Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Prof. Selim Islami, Korifeu i Arkeologjisë Shqiptare

by

Arben Iliazi/

Plot 23 vjet më parë, më 26 tetor 2001, në castet e fundit të jetës së tij, Prof. Selim Islami u la amanet fëmijëve dhe gruas që ta çonin për ta varrosur në Çukën e Ajtoit, që është në Çamërinë e këtejme, në  pikën më jugore të kufirit Shqipëri – Greqi. Dëshira e Tij ka mbetur e palotësuar, por në Atriumin e Muzeut Historik Kombëtar është sjellë dhe montuar një nga kullat origjinale ilire të Çukës së Ajtoit. Kjo kullë të kujton përherë Prof. Selim Islamin dhe mbase Shpirti e tij i Shenjtë do të lëvizë në shkallaret dhe në gurët e kësaj kulle përjetësisht.

***

Prof. Selim Islami është një nga njerëzit  më të  ditur dhe të shkëlqyer të Shqipërisë, dijetar, arkeolog, etnograf, historian dhe shkëncëtar i shquar. Rrallë  mund të  gjesh njerëz me kaq njohuri universale të  shumë  fushave të  kulturës njerëzore e materiale. Ishte një  shumësi personalitetesh brenda një  njeriu të  vetëm, studiues i formatit evropian e botëror, që ka ngritur shumë lart kulturën e vendit të  tij, pasi e dinte mirë  se albanofobia ishte parathënia e zhdukjes së  vetë  kombit. Selimi kishte pasion dhe prirje të  veçantë  historinë  e kombit shqiptar. Qëllimi i tij i jetës ka qenë zbulimi i vetë enigmave të historisë. Ai ishte konceptuesi kryesor për shtjellimin për herë të parë, me kritere bashkëkohore, të historisë së mirëfilltë të ilirëve të lashtë. Është tepër e vështirë të them atë që duhet thënë saktësisht për Prof.Selim Islamin. Ndihem i nderuar që e kam njohur personalisht, jemi nga një fshat dhe kemi qenë miq të afërt. Ishte burrë i pashëm, autoritar, me sqimë dhe përgjithësisht serioz. Kishte një  modesti plot dinjitet.
Shpesh tek shtëpia e tij shkoja me Abaz Dojakën dhe disa miq të shoqatës Çamëria. Në  janar 1991 ndihmoi në hartimin e programit të Shoqatës dhe në njihjen të gjitha trevave të Çamërisë. Selimi fliste me entusiazëm duke u shprehur: “Erdhi koha, që të flitet e shkruhet hapur për Çamërinë e viset e tjera shqiptare përtej kufirit”.

***

Koncepti i prof. Selim Islamit për historinë i takonte shkollës materialiste, ku determinizmi i fakteve dhe i dialektikës së  tyre shtjellohet në  bazë  të  ligjësive të  brendshme. Kjo shkollë  sa e karakterit sociologjik, aq dhe filozofik,  shtroi para prof. Selim Islamit struktura kuptimore, duke e nxitur atë  të  bënte sinteza të  mëdha të  ngjajeve, të  etapave të  historisë mijëravjecare, për të  vërtetuar autoktoninë  e shqiptarëve.

Selim Islami, në veprat e tij të shumta, zbulon autoktoninë dhe vitalitetin e lartë të popullit shqiptar, qëndresën e tij të jashtëzakonshme ndaj asimilimit kulturor dhe etnik dhe e konsideron popullin shqiptar si një shembull të gjallë të faktit që një popull luftarak është në gjendje të mbijetojë edhe përballë rrebesheve më të egra të historisë. Ai zbuloi se shpirti i Kombit është  tepër i lashtë  dhe për ne shqiptarët është  gjithcka.

Nën drejtimin e tij shkenca e albanologjisë  bëri një  epokë  të  vërtetë.

Nëse Prof. Eqrem Çabej mbështeti tezën e birësisë (filiacionit) të shqiptarëve nga ilirët në rrafshin gjuhësor, Selim Islami është historiani i parë i madh, i cili udhëhoqi dhe konstruktoi në zanafillë një histori shkencore të qytetërimit ilir, të shtetit dhe të qytetit ilir. Studimet e tij janë të një rëndësie të madhe, sepse janë pika referuese të pazëvendësueshme. Selim Islami e shikon historinë politike të ilirëve, të shtetit dhe të qytetit ilir në epokën helenistike, sipas një strukture unitare. Ai ka bërë përgjithësimin më sintetik të lindjes dhe të zhvillimit të jetës qytetare në Iliri, duke bërë një shfrytëzim të plotë të të dhënave dhe të studimeve të ilirologëve dhe të arkeologëve të mëparshëm të huaj. Mund të themi se Selim Islami është krijuesi i teorisë së shtetit dhe të qytetit ilir, që respekton kronologjinë e burimeve librore dhe harmonizon të dhënat e reja dhe të panjohura të burimeve arkeologjike, duke pasuruar së tepërmi peizazhin shkencor ilir. Si arkeolog, ka marrë pjesë në gërmimet sistematike të rrënjëve ilire në Gajtan të Shkodrës, në Pazhok të Elbasanit, në Xibër të Matit, në Zgërdhesh të Krujës, në Apoloni dhe ka drejtuar ekspeditën e  njohur për gërmimin e Butrintit. Në vitet 1958-1960, Selim Islami drejtoi kërkimet shqiptaro-sovjetike në qytetin e Apolonisë, të Orikumit dhe në Çukë të Ajtoit.

Në këtë ekspeditë shkencore punoi edhe një arkeolog me emër botëror, hebreu rus Bllavacki.

***

Ilirologjia u shfaq në  gjysmën e parë  të  shekullit të  XX, duke pasur si bazë  tezën e autoktonisë. Por kishte mjaft skepticizëm në  studimet ilirologjike. Pikërisht në cakun mes trashëgimisë së  mësiprme, me arritjet dhe kontradiktat e saj, dhe traditës së  re që  po lindëte, u plazmua dhe shkëlqeu figura prej korifeu e Selim Islamit.  Ai i ndërlidhi të  dya trashëgimitë, duke sjellë  ndryshime cilësore.

Ishte kryeredaktori shumëvjeçar i revistës „Iliria“, si dhe i veprës së papërsëritshme të tekstit të historisë ilire, të botuar në vitin 1978, në frëngjisht, me titullin „Les Iliriens“. Duke u mbështetur në  burime historike, por edhe te arritjet e arkeologjisë shqiptare , Selim Islami diti të  vërë  piketa të rëndësishme për ndërlidhjen e antikitetit ilir dhe mesjetës arbërore, si vazhdimësi gjenetike dhe territoriale.

Kur fliste për periudha të  pandriçuara, ai dinte të  vendoste një  logjikë  të  pranueshme, me një  zgjuarsi të  rrallë .

***

Deri në përfundim të Luftës së Dytë Botërore, kërkimet arkeologjike në Shqipëri ishin zhvilluar nga arkeologë të huaj, të cilët ishin përqendruar kryesisht në qendrat e mëdha antike. Në atë kohë ilirët njiheshin “…si një popull i prapambetur, konservator, pasiv dhe inert ndaj qytetërimit, me organizim të ulët politik në nivelin e shtetit fisnor. Historia e tyre në rastin më të mirë shihej si shtojcë e historisë greke apo romake, nga pozita e helenocentrizmit apo romanocentrizmit”. Duhej sqaruar origjina e ilirëve, shkalla e zhvillimit, historia politike dhe vendi që ata zinin në botën antike, si dhe mjaft çështje të tjera që lidhen me zhvillimet e tyre ekonomike dhe kulturore, lidhja mes ilirëve dhe shqiptarëve etj. Për realizimin e këtij programi duhej të bëheshin gërmime dhe gjurmime arkeologjike intensive në një territor të gjërë. I porsakthyer nga studimet në Moskë, në vitet 1952-1959, prof. Islami organizoi dhe drejtoi gërmimin e 35 tumave ilire në luginën e Matit, në bashkëpunim me arkeologët H. Ceka, S. Anamali dhe F. Prendi. Ata konstatuan se kultura e dokumentuar në luginën e Matit ishte shumë e ngjashme me kulturën e dokumentuar në rajonin qendror ilir të Glasinacit në Bosnjën Qendrore, që më vonë do të njihet në literaturë me binomin kulturor Mat-Glasinac. Interesi i Prof. Islamit rreth tumave ilire shtrihet edhe në Kosovë. Në fillim të viteve ’80, një grup arkeologësh, ku bënte pjesë dhe prof. Islami, nga Qendra e Kërkimeve Arkeologjike, sot Instituti i Arkelologjisë, ndërmorën gërmime arkeologjike në tumën e Llashticës, Kosovë, ku u gjet një inventar i pasur arkeologjik, i datuar në shek.VIII-VII pr. Kr. Kultura e dokumentuar ishte shumë e ngjashme me kulturën e grupit Mat-Glasinac dhe i përkiste fisit ilir të Dardanëve. Në historiografinë bashkëkohore ka një tendencë të re për t’i paraqitur ilirët si …një popullsi e vogël që në burimet njihet me emrin “Illyrii proprie dicti” dhe që banonte në një territor shumë më të ngushtë, nga ai që u atribuohet zakonisht ilirëve. Por, për Prof. Islamin shtrirja gjeografike e ilirëve ka qenë shumë më e gjërë. Ai besonte se “Problemi i kufijve etnikë të ilirëve do të gjente një zgjidhje më të drejtë, po t’u drejtohemi burimeve që flasin për situatën etnike në krahinat periferike të tyre, aty ku kjo botë ndeshet me fqinjët” dhe, mbi këtë bazë, pas një analize të hollsishme të burimeve historike, prof. Islami pohon se, ilirët shtriheshin nga bregu i djathtë i Savës në veri, deri në Artë të Camërisë, ose “Gjirin e Ambrakisë” në Jug, nga lugina e Moravës dhe Vardarit në lindje deri në brigjet e Jonit dhe Adriatikut në perëndim. Selimi shfrytëzoi burimet antike që flisnin për karakterin jogrek të ilirëve, të epirotëve dhe të maqedonasve.

