s p – Page 88 – Dielli

20 korrik 1883, në Koriliano Kalabro doli në shtyp revista e përmuajshme politike, shoqërore, kulturore e letrare “Flamuri i Arbërit”

July 20, 2026 by s p

QSPA/

Revista “Flamuri i Arbërit” u themelua nga një prej personaliteteve më të rëndësishëm të letërsisë shqipe të shekullit të XIX dhe botës arbëreshe, Jeronim De Rada. Ai njihet si ‘babai’ i gazetarisë, pasi botoi gazetën e parë në gjuhën shqipe “Shqiptari i Italisë” (L’Albanese d’Italia) në Maq të Kozencës, në vitin 1887. De Rada, si letërshkrues, ngriti zërin për mbështetjen e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit (1878) duke frymëzuar të tjerë atdhetarë për ruajtjen e trojeve të pacenuara shqiptare. Kjo e frymëzoi të botonte të përmuajshmen “Flamuri i Arbërit” ose “La Bandiera Albanese” e cila u botua në vendlindjen e tij, Kozenca. Revista luajti rol të rëndësishëm për njohjen e Shqipërisë në Evropë si vendi i një populli të lashtë e me tradita, demaskoi synimet e fuqive të huaja për copëtimin e Shqipërisë, dhe shërbeu si një thirrje e përbashkët patriotike për arbëreshët dhe shqiptarët, që t’i shërbente misionit të pavarësisë së Shqipërisë dhe bashkimit Kombëtar. De Rada mbajti letërkëmbim me Thimi Mitkon, Zef Jubanin, Sami Frashërin, Elena Gjikën dhe Dora d’Istrian si dhe me studiues e shkrimtarë të huaj, të interesuar për Shqipërinë, si albanologu francez Ogyst Dozon, me baroneshën Jozefin fon Knorr dhe gjuhëtarin austriak Gustav Majer, në shërbim të njohjes së Shqipërisë dhe çështjes kombëtare.

https://politiko.al/flamuri-arberit-gazeta-e-pare…

PROJEKTI I PADUKSHËM I SPASTRIMIT ETNIK NËPËRMJET INXHINIERISË SË IDENTITETIT

July 20, 2026 by s p

( Dokumenti diplomatik italian si dëshmi e vazhdimësisë së projektit serbo-bullgar për shkombëtarizimin e shqiptarëve).

Prof. Dr. Skender Asani

Historia e Ballkanit nuk mund të kuptohet vetëm përmes luftërave, ndryshimeve të kufijve dhe përplasjeve ushtarake. Pas këtyre zhvillimeve ka vepruar një mekanizëm shumë më i ndërlikuar, i ndërtuar mbi administratën shtetërore, diplomacinë, propagandën dhe manipulimin juridik të identitetit. Pikërisht në këtë dimension duhet kërkuar një nga projektet më afatgjata të transformimit etnik në Evropën Juglindore: strategjia sistematike për reduktimin e pranisë shqiptare në trojet e veta përmes ndryshimit të identitetit administrativ, përpara se të realizohej shpërngulja fizike e popullsisë. Dokumentet arkivore dëshmojnë se spastrimi etnik nuk fillonte domosdoshmërisht me armë; ai niste shumë më herët në regjistrat civilë, në administratën shtetërore, në institucionet fetare dhe në procedurat burokratike.

Kjo strategji u kodifikua gjatë periudhës ndërmjet dy luftërave botërore në Mbretërinë e Jugosllavisë përmes marrëveshjeve serbo-turke për shpërnguljen e shqiptarëve drejt Anadollit.

Në pamje të parë, këto marrëveshje paraqiteshin si instrumente për menaxhimin e migrimit, por në të vërtetë ato përfaqësonin fazën përfundimtare të një projekti shumë më të gjerë shtetëror. Për ta larguar shqiptarin nga vendlindja e tij, më parë duhej t’i mohohej identiteti shqiptar në regjistrat zyrtarë. Përkatësia fetare u shndërrua në instrument për mohimin e identitetit kombëtar. Regjistrimi i shqiptarëve myslimanë si turq krijonte bazën juridike që shpërngulja e tyre të paraqitej si zbatim i një marrëveshjeje dypalëshe ndërmjet dy shteteve dhe jo si dëbim i dhunshëm i një popullsie autoktone.

Kjo doktrinë politike nuk u ndërpre me Luftën e Dytë Botërore. Përkundrazi, dokumentet diplomatike italiane dëshmojnë se, pas pushtimit bullgar të Maqedonisë, administrata bullgare vazhdoi të zbatonte të njëjtën logjikë, duke ndryshuar vetëm instrumentet, por jo objektivin strategjik. Regjimet ndryshonin, por synimi mbetej i pandryshuar: dobësimi gradual i elementit shqiptar përmes manipulimit të identitetit, kontrollit administrativ dhe krijimit të kushteve për shpërngulje. Vazhdimësia e kësaj politike dëshmon se nuk bëhej fjalë për masa të rastësishme apo të izoluara, por për pjesë përbërëse të një koncepti afatgjatë të inxhinierisë demografike.

Një nga dëshmitë më domethënëse për këtë projekt ruhet në fondet arkivore të Ministrisë së Punëve të Jashtme të Italisë, veçanërisht në dokumentacionin që lidhet me Bashkësinë Islame në Maqedoni. Raportet diplomatike italiane nuk ishin materiale propagandistike, por burime parësore të hartuara ekskluzivisht për përdorim të brendshëm qeveritar. Pikërisht ky karakter u jep atyre një vlerë të jashtëzakonshme historiografike. Në raportin e Konsullit Mbretëror Italian në Shkup thuhet qartë se autoritetet bullgare kishin filluar regjistrimin sistematik të myslimanëve si turq. Diplomacia italiane theksonte shprehimisht se shumica dërrmuese e tyre ishin në të vërtetë shqiptarë. Ky dokument rrëzon narrativat që për dekada e paraqitën këtë proces si pasqyrim të një realiteti etnik autentik dhe provon se ai ishte rezultat i një ndërhyrjeje të vetëdijshme shtetërore në identitetin kombëtar të komunitetit shqiptar.

