Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

GJON MILI: BOTA E FЁMIJЁVE – NJЁ PENG PASIONI E DASHURIE

by

Kristaq Balli/

Edhe pse Gjon Mili nuk pati fëmijë, ai kishte një adhurim e dashuri të veçantë për ta. Jo dendur,  por në mënyrë të shpërndarë e  të vijueshme ai shfrytëzoi mundësitë që krijonin skenat natyrale, apo të improvizuara që lidheshin kryesisht me bukurinë lumurinë, çiltërsinë, natyrshmërinë, psikologjinë, karakteret, dëshirat, sinqeritetin, naivitetin, shpërthimet,  pafajësinë, veçoritë e moshës, veprimet e tyre nga më të pabesueshmet e të paparashikuarat,  sidomos talentet dhe, në veçanti, tiparet e tyre të larmishme e origjinale.

 Herë – herë spontanisht,  në të tjera situata të krijuara nga vetë Mili, apo të “rrëmbyera” në veprimtari fëminore si shfaqje, festa, lodra, në sheshe,  apo veprimtari publike, ku afirmoheshin prirje  të veçanta artistike, apo sportive  të tyre, ai i shfrytëzonte me  intuitën e tij artistike për të realizuar qindra foto interesante me teknikat e tij të bazuara në kombinime mjeshtërore të aparateve fotografike e talentit të tij, të shpërndara në kohra dhe hapësira të gjera. Vetëm botimet fëminore e adoleshente     në revistën LIFE mbulojnë një hark kohor  që nga viti 1938 e deri në vitin 1972, kur revista u rrallua  e Mili po e kurorëzonte krijimtarinë e tij.

 Në vitin 1938, kur  sapo  kishte filluar aktivitetin në revistën LIFE,  ai fotografoi me teknikat “stop action” dhe shpejtësi të madhe në lëvizje një vajzë 13 vjeçare,  patinatore angleze e talentuar – Hazel Franklin, e cila në atë kohë ishtë një nga tre patinatoret e vetme  që realizonte salto të rrezikshme e  sensacionale (Salchow). Kjo foto ka qenë nga botimet e para me shpejtësisë së lartë të fotografimit në lëvizje, që mahniti opinionin e revistës dhe më gjerë, e që do të paralajmëronte  shtigje të reja profesionale me këtë sport në të ardhmen. Me një harmoni e qartësi, plot gëzim  e lirizëm, me  kontrast të thellë, si pothuaje të gjitha  fotot  që do të vinin më pas, kjo vepër është një shprehje e adhurueshme artistike e teknike e fillimeve të shpejtësisë dhe saktësisë së diafragmës. 1) 

          Në  rrethana të një kurioziteti dhe  padurimi    fëminor,  Gjon Mili ka krijuar një set shumë impresionues fotosh,  në qendër të të cilave  është vendosur vajza e vogël kineze Celestine Jay Ku,  duke shfryrë e luajtur me flluskat e sapunit. Vetëm 28 muajshe, ajo  është vajza e Konsullit kinez në Nju Jorkut …“Nën drejtimin e fotografit të LIFE, Gjon Mili, i cili këto foto i realizoi me  aparat me shpejtësi të lartë, Celestine i frynte shkumbës së sapunit shumë shpejt,  e paduruar. Ajo hidhej me gëzim kur Mili frynte me pipëzën e flluskave për t’i treguar asaj si duhej bërë, por  një moment, ai e përmbysi enën e mbushur me ujë sapuni. Ajo  vështronte me habi dhe  e gëzuar tek  flluskat e  para shpërndaheshin, pastaj çaheshin e zhdukeshin në ajër.”…2) Gjon Mili i shfrytëzonte rastet e mbushura me  humorin e habinë e vajzës për të  shkrepur fotot e tij të mrekulluesme fëminore. Atë e udhëhiqte parimi për të mos e humbur çastin; sepse  për të fotografia ishtë një rastësi e llogaritur. Ndaj shkrepi për vajzën Celestine dhjetra foto nga të cilat disa u botuan në revistën LIFE, të tjerat mbeten në arkiva e memorje.  “Një fotografi nuk ka nevojë të ftojë aq shumë   se sa të krijojë një tronditje dhe t’i shkaktojë shikuesit çuditshmërinë  e  pasazhit… Kjo mund t’i  japë jetë gurit, apo  të rrëmbejë mrekullinë e një fëmija që synon të kapë një flluskë sapuni.” 3) 

Gjimnastja e shkëlqyer 15 Vjeçare, Bonnie Nebelong , “e varur” përdisa çaste të shkurtëra  në ajër në 8 foto nga dritat stroboskopike të Milit, është  duke bërë rrotullime të vështira, plot fleksibilitet të tupit duke  qeshur e sfiduar rrezikun,  pasi ajo ka bërë një salto me rrotullime anash. Fotot  e tjera të saj janë përdorur  si  modele studimi për gjimnastet e ekipit.4)

Larmia tematike, kompozicionale dhe teknologjike është për Milin një motiv profesional që iu jep fotove një  ekspresion dhe bukuri të veçantë estetike botës së tyre të pakufishme.  Ndër teknikat e mëtejshme, ai ka aplikuar me shumë sukses atë që lidhet me veprimet lodruese dhe  dritën stroboskopike të shumëfishtë, për të na dhuruar foto me impresione të veçanta vizive.  Një fëmijë i sapolindur, një djalosh që vrapon duke zbërthuer stroboskopisht  trokthin e tij , një vajzë e mitur kampione që  

kërcen pirueta  në ajër, një  vogëlushe me gërsheta që hidhet  në  litar duke krijuar një stroboskopi të përkryer lirike, pesë vajza që shkëputen nga toka dhe  mbeten “të ngrira në ajër” (me teknikën  “stop motion” që  të kujtojnë  “The Lindy  Hop” ), një djalë që mban të varur pas bishti një iguana, dy boksierë të vegjël me doreza të rriturish, një gjimnaste të vogël që luan me macen dhe një djalë e një vajzë që luajnë  me  qenin, një djalosh me ngjyrë që ha shalqi, dy fëmijët   miturakë të piktorit ekspresionist Arshile Gorky,  një tjetër vajzë me biçikletë  duke komunikuar  me piktorin e famshëm Marc Shagall në një foto të shpejtë e  të rastësishme,  Elizabeth Taylor – aktorja adoleshente  e ulur në gjunjët e aktorit Richard Burton, disa foto fëmijësh të solarizuara, një grup djemsh irlandezë që luajnë futboll në rrugët e Dublinit, si dhe të tjera foto të fëmijëve në  Irlandë; vajza Patricia me babain e vet Alfred Hitchock dhe aktoren e vogël Edna May Wonacott gjatë xhirimit të filmit “Shadow of a Doubt” (Hije Dyshimi, 1943), etj, etj…, dy miq të vegjël që shfaqen pas një dritareje, një vajzë që fshin shkallët e shtëpisë me një fshesë më të gjatë se vetja e saj, skena nga  shfaqja muzikore Peter Pan, ku  fëmijët flututojnë në skenë si engjëj5),  vajza e  mitur e  skulptorit Jacques Lipchitz në një foto mbresëlënëse me çelsin e shtëpisë të varur në dorë duke “punuar” në studion e të atit, një vajzë e varfër e trishtuar  me lotë në buzët që mban  një kukull lecke në duar, të cilën  Gjon Mili e ka ekspozuar në format të madh në disa ekspozita të rëndësishme të tij,  varkëtari i vogël   dhe shumë foto malli të rrugës (street photogaraphs),   nga Rumania fëminore, si dhe fotografia gjithëpërfshirëse “Fëmijët e Botës”,    etj. përbëjnë vetëm një pjesë të vogël të kontributit të tij artistik ndaj fëmijëve.

Më në fund, me shumë interes është një superfotografim me ngjyra i Gjon Milit i shfaqjes për fëmijë “The Me Nobody Knows” (Mua s’më Përfill Njeri) më 1970,  jo vetëm  për shprehjen e talentit të veçantë krijues e interpretues të fëmijëve, por sidomos për  një teknikë të re  fotografimit, që ai e emërtoi  “Photography without shape” (fotografi pa formë), të cilën Mili e kishte  shpikur e  lëvruar nga  fillimi i viteve ’80.