Në një artikull të botuar në vitin 1984 ai prezanton analogjitë dhe dallimet e qyteteve në Iliri dhe në Epir. Lindja e shtetit ilir dhe historia e tij politike është një nga temat themelore për të cilën prof. Islami ka punuar për një kohë të gjatë. Duke ballafaquar burimet historike me të dhënat e përftuara nga gërmimet arkeologjike, në vitin 1972 prof. Islami arrin në përfundimin se “…procesi i lindjes dhe i formimit të shtetit ilir kryhet gjatë gjysmës së parë të shek. IV pr. Kr. … ky proces ecën paralel dhe përkon me zhvillimin e jetës qytetare, madje kryhet mbi këtë bazë”. 

Studimet e prof. Islamit mbi qytetin dhe shtetin ilir bien ndesh me pikëpamjet e shumë historianëve dhe arkeologëve të huaj në dhjetëvjeçarët e fundit të shek.XIX dhe gjysma e parë e shek. XX.

Historia e shqiptarëve është për të, histori e një entiteti etnokulturor të dalluar, me rrënjë të lashta autoktone dhe vazhdimësi të pandërprerë, me aftësi të madhe rigjenerimi. Ajo përfaqëson thelbin autentik të historisë së Ballkanit të lashtë. Ai shfrytëzoi edhe toponomastikën dhe shpjegoi përmes shqipes shumë toponime ilire. Selimi arriti në përfundimin se shqipja është vijuese e drejtpërdrejtë e njërit prej dialekteve të vjetra të ilirishtes dhe u bë një mbrojtës i vendosur i tezës së autoktonisë së shqiptarëve në viset e tyre të sotme. Sipas Islamit, ilirishtja është gjë gjuhë pellazge në kuptimin e gjerë të fjalës. Sipas tij, ilirët ishin një nga degët themelore të popullsisë paleoballkanike, që qëndronte më vete përballë grekëve të vjetër. 

“Ne mund të pranojmë në mënyrë të padiskutueshme se shqiptarët e sotëm janë pasardhës të ilirëve dhe të epirotëve të lashtë” 

Në bazë të argumenteve historike të nxjerra nga burimet greko-latine e bizantine, Selimi arriti në përfundimin se shqiptarët mesjetarë janë vazhduesit autoktonë të popullsisë antike të ilirëve, e cila nuk u romanizua si ajo dako-trake paraardhëse e rumunëve, as nuk u zëvendësua në viset e veta nga një popullsi e mëvonshme e dyndur këtu. Duke u mbështetur në burimet bizantine, ai jep historinë e shqiptarëve mesjetarë, si një formacion etnokulturor unitar dhe si faktor politik më vete. 

Prejardhja ilire e shqipes dhe e shqiptarëve si dhe autoktonia e tyre në të gjitha hapësirat shqiptare të Gadishullit Ballkanik, sot është pranuar pothuajse në të gjitha qarqet shkencore të Evropës dhe më gjerë. Historia dhe gjuha e ilirëve është njohur me një konsensus të kënaqshëm ndërkombëtar si histori dhe gjuhë e paraardhësve të shqiptarëve. Kërkimet në këtë fushë, duke nisur nga fillimi i shekullit XX, formojnë një fushë të veçantë të dijes, të njohur si ilirologji. 

Prejardhja ilire e shqipes dhe e shqiptarëve përbën ndërgjegje kombëtare për kombin shqiptar.

Studimet e tij të  thelluara prof. Selim Islami pati disa referenca si :

Herodotin (rreth 484 ose 490 – 424/25 para K.), historian i Greqisë së lashtë, i quajtur baba i historisë. Gjatë udhëtimeve të tij nëpër Gadishullin Ballkanik vizitoi edhe Ilirinë, Trakinë dhe Maqedoninë. Është autor i veprës “Historia” me 9 libra, ku përmban të dhëna edhe për pellazgët. Është i pari autor që zë në gojë emrin e ilirëve.
Tukididin (460 – vdiq pas vitit 400 para K.) historian grek. Ngjarjet historike i shpjegon me mjaft realizëm, ndaj është quajtur historiani i parë i vërtetë. Në veprën e tij ka të dhëna për luftën civile të Epidamnit të vitit 436 para K. si dhe për pjesëmarrjen e Taulantëve në këtë luftë.

Gotfrid Vilhelm Lajbnicin , (1646 –1716),  filozof gjerman, i cili në  një  letë r që  daton më  10 dhjetor 1709, e quan shqipen “gjuhë e ilirëve të lashtë”.

Filozofin, shkrimtarin dhe teoricienin e historisë së  shekullit XVIII, Johann Gottfried Herder, (1744-1803), i cili në veprën e tij “Ide për historinë e njerëzimit”, 1784-1791), bën fjalë edhe për popujt e sotëm të Evropës e të botës. Herderi në këtë vepër thotë për shqiptarët: “Ata nuk janë aspak të huaj, por një popull i lashtë i familjes evropiane”. Kjo ide e Herderit pohon autoktoninë e popullit shqiptar. Për të shqiptarët janë popull me histori të lashtë dhe rrjedhin prej ilirëve.

Të  mos harojmë  se për Evropën shkencore ishte bërë e njohur edhe pikëpamja që mohonte autoktoninë e shqiptarëve (rrjedhimisht edhe prejardhjen ilire të tyre) nëpërmjet autorëve bizantinë Laonik Halkokondilit (rreth 1425-1490) dhe historianëve kishtarë Mishel Le-Quien (Michel Le Quien, 1661-1733) dhe Xhuzepe Simone Asemani (Guiseppe Simone Assemani, 1687-1768) që i bënin shqiptarët të ardhur gjatë mesjetës, i pari nga Alba e Italisë, kurse dy të tjerët – nga Albania e Kaukazit. 

Më 1855 ishte botuar edhe teza e doktoratës e studiuesit Nikokles në Universitetin e Hajdelbergut në të cilën, nga pozita antishkencore, ai përpiqej të argumentonte pikëpamjen mitike të ardhjes së shqiptarëve nga Albania e Kaukazit në periudhën e mesjetës.
Punimi i Nikoklesit mori përgjigje shkencore në vitin 1857 nga historiani dhe helenisti apo bizantinisti i shquar austriak i mesit të shekullit XIX, Jakob Filip FALMERAJERI (Jakob Philipp Fallmerayer, 1790-1861), i cili tregoi karakterin antishkencor dhe fantastik të punimit në fjalë. Udhëtoi në vende të Lindjes, në Turqi, në Maqedoni si dhe në Greqi, ku u njoh me popullsinë arbëreshe. Në veprat e tij, për prejardhjen grekëve thotë: “Populli grek nuk ka asnjë pikë gjaku të grekëve të vjetër, është një përzierje shqiptarësh dhe sllavësh, në kulturën e tij popullore nuk ka asnjë gjurmë vazhdimësie të trashëgimit kulturor antik”. Kjo pikëpamje e bëri atë një nga figurat më të luftuar në Greqi.