Dokumenti italian zbërthen mekanizmin real të funksionimit të këtij projekti. Ai dëshmon se objektivi nuk ishte komuniteti etnik turk, por shqiptarët myslimanë të Maqedonisë, të cilëve duhej t’u hiqej identiteti kombëtar përpara se t’u mohohej e drejta mbi vendlindjen. Në këtë mënyrë, regjistrimi civil pushoi së qeni një instrument statistikor dhe u shndërrua në armë politike. Administrata nuk regjistronte më realitetin, por krijonte një realitet të ri juridik, i cili më vonë përdorej për të legjitimuar transformimet demografike. Shqiptari zhdukej fillimisht si kategori juridike dhe vetëm më pas si prani fizike në trojet e veta.

Paralelisht zhvillohej edhe një goditje sistematike ndaj elitës fetare shqiptare. Burgosja, internimi dhe dëbimi i imamëve dhe myftinjve shqiptarë, si dhe zëvendësimi i tyre me klerikë të afërt me politikat shtetërore, synonte të shkëpuste lidhjen midis Islamit dhe vetëdijes kombëtare shqiptare. Institucionet fetare u shndërruan në instrumente të inxhinierisë së identitetit. Dobësimi i rolit të tyre kombëtar krijoi terrenin psikologjik dhe administrativ për realizimin e projektit të shpërnguljes.

Po aq e rëndësishme ishte edhe politika ndaj pronës. Siç dëshmojnë dokumentet diplomatike italiane, autoritetet ndërhynin në procedurat noteriale dhe vendosnin kufizime në shitblerjen e pronave të shqiptarëve myslimanë. Këto masa nuk ishin veprime të izoluara burokratike, por pjesë integrale e të njëjtit projekt strategjik. Cenimi i sigurisë juridike mbi pronën dobësonte bazën ekonomike të komunitetit shqiptar dhe e bënte largimin e tij pothuajse të pakthyeshëm. Kështu, identiteti, prona dhe pushteti administrativ u shkrinë në një mekanizëm të vetëm të transformimit etnik.

Në këtë kontekst historik, diplomacia shqiptare mori një rëndësi të veçantë. Hamit Kokallari, konsull i Shqipërisë në Shkup, dhe Xhafer Belegu, konsull i Shqipërisë në Manastir, e tejkaluan funksionin tradicional të përfaqësuesit diplomatik dhe u shndërruan në mbrojtës të identitetit kombëtar të shqiptarëve. Përmes raporteve diplomatike, ndërhyrjeve pranë autoriteteve kompetente dhe mbështetjes për institucionet arsimore, kulturore e fetare shqiptare, ata iu kundërvunë politikave të shkombëtarizimit dhe dëshmuan se shteti shqiptar nuk kishte hequr dorë nga përgjegjësia e tij morale ndaj shqiptarëve që jetonin jashtë kufijve politikë të Shqipërisë. Konsullatat shqiptare në Shkup dhe Manastir u shndërruan kështu në qendra të rezistencës diplomatike kundër politikave që synonin ta reduktonin shqiptarin në një kategori thjesht fetare, të zhveshur nga identiteti i tij kombëtar.

Rëndësia e dokumentit diplomatik italian e tejkalon historinë shqiptare. Ai ofron një model universal të përdorimit të administratës shtetërore si instrument për transformimin e identitetit etnik.

Në këndvështrimin e së drejtës ndërkombëtare bashkëkohore, praktika të tilla përbëjnë shkelje serioze të të drejtave kolektive, të drejtës së pronës dhe parimit themelor të mosdiskriminimit. Për këtë arsye, dokumenti duhet të konsiderohet një burim themelor për studimin e fazave fillestare të spastrimit etnik, ku burokracia i paraprin dhunës dhe veprimet administrative hapin rrugën për shpërnguljen me forcë.

Kjo logjikë nuk i përket vetëm së kaluarës. Zhvillimet bashkëkohore tregojnë se mekanizmi themelor shpesh mbetet i njëjtë, edhe pse format e zbatimit ndryshojnë. Rasti i pasivizimit të adresave të banimit të shqiptarëve në Medvegjë është një shembull domethënës se si një procedurë në dukje administrative mund të prodhojë pasoja të thella politike dhe demografike. Humbja e adresës së regjistruar nënkupton kufizime në të drejtën e votës, në të drejtën e pronës, në qasjen ndaj dokumentacionit zyrtar dhe, në fund, dobësimin e lidhjes juridike ndërmjet individit dhe vendbanimit të tij. Nuk bëhet fjalë për një krahasim mekanik të epokave të ndryshme historike, por për ilustrimin e vazhdimësisë së një logjike, sipas së cilës administrata përdoret për të transformuar realitetin demografik.

Reflektime të ngjashme imponojnë edhe zhvillimet në Republikën e Maqedonisë së Veriut, ku Marrëveshja Kornizë e Ohrit përfaqëson themelin kushtetues mbi të cilin janë ndërtuar stabiliteti ndëretnik, përfaqësimi i drejtë dhe orientimi euroatlantik i shtetit. Në këtë kontekst, çdo përpjekje për ta relativizuar frymën e saj, për të dobësuar mekanizmat e barazisë ose për të zbehur gradualisht pozitën kushtetuese të shqiptarëve nuk prek vetëm një komunitet etnik, por cenon vetë arkitekturën politike dhe kushtetuese të ndërtuar pas vitit 2001. Pikërisht në këtë prizëm duhet parë edhe ndërhyrja në legjislacionin që ndan popullsinë në kategori rezidente dhe jorezidente, e cila, ndonëse paraqitet si një zgjidhje tekniko-administrative, prodhon pasoja të thella juridike, politike dhe demografike. Në momentin kur kategorizimet statistikore fillojnë të ndikojnë në përmasën e të drejtave kolektive, në përfaqësimin institucional, në zbatimin e parimit të përfaqësimit të drejtë e adekuat, në përdorimin zyrtar të gjuhës shqipe dhe në shpërndarjen e burimeve publike, statistika pushon së qeni një instrument neutral administrimi dhe shndërrohet në mekanizëm të sofistikuar të inxhinierisë institucionale të identitetit, përmes së cilit balanca kushtetuese mund të rikonfigurohet pa ndryshuar formalisht rendi juridik.

