Prof. Begzad Baliu/

(Dëshmia e parë ndërkombëtare për lindjen e një autoriteti të albanologjisë shqiptare)

Në historinë e albanologjisë shqiptare të shekullit XX, vlerësimet e Norbert Joklit për veprat e hershme të Eqrem Çabejt përbëjnë dëshminë e parë të rëndësishme të njohjes ndërkombëtare të një autoriteti të ri shkencor shqiptar. Ato nuk janë vetëm shënime bibliografike në kuptimin teknik të fjalës, por edhe akte kritike të receptimit evropian të një dijetari që, qysh në vitet tridhjetë, po afirmohej në fushën e gjuhësisë historiko-krahasuese, të dialektologjisë arbëreshe, të etimologjisë, të folkloristikës dhe të historisë kulturore shqiptare. Në këtë kuptim, bibliografia e Joklit për Çabejn duhet lexuar si një dokument i dyfishtë: nga njëra anë, si regjistër shkencor i veprave të tij të para; nga ana tjetër, si dëshmi e përfshirjes së albanologjisë shqiptare në qarkullimin akademik evropian.

Qendra e këtij receptimi është disertacioni Italoalbanische Studien (Vjenë, 1933), në të cilin Çabej ndërton profilin e tij të parë të plotë si albanolog: studiues i arbërishtes italiane, i historisë së kolonive shqiptare, i gramatikës, i leksikut, i teksteve folklorike dhe i glosarit dialektor. Më pas, me Elemente të gjuhësisë e të literaturës shqipe (1936), ai e zgjeron këtë veprimtari në formën e një sinteze pedagogjike e shkencore, ndërsa me Për gjenezën e literaturës shqipe artikulon një program historiko-kulturor mbi marrëdhënien ndërmjet gjuhës, popullit, letërsisë dhe kujtesës etnike shqiptare. Këto tri vepra dëshmojnë se, në leximin e Joklit, Çabej nuk ishte më vetëm një studiues i ri shqiptar, por një bashkëbisedues i denjë i filologjisë evropiane.

Bibliografia dhe recensionet e hartuara nga albanologu austriak Norbert Jokl për veprat e hershme të Eqrem Çabejt përbëjnë një nga dokumentet më të rëndësishme për historinë intelektuale të albanologjisë shqiptare. Ato nuk janë thjesht njoftime bibliografike, por vlerësime shkencore të hartuara nga dijetari që konsiderohej autoriteti më i madh evropian i studimeve shqiptare në gjysmën e parë të shekullit XX. Përmes tyre mund të ndiqet jo vetëm receptimi i veprave të para të Çabejt, por edhe procesi i formimit të tij si studiues i historisë së gjuhës, etimologjisë, dialektologjisë, folklorit dhe filologjisë shqiptare.

Në bibliografinë dhe recensionet e Norbert Joklit, disertacioni Italoalbanische Studien paraqitet si vepra e parë madhore shkencore e Eqrem Çabejt dhe si dokumenti themelor i formimit të tij albanologjik. Jokli jep një përshkrim të hollësishëm të strukturës së punimit: pjesa e parë trajton historinë e vendosjes dhe të shtrirjes së arbëreshëve (Einwanderung und Ausbreitung); pjesa e dytë paraqet një skicë gramatikore të të folmeve arbëreshe (Umrisse einer Grammatik); pjesa e tretë i kushtohet fjalëformimit dhe leksikut (Zur Wortbildung und zum Wortschatz); pjesa e katërt përmban tekste folklorike të mbledhura në terren; ndërsa pjesa e pestë përmbyllet me një glosar prej pesëmbëdhjetë faqesh.

Vetë kjo strukturë dëshmon se Çabej nuk e konceptonte dialektologjinë si përshkrim të izoluar të një të folmeje, por si një sistem ku ndërthuren historia e kolonizimit, gramatika, leksiku, folklori dhe dokumentimi tekstor. Në planin metodologjik, rëndësia e disertacionit qëndron në faktin se ai sjell për herë të parë një trajtim integral të arbërishtes italiane. Deri atëherë, studimet arbëreshe kishin qenë kryesisht përshkruese ose filologjike, ndërsa Çabej përpiqet të ndërtojë një model historiko-gjuhësor, ku të folmet arbëreshe interpretohen si vazhdimësi e gjendjeve më të hershme të shqipes. Përmes analizës së prapashtesave romane, të etimologjive popullore, të kalkimeve semantike dhe të huazimeve gjermanike, sllave, turke e arabe, ai e vendos arbërishten në kontekstin e historisë së përgjithshme të gjuhës shqipe. Pikërisht këtu shfaqet për herë të parë metoda që do ta karakterizojë gjithë veprën e tij të mëvonshme: lidhja ndërmjet historisë së gjuhës dhe historisë së kulturës.