Po kush ishte (është) Selim Islami?

Selim Islami u lind më 18 mars 1923 në  Pandalejmon të Sarandës, ish-nënprefektura e Konispolit, në  fshatin e lashtë  piktoresk të emrave të  mëdhenj, ku studioi për pak kohë në Medrese kryerilindasi Hasan Tahsini, apo ku u rrit shkrimtari i shquar Qamil Buxheli. Rrallë kam parë në jetën time një njeri të ishte kaq krenar për faktin se ishte shqiptar që i përkiste  një familje atdhetare të Çamërisë. Këtë ai e shpallte në mënyrë sfiduese përpara të gjithëve dhe sa herë që kishte mundësi. Ashtu si Qamil Buxheli e Avni Buxheli, ai fliste për fshatin e tij të lindjes me një adhurim apologjik. Në fshatin e lindjes janë ende themelet e shtëpisë së vjetër të prindërve të tij.

Një  episod i rrallë  ka mbetur i skalitur në kujtesën time. Kur në vitin 1970-1972, (unë  isha 9 vjeç), në Pandeleimon po ndërtohej shkolla e fshatit, mbaj mend që një ditë erdhi Selimi dhe u tha fshatarëve të merrnin gurët e mureve të shtëpisë së tij të lindjes për të ndërtuar muret e shkollës.

Selim Islami, në Epokën Antifashiste, luftoi me armë në dorë si partizan dhe mund të ishte vrarë tepër i ri. Fati bëri që ai të jetë një triumfues, një nga pjesëmarrësit e fitores, por e kuptoi se nuk mund të kishte një ardhmëri në Shqipëri pa dituri të lartë. Studimet e larta për etnografi i ka kryer në Universitetin e Moskës, më 1951. U doktorua me disertacionin për etnografinë e disa enklavave shqiptare në Kaukaz. Jetoi për shumë kohë tek këta shqiptarë dhe disertacioni i tij botua rusisht në një nga revistat autoritative ruse. Kur u kthye në Shqipëri nisi punën në Muzeun Etnografik dhe Arkeologjik të Tiranës. Këtu bëri një shndërrim të papritur të vetvetes dhe interesave të tij shkencore. Nisi të merrej me zanafillat e arkeologjisë dhe, së bashku me dekanin e arkeologjisë shqiptare Hasan Cekën dhe arkeologun tjetër Skënder Anamalin, nisën të arkitekturonin shkencën e arkeologjisë. Dokumentari i parë shkencor arkeologjik i kinostudios „Shqipëria e Re“ tregon Selim Islamin e ri gjatë gërmimeve në tumat ilire të Matit, duke mbajtur në duar me kujdes si një trofe një enë tipike ilire të pikturuar. Selim Islami ka punuar si Drejtor i Muzeut Arkeologjik të Tiranës, ka qenë shef i sektorit të arkeologjisë mbi dhjetë vjet, zëvendësdekan i Historisë dhe i Filologjisë si dhe anëtar i shumë forumeve shkencore shqiptare dhe ndërkombëtare. Selim Islami ka qenë një pedagog dhe orator i denjë, dhënësi i kurseve të posaçme për arkeologjinë dhe historinë e lashtë. Puna  e tij si Mentor i dijetarëve dhe historianëve të  rinj dhe redaktorialë  është  e pafund. Selim Islami nuk u trajtua nga pushteti i kohës, siç e meritonte. Më 1966 u transferua si punonjës i thjeshtë në muzeun e Shkodrës në të ashtuquajturin qarkullim kuadrosh, ku futeshin ata që dyshoheshin për qëndrim jokonsekuent ndaj politikave maoiste të partisë. Por ai lloj margjinalizimi nuk dekurajoi aspak Selim Islamin. Në ato vite të vështira për familjen e tij, ai u angazhua me Institutin e Monumenteve në gërmimin e qytetit antik në Zgërdhesh dhe në themelimin e revistës “Monumentet”, krahas revistës “Iliria”. Falë kualifikimit të lartë shkencor dhe rezultateve të arritura në fushën e Arkeologjisë dhe Historisë, në vitin 1973 Selim Islamit i akordohet titulli i lartë shkencor “Profesor”. Është dekoruar dy herë nga Presidiumi i Kuvendit Popullor të Republikës së Shqipërisë me Urdhërin “Naim Frashëri”.

Selim Islami i mbronte me argumente e logjikë dhe qetësi gjetjet arkeologjike, që të mos dëmtoheshin apo keqpërdoreshin. Tregonte një episod:” Nga vitet ’80 ish-kryeministri Mehmet Shehu kishte urdhëruar, që të ndërtoheshin qendra zjarri në disa ishuj, që ndodheshin midis Vlorës dhe Sarandës. Por në ato ishuj kishim gjetje arkeologjike, që dëshmonin vendbanime të epokave të hekurit e të bronxit, që do të betonoheshin sipas urdhërit të dhënë. Atëhere i dola para kryeministri dhe ia parashtrova shqetësimin tonë si arkeolog, i cili u bind dhe pezulloi ndërtimin e objekteve ushtarake në ato ishuj, sepse i vlerësoi më me vlerë gjetjet arkeologjike sesa ngritja e objekteve ushtarake.

Për kontributin e dhënë në arkeologji Selim Islamit ju dha pas vdekjes titulli “Nderi i Akademisë”.

***

Të  bësh arkeologjinë  e kujtesës është  sa emocionuese, aq dhe e vështirë. 

Prof. Selim Islami u shua më  26 tetor 2001, i shtruar për operacion në Romë të Italisë, duke lexuar librat në latinisht të Ciceronit apo të Lukianit.

Prof. Selim Islami mbetet  një  emër i përvecëm brenda kostelacionit të  figurave të  mëdha shqiptare të  shekullit të  XX. Një  kolos i dijes , me ndjenjë të theksuar kombëtare, me vepra të rralla e të pazëvëndësueshme, që la edhe shumë dorëshkrime të pabotuara.

Kemi të  bëjmë me një  iluminizëm krejtësisht shkencor, të  mrekullueshëm, që  afirmonte që origjinën e shqiptarëve, si një  nga popujt më  të  vjetër të  kontinentit, pasadhës të  ilirëve, me një  qytetëtërim origjinal të  vetin, në  bashkësinë  e popujve të  tjerë. Para Selimit kishte vakuume të  ndjeshme në  aspektin material arkeologjik dhe sociologjik historik.

Emri i Selim Islamit është  një  emër i pashlyeshëm, që do të  nderohet përherë, figurë  e madhe e arkeologjisë  shqiptare, themelues i saj. 

Me Selimin përherë të  parë  arkeologjia shqiptare u kthye në një shkencë të mirëfilltë, në  kundërshtim me mitet antishqiptare. 

Ai do të  jetë  në  kujtesën e historisë dhe në  cdo përvjetor do të  ketë  ringjalljet e tij të  mëdha.  Ai e meriton plotësisht këtë  gjë. Veprat e Selimit do të jenë pikë referimi për brezat e ardhshëm në fushën e arkeologjisë, pasi forcojnë  vetëdijen tonë  kombëtare. 