Njëkohësisht, nëse këto ndërhyrje reflektohen edhe në të drejtën e pjesëmarrjes në zgjedhjet lokale, pasojat mund të ndihen veçanërisht në komunat me shumicë shqiptare, ku diaspora shqiptare përbën një faktor me peshë në strukturën demografike dhe në ekuilibrin elektoral, duke krijuar rrezikun e ndryshimit të balancave të përfaqësimit politik në një numër komunash të Maqedonisë Perëndimore. Për këtë arsye, debati nuk lidhet thjesht me metodologjinë e regjistrimit apo me administrimin teknik të zgjedhjeve, por me ruajtjen e frymës së Marrëveshjes Kornizë të Ohrit, me garantimin e standardeve kushtetuese e demokratike dhe me pengimin e një forme bashkëkohore të transformimit gradual të realitetit politik dhe identitar përmes mekanizmave statistikorë e institucionalë me legjitimitet të dukshëm formal.

Në këtë kontekst merr rëndësi të veçantë veprimtaria diplomatike e Ambasadorit të Republikës së Shqipërisë në Shkup, Denion Meidani, në mbrojtje të frymës dhe substancës së Marrëveshjes Kornizë të Ohrit. Një angazhim i tillë nuk duhet të interpretohet si ndërhyrje në punët e brendshme të një shteti tjetër, por si vazhdimësi e traditës së diplomacisë shqiptare, e cila në momentet kyçe të historisë është përpjekur të mbrojë të drejtat legjitime të shqiptarëve mbi bazën e së drejtës ndërkombëtare dhe bashkëpunimit euroatlantik. Edhe pse në rrethana krejtësisht të ndryshme historike, kjo qasje pasqyron të njëjtën filozofi diplomatike që dikur mishëruan Hamit Kokallari dhe Xhafer Belegu.

Ky shkrim nuk synon të ringjallë antagonizma të vjetra. Përkundrazi, ai synon të dëshmojë se mbrojtja e së vërtetës historike të dokumentuar është parakusht themelor për ndërtimin e një paqeje të qëndrueshme dhe të një shoqërie demokratike funksionale. Shoqëritë që nuk analizojnë mekanizmat burokratikë përmes të cilëve janë prodhuar padrejtësitë historike rrezikojnë t’i riprodhojnë ato në forma të reja dhe më të sofistikuara.

Prandaj, ndërkombëtarizimi i dokumentacionit arkivor, botimi shumëgjuhësh i burimeve diplomatike, bashkëpunimi ndërmjet arkivave të Shqipërisë, Italisë, Mbretërisë së Bashkuar, Gjermanisë, Turqisë, Bullgarisë, Maqedonisë së Veriut dhe Serbisë, si dhe organizimi i konferencave ndërkombëtare shkencore nuk duhet të konsiderohen thjesht detyrime akademike. Ato janë elemente të domosdoshme të diplomacisë parandaluese, të projektuara për të mbrojtur të vërtetën historike dhe për të parandaluar rikthimin e mekanizmave administrativë të transformimit të identitetit, të cilët kanë shënuar thellësisht historinë e Ballkanit gjatë shekullit XX.

Dokumenti diplomatik italian, fondet arkivore të Bashkësisë Islame, veprimtaria e konsujve shqiptarë Hamit Kokallari dhe Xhafer Belegu, si dhe përpjekjet bashkëkohore te ambasadorit Denion Meidani për ruajtjen e Marrëveshjes Kornizë të Ohrit përfaqësojnë hallka të një vazhdimësie të vetme historike. Së bashku, ato dëshmojnë se mbrojtja e identitetit shqiptar nuk është zhvilluar vetëm në fushën e betejës, por edhe në diplomaci, në kërkimin arkivor, në administratën publike dhe në mbrojtjen e rendit kushtetues. Pikërisht kjo vazhdimësi historike e bën mbrojtjen e së vërtetës dokumentare, garantimin e paprekshmërisë së të drejtave kolektive dhe parandalimin e mekanizmave të padukshëm të inxhinierisë së identitetit një përgjegjësi të përbashkët të diplomacisë shqiptare dhe të komunitetit ndërkombëtar, në funksion të një Ballkani demokratik dhe euroatlantik.

GJURMËT E SHQIPËRISË ETNIKE NË SHTYPIN EUROPIAN

July 20, 2026 by s p

Prof.dr. Pal Nikolli/

Një analizë e hollësishme gjeopolitike e hartës gjermane të Dhjetorit 1912 gjatë Luftërave Ballkanike.

Dokumenti historik i shfaqur në faqen e gazetës paraqet një dëshmi të jashtëzakonshme hartografike dhe arkivore të shkëputur nga shtypi periodik gjermanofon i muajit dhjetor të vitit 1912. Nën titullin kryesor me shkronja gotike “Der Balkankrieg” (Lufta e Ballkanit), ky artikull shoqërohet me një hartë që pasqyron në mënyrë të qartë dhe të hollësishme shtrirjen e plotë të territoreve shqiptare në prag të ndryshimeve të mëdha gjeopolitike që do të ridizenjonin hartën e Europës Juglindore.

1. Konteksti kronologjik dhe rëndësia e burimit.

Artikulli mban datat eksplicite 5 dhe 8 dhjetor të vitit 1912, një moment historik me rëndësi kritike për kombin shqiptar. Ky botim vjen vetëm pak ditë pas Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë në Vlorë më 28 Nëntor 1912 nga Ismail Qemali dhe po ashtu bashkëudhëton me zhvillimet dramatike të Luftës së Parë Ballkanike. Në këtë periudhë, Aleanca Ballkanike po thërrmonte sundimin shekullor të Perandorisë Osmane, ndërsa Fuqitë e Mëdha po përgatiteshin për Konferencën e Londrës, ku do të vendosej fati i shtetit të ri shqiptar.

Prania e kësaj harte në një gazetë të rëndësishme gjermane apo austro – hungareze dëshmon interesin jetik të bllokut të Fuqive Qendrore për çështjen shqiptare. Austro – Hungaria, në veçanti, synonte me ngulm krijimin e një Shqipërie kompakte në kufijtë e saj etnikë, me qëllim parandalimin e daljes së Serbisë në Detin Adriatik, çka do të kërcënonte ekuilibrat strategjikë në rajon.

