Gjon F. Ivezaj/
Në historinë e kombit shqiptar ka personalitete që nuk i përkasin vetëm kohës në të cilën jetuan, por mbeten pjesë e përhershme e kujtesës historike dhe e ndërgjegjes kombëtare. Ata janë njerëzit që, me mendimin, dijen, kulturën dhe veprimtarinë e tyre, ndikuan në fatin e popullit shqiptar dhe lanë një trashëgimi që vazhdon të studiohet edhe sot. Ndër këto figura të shquara zë një vend të rëndësishëm Mid’hat Frashëri, i njohur në botën e letrave me pseudonimin Lumo Skëndo, një ndër personalitetet më të mëdha të mendimit politik, kulturor dhe diplomatik shqiptar të gjysmës së parë të shekullit XX.
Jeta e Mid’hat Frashërit u zhvillua në një periudhë vendimtare të historisë së shqiptarëve. Ai lindi në një kohë kur trojet shqiptare ndodheshin ende nën sundimin e Perandorisë Osmane, u formua gjatë viteve të Rilindjes Kombëtare, mori pjesë në përpjekjet për njësimin e alfabetit të gjuhës shqipe, kontribuoi në administratën dhe diplomacinë e shtetit të ri shqiptar, jetoi periudhën e dy luftërave botërore dhe vitet e fundit të jetës i kaloi në mërgim, duke mos e ndalur asnjëherë veprimtarinë në shërbim të çështjes kombëtare.
Mid’hat Frashëri lindi më 25 mars 1880 në Janinë, një nga qendrat më të rëndësishme administrative dhe kulturore të Perandorisë Osmane në Ballkan. Ai ishte djali i Abdyl Frashërit, njërit prej udhëheqësve më të shquar të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit dhe një prej arkitektëve të mendimit politik të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, ndërsa nëna e tij ishte Emine Frashëri, e cila vinte nga e njëjta traditë fisnike e familjes Frashëri.
Fati deshi që Mid’hati të lindte në një nga familjet më të shquara të historisë shqiptare. Familja Frashëri kishte dhënë disa prej personaliteteve më të rëndësishme të kulturës dhe të mendimit shqiptar. Xhaxhai i tij, Naim Frashëri, ishte poeti kombëtar, frymëzuesi i Rilindjes Shqiptare dhe autori i veprave që zgjuan ndërgjegjen kombëtare të shqiptarëve. Xhaxhai tjetër, Sami Frashëri, ishte dijetar, enciklopedist, gjuhëtar dhe një nga mendimtarët më të mëdhenj të botës shqiptare e osmane. Në një mjedis të tillë familjar, ku dashuria për Shqipërinë, për gjuhën dhe për kulturën ishte pjesë e jetës së përditshme, u formua edhe karakteri i Mid’hat Frashërit.
Kur ai ishte ende fëmijë, humbi të atin, Abdyl Frashërin. Kjo humbje e rëndë nuk e ndërpreu edukimin e tij patriotik. Përkundrazi, ai u rrit nën ndikimin e trashëgimisë së madhe që kishte lënë familja Frashëri dhe nën kujdesin e të afërmve, të cilët e edukuan me bindjen se shërbimi ndaj kombit ishte detyrë morale.
Vitet e para të arsimit i kreu në mjediset arsimore të Stambollit, ku familja Frashëri ishte vendosur për shkak të veprimtarisë politike dhe administrative. Në kryeqytetin osman ai mori një formim të gjerë kulturor, duke mësuar gjuhën osmane, frëngjishten, greqishten dhe gjuhë të tjera të huaja, të cilat më vonë do ta ndihmonin në veprimtarinë diplomatike dhe studimore. Që në moshë të re u dallua për prirjen e jashtëzakonshme ndaj leximit, historisë, letërsisë dhe gjuhësisë.
Më pas ndoqi studime në Shkollën e Lartë të Farmacisë në Stamboll. Megjithëse nuk i përfundoi studimet universitare, pasi iu kushtua administratës dhe lëvizjes kombëtare shqiptare, ai fitoi një kulturë enciklopedike të admirueshme, duke u bërë një nga intelektualët më të ditur shqiptarë të kohës. Formimi i tij nuk ishte rezultat vetëm i shkollës, por edhe i studimit të pandërprerë, i njohjes së gjuhëve të huaja dhe i kontakteve me mendimin evropian.
Në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX, Mid’hat Frashëri filloi të punonte në administratën osmane. Përvoja administrative i dha mundësinë të njihte nga afër funksionimin e institucioneve shtetërore dhe realitetin politik të Perandorisë Osmane. Megjithatë, zemra dhe mendja e tij ishin të lidhura me një ideal shumë më të madh: rilindjen politike, kulturore dhe kombëtare të shqiptarëve.