“Prof. Selim Islami, punoi me përkushtim të madh për të vërtetën historike, dhe me përgjegjësi specialisti dhe me objektivitet shkencor u angazhua për zgjidhjen e problemeve më të mëdha arkeologjike e të historisë antike të Shqipërisë dhe tokave shqiptare, që vërejtur nga sot, mund të thuhet se ka mbetur pakëz për të rishkruar e korrigjuar. Prandaj puna e Prof. Selim Islamit dhe kolegëve të tij do të qëndrojë në themel të të gjitha kërkimeve e studimeve të ardhshme të arkeologjisë shqiptare”, ka thënë  Prof. Muzafer Korkuti. Ndërsa Prof. Neritan Ceka është shprehur:“ Selim Islami dëshmoi për herë të parë procesin e etnogjenezës së ilirëve. Përgjatë gjysmë shekulli të veprimtarisë së tij, prof. Selim Islami, së  bashku me prof.Hasan Ceka, prof. Skënder Anamali dhe prof. Frano Prendi, ngritën monumentin e arkeologjisë  shqiptare. Ishin ata që përcaktuan misionin e arkeologjisë si një disiplinë historike në trajtimin dhe zgjidhjen e problematikave të etnogjenezës së ilirëve në periudhat prehistorike, të karakterit dhe tipareve të kulturës urbane ilire në periudhën e antikitetit klasik, në vazhdimësinë kulturore dhe etnike nga ilirët te shqiptarët në periudhën e antikitetit të vonë dhe Mesjetës së hershme. Kush e ka jetuar atë periudhë ndjen edhe sot ritmin dhe entuziazmin e punës në kantieret e gërmimeve, sa dhe përqendrimin, seriozitetin dhe frymën e kolegjialitetit të punës në kabinet. Në drejtim të saj qëndronte vullneti, autoriteti dhe largpamësia e Selim Islamit, që nga zyra e tij në korridorin ku gjendet sot Instituti i Arkeologjisë, apo në fakultetin e Historisë dhe Filologjisë, ku jepte lëndën e arkeologjisë dhe mbulonte detyrën e zv.dekanit, në një sistem pararojë për universitetet e kohës, dhe pastaj në gërmimet e tij, apo në vizitat në kantieret e kolegëve, ku shoqërimi nga Hasan Ceka, Skënder Anamali apo Frano Prendi, formonte një katërshe biblike. Vetëm në dy dekada pune e përkushtimi ky grup i vogël, nën drejtimin e tij kishte formësuar plotësisht arkeologjinë shqiptare, me departamentet e saj, muzeun, bibliotekën, laboratorin dhe kabinetet e numizmatikës dhe antropologjisë. Trashëgimia kryesore e Selim Islamit janë padyshim veprat e tij shkencore të përmbledhura në vëllimet “Kultura ilire e Tumave të Matit” dhe “Historia e Ilirëve”, si një model që Moikom Zeqo e pati cilësuar në dy rreshta: “Stilist i madh i shkrimit shkencor, ai shkruante sikur skaliste”. 

***

Prof. Selim Islami përfaqëson një institucion të lartë, tipin e intelektualit kombëtar. Ky tip është  sa tip moral, aq dhe tip shkencor i mirëfilltë. Për mendimin tim Selim Islami meriton statusin Akademik post mortum, titullin e lartë “Nder i Kombit”, si dhe “Qytetar Nderi i Konisolit”, meqë  dëshira e tij ishte të  prehej në  Çuka e Aitoit.

Disa nga veprat më të rëndësishme të Prof. Selim Islamit:


1. Ilirët dhe Iliria te autorët antikë : studim shkencor / Selim Islami; Frano Prendi; Hasan Ceka, Skënder Anamali
2. V.1 : Ilirët dhe Iliria te autorët antikë / Frano Prendi, Hasan Ceka, Selim Islami, Skënder Anamali
3. Historia e ilirëve: përmbledhje punimesh / Selim Islami, Mimoza Verzivolli
4. Historia e Shqipërisë / Selim Islami, Kristo Frashëri, Stefanaq Pollo, Aleks Buda
5. Historia e popullit shqiptar / Selim Islami, Kristo Frashëri, Aleks Buda
6. Ilirët dhe Iliria te autorët antikë / Frano Prendi; Hasan Ceka; Selim Islami, Skënder Anamali, Sotir Papakristo
7. Les Illyriens : aperçu historique / Selim Islami, Skënder Anamali, Muzafer Korkuti, Frano Prendi
8. L’ Etat Illyrien, sa place et son role dans le monde mediterraneen / Selim Islami
9. Shteti ilir, vendi dhe roli i tij në botën mesdhetare : referat / Selim Islami
10. Historia e popullit shqiptar / Selim Islami, Kristo Frashëri, Aleks Buda
11. Historia e Shqipërisë / Aleks Buda, Selim Islami, Kristo Frashëri
12. L’Epire ancienare (Reflexion sur le probleme ethnique) / Selim Islami
13. Problems of Illyrian History / Selim Islami
14. Epiri antik : vështrim i shkurtër etnologjik, shënime për problemin etnik / Selim Islami
15. Iliria në mijëvjeçarin e i para erës së re [material hartografik] : hartë historike : për shkollat e larta dhe 11 vjeçare / Selim Islami – Hasan Ceka.

Përshkrimi i fotografisë nuk është i disponueshëm.
Përshkrimi i fotografisë nuk është i disponueshëm.
Përshkrimi i fotografisë nuk është i disponueshëm.
Përshkrimi i fotografisë nuk është i disponueshëm.
“Historia e ilirëve”, i autorit Selim Islami

Kamala e quan atë “fashist”, po pse gjysma e vendit do të votojë për Trump

by

Koment nga Rafael Floqi

Zëvendës presidentja Kamala Harris tha në CNN se ajo beson se Donald Trump “është një fashist” pasi shefi i tij më jetëgjatë i kabinetit tha se ish-presidenti lavdëroi Adolf Hitlerin ndërsa ishte në detyrë dhe e vuri besnikërinë personale mbi Kushtetutën.

Harris kapi komentet e ish-shefit të shtabit John Kelly, një gjeneral i Korpusit të Marinës në pension, për ish-shefin e tij në intervistat me The New York Times dhe The Atlantic të botuara të martën duke paralajmëruar se kandidati republikan plotëson përkufizimin e një fashist dhe se Trump, ndërsa në detyrë, sugjeroi që lideri nazist “bëri disa gjëra të mira”.

Duke folur në një townhall të CNN të mërkurën mbrëma, Harris tha se ata ofrojnë një dritare se kush është “në të vërtetë” ish-presidenti dhe lloji i komandantit të përgjithshëm që do të ishte.

Duke folur gjatë një interviste të enjten në mëngjes me prezantuesin konservator të radios Hugh Hewitt, Trump u kundërpërgjigj  dhe e quajti performancën e zëvendës presidentes “të turpshme”. 

“Unë e pashë daljen e saj mbrëmë në CNN”, tha Trump. “Ishte një siklet që ajo po kandidonte për presidente, duke përfaqësuar një parti të madhe.”

Townhall me CNN kishte për qëllim të zëvendësonte një debat të dytë midis Trump dhe Harris. Pas një debati me Harris, ish-presidenti nuk pranoi të merrte pjesë në një debat tjetër dhe nuk pranoi ftesën e CNN për një bashki. Po pse ajo kërkonte debat me një ‘fashist”?

Harrisi e përdori forumin për të sulmuar Trumpin para një auditori votuesish të pavendosur në Pensilvani. Ajo pranoi – dy herë – se Trump ishte një fashist, dhe tha se nëse Trump zgjidhet përsëri, ai do të ishte “një president që admiron diktatorët dhe është fashist”.

Trump u kthye në eventit të CNN më vonë gjatë intervistës, duke thënë se Harris ishte “pothuajse foshnjarake”. 

Me gjithë këto akuza popullariteti i tij s’ka ranë “Për mua, Donald Trump është si pornografia – ai nuk ka asnjë vlerë shëlbuese shoqërore por tërheq ,shkruan një komentues demokrat i kapluar nga kompleksi i  “Trump derange”, dhe shton se, ai është një ngacmues narcisist, mizogjen, fanatik, autokratik, është një gënjeshtar i lindur dhe i shkëputur rrezikshëm nga realiteti.” Megjithatë, pothuajse më shumë se gjysma e vendit duket se është gati të votojë për të, këtu dhe më shumë se gjysma e shqiptaro amerikanëve, pse?

Demokratët sigurisht që nuk duhet ta pëlqejnë Trumpin, por ne e kuptojmë më mirë pse kaq shumë njerëz e kuptojnë dhe jo thjesht i cilësojnë mbështetësit e tij si “të mjerueshëm” siç bëri Hillary Clinton. Sipas kësaj teorie gjithë mbështetësit e Trumpit janë fashistë, madje demokratët kanë quajtur më parë edhe John Mckain dhe Mit Romnin “fashist”.

Denoncimi i demokratëve si parti e Qeverisë së Madhe ka qenë standardi republikan për dekada. Sot, pak më shumë se gjysma e vendit shpreh një neveri ndaj një qeverie që ata e konsiderojnë shumë të madhe dhe pothuajse të gjithë e mbështesin Trumpin. Pakica e madhe që shikon me sy të favorshëm një qeveri më aktive banon kryesisht në kampin Kamala Harris. 

Kundërshtimi ndaj ndryshimit del nga respekti i konservatorizmit klasik për traditën. Siç shkroi Edmund Burke: “Kur mendimet dhe rregullat e lashta të jetës hiqen, humbja nuk mund të vlerësohet”

Trump e ka bërë veten armik të ndryshimeve që ndodhën në këtë vend që nga vitet 1950,e akuzojnë demokratët.  Qoftë të drejtat e abortit, diversiteti i shtuar apo rënia fetare, Trump e pozicionoi veten si rojtari i “traditës” dhe kundërshtari i ndryshimit. 