2. Analiza gjeografike dhe shtrirja territoriale.

Harta e vizatuar me një linjë të qartë me pika paraqet hapësirën unike gjeografike të katër Vilajeteve Shqiptare (Kosovës, Shkodrës, Monastirit dhe Janinës), duke përfshirë nyjat kryesore urbane të banuara historikisht nga popullsia shqiptare:

- Veriu dhe Verilindja (Kosova dhe Shkodra): Në skajin më verior të vijës kufitare është shënuar qartë qyteti i Mitrovitza (Mitrovica), i ndjekur nga Prishtina dhe Podujeva. Më në perëndim, brenda këtij territori gjenden qendra të rëndësishme si Ipek (Peja), Diakova (Gjakova) dhe kryeqendra historike e Lidhjes Shqiptare, Prixrend (Prizreni). Gjithashtu, Scutari (Shkodra) me liqenin e saj dëshmohet si pikë ankorimi në veriperëndim.

- Lindja (Lugina e Vardarit dhe Maqedonia e sotme): Vija e shtetit shqiptar zhvendoset thellë në lindje, duke përfshirë Uskub (Shkupin) si një qendër nevralgjike, e shoqëruar nga Kumanovo (Kumanova) dhe Kiprulu (Velesi). Më në jug, harta integron rajonin e Ochrida (Ohrit) dhe Monastir (Manastirin ose Bitolën e sotme), duke u shtrirë deri pranë portit të madh të Salonique (Selanikut).

- Bregdeti Adriatik dhe Jugu (Epiri): Në vijën bregdetare listohen qytetet porte si Medua (Shëngjini), Alessio (Lezha), Durazzo (Durrësi) dhe Avlona (Vlora). Në skajin jugor, kufiri zbret thellë në Epirin historik përballë shtetit grek (Grece), duke përfshirë brenda hapësirës shqiptare Janina (Janinën), kryeqendrën e vilajetit homonim, si dhe qytete si Metzovo (Mecova) dhe Parga.

Harta dëshmon se përpara se të ndodhte copëtimi zyrtar në tryezat diplomatike të vitit 1913, bota perëndimore e njihte dhe e dokumentonte gjeografikisht hapësirën shqiptare si një tërësi territoriale unike nga Mitrovica e Shkupi e deri në Janinë.

3. Leximi gjeopolitik: Drejt tragjedisë së copëtimit.

Kjo hartë shërben si një pasqyrë e hidhur për të kuptuar kontrastin e madh midis Shqipërisë Etnike të njohur në vitin 1912 dhe asaj që mbeti pas vendimeve të Konferencës së Ambasadorëve në Londër në vitin 1913. Projekti gjeopolitik që shfaqet në këtë gazetë, i cili përkonte me kërkesat e delegacionit shqiptar dhe mbështetjen austro – hungareze, u flijua për shkak të kompromiseve mes Fuqive të Mëdha dhe presioneve të Rusisë Cariste në favor të Aleancës Ballkanike.

Si pasojë, qendra të mëdha urbane dhe rajone të tëra të pasura që shihen këtu brenda vijës shqiptare (si Kosova e plotë, Shkupi, Manastiri e Janina) iu dhuruan shteteve fqinje, duke lënë jashtë kufijve të shtetit të ri të cunguar më shumë se gjysmën e popullsisë shqiptare. Ky dokument mbetet një dëshmi monumentale e asaj çka Shqipëria mund dhe duhej të ishte sipas parimit të kombësive, përpara se të shndërrohej në viktimën kryesore të diplomacisë europiane të kohës.

MID’HAT FRASHËRI (LUMO SKËNDO) – NJË JETË E KUSHTUAR KOMBIT SHQIPTAR, KULTURËS KOMBËTARE DHE DIPLOMACISË SHQIPTARE

July 20, 2026 by s p

Gjon F. Ivezaj/

Në historinë e kombit shqiptar ka personalitete që nuk i përkasin vetëm kohës në të cilën jetuan, por mbeten pjesë e përhershme e kujtesës historike dhe e ndërgjegjes kombëtare. Ata janë njerëzit që, me mendimin, dijen, kulturën dhe veprimtarinë e tyre, ndikuan në fatin e popullit shqiptar dhe lanë një trashëgimi që vazhdon të studiohet edhe sot. Ndër këto figura të shquara zë një vend të rëndësishëm Mid’hat Frashëri, i njohur në botën e letrave me pseudonimin Lumo Skëndo, një ndër personalitetet më të mëdha të mendimit politik, kulturor dhe diplomatik shqiptar të gjysmës së parë të shekullit XX.

Jeta e Mid’hat Frashërit u zhvillua në një periudhë vendimtare të historisë së shqiptarëve. Ai lindi në një kohë kur trojet shqiptare ndodheshin ende nën sundimin e Perandorisë Osmane, u formua gjatë viteve të Rilindjes Kombëtare, mori pjesë në përpjekjet për njësimin e alfabetit të gjuhës shqipe, kontribuoi në administratën dhe diplomacinë e shtetit të ri shqiptar, jetoi periudhën e dy luftërave botërore dhe vitet e fundit të jetës i kaloi në mërgim, duke mos e ndalur asnjëherë veprimtarinë në shërbim të çështjes kombëtare.

Mid’hat Frashëri lindi më 25 mars 1880 në Janinë, një nga qendrat më të rëndësishme administrative dhe kulturore të Perandorisë Osmane në Ballkan. Ai ishte djali i Abdyl Frashërit, njërit prej udhëheqësve më të shquar të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit dhe një prej arkitektëve të mendimit politik të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, ndërsa nëna e tij ishte Emine Frashëri, e cila vinte nga e njëjta traditë fisnike e familjes Frashëri.

Fati deshi që Mid’hati të lindte në një nga familjet më të shquara të historisë shqiptare. Familja Frashëri kishte dhënë disa prej personaliteteve më të rëndësishme të kulturës dhe të mendimit shqiptar. Xhaxhai i tij, Naim Frashëri, ishte poeti kombëtar, frymëzuesi i Rilindjes Shqiptare dhe autori i veprave që zgjuan ndërgjegjen kombëtare të shqiptarëve. Xhaxhai tjetër, Sami Frashëri, ishte dijetar, enciklopedist, gjuhëtar dhe një nga mendimtarët më të mëdhenj të botës shqiptare e osmane. Në një mjedis të tillë familjar, ku dashuria për Shqipërinë, për gjuhën dhe për kulturën ishte pjesë e jetës së përditshme, u formua edhe karakteri i Mid’hat Frashërit.

