
Each ticket includes a Limited Edition Yankees hat with the Albanian flag. Celebrate our culture and make history in the Bronx!
-Albanian Roots
May 19 |
7:05 PM |
Yankee Stadium
Ticket link available on the Albanian Roots channel
Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909
by s p

Each ticket includes a Limited Edition Yankees hat with the Albanian flag. Celebrate our culture and make history in the Bronx!
-Albanian Roots
May 19 |
7:05 PM |
Yankee Stadium
Ticket link available on the Albanian Roots channel
by s p


Dr. Paulin Marku/
Veprimtaria e Abas Kupit është e ndarë, sa në Shqipëri dhe sa në emigracion. Nepërmjet aktivitetit polik ai dallohet si një veprimtar i shquar që luftoi regjimin komunist dhe nuk u pajtua asnjëherë, deri në ditën e tij të vdekjes. Abas Kupi ishte kundërshtarë i hapur i regjimin komunist, të udhëhequr nga Enver Hoxha dhe dëshmoi oponencë në emigracion nëpërmjet Lëvizjes së Legalitetit. Ai kundërshtoi regjimin nëpërmjet lëvizjes së Legalitetit, bashkoi shumë bashkatdhetar të pakënaqur ndaj regjimin dhe bashkpunoi edhe me shumë organizata e grupime antikomuniste në diasporë. Abas Kupi ishte ushqyer me vlera atdhetare e nacionaliste dhe kishte dëshmuar guxim që në vitin 1914 kur kishte kundërshtuar lëvizjen Haxhi Qamilit, edhe pse atëherë ishte në moshë të re, vetëm 22 vjeç. Pas kundërshtisë së lëvizjes Qamiliste, evidentohet se kishte kundërshti e përplasje edhe me pushtetarët e asaj kohe në Shqipëri. Me mbretin Ahmet Zogu ndërtuan marrëdhënie bashkëpunimi dhe fituan besim të ndërsjellët dhe arritën të kenë raporte tepër të mira, deri në ditën e vdekjes të Ahmet Zogut. Po ashtu, Abas Kupi mbajti marrëdhënie të ngushta edhe me pasardhësit e familjes zogiste. Gjatë periudhës së Zogut, Abas Kupit iu besuan poste të rëndësishme në radhët e rendit dhe sigurisë publike dhe shërbeu në Krujë, Durrës, Vlorë dhe së fundmi komandat Abas Kupi gjendet në postet drejtuese në Durrës dhe bëri rezistencë me disa patriotë të tjerë, për të mbrojtur vendin nga pushtimi i Italisë, të 7 prillit 1939. Durrësi ishte qyteti i fundit bregdetar që u dorëzua, pasi më parë kishin rënë qytete si, Shkodra, Shëngjini, Vlora, Saranda etj… por falë rezistencës së Abas Kupit me shumë atdhetarë të tjerë pati rezistencë luftarake në bregdetin e Durrësit. Marrja e drejtimit të Shqipërisë nga komunistët me në krye, Enver Hoxhën do të shkaktonin një valë arrestimesh, persekutimesh, internimesh, me shumë vuajtje ku nuk kursyen as fëmijë, gra e pleq e plaka të cilët përfunduan nëpër kampe internimi. Gjithashtu, regjimi komunist shkaktoj traumë sociale, krizë ekonomike dhe shumë kundërshtarë të sistemit diktatorial të Enver Hoxhës përfunduan nëpër burgje dhe me eliminime fizike, disa prej tyre s’ju gjeten as eshtrat e tyre. Për këto arsye të lartpërmendura, e shumë forma dhune e persekutimi të tjera, pati një valë largimesh nga Shqipëria. Ata që nuk pajtoheshin me regjimin dhe ishin kundër sistemit, u detyruan të largoheshin nga Shqipëria, ku një ndër shumë të larguarit, ishte edhe Abas Kupi.
Për Abas Kupin do të rifillonte sfida e jetës në emigrim, sa në Evropë, Azi, Afrikë dhe në Amerikë. Por ai as nuk u dorëzua dhe as nuk u inkurajua por u aktivizua në jetën publike politike dhe ishte aktiv në komunitetin shqiptar në emigracion nëpërmjet Lëvizjes së Legalitetit për të luftuar regjimin komunist në Shqipëri. Në diasporë u organizuan shoqata, komitete e lëvizje antikomuniste të shumta, të cilat funksiononin vepronin të ndara por në vitin 1949 filluan të bashkëpunonin për të qenë të bashkuar kundër regjimit dhe disa figura patriotike të kohës, si Mit’hat Frashëri, Abas Kupi, Zef Pali, Said Kryeziu etj…, mendonin se duhet patur një organizim të përbashkët, Komiteti Kombëtar “Shqipëria e Lirë”. Formimi i komitetit do t’ju jepte mundësinë të bashkonin opozitarët shqiptar dhe do të shkonin nëpër vende të Evropës, Gjermani, Francë, Angli, Itali, etj. Po ashtu, udhëtuan dhe në SHBA, së bashku me Mit’hat Frashërin, Said Kryeziun, Zef Palin, e Abas Kupi për të takuar shqiptarët antikomunist dhe për të lobuar me përfaqësues të vendeve të ndryshme. Ata punuan për ndërgjegjësimin e opinionit publik nëpërmjet shtypit të kohës, radiove me emisionet radiofonike, takimeve me bashkatdhetar në emigracion për të demaskuar komunizmin, kundërshtimeve ndaj politikës së ashpër shtypëse të Enver Hoxhës dhe grupit të tij që ishin të vendosur për eliminimin e kundërshtarëve politik të qeverisë së Tiranës me çdo formë (internime, persekutime deri në eliminimin fizik). Ata kundërshtonin regjimin nëpërmjet shtypit në emigracion “Shqiptari i Lirë” “Atdheu”, në gazetën “Dielli” e broshurave të ndryshme shtypur në emigracion. Lidhur me kundërshtarët politik të regjimit, Tirana Zyrtare kishte marrë informacion se Abas Kupi kishte vizituar Amerikën dhe Kanadanë në 1958 duke takuar të arratisur politik dhe se po vazhdonte përpjekjet për të bashkuar shqiptarë në Lëvizjen e Legalitetit.