Trump kërkon një kthim te diçka më e vjetër, te opinionet dhe rregullat e lashta të jetës amerikane që demokratët i kishin hequr dhe i kanë çuar në ekstrem deri tek ndryshimi i seksit dhe garimi i burrave ne sportet e grave. Ai premton të rivendosë një Amerikë që mund të mos ketë qenë kurrë, por që mbështetësit e tij besonin dikur. Një shenjë e qartë e përbuzjes që ndihet nga një shumicë për transformimet kulturore të kryera në këtë vend vjen në përgjigjet e një pyetjeje sondazhi që u kërkon votuesve të vlerësojnë ndryshimet në “kulturën dhe mënyrën e jetesës amerikane” .

Kundërshtimi ndaj ndryshimit u shfaq i fjetur për disa vite, derisa Trump i rindezi këto pasione, duke u dhënë atyre një rol qendror në fushatat e tij.

Republikanët e Establishmentit i kërkuan partisë që të përqafojë diversitetin e Amerikës dhe komunitetet e saj të emigrantëve. Në vend të kësaj, Trump i sulmoi ata, duke ndezur flakët e armiqësisë ndërgrupore – dhe gjeti një audiencë të hapur. Fatkeqësisht, instalimi i këtyre ndjenjave nuk është aq i vështirë.

Megjithatë, apeli i Trump e kapërcen ideologjinë. Ata që urrejnë qeverinë priren të përqafojnë sektorin privat. Kush është më mirë të drejtojë qeverinë si një biznes sesa një biznesmen miliarder? 

Për më tepër, votuesit duket se kujtojnë një ekonomi të suksesshme para-COVID nën Trump. Pothuajse dy të tretat u thonë anketuesve se ekonomia e Trump ishte e mirë. Madje siç na kujton Presidenti Obama, ishte ekonomia e tij, jo e Trump. Por Trump përfiton nga të qenit i ulur në Zyrën Ovale në atë kohë. Por pyetja e Reganit mbetet, kur keni qenë më mirë tani apo para katër vitesh, dhe për këtë Kamala s’gjen fjalë.

Por, duke i dhënë zë shqetësimeve të zgjedhësve të tij, duke thënë me zë të lartë atë që ata thoshin vetëm privatisht dhe duke qenë i gatshëm të vuante përçmimin e establishmentit për ta bërë këtë, Trump u tregoi ndjekësve të tij se ai me të vërtetë donte të thoshte – se ishte autentik.

Megjithatë, Trump ka një shans mbi 50 për qind për t’u ripunësuar si shef ekzekutiv dhe komandant i përgjithshëm i ekonomisë dhe ushtrisë më të madhe në botë. Pse?

 Një mik i devotshëm i krishterë më dërgoi një mesazh me një besim të përhapur, pasi Trump i mbijetoi një atentati të dështuar: “Zoti e kurseu Trumpin , thotë Marku, që të mund të zbulonte të këqijat brenda qeverisë sonë”. Kur ngre shqetësime për ato që besoj se janë prirjet autoritare të Trump, dëgjoj vazhdimisht fjalën, “Zoti e shpëtoi”, së bashku me “Ai nuk veproi si diktator kur ishte president.” Kjo na çon në janar. 6, 2021, trazirat e Kapitolit. E pyeta: “Si e justifikoni 6 janarin?” Ai menjëherë vuri në dyshim idenë se ishte një kryengritje, sepse “Si mund të kesh një kryengritje pa armë?” Aii beson se “Trump nuk përdori gjuhë nxitëse në fjalimin e tij J6 para miliona njerëzve”. Ai shtoi, “Gjithçka që Trump donte të bënte Pence ishte të kthente votat e Kolegjit Zgjedhor në shtetet ku ata do të kishin dhjetë ditë për të certifikuar.

Shumë mbështetës shqiptaro-amerikanë të Trumpit thonë se demokratët vazhdimisht “përpiqen ta shkatërrojnë Trumpin” , me gjyqe me atentate. Perceptimi se Trump është viktimë ndihmon për të shpjeguar pse ish-presidenti mund të thotë çdo gjë dhe mbështetësit e tij refuzojnë ta mbajnë atë përgjegjës, duke besuar se vetëm Trump mund ta shpëtojë Amerikën nga rënia, zgjimi, inflacioni dhe pushtimi i emigrantëve.  Dhe ata besojnë pasi ata e kanë parë atë të qeverisë.

Miku im mendon: “Vetëm Trump ka status lidershipi; imagjinoni Harrisin të përballet me Putinin ose Netanyahun.”  Më alarmues është besimi se “Demokratët do t’i vjedhin këto zgjedhje”. Ai shton: “Ka mosbesim në zgjedhjet tona dhe besimi duhet të rikthehet.” “Demokratët nuk do ta pranojnë rezultatin e zgjedhjeve nëse Trump fiton” dhe se “ky vend po shkon drejt një lufte civile, pavarësisht se çfarë do të ndodhë në zgjedhje”. 

Pas debatit të së martës, Agimi më shkroi një mesazh: “Trump është Trump, dhe pavarësisht kësaj, unë kurrë nuk do të votoj për një progresist të krahut të majtë, që është një fjalë e re për një socialist. Shqiptarët e dinë se ç’ është socializmi”. 

Për votuesit e palëkundur, “Trump është Trump” kjo justifikon çdo veprim, ose shpërthim jopresidencial që mbështetësit e tij besnikë ose e injorojnë ose e justifikojnë, veçanërisht “Trump po bën shaka” dhe “ai përdor sarkazëm”.

Një shoqe e MAGA-s i dërgoi me email mendimet e saj: “Ka aq shumë prova të mashtrimit sa duhet të jesh demokrat për ta vlerësuar atë. Ata do ta bëjnë përsëri, të gjithë e dimë, dhe nëse dikush do të pengojë vullnetin e popullit, janë të njëjtët që instaluan një grua pa një votë të vetme për të. Ata tashmë kanë nisur grushtin e tyre të dytë të butë dhe askush, nuk po përpiqet ta ndalojë atë.” 

Është përhapur mendimi se një qeveri e Trumpit është e dëmshme për Kosovën. 

Gjatë një takimi e pyeta mikun e madh të shqiptarëve gjen. Wesley Clark, çfarë di Kamala Harris për Kosovën, “Asgjë” më tha ai në konfidencë. Kjo më kujtoi një shkrim në Chichago Tribune, të shqiptaro- amerikanit  Peter Lukas, ditën e inaugurimit të Bidenit. Bideni e quajti Thaçin Washingtoni i Kosovës, por sot kur” Bideni po shkon drejt presidencës, Washingtoni i Kosovës ,Thaçi po shkon në burg në Hagë”.  

Amerika ka qëllimet e saja gjeopolitike që ndryshojnë, sipas status- kuosë të superfuqisë, vetëm kështu mund të kuptohet presioni i madh amerikan mbi qeverinë Kurti. Por shqiptarët nuk kanë mik më të mirë se Amerika. 

Qëllimi i Trump ka qenë një botë pa luftëra, zgjerimet e bashkëpunimit ekonomik e realizojnë atë. Unë kam dyshimet e mija për Grenellin, por 400 shqiptarët të pranishëm para dy javësh në lokalin Imperial House në Michigan, shprehën mbështetjen e tyre për Trump-in. Në një intervistë me mua, Grenelli  më mohoi në mënyrë kategorike, se çështja e shkëmbimit të territoreve ishte shtruar në takimin në Shtëpinë e Bardhë”.

Mbështetësit e Trump, besojnë fuqishëm se i vetmi rezultat i drejtë i zgjedhjeve është fitorja e tij. Por sidoqoftë populli dhe shqiptaro amerikanët, nuk do të votojnë vetëm për prirjet politike, e patriotike, por edhe për xhepin.  E rëndësishme për shqiptarët, që kanë një handikap, pse nuk votojnë, është apeli : “Dilni votoni! “

Votoni për kë të doni, por mos harroni pyetjen proverbiale të Reganit, kur keni qenë më mirë, sot apo katër vjet më parë?

Choose Leaders in America who Support Opportunity

by

A group of hands forming a heart Description automatically generated


By Ilir Zherka

The United States continues to struggle with competing views around cultural, economic, and international issues. Thankfully, Americans share more common ground than it may seem. 

I believe that ethnic Americans, in particular, embrace the core values of democracy, opportunity, and diversity that motivated them or their ancestors to come to the United States in the first place. 