Kur ai ishte ende fëmijë, humbi të atin, Abdyl Frashërin. Kjo humbje e rëndë nuk e ndërpreu edukimin e tij patriotik. Përkundrazi, ai u rrit nën ndikimin e trashëgimisë së madhe që kishte lënë familja Frashëri dhe nën kujdesin e të afërmve, të cilët e edukuan me bindjen se shërbimi ndaj kombit ishte detyrë morale.

Vitet e para të arsimit i kreu në mjediset arsimore të Stambollit, ku familja Frashëri ishte vendosur për shkak të veprimtarisë politike dhe administrative. Në kryeqytetin osman ai mori një formim të gjerë kulturor, duke mësuar gjuhën osmane, frëngjishten, greqishten dhe gjuhë të tjera të huaja, të cilat më vonë do ta ndihmonin në veprimtarinë diplomatike dhe studimore. Që në moshë të re u dallua për prirjen e jashtëzakonshme ndaj leximit, historisë, letërsisë dhe gjuhësisë.

Më pas ndoqi studime në Shkollën e Lartë të Farmacisë në Stamboll. Megjithëse nuk i përfundoi studimet universitare, pasi iu kushtua administratës dhe lëvizjes kombëtare shqiptare, ai fitoi një kulturë enciklopedike të admirueshme, duke u bërë një nga intelektualët më të ditur shqiptarë të kohës. Formimi i tij nuk ishte rezultat vetëm i shkollës, por edhe i studimit të pandërprerë, i njohjes së gjuhëve të huaja dhe i kontakteve me mendimin evropian.

Në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX, Mid’hat Frashëri filloi të punonte në administratën osmane. Përvoja administrative i dha mundësinë të njihte nga afër funksionimin e institucioneve shtetërore dhe realitetin politik të Perandorisë Osmane. Megjithatë, zemra dhe mendja e tij ishin të lidhura me një ideal shumë më të madh: rilindjen politike, kulturore dhe kombëtare të shqiptarëve.

Që në vitet e rinisë ai filloi të shkruante artikuj, ese dhe studime, duke përdorur pseudonimin Lumo Skëndo. Përmes shkrimeve të tij ai trajtoi historinë e shqiptarëve, rëndësinë e gjuhës shqipe, zhvillimin e arsimit, ruajtjen e kulturës kombëtare dhe domosdoshmërinë e krijimit të një shteti shqiptar modern. Ai ishte i bindur se arma më e fortë e një kombi nuk ishte vetëm pushka, por edhe libri, shkolla dhe kultura.

Në vitin 1897 filloi botimin e “Kalendarit Kombiar”, një prej botimeve më të rëndësishme kulturore shqiptare të kohës, ku u përfshinë shkrime historike, letrare dhe studimore nga autorët më të njohur shqiptarë. Ky botim u bë një tribunë e rëndësishme për përhapjen e ideve të Rilindjes Kombëtare dhe për forcimin e vetëdijes kombëtare ndër shqiptarë.

Veprimtaria e tij u zgjerua më tej me botimin e revistës “Diturija”, e cila u shndërrua në një nga organet më serioze të kulturës shqiptare. Në faqet e saj u botuan studime mbi historinë, gjuhësinë, etnografinë, folklorin dhe letërsinë shqiptare. Për Mid’hat Frashërin, kultura ishte themeli mbi të cilin ndërtohej identiteti kombëtar dhe shteti modern shqiptar.

Në të njëjtën kohë, ai punonte pa pushim për organizimin e arsimit shqip dhe për përhapjen e librit shqiptar në të gjitha trevat etnike. Ai besonte se një komb i paarsimuar nuk mund të ishte i lirë dhe se liria politike kishte kuptim vetëm kur shoqërohej me zhvillim kulturor dhe qytetar.

Në fillim të shekullit XX, emri i Mid’hat Frashërit tashmë ishte bërë i njohur në qarqet patriotike shqiptare brenda dhe jashtë vendit. Ai kishte fituar respekt si studiues, publicist dhe organizator i jetës kulturore shqiptare, duke u bërë një nga figurat që do të luanin rol të rëndësishëm në ngjarjet vendimtare që do të çonin drejt njësimit të alfabetit dhe më pas drejt krijimit të shtetit shqiptar.

Mid’hat Frashëri ishte ndër personalitetet që e kuptoi më herët se çështja shqiptare nuk mund të fitonte përmasa ndërkombëtare pa një gjuhë të njësuar, pa shkolla kombëtare dhe pa një elitë intelektuale që t’i përfaqësonte denjësisht shqiptarët përballë Evropës. Për këtë arsye, ai u bë pjesë e lëvizjes së gjerë kulturore që synonte të forconte identitetin kombëtar përmes arsimit dhe gjuhës shqipe.

Një nga momentet kulmore të kësaj veprimtarie ishte pjesëmarrja e tij në Kongresin e Manastirit, i mbajtur nga 14 deri më 22 nëntor 1908. Ky kongres përbën një nga ngjarjet më të rëndësishme në historinë e kulturës shqiptare, sepse aty u vendos njësimi i alfabetit të gjuhës shqipe. Mid’hat Frashëri u zgjodh kryetar i kongresit, një përgjegjësi që dëshmon besimin dhe autoritetin që gëzonte ndër patriotët shqiptarë. Nën drejtimin e tij, delegatët arritën të kapërcenin dallimet dhe të miratonin alfabetin që përdoret edhe sot, duke hedhur themelet e një kulture të përbashkët kombëtare.

Një vit më vonë ai mori pjesë edhe në Kongresin e Elbasanit, ku u vendos hapja e Shkollës Normale të Elbasanit, institucioni i parë i arsimit të lartë pedagogjik në gjuhën shqipe. Mid’hat Frashëri ishte ndër ata intelektualë që besonin se mësuesi ishte ndërtuesi i kombit dhe se shkolla shqiptare ishte institucioni më i rëndësishëm për ruajtjen e identitetit kombëtar.

Në prag të shpalljes së Pavarësisë, ai ishte ndër veprimtarët më aktivë të lëvizjes kombëtare. Përmes shkrimeve, lidhjeve me patriotët shqiptarë dhe veprimtarisë organizative, ai punoi për bashkimin e shqiptarëve rreth idealit të një shteti të pavarur. Ai mbante marrëdhënie me figura të shquara të kohës si Ismail Qemali, Luigj Gurakuqi, Hasan Prishtina, Faik Konica, Fan S. Noli dhe shumë patriotë të tjerë, të cilët, ndonëse kishin herë pas here pikëpamje të ndryshme politike, ndanin të njëjtin synim: lirinë dhe përparimin e Shqipërisë.