Abas Kupi qëndroi në Romë Itali deri në 1957 dhe pastaj sa në nëpër Evropë sa në Amerikë e Kanada, deri në vitin 1968 që shënon largimin përfundimtar të tij nga Evropa dhe zhvendoset në New York, USA . Ai u mirëprit nga të afërmit (djemtë, nipa, të afërm, miq e shokë të shumtë), si dhe pati një pritje të ngrohtë edhe nga antikomunistët që jetonin në Amerikë. Veprimtaria e mërgatës shqiptare ishte aktive kundër regjimit komunist dhe i jepte mundësinë të kishte veprimtari politike dhe këtë mundësi e shfrytëzoi Abaz Kupi duke organizuar takime dhe manifestime të ndryshme me diasporën e Amerikës.
Në vitin 1952 “Vatra” nëpërmjet gazetës “Dielli” shprehej se një numër i madh antikomunistësh kanë ardhur në Amerikë dhe po bëjnë propagandë të fortë kundër regjimit komunist dhe se besojnë në principet demokratike. Qeveria shqiptare i frikohej bashkimit të emigracionit shqiptar të Amerikës. Gazeta Dielli kritikonte sistemin komunist të Enver Hoxhës. Vizita e Leka Zogut në Amerikë dhe mbajtja e një takim në Michigan me kryetarin e “Vatrës” dhe me përfaqësues të komunitetit shqiptar që ishin antikomunistë nxiti komunitetin shqiptar për të bashkëpunuar kundër regjimit të Enver Hoxhës. Editori i “Diellit” Xhevat Kallajxhiu kritikonte qeverinë e Tiranës dhe i kërkonte të ndryshonte qasje dhe të mos të mbetej e izoluar nga bota. Xhevat Kallajxhiu po sjelltë në shtypin e gazetës “Dielli” antikomunistët, Mit’hat Frasheri, Abaz Kupi, Vasil Andoni, etj …
Sipas dokumenteve të arkivave të kohës, Ministria e Jashtme e Shqipërisë informohej rregullisht lidhur me emigracionin politik shqiptar në SHBA dhe për veprimtarinë e tyre dhe për aktivitetin e tyre kundër regjimit komunist. Dokumenti pohonte se citoj: “grupe të ndryshme të emigracionit reaksionar që ekzistojnë këtu, qendrat dhe shtypi i tyre. Raportonte se: “Gjatë gjysmës së parë të 1960-ës, gjendja në emigracionin politik në SHBA nuk ka pasur ndryshime me rëndësi. Numri i të arratisurve që ndodhen këtu ka ardhur duke u shtuar, se kanë vazhduar të vinë persona nga Evropa Perëndimore. 1. “Komiteti Shqipëri e Lirë”, 2. Grupi i Ballit Kombëtar, 3. Grupi i Bllokut Indipendent, 4. Grupet zogiste. 5.Grupet e “Legalitetit”. Këtu qëndrojnë disa nga krerët kryesorë të të dy grupeve zogiste si dhe disa nga ata zogistë që qëndrojnë të çkëputur. Konkretisht qëndrojnë këtu: Gaqo Gogua e Selim Damani të “Partisë Monarkiste”; Abaz Kupi i grupit të “Legalitetit” (ky ka bërë një seri lëvizjesh në qytetet të ndryshme si në Detroit, Çikago e Toronto, por nuk dijmë se ku qëndron tani); Nuçi Kota e të tjerë zogistë të çkëputur. Në relacionin e mëposhtëm drejtuar Ministrisë së Punëve të Jashtme, lidhur me emigracionin ekonomik dhe politik shqiptar në SHBA dhe aktivitetin e tij gjatë muajve janar-korrik 1963, New York, më 10 gusht 1963 pasqyrohet veprimtaria dhe gjendja ekonomike e shqiptarëve në USA për periudhën janar-korrik 1963: Grupi i “Bashkimit shqiptar”, Lidhja e Prizrenit, Federata Pan Epirote e Amerikës, Organizata e “Vatrës”, Mbi Komitetin “Shqipëria e Lirë, Blloku Indipendent, Mbi Ballin e Bashkuar të Hasan Dostit dhe Ali Këlcyrës, Legaliteti dhe grupi monarkist. Ashtu siç paraqitet edhe në dokumentacionin e kohës veprimtaria e emigracionit shqiptar në Amerikë ndiqej me interes nga regjimi komunist.
Në fund të vitit të kaluar u bë riorganizimi i Legalitetit. Iniciatorët kryesorë të kësaj ishin Nuçi Kota dhe Selim Damani. Mbas shumë përpjekjesh, në fund të nëntorit 1962 në New York u mbajt kongresi i parë i organizatës kombëtare “Lëvizja e Legalitetit”. Delegatë të degëve të Legalitetit në shtete të tjera, por që nuk patën mundësi të merrnin pjesë në kongres, emëruan përfaqësues të tyre nga legalistët këtu. Vetëm nëpërmjet një procedure të këtillë u bë e mundur mbajtja e kongresit. Folësi kryesor në kongres ishin Nuçi Kota dhe Selim Damani, të cilët parashtruan platformën e organizatës të përpunuar në projekt programin dhe projektstatutin e Legalitetit. Për drejtimin e punimeve të kongresit u zgjodh Reshat Agaj.