I thukët e protestues, i vendosur në një muzikal që vjen valë-valë, vajton ose gurgullon, “Mua askush s’më Përfill” është një evokim pasionant i një dite të të rinjve  në jetën e getos, bazuar në një sërë fotografish dhe poezish të shkruara nga fëmijët e lagjeve të varfëra të qytetit të Nju Jorkut dhe të mbledhura në një libër nga mësuesi i shkollës, Stephen M. Joseph, shfaqja mahniti kritikët kur u dha në Nju Jork dhe fitoi menjëherë çmimin “Obie” në vitin 1970 për muzikalin më të mirë të Brodway-it. Dymbëdhjetë aktorë të rinj, tetë prej tyre me ngjyrë, këndojnë dhe imitojnë në një skenë të zhveshur përpara shembëllimit  skeletor të një banese të djegur, ndërsa projeksioni filmik i rrugëve të getos reflektohet nëpër skenë. Për të kapur fuqinë  dramatike të lojës, fotografi Gjon Mili punoi me një aparat fotografik në lëvizje nën ndriçimin e zbehtë të skenës për nëntë nga interpretimet. Në fotot e tij, dëshirat e vrazhda dhe të turbullta të getos gjejnë fytyrën e tyre të fëmijërisë. 6)

Brenda montazheve me foto të Gjon Milit janë vendosur krijime, poezi, esse të shkurtra dhe letra korrespondence, të  cilat ishin krijuar dhe interpretoheshin  në shfaqje nga vetë  krijuesit e rinj. Ja disa fragmente nga një prej tyre:

Unë them në një iluzion

Unë flas por vetëm në një iluzion

Sepse shoh dhe jo.

Jam unë dhe nuk jam

Unë dëgjoj dhe nuk dëgjoj…

Kujdesem  të kaloj një ditë në shtëpinë time të vdekjes,

Shikoni kopshtin tim, a jeni i mahnitur?

Pa pemë, pa lule, pa bar, pa kopshin vetët.

Dua dhe  s’dua,

Unë urrej dhe nuk urrej,

Unë këndoj dhe nuk këndoj, 

Unë jetoj dhe nuk jetoj. 

Sepse unë jam në një dhomë me tym të turbullt

Dhe një ere të parfumuar

Askund nuk mund të shkoj dhe t’i thyej këto lidhje

Që më mbajnë në një iluzion…

Thuajse të gjitha krijimet poetike të  vendosura mbi fotot e Milit kanë një përqasje  të habitshme   frekuencash  estetike. Modeli poetik i  nënvetëdijës,  paradoksit dhe irracionalitetit, që ngërthejnë në vetvete përjashtimin, vuajtjen, diskriminimin,  por edhe domosdoshmërinë për  protestë, shpërthimet e tyre ekzistenciale, motivimin  human nëpërmjet dëshirës për të interpretuar dhe për t’u promovuar  në shoqëri me anë të ekzaltimeve të tyre metaforike, por shpesh herë abstrakte, pa “lidhje” të rrjedhshme  të  vargjeve e strofave, janë në    sinkron të plotë me teknikën e modelin fotografik të Gjon Milit. Si rrallë herë,  fotot me një spostim  horizontal të aparatit kundër lëvizjes, diafragma e të cilit qëndron hapur  për një kohë më të gjatë se zakonisht nën veprimin e ndriçimit mjeshtëror,  krijon shtjellat, turbulencat, dallgëzimet, furtunat, një fushë magnetike  ndriçimi asimetrik në qendrat e të cilave qëndrojnë njerëz të vegullt, që i krijojnë ato me lëvizjete e tyre  demonstruese, kaotike, si reflekse të gjendjes së tyre të dëshpëruar, të mjerueshme, por  e dëshirës, shpresës, besimit, guximit e afirmimit të dinjitetit e fuqisë së tyre njerëzore. 

… Ishte viti 1937. Atë vit Mili  do të mbushte 33 vjeç.  Ai punonte ende  si inxhinier  kërkues në kompaninë Westinghouse Electric & Manufacturing Co. NY, por siç e kemi përmendur edhe më herët ai kishte filluar të mendonte edhe  ndaj pasionit për fotografinë duke sprovuar aftësitë e tij  me fotografinë. Le të kujtojmë që ai kishte kryer që kur ishte student në MIT  kursin  e fotografisë dhe,  në vitin 1934 ai kishte çelur një ekspozitë vetiake   fotografike për dashamirësit e tij.

Një vizitë e shumëpritur e nënës së tij pas 19 vitesh ndarjeje do ta shënonte atë vit. Si duket, krahas të tjerash,  misioni  kryesor i nënës së tij kishte të bënte me  merakun e saj për të ardhmen familjare të të birit. Kështu në essenë e tij të gjatë  “Her Legacy-A photographer’s Journey into the Memory of his Mother”, të botuar edhe në revistën LIFE7) Gjoni shkruan  se si sytë e nënës, të vetmet që nuk kishin ndryshuar, reflektonin lutjet e saj në letërkëmbimin midis tyre, ku midis të tjerash ajo i thosh: “Vazhdimisht të pyes,  kur do të kthehesh…?  Eja, këtej ka vajza të mira e të përshtatshme… Për punën, mos  u shqetëso…, fundja nuk jemi pa miq.” 

Por Amerika ishte si një magnet i pamëshirshëm, të kapte fort në qerthullën e tij e nuk të lëshonte, madje, i vetëm, ndodhte që njeriu nuk  mendonte të kujdesej as për fatin e vetes. 

Gjatë një komunikimi verbal me ish redaktorin e fotografive të revistës “LIFE”, John Loengard, pak kohë para ndarjes së tij nga jeta (2020),  unë e pyeta edhe rreth jetës familjare e private të  Gjon Milit. Midis të tjerash ai u shpreh se, “… Në përgjithësi Mili ka qenë një figurë shumë diskrete për jetën intime, ndryshe nga shumë artistë të tjerë të rrethit të tij. Ai la pas kryesisht trashëgiminë artistike dhe eksperimentet fotografike më shumë sesa rrëfime autobiografike, kujtime apo kronika familjare… Afërsia emocionale dhe intuitive me një botë njerëzore — në këtë rast me fëmijët — nuk duhet  të lidhet  domosdoshmërisht me  jetën familjare personale… Në fotografitë e tij me fëmijë shpesh ndihet jo sentimentalizëm paternal, por mahnitje estetike dhe humane për energjinë e jetës në formën e saj më embrionale… Pastaj, duhet pasur parasysh edhe konteksti i brezit të tij. Shumë fotografë e artistë të shekullit XX — sidomos ata të lidhur me ritmin modernist të Nju Jorkut, revistave si LIFE  dhe jetës nomade profesionale — jetonin në mënyrë tepër intensive e të paqëndrueshme për jetën tradicionale familjare. Udhëtimet, laboratorët, netët e gjata të punës dhe përqendrimi ekstrem te krijimtaria shpesh e zëvendësonin jetën private. Si duket, Gjon Mili ishte një nga këta.”

Pra, edhe pse Mili nuk  mundi të krijojë familjen e vet, megjthatë ai kishte një ndjeshmëri intuitive e subkoshiente për fëmijët  dhe tiparet  e çiltërsinë e tyre shpirtërore. 

Ndaj edhe fotot dedikuar fëmijëveqë  janë të shumta dhe mbeten një fragment i dëlirë e i qashtër i krijimtarisë së tij.  Ndjesia kryesore e krijimit të tyre ka qenë dashuria dhe dhe shpirti emotiv i Gjon Milit. 

Gjon Mili, ka patur aftësi të jashtëzakonshme për të depërtuar në botën e fëmijëve,  sepse ata  rrezatonin sinqeritet,  spontanitet dhe naivitet  “fëminor”.  Fotografia e Milit — sidomos ajo në lëvizje, e çastit vendimtar, e lojës së dritës — ka diçka shumë të afërt me ta:  impulsin, energjinë.

Së dyti, Mili ishte një eksperimentues obsesiv i teknikës fotografike. Fëmijët, me lëvizjet e tyre të paparashikueshme, lojën, gjestet e pakontrolluara dhe shprehjet autentike, ishin subjekte ideale për kërkimet e tij mbi lëvizjen dhe ritmin vizual. Ai nuk i trajtonte si “objekte sentimentale”, por si qenie plot energji jetësore.