Që në vitet e rinisë ai filloi të shkruante artikuj, ese dhe studime, duke përdorur pseudonimin Lumo Skëndo. Përmes shkrimeve të tij ai trajtoi historinë e shqiptarëve, rëndësinë e gjuhës shqipe, zhvillimin e arsimit, ruajtjen e kulturës kombëtare dhe domosdoshmërinë e krijimit të një shteti shqiptar modern. Ai ishte i bindur se arma më e fortë e një kombi nuk ishte vetëm pushka, por edhe libri, shkolla dhe kultura.
Në vitin 1897 filloi botimin e “Kalendarit Kombiar”, një prej botimeve më të rëndësishme kulturore shqiptare të kohës, ku u përfshinë shkrime historike, letrare dhe studimore nga autorët më të njohur shqiptarë. Ky botim u bë një tribunë e rëndësishme për përhapjen e ideve të Rilindjes Kombëtare dhe për forcimin e vetëdijes kombëtare ndër shqiptarë.
Veprimtaria e tij u zgjerua më tej me botimin e revistës “Diturija”, e cila u shndërrua në një nga organet më serioze të kulturës shqiptare. Në faqet e saj u botuan studime mbi historinë, gjuhësinë, etnografinë, folklorin dhe letërsinë shqiptare. Për Mid’hat Frashërin, kultura ishte themeli mbi të cilin ndërtohej identiteti kombëtar dhe shteti modern shqiptar.
Në të njëjtën kohë, ai punonte pa pushim për organizimin e arsimit shqip dhe për përhapjen e librit shqiptar në të gjitha trevat etnike. Ai besonte se një komb i paarsimuar nuk mund të ishte i lirë dhe se liria politike kishte kuptim vetëm kur shoqërohej me zhvillim kulturor dhe qytetar.
Në fillim të shekullit XX, emri i Mid’hat Frashërit tashmë ishte bërë i njohur në qarqet patriotike shqiptare brenda dhe jashtë vendit. Ai kishte fituar respekt si studiues, publicist dhe organizator i jetës kulturore shqiptare, duke u bërë një nga figurat që do të luanin rol të rëndësishëm në ngjarjet vendimtare që do të çonin drejt njësimit të alfabetit dhe më pas drejt krijimit të shtetit shqiptar.
Mid’hat Frashëri ishte ndër personalitetet që e kuptoi më herët se çështja shqiptare nuk mund të fitonte përmasa ndërkombëtare pa një gjuhë të njësuar, pa shkolla kombëtare dhe pa një elitë intelektuale që t’i përfaqësonte denjësisht shqiptarët përballë Evropës. Për këtë arsye, ai u bë pjesë e lëvizjes së gjerë kulturore që synonte të forconte identitetin kombëtar përmes arsimit dhe gjuhës shqipe.
Një nga momentet kulmore të kësaj veprimtarie ishte pjesëmarrja e tij në Kongresin e Manastirit, i mbajtur nga 14 deri më 22 nëntor 1908. Ky kongres përbën një nga ngjarjet më të rëndësishme në historinë e kulturës shqiptare, sepse aty u vendos njësimi i alfabetit të gjuhës shqipe. Mid’hat Frashëri u zgjodh kryetar i kongresit, një përgjegjësi që dëshmon besimin dhe autoritetin që gëzonte ndër patriotët shqiptarë. Nën drejtimin e tij, delegatët arritën të kapërcenin dallimet dhe të miratonin alfabetin që përdoret edhe sot, duke hedhur themelet e një kulture të përbashkët kombëtare.
Një vit më vonë ai mori pjesë edhe në Kongresin e Elbasanit, ku u vendos hapja e Shkollës Normale të Elbasanit, institucioni i parë i arsimit të lartë pedagogjik në gjuhën shqipe. Mid’hat Frashëri ishte ndër ata intelektualë që besonin se mësuesi ishte ndërtuesi i kombit dhe se shkolla shqiptare ishte institucioni më i rëndësishëm për ruajtjen e identitetit kombëtar.
Në prag të shpalljes së Pavarësisë, ai ishte ndër veprimtarët më aktivë të lëvizjes kombëtare. Përmes shkrimeve, lidhjeve me patriotët shqiptarë dhe veprimtarisë organizative, ai punoi për bashkimin e shqiptarëve rreth idealit të një shteti të pavarur. Ai mbante marrëdhënie me figura të shquara të kohës si Ismail Qemali, Luigj Gurakuqi, Hasan Prishtina, Faik Konica, Fan S. Noli dhe shumë patriotë të tjerë, të cilët, ndonëse kishin herë pas here pikëpamje të ndryshme politike, ndanin të njëjtin synim: lirinë dhe përparimin e Shqipërisë.