Në kongres u zgjodh Këshilli Kombëtar i organizatës me kryetar Abaz Kupin, nënkryetar, Ferid Dervishin dhe anëtarë: Nusret Bejkosala, Reis Agaj, Hamza Drini, Hodo Kulla, Agim Sula, Kadri Sina, Ali Temali, Tahir Markia, Enver Shaska etj. U zgjodh gjithashtu edhe Këshilli Qendror i Legalitetit me Nuçi Kotën dhe Selim Damanin – sekretar dhe zv. sekretar të Përgjithshëm respektivisht dhe me anëtarë: Faik Bukmiri, Xhemali Bajrami, Arif Bylykbashi, Muhedin Haxhiu, Adem Hodo, Ragim Lohja, Lek Martini, Fuad Myftiu, Mazar Pustina, Ferdin Toptani etj. Në kongres morën pjesë të ftuar amerikanë, përfaqësues të organizatave të tjera të emigracionit reaksionar shqiptar, si dhe të emigracionit të vendeve të tjera.
Intelektualët dhe veprimtarët politikë jo vetëm nuk gjetën hapsirë për të kontribuar ne vendin e tyre por ata u përzunë nga regjimi komunist i Enver Hoxhës siç ishte Abas Kupi. Është një paralelizëm tragjik ku e njëjta gjë ndodh edhe sot me qeverinë e socialistëve ku rinia, intelektualet dhe elita e kombit është përzene nga atdheu prej qeverisë Rama. Patriotet nuk e harrojne kurre atdheun dhe ne çdo kohe do ta luftojne te keqen qe shkaterron shtetin, atdheun dhe kombin. Fatin e Abas Kupit edhe pas 50 vitesh e jetojnë tragjikisht mijëra patriotë shqiptarë të larguar larg atdheut nga regjimi monkratik i socialisteve në pushtet.
Abas Kupi nuk hoqi dorë nga aktiviteti politik dhe jeta aktive në komunitet në emigracion ku nëpërmjet Lëvizjes së Legalitetit punoi dhe veproi duke marre pjese në Kongrese e në festime të ndryshme në diasporë. Ai bëhet anëtarë i Federatës “Vatra” dhe merrte pjesë në aktivitete komunitare shqiptare në Amerikë. Vdiq më 9 janar 1976 në New York. Ai u përcoll në banesën e fundit nga të afërm, miq, legalist dhe bashkëkombës të shumtë për ti bërë respektin dhe nderime të merituara shqiptarit, luftëtarit, komandantin Abas Kupi. Po ashtu, familjes i mbërritën edhe shumë telegrame ngushëllimi nga Amerika, Kanadaja, Australia, Evropa, si dhe shkruajtën edhe disa gazeta për Abas Kupin. Varrimi u bë më 14 janar 1976.
by s p

Alfons Grishaj/
Sipas mendimit tim (pa cituar gjërat e stërpërsëritura), filozofia lindi nga mendimtarë që kurrë nuk u kënaqën me njohjen sipërfaqësore, e cila nuk i plotësonte nevojat e së tashmes dhe të së ardhmes. Praktika dhe vetëdija hapën portat e misterit, duke e prekur njohjen me dorë, ashtu si vjelësi i frutave që zgjat dorën për të zgjedhur frutat e pjekura. Pyetjet “pse” dhe kërkesat filluan të merrnin përgjigje dhe formë. Kështu, njeriu u shkëput nga shabllonizmi dembel i zjarrit dhe i çatisë. Trajta logjike iu përgjigj nevojës dhe dëshirës, duke pasuruar progresin e mendimit dhe të jetesës.
Zanafilla
Me Talesin e Miletit fillon filozofia perëndimore (pa hyrë në hemisferat e filozofisë lindore etj.). Ai ishte ekzemplari i parë logjik që u shkëput nga standardet mitologjike dhe legjendat grafike, duke ushqyer empirizmin. Talesi, racionalisti i parë, hapi rrugën e zhvillimit të një mendimi ndryshe, duke kërkuar pandërprerë zanafillën e gjërave përmes natyrës. Si paraprijës i filozofisë analitike, ai mendonte se uji ishte elementi kyç i bazës së ekzistencës së gjithçkaje përreth. Talesi kujtohet për thënien e famshme: “Të gjitha gjërat janë të mbushura me zota”. Ai pati meritën e themelimit të Shkollës Milesiane.
I fundit i kësaj shkolle ishte Anaksimeni i Miletit, i cili njihet si pionieri i parë i materializmit. Anaksimeni kishte të drejtë kur thoshte: “Ajri është burimi i gjithçkaje”. Ai e quante ajrin të shenjtë (panteizëm), por u nxitua kur pretendonte se “ajri krijoi format hyjnore, zotat dhe gjithçka tjetër”. Megjithatë, ndërgjegjja e tij krijoi hapësirë frymëmarrjeje dhe jo monoksid karboni, siç shpërtheu shekuj më pas nga mendja filozofiko-diabolike e Marksit, e cila nuk përkon askund me Filozofinë Morale të mëvonshme, edhe pse ai u përpoq ta shiste filozofinë e tij si të tillë.
Siç dihet, Filozofia Morale (që unë e kam shumë për zemër) shpjegohet kështu: nëse ndonjë fushë e filozofisë pretendon të jetë “praktike”, ajo është filozofia morale. Ajo prek çështje emocionale dhe të diskutueshme të jetës. Ndërsa filozofët janë shqetësuar për të zbuluar se si duhet të jetojmë, filozofia morale kuptohet më së miri si përpjekja për të menduar në mënyrë kritike (jo dhunuese) dhe reflektive rreth së drejtës dhe së gabuarës, së mirës dhe së keqes. “Treshja e Madhe” Sokrati, Platoni dhe Aristoteli mbetet shkolla themelore e zhvillimit dhe kultivimit të virtytit: drejtësisë, logjikës, kurajos dhe zgjuarsisë. Ata ishin dekoruesit e filozofisë morale.