Së fundmi, ndoshta tek Gjon Mili mund të ketë ekzistuar edhe një dimension sublimimi artistik. Shpesh artistët projektojnë në art atë që nuk e ndërtojnë dot në jetën private. Në vend që energjia emocionale të kanalizohet në familje, ajo mund të jetë transformuar në krijimtari. Kjo nuk do të thotë “neglizhencë”, por një mënyrë tjetër jetese, ku arti bëhet qendra absolute e ekzistencës.

Pra, “paradoksi” që vemë re tek raporti i  fotove të  fëmijëve me  Milin pa familje mund të jetë, ndoshta, shumë human: ai mund të ketë pasur një aftësi të rrallë për të kuptuar botën emocionale të fëmijëve, pa zgjedhur domosdoshmërisht rolin e prindit. Në disa raste, madje, kjo distancë personale i jep artistit një lloj lirie vrojtimi dhe ndjeshmërie që nuk filtrohet nga rutina familjare. Sidoqoftë, fëmijët  mbeten për Milin  një peng pasioni e dashurie e përjetshme.

□ □ □

Referenca:

  1. A Young English Skater is Sonja Henie’s Rival: LIFE November 28, 1938. pp 32,33.
  2. Celestine Ku Blows First Soap Bubbles: LIFE: July 14, 1941, pp. 6-8
  3. Gjon  MIli: Photography in the Humanity, p. 46
  4.  LIFE:  June 14, 1943 pp: 64 -69
  5.  Peter Pan: LIFE Magazine, May 22, 1950 pp.38-42
  6. “The Me Nobody Knows.” A Glamorous Cry from the Getto Becomes An off- Brodway Hit. Photographed by Gjon Mili : LIFE September 4, 1970, pp 34-38
  7. Gj.Mili: Her Legacy, LIFE magazine, May 26, 1972, p.58

Kur lumenjtë shiten me copa: Anatomia e një modeli zhvillimi që varfëron natyrën dhe shoqërinë

by

Prof. Dr. Pal Nikolli/

Ka momente kur një statistikë thotë më shumë se një mijë fjalë. Nga rreth 80 hidrocentrale private në vitin 2013, Shqipëria ka kaluar në mbi 200 të tilla në funksion, ndërsa dhjetëra të tjera vazhdojnë të ndërtohen ose presin të marrin dritën jeshile. Pas këtyre shifrave nuk fshihet vetëm një politikë energjetike; fshihet një filozofi e tërë qeverisjeje, një mënyrë të menduari që e sheh natyrën jo si trashëgimi të përbashkët, por si një burim ekonomik që mund të ndahet në koncesione, të futet nëpër tuba dhe të shfrytëzohet deri në kufijtë e saj.

Premtimi i bërë në vitin 2013 se nuk do të jepeshin më leje për HEC-et e vegjël mbetet sot një nga kontrastet më të mëdha midis fjalës politike dhe realitetit administrativ. Demokracia nuk gjykohet nga premtimet elektorale, por nga aftësia për t’i respektuar ato. Kur hendeku ndërmjet premtimit dhe veprimit bëhet i madh, dëmtohet jo vetëm besimi ndaj qeverisë, por edhe vetë besimi te politika si instrument i interesit publik.

Në pamje të parë, hidrocentralet konsiderohen burime të energjisë së rinovueshme. Askush nuk e mohon rëndësinë e prodhimit të energjisë pa përdorur lëndë djegëse fosile. Megjithatë, çdo teknologji duhet të vlerësohet jo vetëm nga ajo që prodhon, por edhe nga ajo që shkatërron. Një hidrocentral i vogël mund të prodhojë energji elektrike, por në të njëjtën kohë mund të zhdukë një ekosistem të tërë lumor, të ulë rezervat ujore, të dëmtojë bujqësinë, të cenojë biodiversitetin dhe të ndryshojë përgjithmonë jetën e komuniteteve që varen nga lumi.

Lumi nuk është vetëm ujë. Ai është jetë, histori, kulturë dhe ekonomi. Për banorët e zonave malore ai është burimi që ujit tokat, furnizon bagëtinë, mbështet turizmin natyror dhe garanton vazhdimësinë e jetës rurale. Kur ai futet në tuba për kilometra të tërë siç ndodh në Mirditë, nuk humbet vetëm peizazhi. Humbet një pjesë e kapitalit natyror të kombit.

Pikërisht për këtë arsye protestat e banorëve në Kaçinar, Zall-Gjoçaj, Shushicë, Lufaj, Kurdari dhe në shumë zona të tjera nuk mund të reduktohen në kundërshtime lokale. Ato janë një shprehje e konfliktit midis dy koncepteve të zhvillimit. Nga njëra anë qëndron modeli që e sheh natyrën si mall tregu; nga ana tjetër qëndron koncepti modern i zhvillimit të qëndrueshëm, ku ekonomia, mjedisi dhe mirëqenia sociale duhet të ecin së bashku.

Një aspekt po aq shqetësues është transparenca institucionale. Kur institucionet publike japin shifra të ndryshme për të njëjtin fenomen, lind një pyetje themelore: a ekziston një administrim serioz i pasurive natyrore? Mospërputhja mes të dhënave të bashkive dhe atyre të institucioneve qendrore nuk është vetëm problem statistikor. Ajo tregon dobësi në administrimin publik dhe krijon terren për mosbesim.

Nga pikëpamja juridike, uji është pasuri publike. Kushtetuta dhe legjislacioni shqiptar e konsiderojnë atë një burim që duhet të administrohet në interes të përgjithshëm. Kjo nënkupton se çdo ndërhyrje duhet të kalojë në filtrin e ligjshmërisë, transparencës, konsultimit publik dhe mbrojtjes së mjedisit. Nëse komunitetet ndihen të përjashtuara nga vendimmarrja, atëherë nuk kemi vetëm problem mjedisor, por edhe deficit demokratik.

Në të drejtën moderne mjedisore është pranuar gjerësisht parimi i zhvillimit të qëndrueshëm. Ky parim kërkon që nevojat e brezit të sotëm të mos realizohen duke cenuar të drejtat e brezave të ardhshëm. Shqipëria, si vend që synon integrimin evropian, nuk mund ta trajtojë këtë parim si slogan. Ai duhet të jetë kriteri kryesor për çdo investim që prek natyrën.

Nga këndvështrimi ekonomik lind një pyetje tjetër: a i justifikojnë përfitimet kostot? Shumë ekspertë kanë argumentuar se një pjesë e konsiderueshme e HEC-eve të vegjël kanë prodhim relativisht të ulët krahasuar me ndikimin e tyre mjedisor. Nëse një projekt sjell fitime private, ndërsa kostot ekologjike dhe sociale i paguan publiku, atëherë kemi një deformim të logjikës ekonomike. Fitimi privat nuk mund të ndërtohet mbi humbjen kolektive.

Shqipëria vazhdon të mbetet ndër vendet më të varura nga energjia hidrike në Evropë. Ndryshimet klimatike, thatësirat dhe ulja e prurjeve të lumenjve tregojnë se kjo varësi është bërë një dobësi strategjike. Një politikë moderne energjetike do të investonte me ritme shumë më të shpejta në energjinë diellore, atë të erës, në ruajtjen e energjisë dhe në eficiencën energjetike. Diversifikimi nuk është luks; është domosdoshmëri.

Ekziston edhe një dimension etik. Çfarë morali ka një zhvillim që pasuron pak njerëz, ndërsa varfëron një territor të tërë? Çfarë vlere ka rritja ekonomike nëse ajo shkatërron burimet që mbajnë gjallë komunitetet? Në filozofinë politike moderne, shteti ekziston për të mbrojtur interesin publik. Kur qytetarët fillojnë të besojnë se pasuritë publike administrohen kryesisht në funksion të interesave private, atëherë dëmtohet vetë legjitimiteti i institucioneve.

Në këtë debat nuk është fjala për të qenë kundër investimeve apo kundër energjisë së rinovueshme. Përkundrazi, Shqipëria ka nevojë për investime, por investime inteligjente. Ka nevojë për zhvillim, por zhvillim të qëndrueshëm. Ka nevojë për energji, por jo duke sakrifikuar çdo lumë, çdo përrua dhe çdo burim ujor.

Lumenjtë shqiptarë janë pjesë e identitetit kombëtar. Ata kanë ushqyer qytetërime, kanë formuar peizazhe unike dhe kanë mbajtur gjallë ekonominë rurale për shekuj. Brezat e ardhshëm kanë të njëjtën të drejtë t’i gjejnë këta lumenj të gjallë, ashtu siç i gjetëm ne.