Those of us who embrace those values should consider choosing leaders in United States who are advancing those values. I would put opportunity at the top.

Yes, my family and I escaped a hostile communist regime when we came to the United States. But we choose the U.S. because, here, you can be anything you want to be. If you work hard enough, in America your race, and social, ethnic, and religious background do not matter. You can succeed. 

Opportunity for all is the true American Dream.

How do we know if a leader is supporting opportunity in this country? In my view, that person is working to strengthen public education and make higher education affordable for all. Our journey from immigrants to thriving Americans has always been dependent on learning the skills necessary to get ahead. A solid public education makes that possible.  

A leader who supports opportunity also promotes small business growth by reducing regulatory burdens and the cost of healthcare policies. For many Albanian and other ethnic Americans, their family’s livelihood is dependent on their small businesses thriving. 

It is also important for families that childcare and housing are affordable. Ask yourself, does the person seeking my support embrace policies that expressly and directly seek to bring down those costs?

Opportunity in America is hollow, however, unless our leaders embrace America as a multicultural and multiethnic nation. 

If, today, somehow it is ok to blame certain ethnic or religious minorities for our problems, then tomorrow someone will do the same to us. It is the “what goes around comes around” truism of the human condition. We must remember that every American is potentially an outsider to someone from a more dominant group.

Until recently, leaders from both parties recognized that our diversity as a nation made us stronger, not weaker. They sought to unify us around that ideal. 

As a country, we need to get back to supporting only leaders who embrace diversity because those leaders also make opportunity in the United States and the American dream possible for all.

Ilir Zherka is a pro-Albanian American activist and a pioneering human and civil rights leader.

Shqiptarët gjatë periudhës se krijimit dhe shpërbërjes së Jugosllavisë 

by

Mr.sc. Valent Qafleshi/historian/

Për zgjidhjen e aspiratave kombëtare, shqiptarët e Kosovës pranuan parimin bazë të Aleancës Anti-Fashiste gjatë Luftës së dytë Botërore, me aktet e nënshkruara nga fuqitë kryesore të kësaj aleance, në Kartën e Atlantikut, në Konferencën e Moskës e të Teheranit. Parimet e të cilave akte ishin: e drejta e pamohueshme popujve pjesëmarrës të kësaj aleancë, për vetëvendosje deri në shkëputje, andaj populli shqiptar zgjodhi si rrugë të vetme për realizimin e aspiratave të popullit shqiptar për bashkim kombëtar, të luftonte krah aleatëve antifashist. 

Se kjo nuk do të realizohet u pa në mbledhjen më 29 nëntor 1943, në Jajce në Bosnjë e Hercegovinë, ku u mblodh Këshilli Antifashist për Çlirimin Popullor të Jugosllavisë në seancën e tij të dytë, dolën me një deklaratë se, “Jugosllavia do të ndërtohej mbi një parim të “komunitetit federal, demokratik”, me kombe/popuj të barabartë që shprehën lirshëm dëshirën e tyre për të jetuar në Jugosllavi”, e quajtur Jugosllavia Federale Demokratike, e cila përfshin 6 republika të barabarta si, Sllovenia, Kroacia, Bosnja e Hercegovina, Serbia, Mali i Zi dhe Maqedonia. Kreu i rezistencës partizane, Tito u emërua në krye të qeverisë së përkohshme dhe u ngrit në gradën e Marshallit. Dy vite më vonë, më 29 nëntor 1945, në sesionin e ardhshëm të Këshillit Antifashist për Çlirimin Popullor të Jugosllavisë, mbreti Petri i II-të ia kaloi pushtetin Josip Broz Titos, si kryeministër i ri i vendit. Kështu, vendi pushoi së qeni monarki dhe u bë republikë, e cila u riemërua si Republika Federative Popullore e Jugosllavisë. Shqiptarët e Kosovës edhe pse morën pjesë aktive në Luftën Antifashiste dhe dhanë kontribut tyre si edhe popujt tjerë, ata në këtë mbledhje nuk ftuan e as u trajtuan si të barabartë me popujt tjerë.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore me 1944/45, shqiptarët nuk u pajtuan me politikën e udhëheqjes komuniste jugosllave, ngase Partia Komuniste e Jugosllavisë (PKJ) nuk i përfilli aspiratat shqiptarëve, për çlirim kombëtar dhe për barazinë e plot me popujt tjerë. 

Qeveria e re komuniste që nga viti 1945 u përpoq të afirmonte idenë e Vëllazërimit- Bashkimit midis popujve dhe pakicave (kombësive) jugosllave, me nxjerrjen e një ligji të miratuar në maj të vitit 1945, sipas këtij ligji ndalohej përhapja e urrejtjes dhe mosmarrëveshjes kombëtare, racore dhe fetare, me dënime shumë të ashpra për të gjithë shkelësit. Por me këtë komunistët jugosllavë fshehën shovinizmin antishqiptar, pas parullave për Vëllazërim-Bashkim, për barazinë e popujve, që shpërtheu po aq i egër dhe mizorisht si edhe në periudhat kaluara të para luftës. Pra, Partia Komuniste e Jugosllavisë u mohoi shqiptarëve, jo vetëm të drejtën për vetëvendosje, por edhe barazinë me popujt e tjerë të Jugosllavisë, si rrugën e vetme për zgjidhjen e problemit të tyre kombëtar. Pra, shqiptarëve ju mohua e drejta elementare kombëtare ngase ata u cilësuan dhe trajtuan si pakicë kombëtare edhe pse ishin populli i tretë në numër në Jugosllavi. Kështu, Kosova bashkë me Vojvodinën u përfshinë si qarqe autonom në kundër të Serbisë. Shqiptarët e Kosovës dhe të viseve të tjera të banuara me shqiptarë në republikat tjera jugosllave si në Maqedoni e Mal të Zi, vazhdonin të trajtoheshin si në kohën e borgjezisë serbe të para luftës, të cilët synonin asgjësimin fizik dhe shfarosjen e shqiptarëve sipas elaborateve serbo-mëdha të Andriqit e Çubriloviqit. 

Për realizimin e këtyre projekteve antishqiptare deri në vitin 1968, gjendja e shqiptarëve në Kosovë, ishte përkeqësuar së tepërmi nga terrori i Aleksandar Rankoviqit, i cili ishte shef i OZN-së (Odsjek za Zaštitu Naroda- Departamenti për Mbrojtjen e Popullit), Drejtoria e Mbrojtjes Popullore, Shërbim Informativ i Jugosllavisë, themeluar më 13 maj 1944, nën udhëheqjen e Aleksadar Rankoviqit bashkëpunëtori i Titos dhe anëtar i Politbyrosë Jugosllave. 

Në një raport dërguar Komisionit për realizimin e këtyre projekteve antishqiptare deri në vitin 1968, gjendja e shqiptarëve në Kosovë, ishte përkeqësuar së tepërmi nga terrori i Aleksandar Rankoviqit. Kështu në dimrin e vitit 1955/56, filloi aksioni famëkeq, gjoja se ishin zbuluar materiale për mundësimin e një rreziku të shpërthimit të një kryengritjeje të shqiptarëve kundër Vëllazërim-Bashkimit Jugosllav. UDB-ja (Uprava Državne Bezbednosti-Drejtoria e Sigurimit të Shtetit), themeluar në mars të vitit 1946,  kishte përgatitur plane të hollësishme veprimi. Veç me mjete dhune duhesh godit, frikësua e nënshtrua ky popull kryeneç dhe i pabindur, mundësisht edhe të largohej e të mos kthente kokën pas. Ideatori dhe zbatuesi i këtij aksioni ishte Aleksandar Rankoviqi. Ai nga Komisioni i Komitetit Qendror të Jugosllavisë, kishte kërkuar dorë të hekurt mbi shqiptarët e Kosovës, nga frika e madhe e bashkimit të tyre me Shqipërinë. Ai me një raport të tij, e njoftonte Komisionin e KQJ se, plani hyri në veprim në organizimin e aksioneve të ndryshme siç ishte edhe ai i grumbullimit të armëve. U mblodhën 27,000 pushkë, disa mijëra mitraloz, revole, bomba, minahedhës dhe madje edhe dy topa. Dihet se sa njerëzve në Kosovë i janë marruar armët, dhe gjithashtu është e qartë se cilat veprime janë ndërmarrë nga autoritetet e punëve të brendshme gjatë këtij aksioni. Paralelisht me veprimin tonë, inteligjenca shqiptare dëshironte që gjendja shpirtërore e popullatës të shfrytëzohej, dhe ajo e intensifikoi aktivitetin e saj, duke ekzekutuar më shumë spiunë dhe rekrutuar ushtarë në Kosovë për të krijuar një atmosferë për t’i përndjekur dhe terrorizuar shkruante në raportin e tij, Rankoviqi. Masat çnjerëzore që ishin zbatuar gjatë këtij aksioni famëkeq ishin: dajakë me shufra të forta, pastaj i mbani jashtë në ujë gjatë dimrit, lëndime nga më të ndryshmet fizike, vrasje e mbytje me ngulfatej në ujë etj., ngase shërbimit shtetëror i kishin duart e lira që të bënë çfarë të doni. Aksioni i grumbullimit të armëve i viteve 1955-56, është vetëm një pjesë shumë e vogël në historinë tragjike dhe heroike të Kosovës, që s’duhet lënë në harrës. Mjafton të përjetojmë pak krimet dhe masakrat e viteve 1998-1999, tokën e djegur, shpërnguljen biblike të një populli të tërë, ato mijëra viktima të masakruara, të dhunuara, të vrara, të mbytura e të djegura, shumë prej tyre të zhdukur e të mbetur pa varr. Në vitin 1968, në Plenumin e IV-t të Komitetit Qendror të Lidhjes Komuniste të Jugosllavisë (LKJ-së), i njohur edhe si Plenumi i Brioneve, shkarkohet nga pozita e ministritë të Punëve të Brendshme Aleksadar Rankoviqi, dhe gjërat nisin të ndryshojnë për të mirë por prapë se prapë ishin të diskriminuar në të gjitha fushat e jetës.