Manifesti i Partisë Komuniste dhe materializmi dialektik
“Proletarë të të gjitha vendeve, bashkohuni! Nuk keni asgjë për të humbur përveç zinxhirëve tuaj.” Se ku ishin këta zinxhirë, vetëm ata e dinin. Pikërisht këtu fillon sofistika hipokrite e materializmit dialektik: pamfleti politik i urrejtjes klasore, i shpronësimit, i dekulturizimit borgjez, i demonizimit të Zotit etj. Materializmi dialektik i Karl Marksit dhe Friedrich Engelsit shtron përpara lexuesit ligjin e parë të dialektikës marksiste: “Uniteti dhe konflikti i të kundërtave” (filozofi hegeliane), i cili në gjuhën marksiste përkthehet si: “Lufta (jo konflikti) midis të kundërtave nxit zhvillim, ndryshim dhe, në shumë raste, progres”. Ky konsiderohet ligji i parë i materializmit dialektik.
Marksi plagjiator
Marksi pranoi hapur se filozofia e tij ishte një përmbysje e Hegelit: “Filozofinë e Hegelit, që ishte me kokë poshtë, e ktheva me kokë lart”. Ai përvetësoi citate të autorëve të tjerë pa referencë të qartë. Shprehja “Homo sum: humani nihil a me alienum puto” i përket Terencit (165 p.e.s.), ndërsa “De omnibus dubitandum est” i përket Kierkegaardit, jo Marksit,etj…
Marksi “playboy” dhe gruaja e fortë
Marks, si njeri i “varfër” (siç thonë dijetarët e internetit), kishte shërbyese. Madhështia dhe “morali i tij i madh” e lejoi të flinte me shërbyesen. Tradhtia ndaj gruas solli një situatë të vështirë mes Xhenit dhe tij. Sidomos kur ajo mësoi se Marksi bëri një fëmijë me shërbyesen e shtëpisë, Helen Demuth. Megjithatë, Xheni ishte një grua e zgjuar dhe e fortë, prandaj ia mbuloi aferën “derrit të egër”. Për të gjithë ishte e qartë kush ishte mburoja dhe mëkatari. Gratë e forta kanë një zgjuarësi protective-superiore të lindur,që në raste flagrante sakrifikojnë në mbrojtje të familjes deri në sublimitet. Prandaj gruaja e fortë, krijon kullën e fildishtë, ku përkund breza të zotë dhe të zgjuar. Marks si gënjeshtar dhe manipulator u justifikua tek e shoqja, sikur Engels kish shkuar me të…Dhe Engels, për të shpëtuar nderin (e panderë) mikut tij, e mbajti këtë barrë të rëndë dhe atësinë e fëmijës, Frederik Demuth, deri në vdekje. Po, a mbulohet dielli me shoshë-thotë populli? Jo!
Për të gjithë ishte e qartë, kush ish mburoja dhe mëkatari.
E vërteta kontradiktore e Marksit
Mendimtarët patën mundësi të thonë fjalën e tyre që nga Talesi, Derrida, Julia Kristeva, deri te neo-marksisti slloven Žižek.Sigurisht, filozofia pati zig-zaket e veta, por “Derri i egër”, siç e quante Xheni të shoqin, ishte ndryshe, ai ngjante si dy pika uji me 666-n te Libri i Zbulesës. Padyshim, në kohën kur u shkrua Manifesti, bota ishte e kufizuar në zhvillim industrial dhe dije, prandaj manipulimi dhe demonizimi i masës ishte i lehtë. Vetë rrethanat e shekujve kishin krijuar një shkëputje, një disproporcion midis pronarëve dhe punëtorëve. Megjithatë, çfarë kuptimi do të kishte sikur të gjithë të ishin të barabartë? Sikur të gjithë të ishin të pasur, kush do të punonte? Anasjelltas, nëse të gjithë do të ishin punëtorë, kush do të ishte punëdhënësi? Sikur të gjithë të ishin engjëj, kush do të ishte taksambledhësi?
Marksi e njohu dobësinë e vet dhe urrejtjen e tij ndaj të pasurve e hodhi në letër si zaret në tavolinën e një kazinoje të madhe, ku dobësia e çastit krijon shpresë të rreme. Ai krijoi instrumentin-njeri, proletarin sipas formës së vet, duke e lëshuar si mekanizëm lërues nën thirrjen “këpusni vargonjtë”, kur ata ishin qytetarë apo fshatarë të një bote të lirë. Pa e kuptuar, proletari i frymëzuar ra në grackën e skllavit politik dhe u bë njëkohësisht i varfër i përjetshëm, ku prona u kthye në mollë të ndaluar, qoftë edhe një kasolle.
“Feja është opiumi i popullit” ishte thirrja për të verbuar besimin dhe shpresën e një kujdesi hyjnor që disiplinon, ruan familjen, ngushëllon dhe frenon dëshirat mëkatare. Finalja ishte zvetënimi i Krijuesit dhe i sakrificës së Tij.
Marksizmi si filozofi dhe praktikë vdiq, por fantazma e tij vegjeton. Ai ende studiohet nëpër shkolla si mendim ndryshe që tronditi civilizimin botëror. Sigurisht, studiohet, përhapet e respektohet edhe nga njerëz të spitalit të tij institucional, që ende u ka mbetur ora atje, të cilët evokojnë dhe ruajnë rrënojat e “civilizimit marksist”. Shembull është edhe neo-marksisti Mondani, që shoqërohet nga “të varfërit liberal” që posedojnë miliona, por nën flamurin fantazmorik të Marksit. Ata nuk e kanë idenë që marksizmi nuk mund të implementohet në Amerikë, në vendin që kushtetuta amerikane dhe monedha e saj janë të printuara në emër të Zotit: “In God We Trust”. Pra, ky është Marksizmi i errësirës, që edhe nëse ke sy, t’i verbëron.