Në fund, pyetja nuk është sa megavat prodhojmë. Pyetja është çfarë Shqipërie po ndërtojmë. Një Shqipëri ku çdo pasuri natyrore mund të jepet me koncesion, apo një Shqipëri që e kupton se natyra është kapitali më i çmuar i kombit?

Sepse lumenjtë nuk janë pronë e një qeverie, e një kompanie apo e një mandati politik. Ata janë pasuri e përhershme e popullit shqiptar. Qeveritë vijnë e ikin. Kontratat skadojnë. Por një lumë i tharë nuk rikthehet më. Pikërisht për këtë arsye, gjykimi i historisë nuk do të bëhet mbi numrin e hidrocentraleve të ndërtuara, por mbi aftësinë për të ruajtur ekuilibrin ndërmjet zhvillimit ekonomik, drejtësisë sociale dhe mbrojtjes së natyrës. Ky është standardi i qytetërimit dhe matësi i përgjegjësisë së çdo shteti ndaj brezave që do të vijnë.

SHQIPTARËT – LIDHJET E HERSHME ME PERËNDIMIN

by

Shqiptarët janë ndër popujt më të vjetër të gadishullit ilirik. Janë bijë të ilirëve, ndërsa shqipja – bijë e ilirishtes. Shqipja është ndër gjuhët më të vjetra të gadishullit. Prej shekullit V deri në shekullin III para erës sonë, ilirët ngritën shtetet e tyre përgjatë Adriatikut, derisa ranë pre e pushtimit romak. Ndër udhëheqësit ilirë përmenden mbreti ilir Agroni (shekulli III para erës sonë), i cili sundoi në vitet 250-231 para erës sonë dhe mbretëresha Teuta e cila sundoi në vitet 230-228 para erës sonë, e që mbretëroi në Lezhë (Lissus). Teuta u vu në krye të mbretërisë pas vdekjes së të shoqit Agronit, birit të mbretit ilir të Mbretërisë Ardiane Pleuratit II i cili sundoi rreth viteve 260-250 para K.

Romakët e pushtuan mbretërinë e Ilirisë nga vitet 230 deri në 168 para erës sonë. Në vitin 168 para erës sonë, me humbjen e Gentit*, mbretit të fundit ilir të Shkodrës, i cili sundoi në vitet 181-168 para erës sonë, Iliria ra nën sundimin romak. Shqiptarët, ndonëse ranë nën ndikimin e fortë kulturor dhe gjuhësor të latinishtes, nuk u romanizuan. Shënim: Genti ose Genci (sundoi në vitet 181–168 para K.) ishte mbreti i fundit i njohur i Mbretërisë Ilire dhe i dinastisë së Labeatëve, me kryeqendër në Shkodër. U përpoq t’i bashkonte fiset ilire. Njihet për qëndresën ndaj Perandorisë Romake

* * *

Pas ndarjes së përfundimtare të Perandorisë Romake në vitin 395 të erës sonë, në Perandori Lindore dhe në Perandori Perëndimore, Iliria hyri në sferën politike e kulturore të Perandorisë Bizantine Lindore. Në shekujt e mëvonshëm, Shqipëria u pushtua prej fiseve shëtitëse: në vitin 459 prej ostrogotëve, në vitin 467 prej vandalëve, si dhe prej avarëve, bullgarëve dhe sllavëve.

Depërtimet e para sllave në Ballkan ndodhën në vitet 548 dhe 586 të erës së re. Përkundër shtrirjes së tyre në gadishull, shqiptarët do t’ia dalin t’i bëjnë ballë, si ndikimit të kulturës bizantine, ashtu edhe ndikimit sllav.

Nga mesi i shekullit XI normanët kapërcyen Adriatikun për të pushtuar Durrësin dhe Shqipërinë qendrore.

Në shekullin XV pason pushtimi turk i Shqipërisë. Sundimi turk mbi shqiptarët zgjati pesë shekuj. Megjithëkëtë, shqiptarët ia dolën ta ruajnë gjuhën dhe identitetin e tyre.

Sikundër shihet, me qëndresën për jetë o vdekje, me vitalitetin e racës dhe me luftërat e pandërprera, arritën të mbrohen nga romanizimi, nga greqizimi bizantin, nga sllavizimi dhe nga turqizimi.

* * *

Shqiptarët në tekstet latine – Shqiptarët janë popull evropian. Për ekzistencën e gjuhës shqipe për herë të parë flitet në fillim të shekullit XIV. Midis viteve 1285-1332 janë katër përmendje të padyshimta. Në vitin 1285 gjuha shqipe përmendet në Raguzë (Dubrovnik). Me rastin e një hetuesie, një dëshmitar deklaron: “Audivi unam vocem clamantem in monte in lingua albanesca” (Dëgjova një zë që thërriste në male në gjuhën shqipe).

Në një tekst latin të vitit 1308 që është quajtur Anonymi Descriptio Europae Orientalis (Përshkrim anonim i Evropës Lindore) hasim në një përshkrim edhe për vendet e Ballkanit. Teksti përmban një pjesë edhe për Shqipërinë ku përmendet edhe gjuha shqipe: “Habent enim Albani prefati linguam distinctam a Latinis, Grecis et Sclavis ita quod in nullo se inteligunt cum aliis nationibus” (Shqiptarët e sipërpërmendur kanë një gjuhë që dallohet nga ajo e latinëve, grekëve dhe sllavëve, kështu që kurrsesi nuk mund të merren vesh me popuj të tjerë).

Në vitin 1322, dy pelegrinë anglo-irlandezë udhëtonin për në Tokën e Shenjtë. Duke lundruar përgjatë bregdetit të Adriatikut, njëri prej tyre shënon: “Albanya est provincia inter Sclavonium et Romanyam, per se linguam habens” (Shqipëria është një provincë midis Sllavonisë dhe Romanisë / Bizantit, me një gjuhë të vetën). Japin shënime edhe për Durrësin.

Në vitin 1332 murgu dominikan frëng i shekullit XIV Brokard (Frère Brochard ose Brocardus Monacus) në veprën në latinisht të titulluar “Directorium ad passagium faciendum” shënon: “Licet Albanenses aliam omnino linguam a latina habeant et diversam, tamen litteram latinam habent in uso et in omnibus suis libris” (Shqiptarët në të vërtetë kanë një gjuhë krejt të ndryshme nga latinishtja, ndonëse në të gjithë librat e tyre përdorin shkronjat latine).

* * *

Shqiptarët në periudhën e Rilindjes evropiane – humanistët shqiptarë – Në fillim të shekullit XV, shqiptarët e dhanë ndihmesën e tyre letërsisë dhe kulturës perëndimore. Afërsia me Italinë, djepin e qytetërimit evropian, dha mundësi që shumë shqiptarë të përfitonin nga kultura humaniste e Rilindjes evropiane dhe të merrnin pjesë në të.

Kësaj periudhe i përkasin humanistët shqiptarë, si: Gjon Gazuli (1400-1465) i cili studioi në Padovë dhe jetoi në Raguzë (Dubrovnik) ku dha mësime filozofie, matematike dhe astronomie.

Historiani Marin Barleti (rreth 1450-1512), i lindur në Shkodër. Përjetoi rrethimin e dytë të qytetit nga turqit më 1478. Me rënien e Shkodrës, u vendos në Venedik, më pas në Romë. Atje ra në kontakt me kulturën dhe idetë e Rilindjes italiane. Dokumentoi historinë e Shqipërisë gjatë pushtimit turk dhe qëndresën kombëtare të saj nën udhëheqjen e Gjergj Kastriotit. Vepra e tij, e shkruar në latinisht “Historia de vita et gestis Scanderbegi, Epirotarum Principis”, Romë, rreth 1508-1510.

Punën e vet, Barleti ia dedikoi nipit të Gjergj Kastriotit, Don Ferrante Kastriotit dhe pasardhësve të tij.

Poeti i vargjeve katuliane të dashurisë, Mikel Maruli (1453-1500) lindi në një familje shqiptare me prejardhje nga Morea. Në Raguzë ku ishte vendosur familja e tij, ndjeu ndikim e qytetërimit të Rilindjes italiane. Dijetari latin me prejardhje arvanitase Maksim Greku (1480-1556) lindi në Artë, një qytet në Epir i populluar nga shqiptarë. Studioi në Ferrarë, Firence dhe Padovë latinishten, greqishten, filozofinë dhe teologjinë. Marin Beçikemi (1468-1526) është nga Shkodra. Qe mësues në Raguzë dhe në Breshia, më pas profesor i retorikës në Universitetin e Padovës.

