Prof. Dr. Pal Nikolli/
Projektligji që hap mundësinë e shitjes së tokës bujqësore te të huajt rikthen një nga debatet më të rëndësishme të një shteti modern: a mund të trajtohet toka vetëm si një pasuri ekonomike, apo ajo mbart një vlerë shumë më të madhe se çmimi i tregut?
Në pamje të parë, një ekonomi e hapur dhe globalizimi krijojnë idenë se toka, njësoj si çdo pasuri tjetër, mund të blihet dhe të shitet nga kushdo që ka kapitalin e nevojshëm. Investimet e huaja shpesh sjellin teknologji, kapital, vende pune dhe mundësi zhvillimi. Por historia e shteteve tregon se toka nuk ka qenë kurrë një mall i zakonshëm. Ajo ka qenë gjithmonë pjesë e sigurisë kombëtare, e identitetit kulturor dhe e kontrollit mbi territorin.
Prandaj, debati për shitjen e tokës bujqësore të huajve nuk mund të kufizohet vetëm te pyetja: “Sa para mund të sjellë kjo?” Pyetja më e rëndësishme është: “Çfarë pasoja mund të ketë kjo për të ardhmen e vendit?”
I. Toka si themel i sovranitetit.
Që nga qytetërimet e lashta, toka ka qenë e lidhur me pushtetin dhe ekzistencën politike. Në qytet-shtetet antike, pronësia mbi tokën ishte e lidhur me statusin qytetar dhe me përgjegjësinë ndaj komunitetit. Në Europën mesjetare, toka përbënte bazën e rendit shoqëror dhe politik. Edhe shtetet moderne, pavarësisht zhvillimit të kapitalizmit dhe tregut të lirë, kanë ruajtur kufizime për pronësinë e huaj mbi toka me rëndësi strategjike.
Kjo nuk ka qenë shenjë izolimi, por një mënyrë për të ruajtur një ekuilibër midis zhvillimit ekonomik dhe interesit kombëtar.
Edhe vendet më liberale në botë kanë vendosur kufizime për tokat bujqësore, zonat kufitare, brigjet detare dhe territoret me rëndësi strategjike. Arsyeja është e thjeshtë: kush kontrollon tokën, kontrollon një pjesë të rëndësishme të ekonomisë, ushqimit dhe zhvillimit të ardhshëm të një vendi.
II. Rreziku i kthimit të tokës në objekt spekulimi.
Përvoja e disa vendeve pas rënies së komunizmit në Europën Lindore është një paralajmërim i rëndësishëm. Hapja e tregut të tokës solli investime dhe kapital, por në disa raste krijoi edhe përqendrime të mëdha të pronësisë në duart e kompanive ose individëve të huaj.
Problemi nuk është vetë prania e kapitalit të huaj. Problemi lind kur një shtet nuk ka strategji dhe lejon që toka të shndërrohet vetëm në objekt spekulimi financiar.
Nëse toka bujqësore blihet për prodhim modern, zhvillim rural, teknologji bujqësore dhe punësim, ajo mund të jetë një mundësi zhvillimi. Por nëse blihet për qëllime spekulative, për pritje të rritjes së çmimeve apo për kontroll afatgjatë të territoreve me vlerë të veçantë, atëherë lind një problem strategjik.
Një vend i vogël me burime të kufizuara duhet të mendojë jo vetëm për fitimin e sotëm, por edhe për sigurinë ekonomike të brezave të ardhshëm.
III. Shqipëria: një rast që kërkon kujdes të veçantë.
Shqipëria nuk është një vend me hapësira të pafundme territoriale. Ajo ka një territor të kufizuar, një vijë bregdetare me vlerë të jashtëzakonshme ekonomike dhe strategjike, si dhe një proces ende të ndërlikuar të zgjidhjes së çështjeve të pronësisë pas ndryshimeve të sistemit.
Në këto kushte, çdo politikë që prek tokën kërkon një debat të gjerë kombëtar, profesional dhe institucional.
Pyetja nuk duhet të jetë nëse Shqipëria duhet të jetë e hapur apo e mbyllur ndaj investimeve të huaja. Një vend që kërkon zhvillim nuk mund të refuzojë kapitalin dhe teknologjinë e huaj. Por hapja ekonomike nuk duhet të nënkuptojë heqjen dorë nga kontrolli mbi pasuritë strategjike.
Një shtet i përgjegjshëm duhet të vendosë rregulla të qarta:
– kufizime për sipërfaqet që mund të blihen;
– mbrojtje për tokat bujqësore me rëndësi kombëtare;
– kontroll të veçantë për zonat turistike dhe bregdetare;
– transparencë të plotë mbi pronarët realë të kapitalit;
– kritere që garantojnë zhvillim dhe jo thjesht blerje pasurie.
Në shumë vende të botës, alternativa ndaj shitjes së pakufizuar është përdorimi i qirave afatgjata, partneriteteve me vendasit dhe modeleve që lejojnë investimin pa humbur kontrollin strategjik mbi territorin.
IV. Toka dhe kujtesa kombëtare.
Për shqiptarët, toka ka një dimension të veçantë historik dhe emocional. Ajo lidhet me familjen, trashëgiminë, vendbanimet, kujtesën e brezave dhe përpjekjen shekullore për të ruajtur identitetin kombëtar.
Kjo nuk do të thotë që toka duhet të mbyllet ndaj botës. Përkundrazi, Shqipëria ka nevojë për investime, por ato duhet të jenë pjesë e një vizioni kombëtar zhvillimi.
Një shtet që shet pasuritë e veta pa një strategji afatgjatë mund të fitojë të ardhura të përkohshme, por mund të humbasë mundësi të rëndësishme për të ardhmen.
V. Përfundim: zhvillim po, por jo në kurriz të sovranitetit.
Toka shqiptare nuk është thjesht një sipërfaqe e regjistruar në kadastër dhe as një mall që matet vetëm me çmimin për metër katror. Ajo është bazë e ekonomisë, e sigurisë ushqimore, e zhvillimit territorial dhe e identitetit kombëtar.
Investimi i huaj duhet mirëpritur kur sjell zhvillim, teknologji dhe mirëqenie. Por një shtet i mençur nuk e shndërron territorin e vet në një treg pa kufij.
Shqipëria ka nevojë për kapital, por ka nevojë edhe për vizion. Ka nevojë për zhvillim, por edhe për përgjegjësi historike. Sepse toka nuk është vetëm pronë private; ajo është hapësira ku ndërtohet e ardhmja e një kombi.