Me 6 tetor 1968, në Prizren shpërthyen demonstratat me kërkesën për avancimin e të drejtave të tyre kombëtare, me parullat: “Rroftë flamuri kuq e zi!”, “Rroftë populli shqiptar!”, “Duam Universitet!”, “Duam barazi!”, “Duam vetëvendosje”, “Askush të mos luajë me fatin tonë”, ”Poshtë politika kolonialiste ndaj Kosovës”. Demonstratat vazhduan edhe në muajit tetor, nëntor e dhjetor jo vetëm në Prizren por edhe qytetet tjera të Kosovës, madje edhe në Ulqin, Preshevë e Tetovë. Se barazia në Jugosllavi nuk vlente për shqiptarët, këtë e dëshmon shkrimi i gazetares Christine Von Kohl, në ditoren “Die Presse” të Austrisë, më 9 dhjetor 1968, në të cilin serbët thoshin haptas se “të gjithë shqiptarët duhet shpërngulur në Shqipëri”! Këto demonstrate zënë një vend të veçantë në historinë e Kosovës të cilat ndikuan që shqiptarët e Kosovës të fitojnë të drejtën e përdornit të flamurit kombëtar. Në këto rrethana, pushteti serbo jugosllav kishte për detyrë të paralizonte dhe të shuante çdo shprehje të pakënaqësisë së këtij populli kundër zgjidhjes të problemit të tij kombëtar. Por sidoqoftë këto demonstrata pas dy vite më 1970, dhanë rezultatet e para pozitive me themelimin e Universitetit të Prishtinës. Në vitin 1974 u miratua edhe Kushtetuta e re e Krahinës Autonome të Kosovës, duke e avancuar një hap më lartë si element konstituiv i Federatës Jugosllave me kompetenca të një republike. 

Por pas vdekjes se udhëheqësit të saj autokratik Josip Broz Tito në vitin 1980, federata jugosllave u zhyt në krizë, me mosmarrëveshje mes grupeve etnike dhe ndjenjave në rritje nacionaliste. Fillimisht nisi në Kosovë me revolta e 4 marsit të vitit 1981, kur studentët organizuan një protestë në Prishtinë për kushte më të mira në mensën e tyre dhe kjo protestë ishte shkëndija e  organizimit të demonstratave studentore të 11 mars të vitit 1981, që vazhduan edhe me 26 mars, mu ditën e manifestimit “Stafeta e Rinisë”,  të organizuar nga shteti jugosllav për të nxitur ndjenjën e “Vëllazërim-Bashkimit”, mijëra studentë e qytetarë protestuan në Prishtinë, kësaj radhe me kërkesa eksplicite politike, ku dominonin parullat: “Kosova Republikë”, “Për kë punon Trepça?”,  “Ne jemi shqiptarë, jo jugosllavë”, “Bashkim me Shqipërinë” etj. Edhe në vazhdimësinë e këtyre demonstratave me 1 e 2 prill, dominuan kërkesat me përmbajtje të gjerë kombëtare për realizimin e aspiratave të tyre shekullore për Republikën e Kosovës. Ushtria, milicia dhe shërbimet sekrete shtetërore në atë kohë të Serbisë ndërhyjnë me tërë brutalitetin e tyre gjatë tubimeve, ish-armata jugosllave pushtoi rrugët e Kosovës, duke u vendos në tërë territorin e Kosovës gjendjen e jashtëzakonshme, e më vonë edhe shtetrrethimi. Filluan arrestimet, maltretimet, rrahjet brutale të studentëve, burgosjet, vrasjet dhe izolimet e intelektualëve. Demonstratat gjithë popullore të marsit dhe prillit të vitit 1981, shënuan fillin e kthesës vendimtare të ndarjes definitive të shqiptarëve të robëruar nga ish-Jugosllavia, pra ishte një ndër ngjarjet më të rëndësishme të historisë kosovare.

Në kohën e rënies së Murit të Berlinit në vitin 1989, tensionet ndëretnike në Jugosllavi kishin arritur kulmin. Zgjedhjet e para shume partiake në republika të Jugosllavisë, të mbajtura më 1990, u fituan kryesisht nga nacionalistët. Republikat më të zhvilluara, Sllovenia dhe Kroacia, filluan të mbronin idenë e një decentralizimi më të madh të qeverisë jugosllave. Por republika më e madhe, Serbia, e udhëhequr nga Sllobodan Milosheviç mobilizoi serbët në gjithë Jugosllavinë, në një përpjekje për kontroll të centralizuar.

Shpërbërja e Jugosllavisë nisi në republikën më të zhvilluar jugosllave Slloveni, e cila më 25 qershor të vitit 1991, shpalli Deklaratën e Pavarësisë dhe ishte shteti i parë që u shkëput nga Federata Jugosllave. Në Slloveni lufta zgjati vetëm 10 ditë dhe atë nga 27 qershori deri më 7 korrik të vitit 1991. Populli slloven iu kundërvu me të gjitha mjetet agresionit të së ashtuquajturës “Armata Popullore Jugosllave (APJ)”. Sipas vlerësimeve sllovene, ushtria jugosllave kishte 44 të vrarë dhe 146 të plagosur, ndërsa sllovenët kishin 18 të vrarë dhe 182 të plagosur. Kështu me 25 tetor të vitit 1991, ushtari i fundit i Armatës Popullore Jugosllave e lëshon territorin slloven.

Po më 25 qershor 1991, edhe parlamenti i Kroacisë shpalli pavarësinë saj, i cili veprim solli si rezultat dislokimin e ushtrisë jugosllave të Beogradit në kufijtë dhe aeroportet e prekur. Sllovenia e tejkalojë lehtë ngase pas një konflikti 10 ditor, ushtria u tërhoq nga Sllovenia me popullsi homogjene. Por në Kroaci, trupat serbe u mbështetën nga kryengritësit serbë që ishin kundër pavarësisë, duke filluar kështu një luftë të përgjakshme që zgjati katër vjet. Qyteti lindor i Vukovarit u rrafshua gjatë një rrethimi nga forcat jugosllave në vjeshtën e vitit 1991, ndërsa qyteti mesjetar i Dubrovnikut mbi Adriatik, u dëmtua rëndë.