Po aq e rëndësishme është pjesa folklorike e disertacionit. Tekstet mbi jetën baritore, mjekësinë popullore, përrallat dhe këngët nuk përfshihen si ilustrime etnografike, por si dëshmi gjuhësore. Kjo tregon se, për Çabejn, folklori ishte një arkiv i gjallë i historisë së gjuhës. Më vonë, kjo qasje do të shndërrohej në një nga shtyllat e metodës së tij, sidomos në studimet për autorët e vjetër dhe në analizat etimologjike. Fakti që recensentët e doktoratës ishin Paul Kretschmer dhe Norbert Jokl e vendos këtë vepër në qendër të traditës së gjuhësisë indoevropiane të kohës.

Po aq domethënës është vlerësimi që Jokli i bën artikullit “Kënga e Lenorës në poezinë popullore shqiptare” (1934). Ai thekson se Çabej nuk kufizohet në paraqitjen e dy varianteve të panjohura të baladës, një toske nga Vunoi dhe një gege nga Berisha e Pukës, por i shoqëron ato me komente gjuhësore dhe folklorike. Kjo dëshmon një tipar që do ta karakterizojë gjithë veprën e tij të mëvonshme: ndërthurjen e filologjisë me folkloristikën dhe të analizës gjuhësore me interpretimin kulturor. Për Joklin, rëndësia e këtij studimi qëndron pikërisht në kombinimin e materialit të ri dokumentar me interpretimin shkencor.

Në recensionin e veprës “Tekste italoshqiptare në Hyllin e Dritës” (1935), Jokli evidenton një dimension tjetër të veprimtarisë së Çabejt: filologjinë tekstuale dhe kritikën e burimeve. Ai vëren se Çabej shqyrton botimet e Matrangës, Varibobës, De Radës dhe Santorit, duke propozuar korrigjime të transkriptimit, të leximit dhe të interpretimit gramatikor e leksikor të teksteve. Për Joklin, ky studim dëshmon pjekurinë filologjike të Çabejt dhe aftësinë e tij për ta lidhur dialektologjinë arbëreshe me historinë e përgjithshme të shqipes.

Në vlerësimin e Norbert Joklit, libri Elemente të gjuhësisë e të literaturës shqipe nuk paraqitet thjesht si tekst mësimor për shkollat e mesme, por si një përmbledhje sintetike e gjendjes së albanologjisë së kohës. Jokli shkruan se vepra është “e mirëpritur edhe për albanologjinë”, sepse paraqet në mënyrë të qartë dhe të përmbledhur rezultatet e kërkimeve bashkëkohore. Ai vëren se libri përfshin kapituj mbi gjuhën shqipe, dialektet, prejardhjen e shqipes, emrin e shqiptarëve, letërsinë e vjetër, letërsinë arbëreshe, letërsinë e shekullit XIX dhe folklorin shqiptar. Edhe pse formalisht tekst shkollor, ai përbën një sintezë të hershme të dijes albanologjike për brezin e ri shqiptar.

Jokli veçon tri merita themelore të veprës. E para është botimi i materialeve të pabotuara më parë (inedita), sidomos nga Jeronim De Rada, Giuseppe Schirò dhe tradita folklorike arbëreshe. E dyta është pasuria e vërejtjeve dialektologjike, veçanërisht në komentet gjuhësore që shoqërojnë tekstet e zgjedhura. E treta lidhet me praninë e vëzhgimeve etnografike dhe folklorike, siç është vërejtja mbi mbijetesën e elementeve të Kanunit në Labëri. Sipas Joklit, këto elemente e tejkalojnë funksionin pedagogjik të librit dhe e shndërrojnë atë në një burim të vlefshëm kërkimor.

Me interes të veçantë është vlerësimi që Jokli i bën trajtimit të huazimeve turke në shqipe. Ai vëren se Çabej përpiqet të ndërtojë një kronologji të shtresimeve turke mbi bazën e pranisë ose të mungesës së tyre në të folmet arbëreshe. Ky është një nga rastet më të hershme kur Çabej përdor metodën e stratigrafisë leksikore, e cila më vonë do të bëhet një nga instrumentet kryesore të studimeve të tij etimologjike. Në këtë kuptim, libri i vitit 1936 mund të lexohet si një laborator i hershëm i metodës çabeane.