Filozofia politike marksiste mbeti vegël e rënë përdhe, instrument i dobët i manipulatorëve të logjikës regresive. Kurse filozofia kapitaliste është në “Qiellin e Gjashtë”, atë qiell që na sjell Enoch. Por për të shkuar atje duhet të kalosh disa qiej, nëse ke shans purifikimi dhe faljeje. Krahasimi im për kapitalizmin dhe marksizmin është ky: kapitalizmi është si Honey Badger, ndërsa marksizmi si Black Mamba, që sado që kjo e fundit ta pickojë Honey Badger, krijesa misterioze pas turbullirës së helmit kthehet dhe përfundon drekën e shijshme, e ha atë.
Das Kapital nuk i solli civilizimit ndonjë mendim të kualifikuar matematik-shkencor, dhe ky nuk është mendimi im, por i gjithë matematicienëve shkencëtarë në Perëndim. Gjithashtu, Marksi, edhe pse e nisi rrugën si poet, nuk ndriti me ndonjë specifikë ekstra në fushën poetike si shkencë. Përkundrazi, në disa poezi që ka shkruar (që unë fatkeqësisht i kam lexuar origjinal), kritikët e quajnë të akullt, pashpirtë, mekanik dhe materialist. Ai mbeti eseist dhe gazetar, por jo filozof i ndritur që t’i shërbente njerëzimit me dashuri. Filozofia e tij ishte thellësisht politike dhe e mbushur me urrejtje klasore. Ai frymëzoi “lumpenproletariatin” (dhe jo proletariatin siç thoshte ai), kundër qytetërimit dhe prodhoi një sëmundje ideologjike që përfshiu një të tretën e planetit, që ishte më shkatërrimtare se lufta e dytë botërore, e barabartë me “Black Death”!
by s p

Veprimtaria për mjeshtrin e muzikës shqiptare, kompozitorin Tish Daija, u zhvillua më 30 janar 2026 në Akademinë e Shkencave të Shqipërisë nga Komisioni i Përkohshëm i Arteve në bashkëpunim me Qendrën e Studimit të Arteve, Teatrin Kombëtar të Operës dhe Baletit dhe Universitetin e Arteve.
Konferencën e hapi akad. Stefan Çapaliku, drejtor i QSA-së. Ai tha se Tish Daija konsiderohet kompozitori i parë i baletit shqiptar me veprën “Halili dhe Hajria”, që u ngjit në skenë në vitin 1963. Është një moment historik, jo vetëm për muzikën, por për gjithë kulturën shqiptare. Akad. Çapaliku e vlerësoi Tish Dainë jo vetëm si kompozitor, por edhe si arkitekt institucional të muzikës shqiptare moderne. Rëndësia e Tish Daisë qëndron në mënyrën sesi i përpunoi motivet popullore shqiptare (sidomos ato të veriut), i shndërroi ato në material simfonik e skenik pa folklorizëm të sipërfaqshëm, duke e ruajtur identitetin pa izolim estetik.
Në këtë veprimtari jubilare përshëndetën: prefektja e Shkodrës z. Holta Duda; Rektori i Universitetit të Arteve prof. dr. Erald Bakalli; dirigjenti Sokol Marsi (Teatri Kombëtar i Operës dhe Baletit) dhe Gusti Daija, i biri i kompozitorit Tish Daija.
Akad. Vasil Tole, zëvendëskryetar i Akademisë së Shkencave dhe kryetar i Komisionit të përhershëm të arteve (ASHSH) falënderoi organizatorët dhe pjesëmarrësit e konferencës dhe foli për rëndësinë që ka veprimtaria për 100-vjetorin e kompozitorit Tish Daija. Ai u shpreh se muzika qytetare dhe ajo skenike u detyrohet tre mjeshtërve të mëdhenj Çesk Zadesë, Kol Jakovës e Tish Daisë dhe Tish Daija renditet mes krijuesve të parë të këtyre gjinive. Ai kompozoi gati në të gjitha format e gjinitë muzikore dhe dha kontribut edhe në muzikën e filmit shqiptar. Më tej akad. Tole e vlerësoi kompozitorin Daija si një ndër përfaqësuesit më origjinalë të këngës shqiptare, ku së bashku me Çesk Zadenë krijuan klasën e kompozicionit dhe dhanë mësim për breza me radhë në Konservatorin Shtetëror të Tiranës.
Pas fjalëve përshëndetëse vijuan punimet e konferencës, të cilat u drejtuan nga dr. Kreshnik Duqi dhe dr. Denis Bizhga.
Seancën plenare e hapi prof. dr. Zana Shuteriqi me kumtesën “Tish Daija dhe tradita muzikore shkodrane”. Ajo përshkroi të gjithë karrierën muzikore të mjeshtrit Daija, duke e nisur nga mësimet e tij të para në qytetin e tij të lindjes. Kori i Kishës Françeskane dhe fryma qytetare shkodrane shënjuan krijimtarinë e tij. Ajo foli më tej për edukimin në Konservatorin e Shkodrës në linjën e kompozitorëve të parë Prenk Jakova e Palok Kurti, ku Shkodra ishte një laborator i gjinisë muzikore skenike. Prof. dr. Shuteriqi vlerësoi veprat muzikore dhe gjurmët e thella që Tish Daija la më muzikën shqiptare.
Prof. asoc. dr. Rreze Kryeziu Breznica (Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës) mbajti kumtesën “Opusi krijues i kompozitorit Tish Daija në skenën koncertale dhe performuese në Kosovë (1972–2025)”. Ajo e vlerësoi Tish Dainë për krijimin e një gjuhe muzikore moderne dhe autentike që i kapërcen kufijtë. Ai mbeti pikë referimi jo vetëm i traditës muzikore, por edhe i mjeshtërisë së krijimit muzikor.
Prof. asoc. dr. Mikaela Minga mbajti kumtesën “Portret i një artisti në rini”, ku spikati portretin qytetar të mjeshtrit të muzikës dhe më tej foli për tiparet origjinale të krijimtarisë së tij muzikore.
Dr. Kreshnik Duqi përshkroi krijimtarinë muzikore të Tish Daisë pas viteve ’90, si një prodhimtari artistike që erdhi duke u stilizuar e pasuruar me aftësi komunikuese.