Shkrimtarët, mendimtarët dhe dijetarët shqiptarë të sipërthënë u formuan në frymën e qytetërimit perëndimor.

* * *

Qëndresa antiosmane e shqiptarëve në epokën e Gjergj Kastriotit – Për të mbrojtur lirinë e vet, shqiptarët ndër shekuj u përleshën me stuhi luftërash. Në shekullin XV, të udhëhequr nga prijësi i madh Gjergj Kastrioti (1405-1468), shqiptarët luftuan kundër ushtrive të Perandorisë Osmane. Prijësi shqiptar zmbrapsi me sukses sulmet osmane, përfshi edhe tre rrethimet e mëdha të kështjellës së Krujës, të udhëhequra nga vetë sulltanët, Muradi II (1404-1451) më 1450 dhe Mehmeti II (1432-1481) më 1466 dhe 1467. Për qëndresën ndaj turqve, ai gëzoi adhurimin e Evropës dhe nga papa Kalisti III (Pope Callistus III, emri i vërtetë Alfonso de Borja; Xàtiva, Valencia, Spanjë, 1378 – Romë, 1458), themelues i dinastisë Borxhia, i cili sundoi në vitet 1455-1458, iu dha titulli ‘Atleta Christi’. Qëndresa shqiptare u mposht vetëm pas vdekjes së Gjergjit më 17 janar 1468 në Lezhë. Nën pushtimin turk ranë: më 1478 Kruja, më 1479 Shkodra dhe më 1501 Durrësi. Pasojnë katër shekuj të kolonizimit turk të Shqipërisë. Gjatë sundimit turk, relacionet midis shqiptarëve dhe qytetërimit perëndimor – u shkëputën. Synimi i shqiptarëve për të lulëzuar në djepin e qytetërimit evropian, u ndërpre. Por, kujtesa historike e shqiptarëve, nuk u shua kurrë. Bëmat e trimave luftëtarë u kënduan me lahutë. Gjuha shqipe u ruajt në gjirin e nënëlokes.

Gjergj Kastrioti në veprat e autorëve e huaj – Qëndresa 25-vjeçare e shqiptarëve në këtë periudhë, jehuan në mbarë Evropën. Shqiptarët dhe prijësi i tyre, në kryeqendrat perëndimore u cilësuan si mbrojtës të vlerave të qytetërimit evropian. Qysh në atë kohë, për Gjergj Kastriotin, në qarqet evropiane u shkruan vepra historike, letrare artistike, muzikore. Autorë të veprave ishin dijetarët eminentë të asaj kohe.

Në shekujt XVI dhe XVII vepra e Barletit “Historia e jetës dhe bëmave të Skënderbeut, princit të Epirit” u lexua me të madhe. U përkthye në një varg versionesh edhe në gjuhë të huaja. Në vitin 1533 u përkthye në gjermanisht nga humanisti dhe përkthyesi gjerman Johan Pincianus* (Johannes Pincianus). Në vitin 1554, 1560 në italisht nga Pietro Rocca. Në vitin 1567 në portugalisht nga Francisco D’Andrade. Në vitin 1569 në polonisht nga Ciprian Bazylik. Në vitin 1576, fisniku i Plessis du Bourrot, Zhak dë Lavarden (Jaques de Lavardin, 1575–1585) përktheu në frëngjisht “Histoire de Georges Castriot Surnomé Skenderbeu, Roy d’Albanie” (Historia e Gjergj Kastriotit, të mbiquajtur Skënderbe, Mbret i Shqipërisë). Në vitin 1582 në spanjisht nga Juan Ochoa de la Salde.

Versioni në anglisht ishte një përkthim prej frëngjishtes nga De Lavardin dhe Zachary Jones. U botua në fund të shekullit XVI, me titullin “Historia e Gjergj Kastriotit, i mbiquajtur Skënderbe, Mbret i Shqipërisë”.

Shënim: Humanisti dhe përkthyesi gjerman Johannes Pincianus, i njohur edhe si Johann Pincianus, ka lindur në Augsburg rreth vitit 1500. Viti i saktë i lindjes së tij nuk është i dokumentuar. Lulëzoi si dijetar dhe si shkrimtar në fillim të shekullit XVI. Ka përkthyer dhe ka përshtatur nga latinishtja në gjermanisht veprën monumentale të Marin Barletit për Gjergj Kastriotin. Përkthimi i tij u botua në Augsburg në vitin 1533.

* * *

Shkrimtari dhe filozofi francez, Volteri (emri i vërtetë François-Marie Arouet Voltaire, 1694-1778) kapitullin e tij “Marrja e Kostandinopojës” e fillon me frazën: “Sikur Perandorët grekë të kishin vepruar si Skënderbeu, Perandoria e Lindjes ende mund ishte ruajtur.” Në shekullin XVIII Skënderbeu është protagonist i tri tragjedive: “Skënderbeu” (1733) e dramaturgut britanik Uilliam Hauard (William Havard, 1710? – 1778); “Heroi i krishterë” (1735) e dramaturgut anglez Xhorxh Lilëu (George Lillo, 1693-1739) dhe “Skënderbeu” ose “Dashuria dhe liria”, botuar më 1747, e hartuesit anglez të historisë së teatrove Tomas Uinkop (Thomas Whincop, 1697-1730).

Nga luftërat e Gjergj Kastriotit u frymëzuan edhe poetë dhe kompozitorë të huaj. Në shekullin XVI, një poemë për Gjergjin, shkroi poeti francez Pjerë Ronsar (Pierre Ronsard, 1542-1585), ndërsa në shekullin XIX, poeti amerikan Henri Uodsvërth Lonfellou (Henry Wadsworth Longfellow, 1807-1882). Në vitin 1855, historiani francez Kamile Paganel (Camille Paganel, 1795-1859), i nxitur prej krimeve të luftës, shkroi “Histoire de Scanderbeg” (Historia e Skënderbeut). Kompozitori italian Antonio Vivaldi (1678-1741) shkroi operën me titull “Skënderbeu”, të interpretuar më 1718. Një tjetër operë me titull “Skënderbeu” ishte ajo e kompozitorit dhe violinistit francez Fransua Frankerë (François Francœur, 1698-1787) të interpretuar më 1763. Shkrimtari dhe filozofi danez, themelues i letërsisë bashkëkohore daneze dhe norvegjeze Ludvig Holberg (1684-1754) thotë se Gjegj Kastrioti është një prej gjeneralëve më të mëdhenj të historisë.

Diplomati, politikani dhe eseisti anglez Sir Uilliam Temple (Sir William Temple, 1628-1699) thotë se Gjergj Kastrioti është një prej shtatë prijësve më të mëdhenj pa kurorë, siç kanë qenë: prijësi ushtarak i Perandorisë Bizantine në kohën e perandorit Justiniani I (Flavius Petrus Sabbatius Justininus, 482/3 – 565) – gjenerali Flavius Belisarius (Germen, sot Sapareva Banja, Bullgari 505 – Halkedon, sot Kadiköy, Turqi, 565) i cili ia doli të rimarrë Afrikën e Veriut nga vandalët, Italinë nga ostrogotët dhe Spanjën nga vizigotët; gjenerali dhe burrështetasi romak Flavius Aetius, i lindur në Silistra të Bullgarisë dhe i vrarë në një atentat në Ravenë të Italisë në vitin 454 të erës së re; komandanti hungarez Janosh Huniadi (János Hunyadi), i lindur në Hunyadi të Transilvanisë, në vitin 1387 (viti i saktë i lindjes nuk dihet) dhe vdiq në Beograd në vitin 1456; prijësi ushtarak spanjoll Gonzalo Fernández de Cordoba (Montilla, Kordoba, Spanjë, 1453 – Loja, Spanjë, 1515); fisniku italian Aleksandër Farnese, Dukë i Parmës (Alessandro Farnese, Romë, 1545 – Aras, Francë, 1592) i cili më 1571 luftoi kundër osmanëve në betejën e Lepantos, pas kësaj, kryekomandant i forcave spanjolle; dhe udhëheqësi i revoltës holandeze kundër habsburgëve spanjollë Uilliami i Heshtur (William Taciturn, Dillenburg, Gjermani 1533 – 1584).