Pas shpalljes së Pavarësisë më 28 nëntor 1912, Mid’hat Frashëri hyri në shërbim të shtetit të ri shqiptar. Në vitet që pasuan ai mbajti detyra të rëndësishme administrative dhe diplomatike, duke përfaqësuar Shqipërinë në misione të ndryshme. Ai shërbeu si ministër fuqiplotë dhe përfaqësues diplomatik në disa vende evropiane, ku punoi për forcimin e pozitës ndërkombëtare të shtetit shqiptar dhe për mbrojtjen e të drejtave të shqiptarëve.
Në periudhën e Konferencës së Paqes në Paris pas Luftës së Parë Botërore, Mid’hat Frashëri u angazhua në mbrojtjen e integritetit territorial të Shqipërisë. Në atë kohë, fuqitë e mëdha po diskutonin kufijtë e Ballkanit dhe ekzistonte rreziku i copëtimit të mëtejshëm të trojeve shqiptare. Përmes memorandumeve, shkrimeve dhe kontakteve diplomatike, ai argumentoi se shqiptarët përbënin një komb me identitet të veçantë historik, gjuhësor dhe kulturor, i cili kishte të drejtë të jetonte i lirë në shtetin e vet.
Krahas veprimtarisë diplomatike, Mid’hat Frashëri nuk e ndërpreu asnjëherë punën studimore. Ai mblodhi me përkushtim libra, dorëshkrime, dokumente arkivore dhe botime të rralla shqiptare e të huaja. Biblioteka e tij u bë një nga koleksionet private më të pasura shqiptare të kohës dhe përmbante mijëra vëllime, të cilat ai i konsideronte një pasuri kombëtare. Për të, ruajtja e dokumenteve ishte po aq e rëndësishme sa edhe mbrojtja e kufijve të vendit, sepse një komb pa kujtesë historike rrezikon të humbasë identitetin e vet.
Në vitet njëzet dhe tridhjetë ai vazhdoi të botonte studime, artikuj dhe analiza mbi historinë, gjuhën, etnografinë dhe kulturën shqiptare. Shkrimet e tij dallohen për gjuhën e pasur, mendimin kritik dhe argumentimin e mbështetur në burime historike. Ai nuk ishte vetëm një patriot i zjarrtë, por edhe një studiues që kërkonte që historia e shqiptarëve të mbështetej mbi dokumente dhe jo mbi legjenda apo interpretime të pabazuara.
Për Mid’hat Frashërin, Evropa nuk ishte vetëm një hapësirë gjeografike, por një model qytetërimi. Ai ishte i bindur se Shqipëria duhej të ndërtonte institucione të forta, të respektonte ligjin, të zhvillonte arsimin dhe të kultivonte një administratë moderne. Në mendimin e tij, vetëm në këtë mënyrë shqiptarët do të fitonin respektin e kombeve të tjera dhe do të siguronin të ardhmen e shtetit të tyre.
Në të gjitha veprimtaritë e tij ai mbeti besnik ndaj një ideali të pandryshuar: Shqipëria duhej të ishte një shtet i lirë, me qytetarë të arsimuar, me kulturë kombëtare të zhvilluar dhe me institucione që t’u shërbenin interesave të popullit shqiptar.
Në jetën e Mid’hat Frashërit një vend të rëndësishëm zë edhe marrëdhënia e tij me diasporën shqiptare, veçanërisht me komunitetin shqiptar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Ai e kuptoi shumë herët se shqiptarët jashtë atdheut mund të luanin një rol të madh në mbrojtjen e interesave kombëtare dhe në përhapjen e kulturës shqiptare në botë.
Në këtë drejtim, një rëndësi të veçantë pati Federata Pan-Shqiptare “Vatra”, e themeluar në Boston në vitin 1912 nga patriotët shqiptarë, ndër të cilët spikatën Fan S. Noli dhe Faik Konica. “Vatra” u bë një nga organizatat më të rëndësishme të shqiptarëve në Amerikë dhe një qendër e fuqishme e veprimtarisë kombëtare. Ajo luajti një rol të jashtëzakonshëm në mbrojtjen e çështjes shqiptare, sidomos në periudhat kur Shqipëria përballej me vështirësi të mëdha diplomatike.
Mid’hat Frashëri kishte lidhje të ngushta me rrethet patriotike shqiptare në Amerikë dhe me figurat që vepronin në kuadër të “Vatrës”. Ai ndante të njëjtin ideal me ta: ruajtjen e gjuhës shqipe, forcimin e identitetit kombëtar dhe mbështetjen e Shqipërisë në arenën ndërkombëtare. Për të, diaspora nuk ishte e ndarë nga atdheu, por ishte një pjesë e gjallë e kombit shqiptar.