Prof. Pjetër Guralumi zgjeroi tematikën e kontributeve të Tish Daisë duke paraqitur kompozimet që ka bërë për repertorin e violonçelit në periudhën 1990-2000.
Me interes ishte edhe kumtesa e dr. Suzana Turkut, e cila foli për individualitetin krijues të kompozitorit Tish Daija në muzikën vokale, korale”. Ajo tha se figura e kompozitori zë një vend të rëndësishëm në procesin e formësimit dhe konsolidimit të gjuhës muzikore kombëtare. Duke analizuar individualitetin krijues të Tish Daisë, u ndal në ndërthurjen e elementëve muzikorë për të ndërtuar një stil të veçantë, të dallueshëm dhe me vlera të qëndrueshme në historinë e muzikës.
Qamil Gjyrezi foli për semiotikën e baletit dhe veprave instrumentale të kompozitorit Tish Daija, duke u ndalur te “Poema për violinë”.
Seancën e parë e mbylli akad. Vasil S. Tole me kumtesën “Tish Daija dhe kontributi i tij si kompozitor në Luftën Antifashiste Nacional-Çlirimtare” (rasti i himnit të divizionit garibaldin “Antonio Gramshi”, 1943, i kompozuar prej tij). Ai tha se Tish Daija që në moshë të re ka kontribuar për luftën Nacionalçlirimtare. Më tej akad. Tole vlerësoi disa nga kontributet themelore që ka dhënë Tish Daija në të gjitha gjinitë muzikore, që nga muzika simfonike, e dhomës, baleti, opera, operetta, si dhe muzika e filmit. Tish Daija kontribuoi në modernizimin e këngës shqiptare dhe në lëvrimin e muzikës moderne shqiptare.
Seanca e dytë vijoi me një koncert të pasur me krijimtari të kompozitorit Tish Daija. U interpretua suitë nga baleti “Bijtë e peshkatarit” nga ansambli i harqeve “Harmonica Albania” nën drejtimin e dirigjentit Eno Koço. Më tej koncerti vijoi me një fragment nga muzika e filmit “Tingujt e luftës” për piano solo që u interpretua nga Ardita Bufaj. U interpretuan, gjithashtu, pjesë të krijimtarisë së Çesk Zadesë si “Rapsodi për flaut e piano nga Elvis Rudi e Ardita Bufaj.
Sopranoja e njohur Mariana Leka gjatë koncertit këndoi “Aria e Dritës” nga opera “Pranvera”; “Aria e Vjosës” nga opera “Vjosa”; Kënga e krushqve”; “Këngë nga fletorja e 1945”, “Çikë moj çikë”, “Me lule t’bukra”, që u shoqëruan nga Ansambli i Harqeve. Lorenc Radovani dhe Ansambli i Harqeve interpretuan “Valle për violinë” të Daisë, ndërsa vepra “Kërcimi i kecave për 4 flaute (3. The Shepherd’s Pipe & 4. Dance of the kids) u interpretuan nga Elvis Rudi dhe kuarteti i flauteve.
Në kuadër të 100-vjetorit të lindjes së Tish Daisë në mjediset e Akademisë së Shkencave u hap edhe një ekspozitë me dorëshkrime origjinale muzikore, foto dhe postera të premierave të veprave të tij ndër vite.
by s p

“Vetëtimë që paralajmëroi stuhinë” (Ismail Kadare)
Nga Frank Shkreli


Pjetër Leka Ivezaj
Lajmin e hidhur për kalimin në amshim të Pjetër Lekë Ivezajt e lexova në portalin e Kishës Katolike Shqiptare Shën Pali në Rochester Hills. Të shtetit Miçigan: “Me dhimbje të madhe dhe zemër të thyer, familja Ivezaj njofton komunitetin shqiptar se më datën 27 janar 2026, paqësisht në shtëpi, i rrethuar nga të dashurit e tij, në moshën 69-vjeçare, ndërroi jetë Pjetër Leka Ivezaj”.
Në vitin 1986, Pjetër Ivezaj u arrestua në Mal të Zi—një akt ilegal që pasqyronte realitetin e zymtë të kohës për shqiptarët që guxonin të mendonin ndryshe dhe që kërkonin të drejtat e tyre legjitime, anë e mbanë trojeve shqiptare. Tani e dijmë se arrestimi i tij nuk ishte thjesht një çështje penale por ishte një përpjekje për ta heshtur zërin e një njeriu që refuzoi nënshtrimin, por edhe të shqiptarëve në përgjithsi. Përvoja e tij e hidhur në duar të autoriteteve komuniste jugollave, siç ishte për shumë bashkvendas të tij, la plagë të thella, por edhe dëshmi të forta të karakterit të një malësori që nuk u dorëzua, ndërsa shpalosi, njëkohsisht, para botës së qytetëruar fytyrën e kalbur të negjimit terrorist sllavo-komunist të ish-Jugiosllavisë.
Por qëllimi i këtij shkrimi të shkurtër me këtë rast morti nuk është historia e arrestimit, burgosjes as edhe e lirimit të Pjetër Ivezajt nga burgjet e ish-Jugosllavisë komuniste me ndihmën e autoriteteve më të larta amerikane të viteve 1980-ave se do kërkonte më shumë kohë e hapësirë. Por dihet se ai u arrestua nga autoritet jugosllave si përfundim i aktiviteteve patriotike të Pjetrit, përfshir pjesëmarrjen e tij në demonstratat anti-jugosllave të komunitetit shqiptaro-amerikan këtu në Shtetet e Bashkuara në mbrojtje të të drejtave të njeriut për shqiptarët e Kosovës. Për ata që janë të interesuar për rastin Ivezaj dhe për atë periudhë, kjo histori është e dokumentuar sumë mirë në librin “Klithma e një shqiponje”, shkruar nga vëllai i Pjetrit, Dr. Fran L. Ivezaj. Një libër jo vetëm letrar e autobiografik, por njëkohsisht, edhe një dëshmi e dokumentuar, historike dhe morale e asja periudhe. Një tregim i gjallë i vuajtjeve, qëndresës dhe dinjitetit të shqiptarit nën shtypjet shekullore të sllavëve të jugut. Në thelb të këtij libri qëndron drama e një familjeje shqiptare — familja e madhe patriotike Ivezaj nga Malësia e Madhe, simbol i qendresës. Veçanërisht, pasqyrohet me dokumenta, përndjekja politike e malësorit shqiptaro-amerikan, Pjetër Ivezajt nga autoritetet sllavo-komuniste jugosllave, përndjekje që më në fund u shndërrua në një simbol të fatit të keq kolektiv shtypës për mijëra shqiptarëve nga të gjitha trojet iliro-arbërore, nën ish-Jugollavinë komuniste, përfshir Kosovën.