Pas shpalljes së Pavarësisë më 28 nëntor 1912, Mid’hat Frashëri hyri në shërbim të shtetit të ri shqiptar. Në vitet që pasuan ai mbajti detyra të rëndësishme administrative dhe diplomatike, duke përfaqësuar Shqipërinë në misione të ndryshme. Ai shërbeu si ministër fuqiplotë dhe përfaqësues diplomatik në disa vende evropiane, ku punoi për forcimin e pozitës ndërkombëtare të shtetit shqiptar dhe për mbrojtjen e të drejtave të shqiptarëve.

Në periudhën e Konferencës së Paqes në Paris pas Luftës së Parë Botërore, Mid’hat Frashëri u angazhua në mbrojtjen e integritetit territorial të Shqipërisë. Në atë kohë, fuqitë e mëdha po diskutonin kufijtë e Ballkanit dhe ekzistonte rreziku i copëtimit të mëtejshëm të trojeve shqiptare. Përmes memorandumeve, shkrimeve dhe kontakteve diplomatike, ai argumentoi se shqiptarët përbënin një komb me identitet të veçantë historik, gjuhësor dhe kulturor, i cili kishte të drejtë të jetonte i lirë në shtetin e vet.

Krahas veprimtarisë diplomatike, Mid’hat Frashëri nuk e ndërpreu asnjëherë punën studimore. Ai mblodhi me përkushtim libra, dorëshkrime, dokumente arkivore dhe botime të rralla shqiptare e të huaja. Biblioteka e tij u bë një nga koleksionet private më të pasura shqiptare të kohës dhe përmbante mijëra vëllime, të cilat ai i konsideronte një pasuri kombëtare. Për të, ruajtja e dokumenteve ishte po aq e rëndësishme sa edhe mbrojtja e kufijve të vendit, sepse një komb pa kujtesë historike rrezikon të humbasë identitetin e vet.

Në vitet njëzet dhe tridhjetë ai vazhdoi të botonte studime, artikuj dhe analiza mbi historinë, gjuhën, etnografinë dhe kulturën shqiptare. Shkrimet e tij dallohen për gjuhën e pasur, mendimin kritik dhe argumentimin e mbështetur në burime historike. Ai nuk ishte vetëm një patriot i zjarrtë, por edhe një studiues që kërkonte që historia e shqiptarëve të mbështetej mbi dokumente dhe jo mbi legjenda apo interpretime të pabazuara.

Për Mid’hat Frashërin, Evropa nuk ishte vetëm një hapësirë gjeografike, por një model qytetërimi. Ai ishte i bindur se Shqipëria duhej të ndërtonte institucione të forta, të respektonte ligjin, të zhvillonte arsimin dhe të kultivonte një administratë moderne. Në mendimin e tij, vetëm në këtë mënyrë shqiptarët do të fitonin respektin e kombeve të tjera dhe do të siguronin të ardhmen e shtetit të tyre.

Në të gjitha veprimtaritë e tij ai mbeti besnik ndaj një ideali të pandryshuar: Shqipëria duhej të ishte një shtet i lirë, me qytetarë të arsimuar, me kulturë kombëtare të zhvilluar dhe me institucione që t’u shërbenin interesave të popullit shqiptar.

Në jetën e Mid’hat Frashërit një vend të rëndësishëm zë edhe marrëdhënia e tij me diasporën shqiptare, veçanërisht me komunitetin shqiptar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Ai e kuptoi shumë herët se shqiptarët jashtë atdheut mund të luanin një rol të madh në mbrojtjen e interesave kombëtare dhe në përhapjen e kulturës shqiptare në botë.

Në këtë drejtim, një rëndësi të veçantë pati Federata Pan-Shqiptare “Vatra”, e themeluar në Boston në vitin 1912 nga patriotët shqiptarë, ndër të cilët spikatën Fan S. Noli dhe Faik Konica. “Vatra” u bë një nga organizatat më të rëndësishme të shqiptarëve në Amerikë dhe një qendër e fuqishme e veprimtarisë kombëtare. Ajo luajti një rol të jashtëzakonshëm në mbrojtjen e çështjes shqiptare, sidomos në periudhat kur Shqipëria përballej me vështirësi të mëdha diplomatike.

Mid’hat Frashëri kishte lidhje të ngushta me rrethet patriotike shqiptare në Amerikë dhe me figurat që vepronin në kuadër të “Vatrës”. Ai ndante të njëjtin ideal me ta: ruajtjen e gjuhës shqipe, forcimin e identitetit kombëtar dhe mbështetjen e Shqipërisë në arenën ndërkombëtare. Për të, diaspora nuk ishte e ndarë nga atdheu, por ishte një pjesë e gjallë e kombit shqiptar.

Gazeta “Dielli”, organi i Federatës “Vatra”, ishte një nga tribunat më të rëndësishme të mendimit shqiptar në Amerikë. Në faqet e saj u trajtuan çështje të rëndësishme të jetës kombëtare dhe u mbajt gjallë lidhja shpirtërore e shqiptarëve me vendin e origjinës. Kjo traditë e gazetarisë shqiptare në Amerikë vazhdon edhe sot të jetë një burim i rëndësishëm për studiuesit e historisë sonë kombëtare.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, jeta politike e Shqipërisë hyri në një periudhë jashtëzakonisht të ndërlikuar. Mid’hat Frashëri u bë një nga themeluesit e organizimit politik Balli Kombëtar, një lëvizje që synonte një Shqipëri të pavarur dhe një rend politik të bazuar në disa parime kombëtare e demokratike. Kjo periudhë mbetet një nga kapitujt më të debatueshëm të historisë shqiptare dhe është trajtuar në mënyra të ndryshme nga studiues të ndryshëm.

Vlerësimi historik i një figure si Mid’hat Frashëri kërkon një qasje të matur dhe shkencore, duke marrë parasysh të gjithë veprimtarinë e tij gjatë jetës: kontributin në kulturë, gjuhë, diplomaci, publicistikë, ruajtjen e dokumenteve dhe përpjekjet për çështjen kombëtare. Ai ishte një figurë e formuar në traditën e Rilindjes Shqiptare dhe një personalitet që i kushtoi pjesën më të madhe të jetës së tij ideve që ai besonte se i shërbenin Shqipërisë.

