal): Ish President i Senegalit dhe Kryetar i Unionit African.

Pas debatit dhe prezantimit të vakët publik të mbrëmshëm, nisin seleksionimet me dyer të mbyllura. Këshilli i Sigurisë i OKB-së prej 15 vendeve anëtare fillon filtrimin në fund të këtij muaji. Kandidati i përzgjedhur prezantohet formalisht në fund të dhjetorit 2026 dhe merr detyrën nga Sekretari i Përgjithshëm Antonio Gutierrez në 1 janar 2027.

Duke qenë se të paktën dy nga garuesit nuk kanë marrë as mbështetjen e vendeve të tyre dhe se OKB-ja është në një krizë ekistenciale, të gjashtë kandidatët e gjetën veten më shumë në pozita mbrojtëse me përgjigje të balancuara për të mos dalë nga loja në këtë fazë. Për fat, kjo u hap rrugën kandidatëve të tjerë. Nuk është sekret që President Trump po e bën të njohur parapëlqimin e tij per Infantino-n, zvicerano-italianin në krye të FIFA-s.

Garuesit që hyjnë “në fushë” tani mund të kenë madje edhe një zar rezervë si zgjidhje apo kandidat kompromisi.

Pyetja është, a ka ardhur momenti të mendojmë apo edhe të kërkojmë të propozojmë një kandidati/e shqiptare ose me origjinë shqiptare?