Por, dua të kujtoj — me këtë rast të zi për familjen dhe për mbarë komunitetin shqiptaro-amerikan — këtë simbol vuajtjesh e qëndrese në burgjet jugosllave të njërit prej atyre shqiptarëve të heshtur por edhe të palëkundur, siç ishte Pjetër Ivezaj, simbol i përndjekjeve politike dhe sakrificës personale. Duke e kujtuar atë si shembull të një qëndrese morale dhe kombëtare, i cili e pagoi shtrenjtë besnikërinë e tij ndaj Malësisë dhe shqiptarisë, lirisë, dinjitetit njerëzor dhe të drejtave bazë të njeriut, për të gjithë shqiptarët kudo ishin.
Dua t’a kujtoj atë rast, që në atë kohë i referoheshim si, “Çeshtja Ivezaj” — si një sfidë e madhe që paraqitej atëherë për komunitetin shqiptaro-amerikan por edhe për të gjithë shqiptarët, përball barbarive serbe kundër shqiptarëve, në adthe pore dhe këtu në Amerikë. Si sfidë po, por e kujtojmë edhe si shpresë: si një “vetëtimë që paralajmëroi stuhinë”, siç e ka cilësuar rastin e Pjetër Ivezajt, shkrimtari Ismail Kadare. Duke shtuar se, “Thyerja e tyre (autoriteteve jugosllave) përball Pjetër Ivezajt ishte shenja e parë e sigurtë se një epokë e re po afrohej në Ballkan. Për shqiptarët, në radhë të parë, por edhe për të gjithë të tjerët”, ka shkruar Kadare. Ndërsa shkrimtari Dritëro Agolli ka komentuar rastin Ivezaj duke u shprehur se “Shteti komunist, që s’kishte prapsur as tanket para studentëve të Prishtinës me ’81-ën, detyrohet të tërheq dënimin e Pjetës Ivezajt”. Dhe nëse, “Çeshtja Ivezaj” ose, “Fati i Pjetër Ivezajt po e paralajmëronte fatin e ndryshuar të shqiptarëve dhe të Kosovës”, siç ka thënë Rexhep Qosja, përfundimisht, kjo gjë u takon historianëve të ardhëshëm të thonë fjalën e vet, nëse fati i këtij malësori në duartë e barbarëve sllavë në vitin 1986, ishte vërtetë fillimi i triumfit përfundimtar të shqiptarëve mbi dehumanizimin serb në Ballkanin Perëndimor që eventualisht përfundoi me çlirimin dhe lirinë dhe pavarsinë që gëzon sot Kosova.
Dua të kujtoj gjithashtu në këtë ditë të kalimit në amshim të Pjetër Ivezajt, duke shtuar se kjo “thyerje” e regjimit terrorist serb, vështirë se do kishte ndodhur pa interesimin dhe pjesëmarrjen e shumë faktorëve vendimtarë të politikës amerikane që, më në fund, çuan në lirimin e Pjetër Ivezajt nga burgu jugosllav. Nuk kam asnjë dyshim se kryesori në këtë mes ishte angazhimi aktiv institucional i Kongresit të Shteteve të Bashkuara të Amerikës në “Çeshtjen Ivezaj”. Fillimisht, ishin përfaqsuesit e shtetit Miçigan në Kongres, të nxitur dhe të mbështetur fuqishëm nga diaspora shqiptaro-amerikane, fillimisht nga shqiptarët e Detroitit me rrethe, kryesuar nga biznismeni dhe aktivisti i dalluar i komunitetit tonë këtu në Amerikë, Z. Ekrem Bardha. “Rasti Ivezaj” u soll në vëmendjen e autoriteteve qeveritare të Washington nga Z. Ekrem Bardha nëpërmjet mikut të tij, njërit prej përfaqësuesve të shtetit Michigan në Kongresin e Shteteve të Bashkuara, Z. William Broomfield. Kongresisti Broomfield kishte organizuar me kolegët e tij sesion-dëgjimi për këtë rast në Kongresin e Shteteve të Bashkuara në tetor, 1986. Mos qofsha gabim e para e këtij lloji, ekskluzivisht, për t’u informuar për fatin e një personi – një malësori të arrestuar e keqtrajtuar në burgjet jugosllave – por edhe për gjëndjen e rëndë të shqiptarëve në ish-Jugosllavinë e asaj kohe.
Ky presion nga komuniteti shqiptaro-amerikan dhe nga Kongresi i Shteteve të Bashkuara, u shoqërua në atë kohë edhe me raporte periodike të Departamentit të Shtetit dhe të enteve të tjera qeveritare dhe jo-qeveritare amerikane, ku flitej për shkeljet sistematike të drejtave të njeriut në Jugosllavi, duke e rritur për Beogradin, koston politike dhe diplomatike të mbajtjes në burg të figurave si Pjetër Ivezaj. Prandaj, lirimi i tij nuk ishte thjesht rezultat i rrethanave të brendshme jugosllave, por produkt i ndërhyrjes ndërkombëtare, ku Kongresi Amerikan luajti rol kyç. Duhet të kujtojmë se ky episod mbetet një dëshmi konkrete se si demokracitë perëndimore, kur vihen në lëvizje nga komunitetet e tyre dhe nga parimet e lirisë dhe të demokracisë, mund të ndikojnë drejtpërdrejt në fatin e individëve të persekutuar dhe të kombeve të shtypur.