Në Bosnje, republika më e larmishme nga pikëpamja etnike dhe fetare, me 4 milionë banorë, myslimanët dhe kroatët organizuan një referendum për pavarësinë. Por kjo lëvizje u kundërshtua ashpër nga serbët e Bosnjës që mbështeteshin nga Beogradi, që përbënin mbi 30% të popullsisë se përgjithshme të Bosnje e Hercegovinës. Edhe pse  serbët e bojkotuan votimin, 60% e qytetarëve të Bosnjës votuan për pavarësinë e saj. Kjo bëri që në prill të vitit 1992, të shpërthejë lufta mes myslimanëve dhe kroatëve nga njëra anë dhe serbëve të Bosnjës nga ana tjetër. Bosnja fitoi edhe njohjen ndërkombëtare. Serbët e Bosnjës nën udhëheqjen e Radovan Karaxhiçit, të armatosur nga ushtria serbe, deklaruan se territoret nën kontrollin e tyre i takonin një njësie të quajtur Republika Serbe. Edhe kroatët e Bosnjës u kthyen kundër myslimanëve të Republikës së Bosnje e Hercegovinës. Trupat serbe të Bosnjës filluan menjëherë rrethimin e kryeqytetit boshnjak të Sarajevës që zgjati 44 muaj. Ku 350 mijë banorët e Sarajevës nuk arrinin dot të siguronin nevojat bazike dhe të paktën 10 mijë u vranë nga snajperët dhe bombardimet serbe. Në maj 1992 serbët e Bosnjës, kontrollonin dy të tretat e Bosnjës. Kështu në muajin gusht do të fillon një spastrim etnik, imazhet e para të të burgosurve që ishin bërë kockë e lëkurë në kampe, i hapën sytë botës për fushatën e spastrimeve etnike nga forcat serbe. Rreth 20 mijë gra, kryesisht myslimane, u përdhunuan, kurse në korrik të vitit 1995, forcat serbe të Bosnjës morën kontrollin e “zonës së sigurt” të mbrojtur nga Kombet e Bashkuara të Srebrenicës në Bosnjën lindore dhe masakruan deri në 8 mijë djem dhe burra myslimanë. Ky akt barbarë u cilësua nga dy gjykata ndërkombëtare si gjenocid, masakra ishte vrasja masive më e rëndë në Evropë që nga fundi i Luftës së Dytë Botërore.

Në gusht 1995, pas rënies së Srebrencisës dhe bombardimit të një tregu në Sarajevë, ku u vranë 41 vetë, NATO-ja ndërmori goditje ajrore ndaj pozicioneve të serbëve të Bosnjës. Më 21 nëntor 1995, pas tre javësh bisedime në Deyton të Ohajos, në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, udhëheqësit e Bosnjës, Kroacisë dhe Serbisë ranë dakord të nënshkruan një marrëveshje paqeje. Në dhjetor 1995, një forcë paqeruajtëse e NATO-s u dislokua në Bosnje, që ishte ndarë në një federate myslimane-kroate, në 51% të territorit të një entitet serb, Republika Serbe.

Praktikat e ndjekura në rastin e shpërbërjes së Jugosllavisë treguan se diplomacia ndërkombëtare jo vetëm rezultoi e pasuksesshme në përpjekjen e saj për të prodhuar konsensus midis palëve në konflikt, pati një ndikim të ndjeshëm, ndonëse jo në mënyrë të drejtpërdrejtë, në përshkallëzimin e konfliktit midis serbëve dhe shqiptarëve, e sidomos mos përfshirja e Kosovës në Konferencën e Dejtonit, mendohej që kishte hapur shtegun edhe për luftëra të reja në Ballkan, pra radha do t’i vinte Kosovës pas mbylljes së çështjes së Bosnjës. Mos pjesëmarrjen e Kosovës në Konferencën e Dejtonit, edhe ministri i jashtëm i Gjermanisë Joschka Fischer e kishte konsideruar si gabim trashanik, të cilën gjë e kishte shprehur në librin e tij, “Vitet Kuq e Gjelbër” ku konstatonte se pas Dejtonit shqiptarët e kishin kuptuar që pa luftë vështirë se do të mund t’i realizonin aspiratën e tyre për çlirim nga Serbia. Pra, si pasojë do kemi fillimin e luftës së përgjakshme në Kosovë me daljen publike të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, ushtria serbe nis një aksion spastrim e dëbim të popullatës civile nga vatrat e tyre stërgjyshore, kjo bëri që më 6 shkurt të vitit 1999, të fillojnë punimet e Konferencës së Rambujesë, që ishte e ndërmjetësuar nga fuqitë e mëdha i emërtuar si  Grupi i kontaktit (SHBA, Gjermani, Francë, Britania e Madhe, Itali dhe Rusi). 

Ky takim, i cili u mbajt në afërsi të Parisit synonte t’i jepej fund luftës në Kosovë dhe gjetjen e një zgjidhje për paqe afatgjatë. Iniciues të konferencës, që zgjati deri më 23 shkurt, ishte Grupi i Kontaktit, ndërsa ndërmjetës ishin Kristofer Hill nga SHBA-të, Boris Majorski nga Rusia dhe Volfang Petrich përfaqësues i shteteve të BE-së. Delegacioni i Kosovës kishte pranuar parimisht propozim-marrëveshjen për zgjidhjen e krizës në Kosovë, të cilën e kishte propozuar Grupi i Kontaktit. Delegacioni serb, sado që parimisht pranoi këtë propozim-marrëveshje, mbrojti qëndrimin që trupave të NATO-s të mos t’u lejohet kalimi nëpër Serbi dhe forcat ndërkombëtare në Kosovë të jenë në kuadër të Kombeve të Bashkuara. Edhe rrethi i dytë i bisedimeve që filloi më 15 mars në Paris përfundoi pa sukses. Delegacioni kosovar dhe ai serb kishin nënshkruar më 18 mars marrëveshje të ndryshme. Delegacioni i Kosovës kishte nënshkruar marrëveshjen e ofruar nga bashkëbiseduesit ndërkombëtarë, ndërkohë që delegacioni serb kishte nënshkruar projektmarrëveshjen politike- marrëveshjen për vetëqeverisjen në Kosovë.

As tentimi i fundit, më 22 mars 1999 i të dërguarit special të SHBA-ve, Richard Hollbruk nuk ishte i suksesshëm. Ai nuk ia doli ta bind presidentin e atëhershëm të Jugosllavisë Sllobodan Millosheviq që të pranojë  marrëveshjen për Kosovën dhe vendosjen e trupave ndërkombëtare. 

Më 24 mars 1999, aeroplanët e NATO-s filluan  bombardimin e trupave ushtarake dhe paramilitare të Serbisë. Bombardimet përfunduan më 6 qershor 1999, me nënshkrimin e Marrëveshjes së Kumanovës që parashihte tërheqjen e trupave jugosllave nga Kosova dhe vendosjen e trupave paqësore ndërkombëtare. Më pas, Këshilli i Sigurimit i OKB-së  miratoi rezolutën 1244 me të cilën u vendos protektorati, prania ndërkombëtare në Kosovë, UNMIK-ut si mision civil dhe KFOR-it, mision ushtarak. Më 17 shkurt 2008, Kosova shpalli pavarësinë.

Si përfundim në vitin 1998 shpërtheu lufta në Kosovë mes shqiptarëve që donin pavarësinë dhe forcave të armatosura serbe. Luftimeve u erdhi fundi në vitin 1999, pas një fushate bombardimesh ajrore prej 78 ditësh nga NATO-ja, në fund të së cilës kishin humbur jetën 13 mijë vetë dhe qindra të tjerë kishin braktisur shtëpitë e tyre. Nga janari deri më 12 qershor 1999 janë vrarë ose evidentohen të zhdukur 1.396 fëmijë, nën moshën 18-vjeçare, apo më tepër se 11 për qind e viktimave të përgjithshme të të vrarëve në Kosovë. Kjo statistikë për dhunën mbi fëmijët është më tragjikja në historinë e re të Evropës. Sipas të dhënave të grumbulluara, në Kosovë nga janari 1998 deri më 12 qershor 1999, ka pasur 12.843 viktima të nacionalitetit shqiptar, prej tyre 1.741 femra, ndërsa në altarin e lirisë kanë rënë 2.261 dëshmorë, në mesin e tyre 68 dëshmorë e martirë nga Shqipëria. Veç vrasjeve, janë shkatërruar më se 188 mijë objekte banimi, janë dëbuar nga Kosova më se 1 milion banorë.

Kosova shpalli pavarësinë në vitin 2008, dhe është njohur nga mbi 110 vende. Serbia ende nuk e njeh pavarësinë e saj.

Sistemi i drejtësisë ndërkombëtare me 1993, themeloi Gjykatën Penale për krime e lufte në Hagë, 

u ngritën padi ndaj 161 peronave, 83 prej tyre u dënuan, ndërsa 19 u liruan. Në mesin e të dënuarve ishin udhëheqësi i serbëve të Bosnjës, Karaxhiç, ndërsa Millosheviçi vdiq në burg para se të gjykohej, kurse Ratko Mladiç u dënua me burgim të përjetshëm.