Në poemën epike udhëpërshkruese “Shtegtimet e Çajld Haroldit” (Childe Harold`s Pilgrimage,1812-1819), poeti anglez me prejardhje skoceze, i cili studioi në Kembrixh, Xhorxh Gordon Bajron (George Gordon Byron, Londër, 1788 – Missolonghi, Greqi, 1824), i këndon Gjergj Kastriotit. Në shumë vargje u këndon shqiptarëve. Midis tjerash edhe në vargjet e mëposhtme:

“Land of Albania! where Iskander rose,

Theme of the young, and beacon of the wise”

……..

(O Shqipëri, ku lindi Iskenderi,

këng’ e rinisë, fanar i t’urtëvet!

……..

Shqipëri, lejomë të kthej syt’ e mi

Mbi ty, o nënë e rreptë burrash trima!)

Kënga II, LXV

* * *

Monumentet për heroin kombëtar të shqiptarëve – Monumenti i Gjergj Kastriotit ndodhet në shumë qytete shqiptare si dhe në disa qytete të botës: busti në Kukës (1939); monumenti në Krujë (1959); monumenti në Tiranë, realizuar më 1968 nga skulptori Odhise Paskali (Përmet, 1903 – Tiranë, Tiranë, 1985), skulptori Andrea Mano (1919-2000) dhe skulptori Janaq Paço (Konicë, Greqi 1914 – korrik, 1991); monumenti në Prishtinë (2003), vepër e skulptorit Janaq Paço; monumenti në Shkup (2006), vepër e skulptorit Thoma Thomai (Barmash, 1936- )*; shtatorja në Dibër (2009), vepër e skulptorëve Muharrem Turkeshi* dhe Agim Sela; bustet – në Tuz, në Preshevë, në Burrel. Monumentet në qytetet jashtë trojeve shqiptare: monumenti në sheshin “Albania” të Romës (1940), vepër e skulptorit italian Romano Romanelli (Firence, 1882 – Firence, 1968)*; monumenti në Bruksel (1968); përmendorja në Miçigan të ShBA-së (2006); busti në Ferno të Ankonës (2007); busti në fshatin Vaccarizzo Albanese të Kozencës në Klabri; busti në Civita të Italisë (2008); busti në San Cosmo Albanese (2010); bustet – në Vjenë; në Budapest; buzë liqenit të Gjenevës; në Detroit etj.

Shënim: Prof. Thoma Thomai diplomoi në Pragë në Akademinë e Arteve të Bukura, Arkitekturës dhe Dizajnit. Shënim: Skulptori dhe qeramisti me prejardhje dibrane Muharrem Turkeshi ka lindur në Tiranë. Datëlindja e tij e saktë nuk është dokumentuar publikisht. U rrit si bonjak nga familja e nënës, nga ku e mori edhe mbiemrin. Është marrë me arte pamore.

Shënim: Romano Romanelli (Firence, Itali, 1882 – Firence, Itali, 1968) artist, shkrimtar dhe oficer detar italian, i njohur për skulpturat dhe medaljet e tij. Është djali i skulptorit Raffaello Romanelli.

* * *

Shkrimet e para në gjuhën shqipe – Shkrimet e para në gjuhën shqipe u shkruan me shkronja latine. Formula e pagëzimit “Unë të pagëzoj në emër të Atit e të Birit e të Shpirtit të Shenjtë” (1462), e Pal Engjëllit (1417-1470), argjipeshkëv i Durrësit dhe mik i ngushtë e këshilltar i Gjergj Kastriotit, u shkruan me shkronja latine. Teksti u zbulua në Bibliotekën Laurentiane në Firence, nga dijetari rumun Nikolla Jorga (Nicolae Iorga, 1871-1940) dhe u botua prej tij më 1915. Dokumenti tjetër i shqipes së hershme “Ungjilli Pashkëve” ose “Perikopeja”, u shkrua me shkronja greke. Janë pesëmbëdhjetë rreshta në dialektin toskë. U zbulua nga historiani grek Spiridon Lampros (1851-1919) në një dorëshkrim greqisht të ruajtur në Bibliotekën Amroziane në Milano. Dokumenti i tretë i shqipes së hershme “Fjalori i Arnold fon Harfit” i vitit 1497 ruhet në Gjermani. Autor i tij është kalorësi, udhëtari dhe shkrimtari gjerman Arnold fon Harf (Arnold von Harff, rreth 1471-1505). Gjatë udhëtimit për në Aleksandri, u ndal edhe në Durrës.

* * *

Shkrimtarët e letërsisë së hershme shqiptare – u formuan nën ndikimin e qytetërimit perëndimor. Veprat e veta i shkruan në gjuhën shqipe dhe përdorën shkronjat latine. Gjon Buzuku (shek. XV) ka të ngjarë të ketë jetuar në Republikën e Shën Markut, mbase në rajonin e Venedikut, ku familje refugjatësh shqiptarë kishin ardhur pas pushtimit turk të Shkodrës në vitin 1479. Në Venedik Buzuku kishte mundësi më të mëdha për shkollim letrar se në Shqipëri. Mbase edhe libri i parë i shkruar në shqip “Meshari” (1555) i Buzukut, është botuar në Venedik. Kopja e vetme e “Mesharit” u zbulua në vitin 1740 në bibliotekën e Propaganda Fides, prej Gjon Nikollë Kazazit (1702-1752) nga Gjakova, i cili si Argjipeshkëv i Shkupit ishte për vizitë në Romë. Kjo kopje ndodhet sot në Bibliotekën e Vatikanit. Ajo u nxor në dritë në vitin 1909 nga peshkopi dhe dijetari arbëresh Monsinjor Pal Skiroi (1866-1941).

Lekë Matrënga (1567-1619) vjen nga bashkësia e arbëreshëve të Sicilisë. Ky autor i së parës poezi të shkruar në gjuhën shqipe, në dialektin toskë, “Këngë e përshpirtshme” (Canzona spirituale) studioi në Kolegjin Grek të Shën Athanasit në Romë.

Autori i katër veprave dhe i rreth 3300 vargjeve fetare të shkruara në gjuhën shqipe, Pjetër Budi (1566-1622) është i fshatit Gur i Bardhë të krahinës së Matit. U shkollua në Kolegjin Ilirian të Loretos (Collegyum Illyiricum) në jug të Ankonës në Itali, ku do të studionin shumë shqiptarë. Punoi pa pushim për t’i parë shqiptarët të lirë nga zgjedha turke.

Autori i të parit fjalor latinisht-shqip “Dictionarium latino-epiroticum”, Romë , 1635, Frang Bardhi (Nënshat ose Kallmet në veri të Lezhës, 1606 – 1643) studioi në Kolegjin Ilirian të Loretos afër Ankonës, e më vonë në Kolegjin e Propaganda Fides në Romë.

Pjetër Bogdani (rreth 1630-1689) është nga Guri i Hasit afër Prizrenit. Ndoqi studimet në Kolegjin Ilirian të Loretos afër Ankonës. Më pas vazhdoi studimet në Kolegjin e Propaganda Fides në Romë, ku u diplomua doktor në filozofi dhe teologji. Më 1677 pasoi të ungjin si kryepeshkop i Shkupit. Vepra e tij “Çeta e profetëve” (Cuneus prophetarum, 1685) është kryevepër e letërsisë së hershme shqiptare dhe është e para vepër me tipare letrare e artistike në gjuhën shqipe.

* * *

Veprimtaria letrare e arbëreshëve në shekullin XVIII – Krijimet letrare të arbëreshëve u krijuan sipas formave letrare perëndimore. Pas veprës së parë të letërsisë arbëreshe “E mbsuame e kërshterë” (1592) e Lekë Matrëngës, pasojnë poetët arbëresh të shekullit XVIII – Nikollë Brankati (1675-1741); Nikollë Filja (1682? – 1769); autori i tingëllimës ës parë shqiptare (1777) Nikollë Keta (1740? – 1803), etj. Pas tyre vjen poeti i parë arbëresh vërtet i talentuar Jul Variboba (1724-1788), etj.

Veprimtaria letrare dhe kombëtare e arbëreshëve në shekullit XIX – Ndër krijuesit letrarë të qindvjeçarit XIX bëjnë pjesë poetët apo folkloristët, si: Kostantino Askuri (1810-1871), Kostantin Beluçi Shalja (1796-1867); Euxhenio Peta; Vinçenco Suli; Françesko Parrino (1754-1831); Gavril Dara Plaku (1765-1832); babai i Gavril Dara të Riut – Andrea Dara (1796-1872) i cili njihet si mbledhës i folklorit arbëresh dhe të tjerë.