Dua të kujtoj. në këtë ditë të kalimit në amshim të Pjetër Ivezajt, për të gjithë shqiptarët, por sidomos për diasporën shqiptaro-amerikane se figura e Pjetër Ivezajt ka një domethënie të veçantë për të gjithë ne edhe pas largimit të tij nga kjo jetë. Historia e Pjetër Ivezajt dhe shumë shqiptarëve si ai, të fund shekullit të kaluar, është bërë tanimë pjesë e mozaikut të vuajtjeve dhe qëndresës kombëtare shqiptare — një histori që meriton të ruhet dhe të përcillet brez pas brezi, këtu në mërgim dhe në atdhe. Përvoja e hidhur e Pjetër Ivezajt na kujton sot të gjithë neve se pse u detyruam të largoheshim — me mijëra shqiptarë — nga trojet tona stërgjyshore, sidomos gjatë 1960-1970-ave. Qe besa, duhet të na kujtojë të gjithëve këtu në Amerikë por edhe në Malësi, Shqipëri e Kosovë por dhe anë e mbanë trojeve shqiptare sot, se liria dhe demokracia sado e brishtë që është në trojet tona që gëzojnë sot shqiptarët, nuk duhet marrë kurrë si e mirëqenë, por për të cilat vlera duhet të luftohet çdo ditë, për t’I ruajtur e për t’i mbrojtur.
Me ndarjen e Pjetër Ivezajt nga jeta, humbëm një dëshmitar të gjallë të një epoke padrejtësishë, por fituam një obligim moral: që të mos harrojmë! Kujtimi i Pjetër Ivezajt na fton të flasim hapur për të kaluarën, por edhe të kujtojmë dhe të nderojmë viktimat e asaj historie të hidhur dhe të mbrojmë të vërtetën historike nga heshtja dhe relativizimi. Ndarja e tij nga kjo jetë, le të shërbejë gjithashtu si një kujtesë se liria dhe identiteti kombëtar i shqiptarëve janë ruajtur edhe falë njerëzve të thjeshtë si Pjetër Ivezaj i Malësisë së Madhe, të cilët nuk u përkulën kurrë, përballë padrejtësive të historisë.
Kur ndahet nga kjo jetë një burrë si Pjetër Ivezaj, jo vetëm familja e ngushtë e familja më e gjërë, farefisi në mërgim dhe në Atdhe, por e gjithë mërgata jonë pëson një humbje të rëndë. Kujtimi, vepra dhe dinjiteti i tij prej burrë-malësori mbeten trashëgimi të gjalla, jo vetëm në familjen e tij, por edhe tek të gjithë ata që e njohën, sidomos pjesëtarë të komunitetit shqiptaro-amerikan në Detroit. Pjetër Ivezaj pushoftë në paqë e Zoti i dhashtë forcë familjes dhe të afërmëve për të përballuar këtë dhimbje dhe humbje të rëndë. Familjarëve dhe far-e-fisit kudo që janë nepër botë, disa prej të cilëve i kam njohur gjatë viteve, u paraqes ndjenjat e mia më të ndieshme dhe ngushëllimet më të sinqerta për humbjen e Pjetër Ivezajt. I përjetëshëm qoftë kujtimi i tij!
Frank Shkreli
Botimi i Librit, “Klithma e një shqiponje”, një ndërmarrje bujare për të qitur në dritë të Vërtetën, siç e ka përjetuar vet Pjetër Ivezaj dhe familja e tij. Me mirënjohje të thellë për ndihmën e Shteteve të Bashkuara të Amerikës, këtij vendi të bekuar për të gjithë ne shqiptaro-amerikanët e vjetër e të rinj, për ndihmën e pakursyer të Amerikës gjatë historisë, në mbështetje të ekzistencës së racës shqiptare dhe të drejtave kombëtare të shqiptarëve. Përfshirë historinë moderne të angazhimit të përbashkët të komunitetit shqiptaro-amerikan me përfaqsues të enteve më të larta qeveritare të Shteteve të Bashkuara, siç ishte, “Çeshtja Ivezaj”.

Pjetër Ivezaj me Kongresistin e Miçigenit, William Broomfield, një prej mbështetësve kryesorë të përpjekjeve për lirimin e tij nga burgjet jugosllave, n[ një pritje në sallën e Kishës Katolike Shqiptare, Shën paëi në Miçigan
Pjetër Ivezaj në krye të demonstratës anti-jugosllave për të drejtat e shqiptarëve në Kosovë, Washington DC.
Xhim Xhema, me origjinë nga Kosova — biznismeni dhe aktivisti i njohur shqiptaro-amerikan i çeshtjes së Kosovës ndër dekada dhe biznismeni dhe aktivisti tjetër i çeshtjeve kombëtare, Ekrem Bardha nga Leskoviku, kanë dëshmuar se nga ditët e para të demonstratave anti-jugosllave në Washington dhe qytetet tjera amerikane, që në fillim të 1980ave, ishin malësorët të parët ata që morën pjesë në tubime për lirinë dhe të drejtat e shqiptarëve të Kosovës!

Pjetër Ivezaj në demonstratë në Washington, 2006 – “Të drejtat në Mal të Zi, ose bashkë me Shqypni”.

Pjetër Ivezaj majtas, me Ambasadoren e Presidentit Ronald Reagan pranë Kombeve të Bashkuara, Jean Kirkpatrick
Fotot: Nga libri “Klithma e një shqiponje” e autorit Dr Fran L. Ivezaj –Kërkoj ndjesë për kualitetin e forografive.