Pas vendosjes së regjimit komunist në Shqipëri në vitin 1944, Mid’hat Frashëri u largua nga atdheu. Për një njeri që gjithë jetën e kishte lidhur me Shqipërinë, largimi ishte një dhimbje e madhe. Ai kaloi vitet e fundit të jetës në mërgim, por nuk u shkëput asnjëherë nga shqetësimi për fatin e kombit shqiptar.

Në mërgim ai vazhdoi të ishte aktiv në rrethet shqiptare jashtë vendit. Ai ishte një nga figurat që u përfshinë në përpjekjet politike të emigracionit shqiptar pas Luftës së Dytë Botërore. Në vitet e fundit të jetës ai u vendos në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku vazhdoi të ruante lidhjet me shqiptarët dhe të punonte për çështjet që ai i konsideronte të rëndësishme për kombin.

Më 3 tetor 1949, në qytetin e Nju Jorkut, Mid’hat Frashëri u nda nga jeta. Me vdekjen e tij u mbyll jeta e një prej intelektualëve më të shquar shqiptarë të shekullit XX, por vepra dhe kujtesa e tij vazhduan të jetojnë përmes librave, shkrimeve dhe dokumenteve që la pas.

Trashëgimia e Mid’hat Frashërit është e shumëanshme. Ai ishte publicist, studiues, diplomat, mendimtar politik dhe mbledhës i pasurive kulturore shqiptare. Ai nuk ishte thjesht një dëshmitar i historisë, por një pjesëmarrës aktiv në shumë prej ngjarjeve që përcaktuan fatin e Shqipërisë moderne.

Rëndësia e tij qëndron edhe në faktin se ai e pa kombin shqiptar në një këndvështrim të gjerë. Për të, Shqipëria nuk mund të ndërtohej vetëm me pavarësi politike, por kërkonte qytetarë të arsimuar, institucione të qëndrueshme, kulturë të zhvilluar dhe një lidhje të fortë me vlerat e qytetërimit evropian.

Sot, figura e Mid’hat Frashërit vazhdon të jetë objekt studimi për historianët dhe studiuesit shqiptarë e të huaj. Dokumentet, korrespondenca, veprat dhe biblioteka e tij përbëjnë një pasuri të rëndësishme për njohjen e historisë sonë kombëtare.

Ai mbetet një nga përfaqësuesit më të spikatur të atij brezi shqiptarësh që e kthyen dijen në shërbim të atdheut. Jeta e tij dëshmon se një komb nuk mbahet vetëm nga forca politike, por edhe nga njerëzit e kulturës, të cilët me mendimin dhe punën e tyre ruajnë identitetin dhe ndërtojnë të ardhmen.

Mid’hat Frashëri do të kujtohet gjithmonë si një bir i denjë i familjes së madhe Frashëri, si një vazhdues i idealit të Rilindjes Kombëtare dhe si një personalitet që e lidhi jetën e tij me fatin e Shqipërisë.

Ai ishte një njeri i penës dhe i mendimit, një shërbëtor i kulturës dhe një veprimtar i çështjes kombëtare. Trashëgimia e tij mbetet një pjesë e rëndësishme e kujtesës shqiptare dhe një dëshmi e fuqisë së dijes, kulturës dhe përkushtimit ndaj atdheut.

PULLA POSTARE SI MODEL I SHQIPES STANDARDE

July 20, 2026 by s p

Besnik Fishta/

Pulla postare është shumë më tepër se një mjet pagese për shërbimin postar. Ajo është një dokument zyrtar i shtetit, një dëshmi historike dhe një ambasadore e identitetit kombëtar. Çdo pullë përfaqëson vendin që e emeton dhe, përmes figurës, tekstit dhe simbolikës së saj, përcjell kulturën, historinë dhe gjuhën e tij. Pikërisht për këtë arsye, çdo emërtim dhe çdo shënim në një pullë postare duhet të jetë në përputhje të plotë me normën e shqipes standarde. Një gabim gjuhësor, sado i vogël të duket, fiton karakter zyrtar dhe mbetet i dokumentuar për dekada, duke u bërë pjesë e historisë postare të vendit.

Kjo çështje nuk lidhet vetëm me filatelinë e Shqipërisë. Edhe filatelia e Kosovës, si pjesë e trashëgimisë kulturore shqiptare dhe si institucion që komunikon në gjuhën shqipe, ka të njëjtin detyrim për respektimin e normës standarde. Përvoja tregon se në shumë raste Posta e Kosovës e ka zbatuar me korrektësi këtë standard, duke ofruar shembuj pozitivë që meritojnë të vlerësohen. Pikërisht krahasimi i praktikave të dy administratave postare tregon se zbatimi i shqipes standarde është plotësisht i realizueshëm dhe duhet të jetë i njëjtë në të gjitha institucionet shqiptare.

Një nga rastet më të shpeshta të shmangies nga norma është përdorimi i formës “Europe” ose “Europa” në vend të “Evropë”. Ky fenomen është vërejtur në disa emisione filatelike shqiptare, sidomos në pullat kushtuar kampionateve evropiane sportive, por edhe në emërtime të tjera ku kontinenti përmendet në tekstin shqip. Sipas normës drejtshkrimore të shqipes, forma e saktë është Evropë, ndërsa mbiemri është evropian. Përdorimi i formave “Europe”, “Europa” ose “europian” në tekstin shqip përbën një shmangie nga standardi, pasi ato nuk janë pjesë e leksikut normativ të shqipes.

Megjithatë, këtu duhet bërë një dallim i domosdoshëm. Kur në pullë përdoret logoja zyrtare ndërkombëtare EUROPA, ajo duhet të ruhet e pandryshuar, sepse është emërtim zyrtar i programit të përbashkët të PostEurop-it. Por kur fjala përdoret në tekst shpjegues ose në përshkrime në gjuhën shqipe, forma e vetme e drejtë është Evropë. Ky dallim duhet të jetë i qartë për projektuesit dhe redaktorët e emisioneve postare.