Në shekullin e sipërthënë krijuan art: Pishtari i romantizmit shqiptar Jeronim De Rada (1814-1903); autori i së parës dramë të shkruar në shqip Françesk Anton Santori (1819-1894); Gavril Dara i Riu (1826-1885); poeti lirik Zef Serembe (1844-1901).

Disa studiues arbëresh u morën me veprimtari shkencore nga lëmi i gjuhës, i historisë etj.

* * *

Zgjimi i ndërgjegjes kombëtare – Zgjimi kulturor i shqiptarëve filloi në vitet 1830-1850, me Naum Veqilharxhin (1797-1846). Zgjimi kulturor shkonte krahas prise de conscience kombëtare dhe politike. Kjo nënkuptonte nevojën e përdorimit të shqipes në të gjitha fushat e jetës, sidomos në shkollim në gjuhën shqipe, të ndaluar nga Porta. Intelektualët, luftëtarë të zgjimit kombëtar, gjatë gjithë shekullit XIX, madje edhe në të njëzetin, do të vihen në provë.

* * *

Në gjysmën e dytë të shekullit XIX Shqipëria po lëngonte nën kandilin që po fikej të Perandorisë Osmane. I Sëmuri i Bosforit, dita-ditës po rrënohej. Shqiptarëve, më shumë se kurrë, u kërcënohej asimilimi kulturor. Do të jetë lëvizja e Rilindjes, e zgjimit kombëtar, ajo që do të shprehë vullnetin e Shqipërisë për të mbijetuar.

Rilindja kombëtare – Ideali i rilindësve ishte çlirimi i Shqipërisë nga sundimi osman dhe themelimi i Shqipërisë së pavarur në trojet etnike. Gjatë arsimimit të tyre, u njohën me vlerat evropiane dhe filluan t’i rivendosin lidhjet me qytetërimin perëndimor, të shkëputura gjatë shekujve të sundimit osman. Midis tyre bëjnë pjesë: politikani dhe ideologu i Rilindjes, Abdyl Frashëri (1839-1892), i cili në dhjetor 1877, së bashku me intelektualë të tjerë, themeloi në Kostandinopojë Komitetin qendror për mbrojtjen e të drejtave të kombësisë shqiptare; apostulli i shqiptarizmit Naim Frashëri (1846-1900); ideologu i mendimit politik shqiptar të periudhës së Rilindjes, Sami Frashëri (1850-1904); figura që luajti rol vendimtar në kulturën e Rilindjes, Pashko Vasa (1825-1892); veprimtari i shquar i çështjes së zgjimit kombëtar, Jani Vreto (1820-1900); poeti Koto Hoxhi (1824-1895); veprimtari Zija Prishtina (shekulli XIX), i cili në Komitetin e sipërthënë, së bashku me të vëllain, Ali Danishin, përfaqësoi Kosovën; figura që do të luajë një rol të dorës së parë në themelimin e shkollës së parë shqipe në Korçë më 1887, Pandeli Sotiri (1843-1891); filozofi dhe dijetari nga fshati Ninat i Çamërisë (Sarandë), rektor i parë i Universitetit të Stambollit të themeluar më 1870, Hasan Tahsini (1811-1881).

Një numër i madh rilindësish, përpos në Stamboll, vepruan edhe në Bukuresht, Sofje, Aleksandri, Kajro, Selanik, Athinë etj. Në fund të shekullit XIX dhe në fillim të qindvjeçarit XX, edhe në ShBA. Rilindësit tanimë dalin me kërkesa politike.

* * *

Të ballafaquar me vendimet e Traktatit të Shën Stefanit, të 3 marsit të vitit 1878, që vendosi aneksimin e një pjese të madhe të trojeve shqiptare nga shteti i porsaformuar autonom bullgar dhe nga mbretëritë tani të pavarura të Malit të Zi dhe të Serbisë, rilindësit u vunë në shërbim të çështjes së ngutshme shqiptare. Më 10 qershor 1878, atdhetarët shqiptarë themeluan Lidhjen e Prizrenit. Një prej katër kërkesave ishte që shqiptarët të mos shërbejnë më në ushtrinë osmane dhe të mos i paguajnë taksa qeverisë qendrore në Stamboll. Kongresi i Berlinit që u mblodh më 13 qershor 1878, konfirmoi pavarësinë e Rumanisë, të Serbisë, të Malit të Zi dhe një qeverisje autonome në Bullgari. Interesat shqiptare nuk përfillën fare. Duke qenë një pjesë e shqiptarëve në shërbim të Perandorisë Osmane, kishte pak shpresa për të gjetur mirëkuptimin e fuqive të mëdha të kohës. Shqiptarët nuk patën as edhe një fuqi të madhe që të mbronte interesat e tyre. As edhe qenia e tyre si popull nuk u njoh. Të ndodhur para mundësisë së copëtimit të vendit, shqiptarët e tre religjioneve bashkë, ndien nevojën për të vepruar në kuadrin e një lëvizjeje kombëtare. Pikërisht për këtë u themelua lidhja e sipërthënë.

Përgjigjja e kancelarive ishte: Shqiptarë, jeni vonuar!

* * *

Në shekullin XIX, Shqipëria ishte vendi më i pazhvilluar i gadishullit. Në shekullin e kombeve, shqiptarët nuk kishin të formuar një borgjezi që do t’i çonte drejt lirisë dhe pavarësisë. Një shtresë e kamur e tyre ishte në shërbim të pushtetit osman. Copëtimi i trojeve shqiptare në dobi të fqinjëve grabitqarë, të mbështetur nga Rusia dhe jo vetëm prej saj, do të marrë formën tragjike në Konferencën e Ambasadorëve në Londër, në vitin 1912-1913 – me arsyetimin se shqiptarët janë mbetje turke në Ballkan.

Më parë se në kancelaritë evropiane, fajin e vonesës së vet shqiptarët duhet ta kërkojnë në vetvete.

Xhelal Zejneli

OPERACIONI I REBELIT HAXHI QAMILI NË VERI TË SHQIPËRISË SIPAS NJË DËSHMIE TË RUAJTUR NË ARKIVIN QENDROR TË SHTETIT

by

Enver Sulaj/

Kujtimin për zjarrvënësin Haxhi Qamili, edhe pas gati gjysmëshekulli që kur ai ishte ekezekutuar me varje, pushteti komunist i Enver Hoxhës përkujdesej ta mbante gjallë në forma të ndryshme. Në këtë mënyrë, ushqehej narrativa ideologjike mbi “barazinë sociale”, duke ndjekur në qeverisjen e vendit modele antikapitaliste, antiperëndimore dhe antikombëtare.

Në një deklaratë me shkrim, të datës 2.9.1956, që ruhet në Arkivin Qendror të Shtetit Shqiptar, një fshatar 69 vjeçar, e “kujton” pas 41 vjetësh “Kryengritjen e katundarit Haxhi Qamili” dhe “luftën e tij për të mbrojtur fshatarët e varfër, por që pengohej  nga “Krenët e bajraqeve, si Preng Pasha etj., të paguem me pare nga Esat Pash Toptani, Ded Coku etj.,” të cilët e “rrejtën popullin e krahinave tona se gjoja Haxhi Qamili asht rebelë, do na djegi e do të na plaçkisi”. 

“Në pranverën e vitit 1915 nga Shqipnija e mesme ai (Haxhi Qamili-vër. E.S.) u nisë per Shqipnin e Veriut i shoqnuem me disa qindra fshatar të varfër.”

 “Kur Haxhi Qamili së bashku me shokët e vetë ardhi në Milot i tha popullit ju mosë luni se unë s’kamë punë me ju, mirëpo të frymzuem nga Bejlerët dhe Bajraktarët në fillim i bamë do pushkë me ta në Zall të Matës,… por me gjithë këtë qëndresë Haxhi Qamili… dogji shpijat e bajraktarve dhe shokve të tyne dhe në asnjë mnyrë nuk vuni dorë në kisha asë në xhami.”