Në studimet “Mundartliches aus Italien”, “Parallele Ausdrücke und Redensarten in den Balkansprachen” dhe “Rumänisch-albanische Lehnbeziehungen”, Jokli evidenton prirjen e Çabejt për kërkim krahasues ballkanologjik. Ai diskuton argumentet e tij për reliktet ilire në Italinë Jugore, për paralelizmat ballkanikë dhe për marrëdhëniet rumuno-shqiptare. Edhe kur shpreh rezerva për ndonjë etimologji ose interpretim të veçantë, Jokli e trajton Çabejn si bashkëbisedues shkencor, çka dëshmon autoritetin që studiuesi shqiptar kishte fituar në një moshë të re.

Në bibliografinë e Joklit, studimi Për gjenezën e literaturës shqipe zë një vend të veçantë, sepse paraqet konceptimin teorik të Çabejt mbi lidhjen ndërmjet historisë së popullit shqiptar dhe historisë së letërsisë së tij. Jokli përmbledh temat kryesore të studimit: gjeografinë dhe karakterin e vendit, historinë e emrit të shqiptarëve, migrimet historike dhe forcat centrifugale që kanë ndikuar në zhvillimin e kulturës shqiptare. Kjo tregon se, për Çabejn, letërsia nuk lind si dukuri e izoluar estetike, por si produkt i historisë kulturore dhe etnike të një populli.

Një vend qendror në këtë studim zë analiza e emrave Arbën, Arbër, Arbënesh dhe Shqiptar. Jokli paraqet me kujdes argumentet e Çabejt mbi zhvillimin historik të këtyre etnonimeve dhe mbi marrëdhënien ndërmjet formave mesjetare dhe moderne. Ai nuk kufizohet në riprodhimin e tezave të autorit, por hyn në debat me to, sidomos lidhur me prejardhjen e formës Arbënesh. Kjo tregon se Çabej ishte bërë tashmë pjesë e debatit ndërkombëtar albanologjik dhe se hipotezat e tij konsideroheshin të denja për diskutim në nivel të lartë shkencor.

Në planin teorik, rëndësia e këtij studimi qëndron në konceptimin e kulturës si produkt historik. Çabej i lidh migrimet shqiptare drejt Greqisë, Italisë, Maqedonisë dhe viseve të tjera ballkanike me proceset e formimit kulturor dhe letrar. Në këtë mënyrë, ai vendos themelet e një historie kulturore shqiptare të ndërtuar mbi kategori historike, gjuhësore dhe etnografike. Për këtë arsye, Për gjenezën e literaturës shqipe mund të konsiderohet një nga tekstet e para programore të metodës historiko-kulturore të Eqrem Çabejt dhe një nga veprat teorike më të rëndësishme të albanologjisë shqiptare të shekullit XX.

Në tërësi, bibliografia dhe recensionet e Norbert Joklit për Eqrem Çabejn përbëjnë ndër dokumentet më të hershme dhe më autoritative të njohjes ndërkombëtare të veprës së tij. Ato tregojnë se, që në vitet 1933–1938, Çabej ishte shfaqur si studiues me profil të plotë albanologjik: dialektolog, etimolog, folklorist, tekstolog, historian i gjuhës dhe ballkanolog. Njohja ndërkombëtare e tij nuk ishte as e vonshme, as e rastësishme, por filloi që në periudhën e formimit akademik. Jokli e lexoi veprën e tij jo si prodhim periferik të një kulture të vogël, por si kontribut të mirëfilltë në gjuhësinë indoevropiane, në dialektologjinë arbëreshe, në historinë e shqipes dhe në ballkanologji. Përshkrimi i hollësishëm i Italoalbanische Studien, vlerësimi i Elemente të gjuhësisë e të literaturës shqipe dhe diskutimi kritik i Për gjenezën e literaturës shqipe tregojnë se Çabej u identifikua herët si dijetar me metodë, kulturë filologjike dhe horizont të gjerë historiko-kulturor.

Në këtë kuptim, Jokli nuk është vetëm një nga recensuesit e parë të rëndësishëm të Çabejt, por edhe dëshmitari më autoritar i lindjes së profilit të tij shkencor. Përmes vlerësimeve të tij shihet se Çabej, qysh në vitet 1933–1938, kishte formuar një model të veçantë kërkimi, ku dialektologjia nuk ndahej nga historia e gjuhës, etimologjia nga kultura, ndërsa folklori nuk trajtohej si material ilustrues. Letërsia shqiptare shihej si produkt i historisë së popullit dhe i lëvizjeve të tij kulturore. Prandaj, këto vlerësime të Joklit duhen parë si dëshmi e hershme e institucionalizimit evropian të autoritetit shkencor të Eqrem Çabejt dhe e hyrjes së albanologjisë shqiptare në horizontin modern të filologjisë evropiane.