Në këtë drejtim, filatelia e Kosovës paraqet një praktikë të mirë. Në emisionet e saj dallohet qartë përdorimi korrekt i logos ndërkombëtare EUROPA, ndërsa në tekstet shpjeguese në gjuhën shqipe përdoret forma normative Evropë. Ky respektim i dallimit ndërmjet logos zyrtare dhe tekstit në shqip është një model pozitiv, që dëshmon se zbatimi i standardit është plotësisht i mundur dhe duhet të ndiqet edhe nga filatelia shqiptare.

Një rast tjetër, po aq domethënës, lidhet me përdorimin e saktë të leksikut. Në një emision filatelik shqiptar me temën “Portat shqiptare” me 2025, ilustrimet paraqesin në të vërtetë dyert e banesave tradicionale shqiptare. Nga pikëpamja e shqipes standarde, dera dhe porta nuk janë sinonime dhe nuk mund të përdoren si të barasvlershme. Fjalori i Gjuhës Shqipe i dallon qartë këto dy njësi leksikore: dera është hyrja e një ndërtese ose e një dhome, ndërsa porta është hyrja e një oborri, kalaje ose e një hapësire të rrethuar. Për rrjedhojë, nëse pullat paraqesin dyer banesash, titulli “Portat shqiptare” nuk përputhet me objektin e ilustruar.

Ky nuk është thjesht një diskutim terminologjik. Ai lidhet me saktësinë e informacionit që një pullë postare është e detyruar të përcjellë. Filatelia nuk është vetëm art grafik; ajo është edhe dokumentim. Prandaj, emërtimi i një emisioni duhet të jetë në përputhje të plotë me figurën që paraqitet. Në këtë rast, një titull si “Dyert shqiptare” do të ishte terminologjikisht më i saktë dhe në përputhje me normën e shqipes standarde.

Krahasimi me filatelinë e Kosovës e bën edhe më të qartë këtë dallim. Në emisionin e Postës së Kosovës kushtuar “Dyerve të Prizrenit” me 2022, është përdorur me saktësi termi dyer, në përputhje të plotë me objektin e paraqitur në pullë. Ky shembull tregon se respektimi i normës leksikore nuk është një kërkesë teorike, por një praktikë plotësisht e realizueshme. Krahasimi i dy emisioneve nxjerr në pah rëndësinë e zgjedhjes së fjalës së duhur në dokumentet zyrtare.

Emisioni shqiptar 2025 – “Portat shqiptare” (shembull i mospërputhjes terminologjike)

Emisioni i Postës së Kosovës 2022 – “Dyert e Prizrenit” (shembull i përdorimit të saktë të termit sipas shqipes standarde)

Fatkeqësisht, devijime të tilla nuk kufizohen vetëm te filatelia. Edhe në median shqiptare hasen shpesh forma si “Europe”, “Europa” ose “europian”, ndonëse norma standarde përcakton qartë format Evropë dhe evropian. Duke qenë se media ka një ndikim të madh në kulturën gjuhësore të shoqërisë, gazetarët dhe redaktorët duhet të jenë ndër mbrojtësit më të vendosur të standardit dhe jo përhapës të formave të pasakta.

Në të kundërt, shumë botime zyrtare të institucioneve në Kosovë tregojnë se përdorimi konsekuent i normës standarde është i mundur dhe duhet të shërbejë si shembull pozitiv. Kjo dëshmon se problemi nuk qëndron te mungesa e normës, por te zbatimi i saj.

Këta shembuj tregojnë se nuk kemi të bëjmë me një gabim të rastësishëm, por me një mungesë të qëndrueshmërisë në zbatimin e normës. Pikërisht për këtë arsye, çdo emision i ri duhet t’i nënshtrohet një verifikimi profesional gjuhësor përpara miratimit.

Standardi i gjuhës shqipe nuk është standard vetëm për Republikën e Shqipërisë. Ai është standardi i përbashkët i të gjithë shqiptarëve. Për këtë arsye, institucionet shtetërore në Shqipëri dhe në Kosovë, si edhe institucionet kulturore e mediatike në të gjitha trojet shqiptare, duhet ta zbatojnë atë në mënyrë të njëjtë. Një gjuhë standarde e përdorur në mënyrë të unifikuar është një nga dëshmitë më të prekshme të unitetit kulturor dhe kombëtar të shqiptarëve.

Përvoja tregon se çdo emision postar kalon nëpër disa faza: përzgjedhjen e temës, hartimin e projektit grafik, redaktimin, miratimin dhe botimin. Pikërisht në këtë proces duhet të përfshihet edhe kontrolli profesional i gjuhës. Një redaktim gjuhësor nga specialistë do të shmangte gabimet drejtshkrimore, terminologjike dhe leksikore, duke garantuar që çdo pullë të jetë po aq e saktë në përmbajtje sa edhe e realizuar në aspektin artistik.

Po kështu, vëmendje duhet t’u kushtohet edhe emrave historikë, toponimeve, emërtimeve shkencore të florës dhe faunës, si dhe përdorimit të saktë të terminologjisë kulturore e etnografike. Çdo pasaktësi në këto fusha dobëson vlerën dokumentare të pullës dhe krijon precedentë të panevojshëm në komunikimin zyrtar.

Shembujt e paraqitur dëshmojnë se filatelia shqiptare njeh si raste të suksesshme, ashtu edhe raste të shmangies nga norma, ndërsa filatelia e Kosovës ofron disa modele të mira të zbatimit korrekt të saj. Pikërisht këto përvoja duhet të shërbejnë për krijimin e një praktike të përbashkët redaktuese, ku çdo tekst i botuar në pullat postare t’i nënshtrohet kontrollit profesional gjuhësor përpara emetimit.

Në një kohë kur pullat postare të Shqipërisë dhe të Kosovës përfaqësojnë kulturën shqiptare në qindra vende të botës dhe ruhen përgjithmonë në koleksione, muze e arkiva, ato duhet të jenë modele të saktësisë gjuhësore. Respektimi i normës së shqipes standarde nuk është vetëm një kërkesë formale, por një detyrim institucional, kulturor dhe kombëtar. Një drejtshkrim i saktë, një terminologji e përzgjedhur me kujdes dhe një leksik në përputhje me standardin janë pjesë e përgjegjësisë që çdo institucion shqiptar ka ndaj gjuhës së përbashkët. Vetëm në këtë mënyrë filatelia shqiptare dhe ajo e Kosovës mund të shërbejnë jo vetëm si dokumente postare, por edhe si dëshmi të një kulture, një gjuhe standarde dhe një identiteti të përbashkët kombëtar.