“Mbasi u sqarue puna e ardhjes së Haxhi Qamilit me fshtarët e varfër e pritëm dhe e përcollëm si mik e dashamirë, mbasi e pamë se qellimi i tijë ishte i drejtë. Ai porosiste shokët e vetë që pasurinë e popullit mos ta damtoni.” “Unë e kam pa me sytë e mijë fshatarin Haxhi Qamilin, ishte burrë i shkurtër, kishte një mjekerr të kuqe, kishte qeleshe të gjatë dhe i veshurë me xhurdi me tufa dhe brekusha leshi, ka pasë një dhjetshe turke dhe pushkë turke. Haxhi Qamili ishte i butë, gojëambel dhe dashamirë me të varfrit dhe i ashpër e pamëshirshem me të pasurit.”

Në kohën kur u shkrua kjo deklaratë-dëshmi, ideologjia komuniste kishte shtrirë ndikimin e saj të thellë në të gjitha poret e shoqërisë, ndërsa Haxhi Qamili, edhe nën tymin e zjarrit dhe plaçkitjes së tokës shqiptare portretizohej si “shpëtimtar” i fshatarësisë, i asaj fshatarësie të cilën regjimi komunist e varfëroi deri në skajshmëri, sa vetë shkrimtari i njohur shqiptar, Ismail Kadare, në mesin e kërkesave që i parashtroi pasuesit të diktatorit Hoxha, Ramiz Alisë, ishte kthimi i lopës fshatarit shqiptar: 

“ …varfërimi i fshatarëve ishte i padurueshëm, qindra-mijëra fëmijë nuk pinin qumësht e nuk hanin mish. Po shfaqeshin sëmundje të papara, të shkaktuara nga mos ushqimi. E keqja po prekte themelet e racës”. “Ata duan lopën”, – i thoshte mes tjerash Kadare, pasardhësit të Enver Hoxhës, Ramiz Alisë, në kohën kur diktatura po numëronte ditët e fundit e Shqipëria po ndahej përfundimisht nga kampi i kuq.

Toka shqiptare nuk është thjesht mall: midis investimit të huaj dhe mbrojtjes së sovranitetit kombëtar

by

Prof. Dr. Pal Nikolli/

Projektligji që hap mundësinë e shitjes së tokës bujqësore te të huajt rikthen një nga debatet më të rëndësishme të një shteti modern: a mund të trajtohet toka vetëm si një pasuri ekonomike, apo ajo mbart një vlerë shumë më të madhe se çmimi i tregut?

Në pamje të parë, një ekonomi e hapur dhe globalizimi krijojnë idenë se toka, njësoj si çdo pasuri tjetër, mund të blihet dhe të shitet nga kushdo që ka kapitalin e nevojshëm. Investimet e huaja shpesh sjellin teknologji, kapital, vende pune dhe mundësi zhvillimi. Por historia e shteteve tregon se toka nuk ka qenë kurrë një mall i zakonshëm. Ajo ka qenë gjithmonë pjesë e sigurisë kombëtare, e identitetit kulturor dhe e kontrollit mbi territorin.

Prandaj, debati për shitjen e tokës bujqësore të huajve nuk mund të kufizohet vetëm te pyetja: “Sa para mund të sjellë kjo?” Pyetja më e rëndësishme është: “Çfarë pasoja mund të ketë kjo për të ardhmen e vendit?”

I. Toka si themel i sovranitetit.

Që nga qytetërimet e lashta, toka ka qenë e lidhur me pushtetin dhe ekzistencën politike. Në qytet-shtetet antike, pronësia mbi tokën ishte e lidhur me statusin qytetar dhe me përgjegjësinë ndaj komunitetit. Në Europën mesjetare, toka përbënte bazën e rendit shoqëror dhe politik. Edhe shtetet moderne, pavarësisht zhvillimit të kapitalizmit dhe tregut të lirë, kanë ruajtur kufizime për pronësinë e huaj mbi toka me rëndësi strategjike.

Kjo nuk ka qenë shenjë izolimi, por një mënyrë për të ruajtur një ekuilibër midis zhvillimit ekonomik dhe interesit kombëtar.

Edhe vendet më liberale në botë kanë vendosur kufizime për tokat bujqësore, zonat kufitare, brigjet detare dhe territoret me rëndësi strategjike. Arsyeja është e thjeshtë: kush kontrollon tokën, kontrollon një pjesë të rëndësishme të ekonomisë, ushqimit dhe zhvillimit të ardhshëm të një vendi.

II. Rreziku i kthimit të tokës në objekt spekulimi.

Përvoja e disa vendeve pas rënies së komunizmit në Europën Lindore është një paralajmërim i rëndësishëm. Hapja e tregut të tokës solli investime dhe kapital, por në disa raste krijoi edhe përqendrime të mëdha të pronësisë në duart e kompanive ose individëve të huaj.

Problemi nuk është vetë prania e kapitalit të huaj. Problemi lind kur një shtet nuk ka strategji dhe lejon që toka të shndërrohet vetëm në objekt spekulimi financiar.

Nëse toka bujqësore blihet për prodhim modern, zhvillim rural, teknologji bujqësore dhe punësim, ajo mund të jetë një mundësi zhvillimi. Por nëse blihet për qëllime spekulative, për pritje të rritjes së çmimeve apo për kontroll afatgjatë të territoreve me vlerë të veçantë, atëherë lind një problem strategjik.

Një vend i vogël me burime të kufizuara duhet të mendojë jo vetëm për fitimin e sotëm, por edhe për sigurinë ekonomike të brezave të ardhshëm.

III. Shqipëria: një rast që kërkon kujdes të veçantë.

Shqipëria nuk është një vend me hapësira të pafundme territoriale. Ajo ka një territor të kufizuar, një vijë bregdetare me vlerë të jashtëzakonshme ekonomike dhe strategjike, si dhe një proces ende të ndërlikuar të zgjidhjes së çështjeve të pronësisë pas ndryshimeve të sistemit.

Në këto kushte, çdo politikë që prek tokën kërkon një debat të gjerë kombëtar, profesional dhe institucional.

Pyetja nuk duhet të jetë nëse Shqipëria duhet të jetë e hapur apo e mbyllur ndaj investimeve të huaja. Një vend që kërkon zhvillim nuk mund të refuzojë kapitalin dhe teknologjinë e huaj. Por hapja ekonomike nuk duhet të nënkuptojë heqjen dorë nga kontrolli mbi pasuritë strategjike.

Një shtet i përgjegjshëm duhet të vendosë rregulla të qarta:

– kufizime për sipërfaqet që mund të blihen;

– mbrojtje për tokat bujqësore me rëndësi kombëtare;

– kontroll të veçantë për zonat turistike dhe bregdetare;

– transparencë të plotë mbi pronarët realë të kapitalit;

– kritere që garantojnë zhvillim dhe jo thjesht blerje pasurie.

Në shumë vende të botës, alternativa ndaj shitjes së pakufizuar është përdorimi i qirave afatgjata, partneriteteve me vendasit dhe modeleve që lejojnë investimin pa humbur kontrollin strategjik mbi territorin.

IV. Toka dhe kujtesa kombëtare.

Për shqiptarët, toka ka një dimension të veçantë historik dhe emocional. Ajo lidhet me familjen, trashëgiminë, vendbanimet, kujtesën e brezave dhe përpjekjen shekullore për të ruajtur identitetin kombëtar.

Kjo nuk do të thotë që toka duhet të mbyllet ndaj botës. Përkundrazi, Shqipëria ka nevojë për investime, por ato duhet të jenë pjesë e një vizioni kombëtar zhvillimi.

Një shtet që shet pasuritë e veta pa një strategji afatgjatë mund të fitojë të ardhura të përkohshme, por mund të humbasë mundësi të rëndësishme për të ardhmen.

V. Përfundim: zhvillim po, por jo në kurriz të sovranitetit.

Toka shqiptare nuk është thjesht një sipërfaqe e regjistruar në kadastër dhe as një mall që matet vetëm me çmimin për metër katror. Ajo është bazë e ekonomisë, e sigurisë ushqimore, e zhvillimit territorial dhe e identitetit kombëtar.

Investimi i huaj duhet mirëpritur kur sjell zhvillim, teknologji dhe mirëqenie. Por një shtet i mençur nuk e shndërron territorin e vet në një treg pa kufij.

Shqipëria ka nevojë për kapital, por ka nevojë edhe për vizion. Ka nevojë për zhvillim, por edhe për përgjegjësi historike. Sepse toka nuk është vetëm pronë private; ajo është hapësira ku ndërtohet e ardhmja e një kombi.