Gazeta “Dielli”, organi i Federatës “Vatra”, ishte një nga tribunat më të rëndësishme të mendimit shqiptar në Amerikë. Në faqet e saj u trajtuan çështje të rëndësishme të jetës kombëtare dhe u mbajt gjallë lidhja shpirtërore e shqiptarëve me vendin e origjinës. Kjo traditë e gazetarisë shqiptare në Amerikë vazhdon edhe sot të jetë një burim i rëndësishëm për studiuesit e historisë sonë kombëtare.
Gjatë Luftës së Dytë Botërore, jeta politike e Shqipërisë hyri në një periudhë jashtëzakonisht të ndërlikuar. Mid’hat Frashëri u bë një nga themeluesit e organizimit politik Balli Kombëtar, një lëvizje që synonte një Shqipëri të pavarur dhe një rend politik të bazuar në disa parime kombëtare e demokratike. Kjo periudhë mbetet një nga kapitujt më të debatueshëm të historisë shqiptare dhe është trajtuar në mënyra të ndryshme nga studiues të ndryshëm.
Vlerësimi historik i një figure si Mid’hat Frashëri kërkon një qasje të matur dhe shkencore, duke marrë parasysh të gjithë veprimtarinë e tij gjatë jetës: kontributin në kulturë, gjuhë, diplomaci, publicistikë, ruajtjen e dokumenteve dhe përpjekjet për çështjen kombëtare. Ai ishte një figurë e formuar në traditën e Rilindjes Shqiptare dhe një personalitet që i kushtoi pjesën më të madhe të jetës së tij ideve që ai besonte se i shërbenin Shqipërisë.
Pas vendosjes së regjimit komunist në Shqipëri në vitin 1944, Mid’hat Frashëri u largua nga atdheu. Për një njeri që gjithë jetën e kishte lidhur me Shqipërinë, largimi ishte një dhimbje e madhe. Ai kaloi vitet e fundit të jetës në mërgim, por nuk u shkëput asnjëherë nga shqetësimi për fatin e kombit shqiptar.
Në mërgim ai vazhdoi të ishte aktiv në rrethet shqiptare jashtë vendit. Ai ishte një nga figurat që u përfshinë në përpjekjet politike të emigracionit shqiptar pas Luftës së Dytë Botërore. Në vitet e fundit të jetës ai u vendos në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku vazhdoi të ruante lidhjet me shqiptarët dhe të punonte për çështjet që ai i konsideronte të rëndësishme për kombin.
Më 3 tetor 1949, në qytetin e Nju Jorkut, Mid’hat Frashëri u nda nga jeta. Me vdekjen e tij u mbyll jeta e një prej intelektualëve më të shquar shqiptarë të shekullit XX, por vepra dhe kujtesa e tij vazhduan të jetojnë përmes librave, shkrimeve dhe dokumenteve që la pas.
Trashëgimia e Mid’hat Frashërit është e shumëanshme. Ai ishte publicist, studiues, diplomat, mendimtar politik dhe mbledhës i pasurive kulturore shqiptare. Ai nuk ishte thjesht një dëshmitar i historisë, por një pjesëmarrës aktiv në shumë prej ngjarjeve që përcaktuan fatin e Shqipërisë moderne.
Rëndësia e tij qëndron edhe në faktin se ai e pa kombin shqiptar në një këndvështrim të gjerë. Për të, Shqipëria nuk mund të ndërtohej vetëm me pavarësi politike, por kërkonte qytetarë të arsimuar, institucione të qëndrueshme, kulturë të zhvilluar dhe një lidhje të fortë me vlerat e qytetërimit evropian.
Sot, figura e Mid’hat Frashërit vazhdon të jetë objekt studimi për historianët dhe studiuesit shqiptarë e të huaj. Dokumentet, korrespondenca, veprat dhe biblioteka e tij përbëjnë një pasuri të rëndësishme për njohjen e historisë sonë kombëtare.
Ai mbetet një nga përfaqësuesit më të spikatur të atij brezi shqiptarësh që e kthyen dijen në shërbim të atdheut. Jeta e tij dëshmon se një komb nuk mbahet vetëm nga forca politike, por edhe nga njerëzit e kulturës, të cilët me mendimin dhe punën e tyre ruajnë identitetin dhe ndërtojnë të ardhmen.
Mid’hat Frashëri do të kujtohet gjithmonë si një bir i denjë i familjes së madhe Frashëri, si një vazhdues i idealit të Rilindjes Kombëtare dhe si një personalitet që e lidhi jetën e tij me fatin e Shqipërisë.
Ai ishte një njeri i penës dhe i mendimit, një shërbëtor i kulturës dhe një veprimtar i çështjes kombëtare. Trashëgimia e tij mbetet një pjesë e rëndësishme e kujtesës shqiptare dhe një dëshmi e fuqisë së dijes, kulturës dhe përkushtimit ndaj atdheut.